(^.
^d
o
V-iMi, v\iio^ C . »■c-i Cv^.
BR
33o
ä^ 0 r tu 0 r t.
3e 5ltBeit an üorltcgenbem S?anbe ift unter bie Untev3ei(^=
neten in ber äßeife get^eilt gelüeien, bo^ ber ßrftgenonnte
bie Schriften „5lu§(cgung beS 07. ^pfolmeg", „Rationis I.a-
tomianae eoiifutatio", „5ßon bei" ^eirfjt", fobann „Themata
de Votis" unb „(Söangelium Don ben 3e^n 5üiyfä|igen",
enblic§ tnieber „De votis monasticis indicium" unb „Sreue
3}erntQ^nung", ber 3^eitgenanntc aEe üBrigcn, „30. 5^^falm", „5ffiiberfpruc^
£ut^er§", „^parifer Urt^eil", „De abroganda missa", „58om 93iiprQudj ber
^effe", „Bulla ooenae domiui" für ben S)ru(f bearbeitet ^at.
-gür ben Bifiliograp^ifi^en 2;f)eil biefer unfrer Arbeit tüaren )x>ix 3U=
näc^ft ou»gerüftet mit beut reichen 5Jkterial öon Criginalau§ga6en, tnetc^ey
|)err D. .^naa!e in feiner unfere Sut^erauSgaBe dorbereitenben 6ommlung
bereinigt ^at. S)a3U famcn ober für uuy al§ lüertfjUolIftc 5>orarbeit bie
bibliograptjifd^en ^totijen, lt)eld)c ficfj ber eben genannte ^egrünber unferer
5lu§gabe für biefe S(^riften iüäfjrenb öieljäfjrtger Stubien gefannnctt fjatte.
£)en größten X^eil unferer bibIiograpf)i)(^cn -Eingaben öerbanfen tüir fomit
ber 33orarbeit D. ßnaafe». äßir felbft l^oben au^erbem öorjüglidfj mit ben
^Jiatcrialicn ber beiben großen ^Jlündjener S^ibliotf)e!en, ber .Soamburger Stobt=
bibliottje! unb ber ©räftic^ Stolbergifc^en 3u Si^crnigerobc gearbeitet, ber 30^1=
reichen ^Mbüot^efen 3U gcfdjmeigen, bie fonft nodj für (^nn3clnc§ Hon un^ be=
nn|;t loorben finb. 3« flfin^ befonberem £)an!c finb lüir bem trefflid)en £ut!^er=
bibliograp()cn |)errn 51. ö. 2)ommcr in .Spamburg öerpflidjtet , ber un§ in
frcunbfc^aftlidjfter Sßeife mit feinem 9iat()e gcbient ()at. l'eibcr tonnten toir
hai t)or3Üg(id;e .S^ülfömittel , baS er bem iöibliograp()cn mit feinen „^utt)er=
brücken ouf ber .s^amburger Stabtbibliotlje! 1510— 152:3" Vfeip3ig 1888 bar=
IV a>ovn)üvt.
geboten ^nt, bn c§ tt)äf)renb be§ S)nidfey unfere§ S5onbe» evfd^ien, cv[t Hon
©,337 nn bcmil'.eii; tnir tragen bnl^cr nnt 6(f;htffe bie 3}erlDeifnngcn anf
biefe§ ^ud) für bie früheren ^^I6|d;n{tte nnfereö ^anbeS naä). (Sbenfo fonnte
ber britte 5?anb be? Hon Cv^nber§ Bearbeiteten „^Briefttiedjfel ßnt^erg" nnb bcr
ijlDeite .53anb ber .Uotbefcljen ^nttjerbiograpljie mir nocf; für bcn Heineren
5n)ei( unferer ?tr6eit öertnenbet tnerben. ^nd; 3Bcbeh)er§ 5)tonograpI){e über
^0^. 2)ietenBerger erfdjien erft, ol» ©. 318 nnfereS ^anbeS bereits gebrndt
Uiar. C^nbtid) bemerfen tnir, bajj erft luäfjrenb beS S)rnde§ bie I)iefige ,^lijnig=
(id)e Unit)erfitätybibliott)e! ein foUftänbigey (s'^-emplar bcv 'OJlignefd^en Putro-
loj^iao eursiis comjildus erluarb. Scitbeni i)c\bm \v\x cv nny ^nni ©efelj ge=
maä)t, bie Gitatc any gried)ifd;en nnb (ateinifdjen AHrdjenöötern im i^ntereffe
ber @Ieid)nui^igfeit nnr nodj nad) ^JJtigne ,]n geben.
ßier, oni t)eil. ^^.^fingftfeft 1889.
^Jiicotau?' mmcT,
Lie. tlipol., Dr. pliil., ''Ivviimtboceiit bev Ifji'ütogie.
3 u (j a 1 1.
Seite
5ßoi-toort ' III
S)eutfc^e 2(u5tegimg be§ G7. (68.) ^:pfa(me§. 1521 1
Rationis Latomianae confutatio. 1521 36
i^OTi bcr 53eic^t, ob bie bcr ^apft 93ta^t l^aBe 311 gebieten.
S)ev §unbertunbad)t3c^ntc 'lß]aim. 1521 129
S)er 36. (37.) ^:pfa(m S)at)ib§. 1521 205
6iu Söibei-fprurf) S). !^ut^erö feiue§ Srrt'^iime, er^tinuigen burc^ ben aller=
§0(i)gete^rteften ^priefter @otte§, ^errn ^^icront)muä ßmfer, ^^icarien 311
mdltn. 1521 241
@in llrt^eil ber ll^eologen 511 ^^ariö über bie Sefjre Soctor Sutt)er§. ©in
@egen = Urt^eil Soctor t'ut^erS. Sdju^vebe '^Vfjilipp ^Jlelnncfjt^one Unber
baffelbe ^:pariiifc^e Uvtr^cil für 3). Snt^ev. 1521 255
Themata de Votis. 1521 313
(föangelinm öon ben ^e'^n 5(u5fä^igen. 1521 336
De abroganda niissa privata Martini Lutheri sententia. 1521 .... 398
93om 93iiPvau^ ber ^Jteffe. 1521 477
De votis monasticis Martini Lutheri iudiciiim. 1521 564
6inc treue 33ernia'^nung ^u alten Gfiriften, fid) ^u fjüten tjor ^lufruTjr nub
©mpörung. 1522 670
Bulla coenae domini, ha^ ift, bie 35ulla öom IHbenbfreffen be§ atterl^eitigften
^errn, be§ ^^apftes, öerbentfdjt bnrd^ g^krtin Sutfjer. 1522 ... 688
jr. .-s,
^{ad^träge unb $cri(f)tigintgcn.
©. 2 3. 3 ö. 0. liel „Äöftlin I" ftatt ,mhVm II".
©. 2 3lusgal)e A = t). S^ommer *Jh. 235.
©. 41 3(uägabe A (ober B?) = D. Sommer 9tr. 24-5.
S. lol le^te ^eik lieB ,itideni'' ftatt ^tidenr.
© 133 ift 5ur Ginteitimg noc^ ber ^inloeie auf bcn im Sommer 1521 {von bcr (iberuLnirg?)
auegegangenen 2ialog „^felo ^arft^anc'" nachzutragen, in beffen „30 artifet, fo junfcr
^clfericf), reitcr öcinj unb .Rarft^an-S mit fampt irem anl)ang Ijart unb öeft 3U "polten gc:
fd^lDorcn ^aben" ber 29. folgenbermaßen lautet: „ber ^eimlidjcn beic^t falber boctor
Öutf)ern unb anbere ber fad) öerftcnbigen unb unparteifc^cn an ]ü fudjen unb iree rat*
barin 3U pflegen, unangefeljen föie c-:- bie geijigen pfaffen bi-? f)är ge'^alten." C ed}abe,
Satiren unb ^^aequitle 3?b. II £. 44.
©. 133 Slui-gabe A = 0. 3:Dmmer 5lr. 246. B = 5h. 247, tto bei un-5 3. 2 ö. u. e^ „loortt"
ftott „toort" Reißen muH.
©. 135 L = 5lr. 258, to03U 0. 2:ommer bemerft: „2:cr ungenannte iJrucfer ift 3ii5^}fli"i '^»rüf§
in Strasburg; .^loar finbet fic^ ba^ öor bcm %^]alm ftcf;enbc 5Bilbui§ Sutljer's . . fdjon
früher bei ^0^. Sd^ott uor, aber bie I^pen toeifcn nidjt auf biefen, fonberu beutlidj auf
!Prüf5 l)in."
©.200 A = D. Sommer 5ir. 248, C — 248a. Tod) bietet ü. Xommcr „tröften" unb „boßcnn",
tDO unfere &i-emplare „troftcn" unb „bofeenn" Ijaben.
'S). 209 3- 13 fcfee naä) „bar" ein: „Obsopoeus, M. Lutheri Epistolarum Fanago etc.
Haganoae IVIDXXV. m. Piü sqq."
©. 243 A = t). Tommer 5ir. 242.
©. 262 A (über B?) = n. 3^ommer 5ir. 243. C = 5h. 244 (too 0. Tommer in litet^eite 2
„3u" lieft).
e. 318. 3]gl. $>. Söebetoer, ajo"^. ^ietenberger. Ofreiburg i. «r. 1888 ®. \)\). 111. 239 ff.
296 ff. 462. 464 f.
S. 319 A = ö. Sommer 5h. 250, B = 5h. 251.
vg. 339 3um Sc^lu§ ber Ginleitung ift tiin^ujufügen: ^n lateinifc^er Überfe^ung erfdjieu bie
^Prebigt oon ben 10 'JUi-z-iä^igen in bcr bei Panzer, Ann. T. VI p. 110 nr. 734 Oer3cid)=
neten Sammlung: ^Sennones aliquot fane pii. a MARTINO LVTHERO lingua ver-
nacula perl'cripti, nuper autem latinitate donati: Quorum Elenchon pvoxinia pagella
indicabit. De divite epulone & Lazaro mendic-o. De excidio Hierofolyniitano Are.
Argentorati apud loanneni Heruagiuni; Menfe Martio MD XXVI. 8.'' "Jlnc- bicfer
Sdjrift gelangte bie lateinifd)c Übertragung in bie 2ä3ittenberger Slusgabe bcr lateinifdjen
Sßerte Öut^ere Tom. VII (1.557) »1.291^ — 310».
©.408 3-37 hinter „^attc" merfe nod) an: -Jim 16. ^ebruar 1522 fannte man iu ^'iQo'ftfl^^
bereite bcn 2Bittenberger Criginalbrurf tion -de abroganda missa privata^ etc., Inic
auä einem oon bort an (iarbinal 'Jlntonio Giocclji geridjteten »riefe erhellt: ^allatus est
hodie mihi über ex Norimbergh, a Luthero editus et Vitenbergie imprcssus, de
„„abroganda privata missa"* etc."
VIII 9iaC^tTägc inib iPcridjtiguuöcn.
©.410 3-2 je^e "hinter „S. 26ff." bcr üürftcl)cnbeji ^cmcrtuiifl eitljpicdienb „oUf."
©.418 3.9 lies „Spridjio. 30,5." ftatt „©pric^iD. 30, 5 f."
©. 418 3. 28 tie? „8uc. 21, 11." ftatt „Suc. 24, 11."
©. 425 3. 3 tie?' „1. 6or. 11, 5 f." ftatt „1. Gor. 11, »j."
©. 431 3. 31 tilge „$Röm."
©.432 3. 12 lies „maxc. 14, 22 ff." ftatt ,M(itc. 14, 22 f."
©. 440 3- 30 fcj^e hinter ,retlderet" ein ilomma.
©. 453 3- 27 fe^e hinter ^electi" ein Äommo.
©. 472 3. 40 Iie§ 3er. 7, 31 f." ftott „3er. 7, 31."
©. 474 3. 2 besglcidjen.
©. 566. 3« ^c" 'Jlngalien über bcn 3fitpunft bcr äJoKcnbung bcr ©d)rift „De votia'' Pcrgt.
and) ©. 689 3lnm. 1.
3u 5Bb. IV ©. 527 mu^ idj fotgcnbe 93eri(^tignng geben. 2'ie Eingabe , baf? bic 'Jdteit:
burger -f)anbid)rift ber Sorlefungen Önt(}er? itlier bie f (einen ^l^ropfjeten bei o^pt)- ^< 4 auf
„Annotationes Lutheri in libro lutlicum" licrloeiie, trotte id) einer briefüc^cn 11Utt()eiluug,
bie Qu§ ?lltenburg ftammte, entnommen. ^ns^if^Kn Tjabc id) felber (?infid)t in bie A"ianbfd;rift
genommen unb gefetjen, ba§ bort „Regum" ober nid^t „ludicum" ftcljt. Somit finb a.a.O.
bie (Eingangsworte ber Ginteitung ^u S^utljers „Praelectio in libruni ludicuni" I)infäIIig.
&. ßaloerau.
2)cut)cljc 3(u§(c9uuß bec^ 67. (68.) ^^^jatmc^^.
1521.
^n bei- Stacht üom 4. 511m 5. 9Jiai 1521 tvax bcr öon aSorms §eim!e^renbe
Oteforniator öon furfürfttidjen ^Heitern auf bie SöartSurfl gefrfjafft irorbcti. 2er
@eäcf;tcte ijatk fein '^uitmoö gefunben. 3unäcf)ft gabs f^iev eine unfreitriUige 'DJhi§e=
jeit, et)c bcm Oerborgen ©e^attenen burcf) öevtraute oreunbe bie nöt^igcn '^ücfiev
für Itieiterc 5Irbeit ^erbeigcfc^afft traren. Ego otiosus hie et crapulosus sedeo
tota die, fo flagt er in bicfen erften lagen; unb hoä) fanb ]id) für biefc 'DJluBe
eine i^m gar liebe 53ef(^äftigung: Bibliam Heliraeam et Graecam lego. fo fäfjvt
er unmittelbar nacf) jenen flagenben SBorten fort. %m 9. 9Jiai feierte er mit ber
^urggemeinbe ba?> 6immelfal)rt§feft. 3tn biefem fang man in ber ^effe al§ Yer-
siculus nac^ ber C^piftel bie äöorte ans bem 18. unb 19. iserfe be§ 67. (68.) '^^^fatms:
Dominus in Siua in sancto , ascendens in altum. captivam duxit captivitatem.
AUeluia. 3^^^ -^age banacf;, am i|3fingftfefte, maren es n?ieber äÖortc biefee '^>falme5,
hk öon ber ^Jte^liturgie bargeboten würben. S;er '^fingft=SntrDitu5 lautet: Exurgat
deus, et dissipentur inimici eins, et fiigiant qui oderunt eum a facie eins. S)a5
finb bie ß^ingangenjorte beffelben '^^falmes. Sie Itnirben i^m Einlaß, aUbalb eine
beutfc^e 3(uelcgung biefe§ '4-^0^"^^^ nieberjufcfjreiben , bie er in nicnigen lagen be^
cnbet '^atte. 5Im 26. ^iki fc^iiite er bereite fein ^Jknuffript an 'JJielanc^tl^on nad)
Söittenberg; tticnn eine ^4>i-'effc jefet bafür .^u '^aben fei, möge ber ^reunb biefc
9lrbeit in Srucf geben, er fönne bicfclbe aucf) nad) feinem ij^elieben mit einer
Söibmung öei-fe'^en. 2tnbernfaII§ möge er bie ^^^fatmenauc-legung ntcnigfteno ben
^reunben ^anbfc^riftlic^ ^u lefen geben. '2a neben biefen m"eunben nod) befonber-ö
^Jieifter C^riftian S^öring, ber (^olbfd}mieb unb 'i^erleger, öon t'ntljer genannt loirb,
fo ift n?a^rf(^einli(^, baß aud) biefe 3(rbeit bc§ Oteformatore i()m ^ur Srucftegung
,ptgebac^t n^ar. (fine 2Bibmung Ijat lUcland^tljou nun ^loar nidjt l)injugcfügt, moljl
aber für bie ikröffentlic^ung bee i^m jugeftellten iitanuffriptä' geforgt. 9tm 6. 5(uguft
^atte jebenfalls unfer ^4^falm bie ^^U'effe bereite öerlaffen, uieun uns aud) crft öom
11. 91oöember b. 3. (in einem 33riefe ^ol). 53Dtj^eim5 an '-ölarer; eine erfte er=
2utVT§ Sßetfc. Vlir. 1
2 S!eutfd)e ^luSlegung be§ G7. (G8.) 5ßjalme§. 1521.
tüäf^nung unfrer Scf^rift a(§ einer im ^^nbtititm tierbveiteten iinb gciejcnen bcfannt
t^eiporben ift.
1 Sctgl. fiöftUn T\ ^ ©. 470. 477. '•JJcnj; Scnj im ^Jcavburgct ^4]rogvnmm ^iti-" ^utl}cv^
Jw^> : Seiet 1883 ©. 28. 2c 2ü. TT ©. C. 8 flg. 40 flg. 90. 2Ba(c^ncv, 3o(). uon iBo^f)cim, ©(^aff^
3^,.. (jnnjen 1836 ©. 124.
li. 5hi§gaBcn.
A. „S)eutf(^ ^luyleflüg be« fiebeu |j öü fec{)tjigfte ^4>ffltmt. Viö b?m |1 Cftertag.
\ v.> §l)inelfai-t |1 önb '4>fin9ften. 5D. || 93cQrtinu§ S. |i %* ||" Sannitcr ein
J^ol3f(^nitt. 18 5i3Iättcr in Cnavt. (^-- v,>cv?^.x. 235-',
.^D(3id)nitt: Sauib mit bcr ^arfc; @ott=3]ntcr in bcn Sfi^olfen. U>on bicjov
?(uegabc gicbt e§ ^Ibjügc mit meisteren flcincn ä>in-id)iebcn()citcn. 53(. 33 2 » jcigt
aU lcljtc§ Sl^ort 3nnnd)ft „f)ccrf(i)ra"; bann ift bn§ jlrnnte „c" liibirt unb ba^
ä^ort lautet „t)ccvirf)va" ; bann ift con'igivt, aber nnr 311V .^älftc: „t)ccrfd)nr".
331. 6'' beginnt bic (cljte ^cile „[id}ei)n]tcn" ; in fpnteven 9tb,yigen ift ba§ „t"
abgefprnngen: „[fri;ctjn] cn". 2)o§ le^tc i^iatt trägt .ymärfjft bie ©igmitnv „Cf 2",
bann ift bic „2" nbgcfpntngcn bi§ nnf einen f leinen 9{eft, fobnfi nl^ ©ignntur
„@ ." crffljcint; bnnn ift enblid) ber ©d)nben nerbeffevt, bnbci nber nnd) bic 2
bid}t nn ö ^crnngcfdjobcn : „62". 2iefe äH-rjdjiebenljeiten treten in bcn Dor=
l)anbcncn (SjL"cmplarcn in bcn licrfdjicbcnften Cvombinationcn auf. — S'rnrf üon
3ol}ann (sirüncnbcrg in 2Bittcnbcrg.
B. „Seutfcf) ?{ui,]legung bc§ fieben || ön fcclit^igfte ^Pfalme. t)i3 fem |1 Cftertag.
^Ijmmelfart 1| öimb ^>fingftcu. S). |1 ^JJUirtinuS 2. || %* ;". darunter
ein,,^Dl3frf)nitt. 18 23tättcr in Ditart.
.rioljfdjnitt: 2)abib mit bcr .^nrfe, im .^intergrnnbc .^änfer; biefer tlciiie
^oljfdjnitt ift in eine 'Wanbleiftc ()incingeftent nnb ift niVllig ücrfdneben uon bem
in A. ©onft ift biefe ^(iiSgabc bcm Original A fei)r äljnlid), ift mit müglid)ft
älinliri)cn Settern, fogar faft bnrdjtncg mit gleidjen 3fil''nabtl}eilnngen gebrudt,
barf alfo al-? ein 'Jiad)briid betrad;tet merben, ber gern für ben ÜOittcnbcrger
Originalbriid gcl}altcn fein tnitl.
C. „S)eütfcf)c nufjleg |1 iing be§ fibenunbfecfjliig || ften ^'falmcn : t)on bem ||
Cftertag: .Oimetfart || önb ^|sfiugftcn S). |p)3iartini 2. \\" 18 ^3lätter
in Ciiart.
?UtgSbiirg, ©iltian Cttmnr?
D. „S)eutfcf) Wufjlegüg || be§ fieben tnb fec^t= I| c,^igften ^falme. \\ toö bem
Cfter II tag. C^t)metfart tonb |I ^:|.^fi^gfteu. 1| i^lart. !i?ut^er 1| Söittemberg. ||
m.^. \\iXni li" -IG Smtter in'Cctaö.
2Ba^rfd)eintid) Hon ^o^onn (Mrüncnbcrg in SiMttcnberg.
E. „Stellt jct) II 5(ii§Ieginig be& fie= || ben Unb fecf),ygften jj '^pfatmcn, bon bem ||
Cftertag, .£-)l)mel= || fart ünb ^^fingften. || '•Fiartiniiö !^iitfjer. || 2öittem=
berg m. \\ S).XXIII1. Ij" "Fiit liteleinfaffung. 26 mVätkx in £iiart.
Se^teg a^Iatt teer. 3(m ß-nbe: „©ebrurft ju SÖittemberg 93Ierrf)ior
Sotter II ber junger. 9)1.2). XaCiiii."
^^anjer fü(}rt in bcn beutfc{)en ^^(unatcn II 9lr. 1271 nod; eine 3higgaBe öon
1522 an; aber eine foId)c eriftirt nid^t, bie 3^at)re§3a()l ift feine eigene ^i't^ot. C^r
üerunnft niimlicT) für biefe 9(uSgabc auf feinen „ßutnnirf einer t)oUftänbigen (^efcf}irf)tc
ber bentfrf)en U^tbelüberfe^ung". 2. '^(n^g. ^lürnberg 1791 ©. 37. .^ier njieberum
citirt er aU feinen ©en^äfjrsmann ^. 6). ^^alm, „4")iftorie bcr bentfdC)CU ^ibe(=Über=
^mt\ä}e ?lullegung bc§ 67. (68.) ^falmc?. 1.521. 3
fe^ung S). 93^ gütigen" .f)allc 1772 ©.51. 2(ber aud; bicfer I)at bie fragüd)c
5{u6ga6e nic^t felbev gefe^en, fonbern fü'^rt fie nur auf unter Berufung auf
(H. V. d. H;irdt) Autographa Lutlieri, Bmnsvigae 1690 I 132. ■'gm fiuben wir
aber unfere 9(u§ga6c A (oT)ne Srucfjal^r), nur baß ö. b. .öarbt bicfefbe irrtf)ümlid)
unter bie (Schriften be§ ^ai)xe^ 1522 gefteüt tjat.
3in: ö"f)ara!terifti! tion C : für altee i ift confeauent ei (et)), für a(te§ ei (mit
einjiger ^tusna^^me be« deminutio = Suffire» lin) ai, für alte§ iu cü gefegt, ie ift
immer ber alte ©ip^t^ong, ii ha^ alte uo (ftreng gefc^ieben Don u). Ser Umlaut
ift mit ttienigen 5hi§na^men burd^gefülirt ; bca(^tcn§tt?crtl) aud^ l)6r, l}6rfd]ar, mor
(mare), !§ort (l)art). ^n bcn O^nbfilben finbet fid) ftatt bee mittelbeutfdjeu i (=ir,
=i5) burd§au§ e; =nu§ ftatt mb. =niB. 3" ben '^räfiren burc^npeg 3er=, t)cr= ftatt
be§ mb. 3ur=, tior=. 5l6nieic^ungcn bes Söortfc^a^eÄ : „crbibmen" ftatt „erbeben"
(auc^ ftatt „erbbeben"), „jirerc^" ftatt „quel^r", „empfinben" ftatt „fulen", „laiten"
ftatt „lenfen", „feritainmal" ftatt „ftintemal". — D ift in mc^rfad)er ^ejie'^ung
merftt?ürbig; .^unäc^ft finb ^ier is^ut^ere iltanbgloffen tfjeils in ben Icrt eingefügt,
f^eilS fortgclaffen. Sobann ift Js^ut^ere Sluebrud mel^rfad) geänbert, ^rembtttorte
finb mit beutid)en öertaufc^t, ■'oärten ober Unbcntlid)feiten beö 5tu5brud^S finb
öerbeffert, ja an einer Stelle ift eine gan5 anberc Überfe^ung bee ':pfaline§ ge=
geben unb bem entfpredjenb ein X'^eil öon Sut^ers 5lu5tegung geftric^en, bafür
ein anberes <BtM eingef ehaltet. ^ 9Jkn tonnte au§ biefen änberungen bei einer
Söittenberger 5(u§gabe ben Sd^lu^ machen, ha^ Sut^er§ eigne ßanb ^icr nad)=
gebeffert ^abe, ,^umal bie öeränbcrtc Überfe^ung burc^ 'Cutl)ers „^pfalter bentfc^"
üon 1524 5ßeftätigung erl^ält; aber bann n^ürbe )^)oi)l auf bem litel ein ■^inirei?
auf Suf^erS ^J^itn^irfung nic^t gefeljlt l^aBen, unb nameutlid^ Uiürbe bann bie ein
^a1)X fpäter erfc^ienenc, gleichfalls SSittenberger ^In^gabe E un,3nieifet'^aft ?utl)er5
(Forrecturen aufgenommen l^aben; aber E ge^t mieber auf A jurüd, ftimmt mit D
nur in einigen fprad^lic^en äuberungen (fo in häufigerem @ebrauc§ bes Umlaute,
ber a>ertaufc^ung be« „fet)n" refp. „fe^nb" ai^ 3. pl. mit „finb" unb be5 „Por"
in „öer" in gönnen tt?ie „üorbamnen") überein, in allen anberen ^^ejie^ungen
fc^lie^t fic^ E eng an A an unb be§aüouirt bamit bie überarbeitete 5lu§gabe öon 1523.
äßenn ^alm a.a.C fc^reibt: „^ä) ^be bret) unterfc^iebene Editiones in 4. in
Öänben, babel) fo Ujenig ber Crt bc§ S)rude& al§ bk ^ai)x;\ai)l als ber Sirurfer ge-
melbet mirb Qq ift aber unter biefen brep Editiones fein Unterfd)ieb, auffer
ha}i auf 3tt?et)en ein -öol^fdinitt tion unterfc^iebcner (Gattung, auf ber 3. ber bloffe Xitel
3U finben ift", fo meint er iebenfallS unfre ^lusgaben A unb B, tt?a^rfc§einlic^ oud^ G,
obgleich biefe Sluegabe, mie bemerft, fprai^lid) cr'^eblic^ öon A unb B abnjeid^t.
Cber follte e» 5lb,3Üge öon A ober B geben, meldje ben Xitel o^ne .ßol3fd)nitt geigen '?
3n ben Sammlungen finbet fic^ unfre Sd)rift äöittenberg (1566) III ll''flg.^
Sfena (1564) I 463 flg. ^Ittenburg I 741 flg. Seip^ig VI 256 flg. Sßalc^ V 968flg.
') (gicf)e ®. 7. 2) 2:teic ?(u2gabc ftetit md) iijxn SBcifc Sut^er? „(giimmorium"
über bcn 68. ^^falm öon 1531 ols (Einleitung noran unb Ht ijtxnad) überall ^'ut()cr§ fpätere
^-t^fafmenübcrfe^ung (feit 1524) ein; fo beginnt bei it)r nniev ^l>fa(m: „G^o" ^M'ati"'ifb S^aitib?,
y^or jn fingen. G^? fte^c OJott nnff, bn? feine Jyeinbe yiftrcloet lüerben, '-^nb bie jn f^nffen filv
jm f(ief)en". Tabci ftimmcn bann natürlid) 'ilii-Hegnng nnb Überfe^nng me()rfacf) übel ju =
fammcn; fo in 2). 4, Ido überieljt ift: „'•JJJadjet ban bem ber ha fanfft l;er feret" iinb bann
bod) ?{rabotf) at? „ttiiiftniä" erftärt tnirb.
4 ^niiiäjt 3tul(egimg be§ 67. (68.) «pfatme«. 1521.
erlangen o9, 178 flg. ^ äöir legen bem 5(bbvncf bie 5üi§gaBc A p GJrunbe,^ tjev=
gleichen D unb E als Söittenbergev S)rnrfe (ttiotei n^iv jeboc^ für E ein für oIIe=
mal im öoranö bemerfen, ba^ l)ier ftet^ „nit" in „nicf)t" nmgefe^t ift); B nnb C
jief^en n?ir nur gelegentlicf; Ijeran.
^ür bie ^^hietegung bes '^pfatmee fetbft fei auf bie in Sb. III -^84 flg. nnb
390 flg. abgebrucften älteren Interpretationen beffelBen in ber Glossa nnb in ben
Scholae, fowie auf ^4?b. IV oOl flg. ju let)rreicl)em i^ergleirfje fjingeUnefen.
1. (Sott^^ ber fte^c ouff, ba§ fid) |urftretrcn feljnc fet)nb
imnb fel)ne Raffer fli^cn für fcl)nem artgcfic^t.''
£a ($l)riftu§ ftarb, tl)ct gott als f(^(ieff er, unb fef)e nit bie Iniitenbcn
gilben, ließ bie felbeit fid) ftcrtfen unb famlen, unb bie armen ^n^iger flogen
unnb ^urftreftitten fid). Sa mi bie 3'ubcn ntet)neten, fie fetten geh3unnen,
0't)riftuy leg nu bar nl^ber, ha tüac^t gott auff unb mdi (51)riftuni auff öon
tobten, ba tüenbet fid^» fpiet gar umB, ba famlenn ftc^ bie iSiinfic^'' ^^ |ur=
trennen fic^ bie ^uben, ettlic^ l)n gnaben, bie fid^ 3um glauben gaben, etlid^
=* Si^er got ift 6§riftn« felbs, ber ficf) felb anffcrmerft üonn tobten, el)n gott
mit bem toatter. '^ (Tottis angefid)t lieiffet, bas fic^ gott offenbart unb fid) fnnb=^
lid) fegennierttig mad)t, mildjö gefc^ii^t burd^ l'eQnn wort unb ttierrf, nnb bae ift
ben bofen fd)rerflid), ben frummen troftlidf).
3 5ßfinfta9 BE ^fingftag 3). M. S. C 4 jinftralucn R 0 hiiitcnben CD toiitcnbe E
7 junget E 10 Swnsei^ K l'> ben bo§en \) bem bofen C
') 2BnS bajclbft in ben fritifcf^cn ^Inmcrfiingcn nl>5 „Cric3tnn(=9(u§gabc" citivt luivb, ift bie
unter E üerjcictjnctc 3lit^gabc Don 1524; im Übrigen bejietjen iirf) bie bort tocrjeirfjneten 2e^-
nrten nur ouf bie ^r^blcr, rcfp. lertänberungen ber Jenaer, SUtenburgev itnb 2Ba{d)jcf;en 2lii§=
gäbe. <So ift 3. 23. ©. 182 bie i'eönrt „ilife" ein gebier ber SUtenbnrger 'Jinögobe, ben 2Ba(d)
njiebcrbolt ; bo-j auf S. 187 angemerfte [ycljlen eines ganjcn ©a^e» ift ein $üerfef)en ber ?llten=
burger ^JluSgabe, bai gleid)faU5 bei aiklcl) iDicbcrfebrt. ^n ben Criginnlnuägnbeu finbet mon
uou ben meiften ber t)m Uerjcidjuetcu l^ntinnten feine ©pur. (fe ^nt aber feinen tviti)d;en
ÜÜcttl), bie '^(i)kx unb 2Üi(Ifürlid)teiten ber föcfnmmtau^gnben ju regiftriren. ^) @o fei
bemerft, baß bie "äbfürsung pe. ftet-^ mit p\a., bie (gdjrcibung „bj" mit „ba?", „tcj" mit
„toal" tüiebergegeben ift; „.i." baben h)ir aufgelöft mit „ha% ifl".
■Teilt jdje ^lu^Ieguus beö 67. ((38.) 5Piatme§. 1521. 5
l)n ungnaben burd^ bte 9iomcr öorftorct. i^sti fuld) gerieft unb tucfecii fal)
bcr proptjct, unb für gvoffcm unmüt uBii bcr ^^^ubcn tnumpt)irn l)iiii 6[)ri|tu'r'
tobt unb bcr junger fludjt, tjebt er an unb fpridjt, ^i) cy fci) gnug bcr gotti»
fcinb glorijcrnn, ©5 ftcl)c gott auff, unnb fcrc hai Uai umb, tucrfc 6t)riftum
5 Qutt öon tobtenn.
2. 2[Bic bcr raud) fid) üoriucbt, §ü öorlucB fidjö, tüte baö
tuadj'S für bcni feiner üorfdjmit^t, cii^o muffen Qud) liorget)enn
bic ungcrcdjtcnn für gotti^ angcfidjt.
ß^töo ^u6fd) glcidjuiö, üom rauc^ unb )x>ad)5. 3)cr rauci^ t)om tüinb,
1" boö lüod^» öom fetur üorgcfjct, bart)nn bcr ^eljlig get)ft angetjcigt, tüildjcr ift
ein h)inb unnb feior 2ucc 3. benn fpirituy f)cift ein luinb, ba mit got unfe yuc. s, ih.
anbiefit unb mad;t geiftüd) mcnfc^enn auB uuy, bi^er luinb unnb ha^j fetur
ift nad) (Sf)riftuy aufferftonb tjun bie tuelt öonn l)imel !ummcn, unnb bur(^§
6'uangelium bie HicUt bcferct.
i> ^Jiu ift§ l)^c fd)mcl)üc^, hai fo((^ große fcl)nb tuerben bem raudj unb
luadjB t)orglcl)d)ct , bie boc^ mcljucn, ftc tüoUen l)t)mcl unb erben Beftrcljttcn.
Ser rnud) ge()t ubir fic^, madjt fic^ cl)genh)illig l)nn bcr (ufft, tt)ut at§ lüolt
er bic fonnen öorbicnbcn unb bcn l)i)mcl fturmcn. ^a^ ifty oBcr^ Äumpt
clju f(eQni§ toinblin, %o tjortucbt fic^ unnb öorfdjlüinb bcr breljtprcdjtigc
2'> raud), ha^ nicmont tuctj^ too er bte^bt. 3llfo aße fct)nb bcr luarljcljt ()a6cny
groß l}m fl)nn, ttjun grelntid), tiu Ic^t fel)n fie tuic bcr roud) tnibbcr bcn tninb
unb l)ljnicl, bcr auc§ ijun ^t)m fclb on iüinb öorfc^minbct.
5llfeo bQ§ tüa(^» ift f(^h)^cr unb ^art, g(et)(^ eljm ftct)n ober ^ol^, ober
für beut feinr feurfteuffet eS h)ie ha^^^ tüaffer, ia öor|cI)ret fid} unnb üor=
25 fdjtüinbet. Stlfo alle fctjnb bcr tüorfjeljt tücnn fie anfaljcn unb l)nn fd)U)and
fummen, fe^n fie tuid^tiger, fdjtücrer unb fcfter Qulufeljcn benn bcr fel§ 6()riftu»
fclB§, !umpt über bar|u baS fclur gottidjS tüortc^ unb gci)fty, feo iftö qu§ mit
t)()nen, gncbiglid) %o ftc luoUcn, ungnebigtid) %o fie nitt lüoUen.
o. Unb bic gerechten fid) fretücn unb I)upffen für gotti^ an^
3u gefielt, unb tjiin freuben alle luonnc l)abenn.
2)q§ fe^n bie lieben ;3u"9cr unb alte liebl)aber bcr luarl)el)t, luildjcn Ci3
cl)n frcub, lüonne unb luft ift, ha^ G^riftu» aufferftel)t unb bie ti)arl)cl)t bc=
1 toerftoret CE )olc§ CDE foc^ CD 2 ^ui'en tjiangcu D 4 fcijub rühmen 1)
5 öon bcn tobten E 6 Dcttuefit DE bethjcü DE 7 fcWr E ücciti^mit^t DE toei-=
gelten DE 8 bie gottlosen D 9 "^utic^ E 10 ucrge^ct DE an^etigt D 1.3 Dom
^Qmel E tomcn E 14 ^at bic luelt Ibeferet D Iß Dcrgtet)cf)ct DE IS Oerblcnbcn DE
fturmcn E Äompt E 19 ücrloebt DE ücrjcfjlüinb DE 21 finb fie E 22 an loinb E
ücrjc^roinbct DE 24 berget)«! DE öeric^tüinbct DE 20 fommcu D tomcn E finb
fie DE 27 tompt E gotlic^cä D 29 froföen C 31 S;aö finb DE junger E ticl)=
t)abcr D
6 leutidje ^tuöleguug bcä 07. (68.) 5pfalmcö. 1521.
ftcf)t, bic ,5Uüoi- alle BctrubuiB Ijattcmi, ba 6§riftuö fcl)nb oBlogcn unb iubi=
Urteil. :S>riim6 ift i)i)x frcub icljii uiib gottlirf;, benii fic für Qottiä nugcfirf)!
unb tjiin gct)ftlidjeu bingeti l)u ber luarljcljt frolid) fcljn, bic feljub akr Jnarcii
froü(^ ijnn t)()rer 6oB()et)t.
4. Singet ©otte, pialtcrfpielt fel)ncm namcu, pflaftcrt t)I)m &
ben tüeg, ber bo fel)rt t}n Slrobotf), §crr ift fcljn nanic, fctjt gutä
mutö für fct)nem angcficfjt.
3)aS ift, lobt unb prctjffct (5;()riftum al% cl)ucn lüoreu got mit bcm
^of). 7, 3a. batter, bcnii baffeib ift oUcr evft gcfdjcljcu uod) ber aufferftcl)iing, tüic .^üljanncy
fagt: '2)er l)et)lig gei)ft toar nod) nit geben, ba (S()riftuy na^ nit toax t)or= lo
^öm. \.i.tlatV, ber ()e^lig gct)ft aber t)att l)l)n borüeret, bay er gottiy fun fet) 9Io. 1.
Sold) ^utunfftig fingen unnb üortlerung ber gotttjctjt 6l)rifti nieljnet Ijie ber
pxopi)ä.
5hl aber hJljr 6f)riftuni nit lel)plid) bei) nnö l)aben, fonbcrnn l)m gloluben
tüanbelnn, brunib funben luljr fel)n pcrfon nit anfingen nod) anljeljgen, fjo is
fingen tül)r feljncm namen, ben prel)ffen ii)l)r, hm tjeigcn toljr, ben :prebigen
unb be!ennen tül)r, bai? l)eljft l)ie fetjnem namen pfalter fpielet. ^^falter l)el)ft
cljn lobbud), pfalm t)el)ft etjn lob lieb obbcr el)n gctid;te |um lobe, tuic hk
poeten öcrfe machen, bic man tjorljcljttcn tjnß fcljttenfpicl fang, bamit fel)n
e^ttcl prcbigct beö fuffen (Suangclij anljcljgt, barljn gottiö gnab, cljrc unnb 20
lob prcbigt inirt, ha§ pfaEirn bic finger ,3um gefang bcö munby tl)ut, ba^ ift
prcbigen neben ber tt)att unb Iminberljcidjen.
2öeg pflaftcrn an bifecm ort l)el)ffct haä, iuen man e^nn bofeen fnmpf=
fidjten boblo^en locg mit fdjutt, rl)^ unb ftelju tjuric^t, ha^j ha gut faren fei),
ha l)orl)l)n niemant niod)t rel)ffen, hau fel)n bic l)erljen ber mcnfdjcn, bie Dürl)in 25
burd^ büfee faiülc grunbloßc pfuljcn aEerlel) bo§er begirben fet)u gar untud)tig
getücBcn Iju gotti^ luege, l)a l)f)c mel)r man brl)n gefaren ift mit ben laft
luagen bcy gefeljy unnb ber gepott, l)l)e erger es tuarbt, beim gcpott mad)ett
niemant beffer unb t)berman erger.
5lbcr bay (Suangelium unb prebiget gottiy namen l)nn (5:i)rifto ba)üet 30
bißen tueg feft, bcnn ber glaub mad)t guttcnn grunb unb bortrel)bt alle bofee
pfu^en be§ bofcn flcifc^cy. ^^l^o feret bcnn (£l)riftu§ l)n l)l)ncn, bay ift, er
hJirtft ^n ^l)nen fel)ne toaä, bie fe^n lieb, frcub, frib, gnttidel)t, fanfftmutig=
1 unb iaucf;jctcu D 2 3)ai:uinB D :j frolid) E froUd^ finb D 5 @ot CD
^ialter ]pidt DE Viattciipilet C G fcf)iet ijii bct fcnffte D 8 loDct E 9 mä) CE
3o^anni§ E 10 noc^ nic^t E beiftcrct CJDE II bcrfteret DE evitcrct C foii DE
12 üerHcrung ('1>E 15 loanbeleu E anljckj^cit D 17 fcijucu D fpielen D 18 gc^
tic^t D gcbid^tc E ju lobe E 19 ücrjct)ttcii E bamit |inb DE 2u gnabc E 21 totrt
baä ^jfüütrn, bic ACE 23 ^c^ft E fcofeu E 24 tei^ C te^fe D vcl)§ E 25 ba§ finb DE
26 faule D I66f]ei; D finb gar DE 27 bvct)n E 28 gebot CE 30 V«i>i9C« C
t)on 8otti§ D 31 t)ertrct)'6t DE fcofec D bofc E 32 fleif(i§cn AB boBen fle^fa^en§ D bofcn
fleifd^§ E 33 bic finb DE
Xeutjdje Slu^Ieguug bc§ 67. (68.) ^ßfalmcs. 1521. 7
!ctjt, !cufd)ct)t, ©al. 5. unnb f)cl)|fit ncmlic^ fafjvcn, uit [tili ftct)cu, bcn biß ®^u. 5,22.
IcBcn tjm glatoben i[t cl}n ^u ucfjmeu unnb cljn gang obbcr furb gen f)l)mcl,
Ijun l)I)cniB leöcn.
6r fe^rt t)nn ^Irobotl), ha tuirt bc» glaubend natur unnb ort angc^cljgt.
ö %xab l^etjft tüuftniß, ^^IraBotf) öicl iünftniß, unb bcr propljct iiirct alf}ic bic
figur (Sj:o. 18. ba gcfdjneöen ftct: '©ott bor tjcn- ging für bcu finbernn ^i)iacI,2-5Ji^vV3,2i
bcn h)cg ]n Voeijffen, beg tag» l)n eijucr tuoldten fculc, be§ uad)t§ in einer fclur
feulcn, has er l)n Beljbeu ^el}tten ber geleljljman lucre, bic tüold'cn fculc t)or=
gicng bcö tag!5 nimmer, nad) bic fclur feule bec^ nadjty für allem t)old\ S)a
i'j tüor !ein tncg tjnn ber groffcnn tüilbenn touften, ouc^ !eincr in ber lufft, ba
bie hjolde unb ha^j feJnr gicng ba für, unb füret gott inn ^2lra6otf), ba« ift,
inn ungcpannetten löilbcn, luuften iucgcn.
511^0* ift fclju art, er fefjrct gern iüuftc unb tüilbe tuegc, baä fetjn oUi^
tocgc bc§ gtatoBenä, iuitt^er fcrct, nit h)ie bic ft)n ober öcrnunfft tücljffct,
1'^ feonberun ftel)t gctaffcn, left fic^ gott füren, luil unb tan and) nit tuiffen \vo
I)l)n, lüo ferr, lua burd) ober luitc^c Ijcljt, ba» f)et)ft nu über um fdjlücbenn
unnb faren l}nn Slrabotf), lucn er t)nn un§ regiert buri^ ben glah)ben, unb
h)i)r gclaffen fotgig feijn, ijf)n al§o fc^lücben unb fafjren laffcn, hai^ ift aKiB
burd)» ßuangelium gefdjcljcn.
20 §err ift fet)n namc, ob er luol el^n menfd^ ift, §0 ift er bod) ubir oEe
bing cl)n Ijcrr gcfe|t, barumb tnir folgen unb t)f}n fal]ren laffcn foltcn ubir
un§ l)n 5lrabotf), \vk tooll hai Ijcbreifd) laut ';3n bomino nomen dm\ ,^n
gott ift fet)n name, ba» ift, fetjn name ift ^n ber got^c^t, baö er aud) et)n
gott fei) alB tnol alß ber Datier, bcn er ift nit auBgctei)lt Oon got, feonbern
25 ift t)n gott unb blel)bt ^nn gott.
6el)tt gut» mut» für t)l)m, ha^j ift, et)n gut gctüiffen unb |uborfid)t l)nn
fcljne gnaben folt tj^jx. l)aben, tüil(^§ mac^t ber glatob, ber ^l)n fd)h}cbcn left
'' 311^0 fcl)ret bifer l^err nit ci)uTjei- mit ftdjtlid)cr pradjt auff vüffcn uimb
tüageu, Jonbernn ^u ^Irabof^ '§el)mUdj im gdjft.
1 ^cij^d DE 2 fürt DE 4 feieret D aiifecljgt D 5 SttaB ^e^ft janfft
obbcr fuß, a,itt)äf iuie Sotomon $roücv. 4. fagt: 'j^eiii fc^Iaff luirb ^Iratia fct)ii',' ha^ ift, »üic äpn^iu.3.24.
mau auff bcutfd) fagt, bu luitft faufft obbcr fufj fdjfaffcu. 2ßo uu rcc^t glalulic ift, ba ift ein
fold) fidjcr, ftil, faufft uub fuß geluiffcu , bai fid) für uirfjtem furcfjt, uub bal)cr lebt, tuic ctju
mcnfc^, bag du alle forgc fet)n ftil, Ruß uub faufft fc^lcfft. 2ai ift bcuu cljgcutUdj bic redete
luouuug Kf)rifti, ha ift er gerne, l)nn ber feuffte left er firf) gcrue tragen, ba fcrct er tjnn Slratot^.
ß§ ift faft fct)n gerebt bo3, tjon ber ort el)nS guten geluiffcn» unb rcditcu glahJbcnä D Safür
fällt in D ber gan.jc 'ilbfc^nitt 3- ^ „"Utah I)e^ft" — 3- I'J „buvd)a Guaugclium gefd^cljen" fort,
cinfi^licßticfj ber 9iaubgloffc „?llfeo fe()vct u. f. tu." 8 gelei)f3tman A gclaitäman C glel)^man E
öcrgieng E ü ui)mcr mel)r E noi^ E 11 bar für E 13 bai finb alleä E IG loic
fern E luo burc^ E IStaffenC 24 außgetctjlet DE 25 blcljtiet E 26 ^uöerfid^t D
jutjerfid^t E 28.29 fe^lt in D
1) ^ri^ü nsnr
8 ^enl\ci)i giuilegung bc§ 67. (6S.) ^Pfalmcs. 1521.
tjn StraBotl), bcii lucr bo c^lclubt, bei I)Qtt frib unb fvcub für ßott unb ift
gutter biugc.
5. (Sr ift ctjii öottct bcr tucljfecii unb cl)u ridjtcr bcr luitlDcti,
(5i- ift cl)n gott, l)un fcljncr f)cl)tigcii lüQiiuiigc.
S3iUid) foU i)[)r guttcr bing fcl)n, nit allein hau n gut gctuifjcu madji ^
tju glatüben, ^onbcrn bie h3cl)t l)t)f auff erben umbs glalubeu!^ tüiEeu muffet
farcn Inffen öattcr, fixunb, Ictjb, giitt unb eljrc, bnS l)i)x arm eleub lrel)feeu
unb mijttlucn fel)n muffet, bon Ijberman geiualt unb uurcdjt lel)ben, feo ()Q6t
^I)r i}k eljun troft, ha^ ber I)err aller creaturcn ift elju Datter foldjer lt)el)§enn
unb cljn rcd)er foldjer luitttncn, ha Iju ift er nit ferne, ßonbcrnu na^ bei) i»
cud), borffift ljf}u nit fud)cn Iju .*pierufalem ober ^Jiom. ^cn tuo fel)n (if)riften
fcl)n, bo ift felju luonung, ba ift er geloiftid), unub ift nit aVictjn ha, Bonbcru
tüitt olba ct)n gott feijnn, |u bcm alle ()er^enn jufludjt l)abcn foUeu, bcr alle
bing gibt, tl)ut unub öermag, turt^lidj, an beut lyijr alliö l)aben folt, \x)ai man
an eljuen gott Ijaben fotl. i.-.
^ilber ^ie ift glotübcn nott, bcnu ber Oattcr, ber rid)ter, ber gott, ift
öor^jorgenlid) ha legentoertig, felju mouung ift l)ciyiig, hau ift abgefonbert, tan
uljcmant Ijljnelju fel)en ben ber glalub, glclnbftu bay er Oatter, ridjtcr, bclju
gott fei), feo ift cr§.
0. (^r ift ber gott, bcr bo madjt ct)numütige hjoncr ijm t)au§, jo
(^r furct aufe bie gefangucun Iju red)ter ^et)tt, S)o(3§ bic c^gcn-
ftjnnigcn bletjben ^nn ber burre,
^tle lere unb leben au^er bem glatüben, bic tet)lcn unb uncljuigcn bic
mcnfdjcn, unub muffen fecten ha fcljn, auä) oh ifyx nur ^luccn ijn eljuem Ijaufe
lücrcn, hk tüct)ll l)l)r binct auff cuBfcrlidjcn tüerc!en unb lücljfecn ftcl)t, bic js
manidjfcltig fcl)n muffen, ba bettet ber feo Diel, bcr bi^, bcr ha^, bcr ift el)n
6l)art()cufcr, ber eljii barfuf^cr, bcr loallct, bcr ftifftet, ber faftet. äl>o nn bic
l)crticn l)ljran anljangen, ha folgen audj gcmi^lid^ unct)nidel)t , l)a^, tjoffart
unub aller iammcr, barumb ift !cl)u got, !el)u lere, !cl)n leben, fet)n Jocg, ber
cljnmutigc nmdje, bcnu bi§er gott mit feinem locg beö glalDbcn§, bcr felB 3ü
glatüb |eudjt unfe alte fampt l)tjncl)n'^nn ben^gel)ft, ha felju alle bing glcl)d),
unub fallen ab alle cuBcrlidjc nnterfd;el)b, nit ha^i hi)n uuterfd)cl)b btel/bc
euBerlidj, Bo^i^crnn haii ktjw l)cr| brau l)angt unub brob fidj teiltet gegen
ijcmanbt, ob glctjd; alle tuelt ijn eignem Ijau^ Inonet.
9hl ift nobt, hau ^uöor bcr mcnf(^ burd;» gefelj gefangen h)crb unb 35
lamme l)n bie banbt bcr funb, ha^j ift, l)n augft fcl)ui§ gelt)iBcn§, ben tucr
4 ivouunöc 1) G \)m DIO 7 öut E 9 ttoft E crcotuven D 10 ficf)tci: 1)
fern E 11 :3cvuialem E 12 fiiib DE ba E iuonug A 17 uctOorgenlid^ ]:>E »doiiuö D
18 er bct)n üatcr D 20 ba E cljumutigc E 21 fuvet unfe bic D 2G mandjfcltig D
28 ^kjraii fangen 1) 29 brumti D ol fiut D finb E GG tomc E funbc E fc^ue§ D
^tntW SIuÄfegung beä 67. {()B.) ^Pfalme^. 1521. 9
nit funb fulctt, ber fudjt !el)n gimb, ac§t anä) tuibbcr ba» GuaugcÜum norfj
glctt)6cn, barum6 t[t ba§ gefc^ bcy gcluiffcu§ itoc!mcl)ftcv , fetten, ft^-'td unb
fcitfcv. Xeii biiy gefelj ^cljgt uiib mad)t betäubt bie funb, unb ba mit fef)ct
ey hai: gclüiffcii 9io. 4. et 7. 5hi furct got nit auß biffen banbeu, iueuB uni? iKo"i-.-i. 20.
-. bcudjt nobt fe^n, fonbcrn Icft un-^ brinnen gcbemutigt nnb gemartert h^erben,
BiB lüir gar gnabburftig n:)erben, ^ü fumpt er ben unnb gibt fel)n tnort, baron
loir l)angen unnb alfo auBfuren laBen, ba^ mx öon bem erfc^recften Blob
getüiffcn fummen tjnn etjnn gut fieser getniffcn. S^aö fe^n bk ^tüe^ hjcrtf
unnb ]Xvo ubungen 6t)ri[ti l}nu unß, ha§ er uuß tobtet unb aufftuerft, nl)bert
IM unb erljebt, eiju igticf)^ 5U feijner iul}t, luie hai auBtueijffen hk ^tuo feulcu
l)n bcr tüuften, hk tüold feule unnb fetücr feule.
3lbcr hk eljgen finnigen, bie ber beljbe^ fcl)nB I)oren, taffen \){)n nit
jagen, blel)ben auff ljt)ren fccten unnb euBerlic^em (eben, bie muffen aurf)
Ujonen t)n bcr burre, ba^ ift, Ut^n fruc^t bringen fic, benn )ie gtelubcn nit,
ib §0 I)a6en fie nit, toie luol euBerlicf) für ijtjren äugen acf)ten fie fid} bie nu^=
lic^ften, beffer t)el)Iigften unb flugiften l)m t)t)mel unb erben, burffen urteijlcn,
ha^j i)t)cne bie gtelnbigen l)n ber burre tüonen, unb fic alletjn l}m gruncnb
parabiß, bieße nennet ber propI)et Sorerim, bie fan id; nit öerbcutfdjen, benn
'bie eijgenfinnigen', bie nijmmer i)m reiften Jucg gef)en luollen, mann !an fic
:u and) nit lenrfcn noc^ rcgircu, luie man i)()n fagt unnb lueijBet, ^0 gel)n fic
quct)rauB, tüie bie muttüillige unge^empte roB-
7. D ©Ott, ha hü auBgiengift für bem angefi(^t bct)niB üolct»,
S)a bu Uiianbelift ijun bcr tuuftcn, 5ela.
S3iBf)er l)aben tnir bie oorreb gcl)orett, mo t)on ber propf)ett Ijun bi)fBem
L'.-. pfalm gebencE Iju fingen, ^iemlidj bon 6l)rifto unb feijnem (Juangelio. lUu
grcljfft crfe an, unnb l)c6t mit ber alten figur an, ba öon gefagt ift, ha^
gott hk finber Don C^frael auBfurt auB 5(cgt)l)ten burd) bie tuuftcn, unb ift
bißc mel)nung:
£ (Sl)rifte, ^u ber ^cQtt, ba bu für bem 3fi-*ii)ciifd)eun üolcf auBgiengift
31J öon 2legl)pten, tvüdyi nur ei)n figur n^ar beincr aufferfte{)ung, burd) tt)i(d)
bu alter erft red)t auB -^legipten biffer tnett beljuem öotd furgangen bift
5um öatter, unb fureft fie alßo burd) betjn erempel unnb tnort burdj bie
lüuftenn be» glatnbeuö nac^ bir aud) t.uni öatter, ^0 bon |u ber 3ct}t, ha bie
figur giengenn bel)ner aufferfte()ung, bie erbe erbebet, bie filjmel troffen für
35 bl)r, mie öiet metjr foUen fie i^t erbeben unnb trijeffenn l)nn bem rcdjten auB=
gang, benn mir leBcn ßjo. 19. tük ber bertf Sinoi blii'ct, borniert unb finfter2i'''oii'.M6'-
1 (SuongeUon U 2 gtoiobeii DE 4 4. unb 7. D ö gebemuttgct K 'i tompt K
7 alßo una aufefurcn 1) erid^rccEcu 10 8 tonten K fiub DK t) utung K 1 1 wüften E
12 f)oren UE 1<3 „ticffer ^cljügl'ten" fc^U in D 20 gc^en DE 2:J h)anbclteft (.'D 24 üot=
tebe E gebort l) 2J gcbendt DE 27 Ggiptcn CE 30 u. 31 (gg^liten CE U)il^§ E
■i-i uod) E benn DE :J4 truffeu C :3G Ui^tt C
10 2icuttilje Stuölcgung bcä 67. (08.) ^pfatmc«. 1.521.
tüait mit cijiicni fiioffcu uiiftctüittcr umbgcbcii, ba^ bic erb baüoii 6eBet unnb
t()ct, toic cl)ii gvof3 uiigctuitter pflegt tju tl)uu, unnb alba Umrb bay (^cfelp
''JJlofi geBett, \mid)5 bind) fold) ungeluittcr unnb regen Bcbeuttct lüart, hiVj
meijuet ber propl)ct mit folgenbem öcr§.
8. 2)a erbebet bie erben, bie l)i)met trüffen, für bem angefidjt &
bi^c^ gottiö öon Sinai, unb für bem angefid;t gotti^ öon .^fracl.
6r^ nennet l)f)n eljnn got be» berda Sinai nnnb ^frael, binbet l}f)n an
eljn ftat unb perfon, cuBerlid;, bcn ^u ber ^el)t ber figurn, bie pn cn^erlid^en
tuepBen unnb tnerden gieugeu, muft gottiy bienft ann epn ftat unb perfon
euBcrlid) gepnuben fcpn. 5lber pm nehjen teftament, ba bie figurn aufe fcpn, i"
unnb aEe gtepd) epn mutig fcpn pm glaiüben, ha ift lepn ftat, !epn perfon
meljr, ha gottiy bienft ober er fclb angcpnnben unb baüon mod^t genennet
tüerben, ^onber, lücr unb tx)o unb tuen pcmanb glaubt, ber ift gottis bicncr,
er fep Iju Sinai ober Iju ä^obplon, er fep epn pepb obber ^«»ubc.
2)ay erbbeben unb regen |u ber lieptt bebeuttet hk prebigct bcy ppnu i'
lifdjen Suangeli unb belerung ber menfdjen auff erben, lüilc^ö ift gefd;cl)en
nad) ber redeten au§fart (ii]xx]ii au§ bifer luellt, babon fpridjt er nu.
9. %ä) gott, epnen frepcn regen tuirftu orternn,
S)ay erb ift pl)e bepn, eS ift mube, bu P3irft§ ju ridjten.
."pic nennet er ben regenn, brobcn nennet cr^ tropffcn bey ppmel§, pie :'m
epn frepen regen, ber nit ann epnen ortt feilet, ^onbcrnn allentpalb, \vo er
tniE, broben bie tropffcn nur auff bem berge Sinai, l)ie gibt gott ben regen
felby, broben trieffen hk ppmcE, bartju braud)t er l)ic cpnn feonberlid) h)ort=
linn auff l)ebreifd), 2:panipl), bay Ijab id) beutfdjt 'bu luirft ortern' unb bay
barumb, ben baffelb tüortlin bebeut epgcntlic^ 'etP)a§ ^pn unb I)er tücgcn pn 25
bie bier ortt ber tocllt', glcid) inic bie pricftcr pm alten teftament etlid) opffcr,
für gott, fdyiedjt empor unb npber puben, etlid; aber in bie quepr, gegen
mittag unb mitternadjt, gegen morgen unb abenb. 3ll^o fagt 5Dabib, bay
(Spriftuö ben frepcn regen luirtt orttern pn alle h)cEt, unb nit allcpn pn
.^ierufalem obber Sinai. 3o
r^ii nu bic mepnung, ha] bic prebigct bcy netüen teftomentö nad) bem
redeten außgang (il)rifti oon bifeer n)clt luirt gar bicll Ijerlic^er fcpn, bcn bic
s.OTo). 6,3. ^ Exo. 6. *ln noiiiiiie ineo rrni iiou cognilus sinn eis.' Unde et nomen
istud ineffabile est et nullius ctymologiac, (|uia lunc erat deus Abraham, dcus
Isaac, deus Israel, alligatus, nunc autcm quibuslibet et omnibus nirri. 35
1 erbe E 5 erbe E 8 ftguvcn CD 10 flckmbcii CD gc^unben ']\}n A finb DK
11 cijnmutttg D einmütig E finb DE gteluljcn 1) 12 angcbuubcn CD 13 jonbcrn E
Wenn CE glctutt D IT) prcbigt E 18 ȟurftu D 19 cvfie D 21 QUent:^all6en D
2:3 boju E 24 bcrbeutj^t D 25 luctcii E :Jü ^crufalcm E :J4 nunc E erat deus
Israel alligatus D
^cut\d)t Sluötcgung bc% G7. (G8.) ^Pfolmcö. 1521. H
picbigt bc5 alten gcfc^^v bcn tuo es bort fparlic^ tioffcn f]at, faE e» f)ie regnen
u6erflu)[ig, tno c5 bort nur an eignem ort Sinai troffen f)at, foiX cc^ f)ie i)nn
alte oicr ort ber tüclt regnen, tno c^ bort nur et)nem oolct ^froel ift getroffen,
foK l}ie el)n frei) regen goffen n^erben, ijberman tjetjben unb iuhm hac^ 6uan-
•> getium gar nicfjt an cQnen ort ober oolc! gcpunben merben, tuie t)f]ene prebigt
beä gefep. 3Iuc^ l}t)enc tropffenn gaben bie I)i}me(, ba5 ift hk (5ngel burd)
'JJbfen an gottiy ftat, loic 5. ^au. (Üol. 4, leret. '^6er biffcn regen foltu gotö'^i- 3,19.
felöer auBorttern. 2^er frei) regen moc§t aucf) iüot oerftanbcn toerben, ha^
bie lere hca ßuangclii frei) fei] unb nmc^e frei) f)er^en, hk an fein n^ercf nocf)
1" lueljB euBerlicfj gcpunbcn, allein ijm freijen glauben (eben, baij ift hk Gfirift^
lic^e fret)I)eit, baoon pfa. Iu9. fagt '2)ein Pole! tuerben frei) fci)nn'.^ ';)(ber^^'- ii^-s-
ber regen ^u 3inai, ha-^ gefe| -Jltofi, macf)t gefangne unfreie i)erl3en, mit
manic^erle^ tt)ei)Ben unb tnercfen eußerlicf). '^uc^ %o macf)t5 fel)n frei) froticf)
getöiffen, fonbern 6t6b unrugig unb untoillige gelüiffen. %ba hai Guangetium
1^ mad)t frolicf)e loiLlige frei) getöiffen, han ba ift-3 atteä fre^.
3lu loie ,3u 5inai bie erb bebet für beut gcPiiitter, alBo ift aurf) ba gegen
etloü» i)m nelren teftament, nem(id) ha^, feo ben glauben unb Guangeli t)aben,
Pitt (el)ben muffen pn bpffcm ganzen leben, uunb bem Icpb, bau ift, bie erbe,
fepn rüge lüirt gelaffen, muß leben unb on unterlag l)n ubung fepn biß pn
i'M tobt, hau bcB flepfdjy lafter getobtet toerben uunb ber alte ^Ibam ^u nid)te
pjcrbe. jErumb fprid)t er ^ic: '£)o^ erb ift bepn', unb 'ei? ift mube' für Bo öicl
beben unb lepben, barff luotl troft unh entljalltunge , pjepl e^ bcn hc\}n ift,
uunb bu aEepn erbt)err bruber bift, fepnn lllofe^^, tepn fncd)t l)ic rcgiern
tan, iüie ba» Polet oon '^ixad Pon 5Jiofe regirt wart, ben e» muB ber regicrnn,
2:-< ber pm gepft pjonen, leptten uunb füren tan, hai: bift aber bu allepn, barumb
ftett ey bpr Iju, unb pjirftä looE ^u richten. Xenn burc^ Icpbcn ad)t bie luelt,
alB foE e» oEö ^u poben ge^n, aber bu burc^ lepbcn bcreptift unub ^u ridjtift
bepn erbe auffy aEer beft, uunb eben bamit gal)t eö auff, bamit e-j fd)epnet
untergal)nn, ba^j oormod)t -Fioic-j pnn fepncm üolcf nit, bcn ca \vax nit fepn
3» erb. Gy Pormugen aud) noc^ lein euBerlid)c l)cpligcn, ben I00 pl)r euBerlid)
lücpB uiib toerd npber Ipgcn, ba ligty gar barnpber, pm gepft ift nic^ty, toibber
glatüb uod) Guangclium, ber fold) npbcrlag erlepben unb ubirluinben lunb.
2 uDetfluftg A uBirfXufig D uktfluffig BE 5 tjat A ja C nit CU prebigct D
10 tüc^fe E 1-4 Guangelion D 17 ba§, fo bem glauben unb (Suangclij E 20 flcifiäö E
22 troft E cutl)aUtuug D eä bcljn ift D 2.3 regieren D 24 regieren Ü 2») er
bljr^u AU er bijr p E eä bijr ju D 27 foUea AD aüe§ D ge^en E „unnb iju ridjtift"
fet)tt in D 2y ge^t DE 2U untcrgc^n D untergeben E üermoc^t DE ujarr A
30 öormu'^cn A uetmügen C öcrmugen D üermugen E :J2 euangclion D ubiriuunben A
') "^laä) bet Übcrfc^ung: 'Populi tui spontunei eiunt', Ucrgt. Sb. IV 2'd-i.
12 5Deut|c^e Slu&lcguiig bes 67. (68.) Spjalmeö. 1521.
10. 2)et)u bifjc lul)rtt brljnucn lüoncii, 2)u tuiift bcrcljttcn bcm
gcbcmutigtcn, C got, l)n bcljncr 9uttl)c£ct)t.
Xuic§ bic prcbigt ober regen be§ Guangclij tüerben l)u bic 6f)rifteii[)el)t
öorfanUet frum eijnfcltige Icut, bic fcl;n (i()riftuö ftl)c, boy ift feine fd^af,
ocfj^cn unb e§el, tuie er fic auä) felb nennet, bie idjaff feljn tüljr alle, bic ^
orfjßen fet)n bie 5(püftelln nnb prebiger, bic (5^e(, bic bo cr6el)ttcn nnb bnö
creu^ trogen mit monid^erlel) Icljbcn, bi^c fein alle iuitlig unb gerne unter
(St)rifto, brumb fprid;t er 'belju fif)e\ ai% fott er fagcn: '»JJlofe» fi^e, nnb bk
mit gefel^ unb hjcrdten on glolüben umbgcljn, feljnb nit bet)n fi()c, ben fic
finb nit tüiltig, fa()cn ben freljcn regen nit, t()un alii% t)f)r bing qu^ forest i«
ber bci)n obber gefudj beS nuljiy, brumb iüonen unnb bleiben fic and) nit tjnn
bc^nem erbe.
9iu han ti'id lcl)ben ift ijun (Sf)riftui? üit)e, umby glotubcnS tüiticn, ba§>
fic fcf)cr gebemutiget unb unbcrbrudt tücrbeu, üon ijbcrman Uorad)t, fo bcrcljt
got t)t)n ba gegen feljne cljgcn guttüeit, ha^j huxd) öiet bemutigung fic nur i.^
mct)r unb meljr fc^medcn unb crfaren, tuie gut, ^u^ unb lieblid) gott fei),
uiib Bo leren bie öiet bemutigung unb lel)bcn ber cQufeltigen glciubigen mcn=
fd;cn, ha§ fic got ^f)c melier crfennen, met)r tralnen unb glaluben unnb alfo
reljc^, ftard unb gelüi^ merben Xjn ber luioorfidjt gotlidjer gntticteit, bnö
met)nct er, ba er fpridjt: 'bii tDirft bereljtten beut gcbemutigcten \)n bcljncr gutte', üc
bay ift, bu bcrcljtift l)()m burd) fet)ne bemutigung unb Iel)ben beljue guttc, unb
er fcl)n gut farcn leffit unb fd^aben brau ntjmpt, auff ha^2 er nur biet berel}t=
fdjafft unb fc^att l)n beljncr gute famle, bay ift nit onbcrg, benn 3unel)mung
sRüm. s. 3 f. be§ glalübenö ^o. 5. 5Da()tjn tummpt ^JJtofcy t)if)e, tuirtf [)et)ligcn unb gefet;
folger nljmmer met)r, ben gtatüb nnb ber frei) regen mu^ ba^ tl)un. ^illfo 25
mcnfd) bereit t)f)n allcy bofcö, gott bereit i()n aUli guttiy.
11. föott tüirt geben baii aufercben, baä ber ©uangcliftcn iuirt
fciju ci)n grofe t)cerfc^ar.
i;uc. 21, 15. ^2t(fo fagt audj (Sl)riftu§ Suce. 21. '^d; tüil eud; geben cljucn niuub (bQ§
ift, clju aufereben nnb fpredjcn) unb h)eife()el)t, beut nit mugen foUcn luiber .so
5)iQtt^.io,2u. fprcdjcn all ch3r feijnb', unnb ^JJtatt. 10. 'l)l)r feljt nit bie bo reben, ^onbern
ber gel)ft clüriß üatery rebet l)n cudy\ ben Wo got nit gibt au^^ureben, ift
!ein prcbig nu|, bic "^Ipoftell prebigetcn and; nit anbcr§, ben tnie ijtju ber
2 gebetttuttgcn 1) bcmutigtcn BE 4 ucriamlct DJ', finb DE bif)c CE T) finb DE
ü finb DE ba CE attietjttcn DE 7 ^rcu^ L) niandjcrlc^ D finb DE ü au alanibcn E
umOgcricn E finb DE 10 qüc l)^r 1) l:) bcnn DE 14 fel)r D untcrbrucft DE
üera(J)t DE l'> bemutigung E 17 bic cijnfcltigcn D glaiobigcn D is mc^t E
19 juüerfid^t DE gutticfcl;t E 20 bc gebcnmtigeten A, öon D richtig in „bcm" aufgclöft;
Grl. 'iluSg. „ben" 21 bemutigung E 22 fct)n gutt E lief fit D 24 lompt E fotxä DE
unb gefc^ folget n^mcr nte^t bem glautcn E 25.26 Sitfo ljeret)t ^^n in menfiä^ aüeä fiofeä D
20 büfcö E 28 Qu Ijccvfcfjai; üevgl. otcn S. 2 :J1 ba E
S:cutfc^e 3(uätcgimg bfl 67. (68.) $fotmc§. 1521. 13
fieÜig gel)ft gab au^jurebcn, tüte 5. lhica«5 ?Ict. 4, fc^reibt. Xami ino gott -MMirfi. 4, s.
nit gibt, ha ift feilt prebigt, ober ift ct)tte( unb fd^eblic^c prcbigt, intb iticn
er gibt, %o gibt er ci)ttcl gnobcrt inort, haz- ift biiv ©uaitgcliimt, briintb toolt
er bov gefe^ ^^lofi nit biirc^ fid) jclb geben, Bonbern gab cö hiixd) bic enget,
■- inn 9Jiofe§ unb 5tavon ampt.
5tber t)ie fpric^t er, bo] er el)tte( (fuangetiften lt)irt geben, loic ouc^
8. ^^au. 2. Gor. 4. fpric^t , n^ir fel)nn prebiger be^ geift§ nnb nit buct)itaben,->. nor. s, g.
hat^ i[t, prebiger ber gnaben nnb nit be'3 gefeljc, hai ift gefc^cf)en burc^ bic
-ilpoftell unb t)bre fotger, ^nn alter lüelt, ben er f)at t)^r oiel geben, i)nn alle
i>' (anb gefc^ictt, tnic fic^a ben ^intpt l)nn ber ^el)t ber gnaben.
Xac- er aber ein friegifc^ inort nt)mpt unb fpric^t 'mit groffen t)eer=
fc^aren", bac^ nit et)n fc^lec^tcr f)aufi, fonbern ^cerfc^aren fet)nn |um ftret)t
geruft unb Perorbnet, ha l'.eigt er an, U^ic hai Inort gotti? nit frib, fonbern
unfrib ntacf) auff erben, loie and) 6f)riftuc^ fagt: '^dj btjn nit funtmen frib «ii;attf).io,34.
i-' 5U bringen auff erben, fonbern hah fc^tnerb'. ^iluc^ ha^ be§ netnen tcftantent
repftger ^eug unb ftrcpt folt nit ineltlid), §onber gcpft(ic^ fepn, nit mit cpBC"
unb t)arnB, ro^ unb man, fonbern allepn mit bcm Uiortt gotti» ftrepttenn,
tüie 8. ^^au. 2. Gor. fagt: 'ber ^arnifc^ unßer ritterfc^afft ift nit lepplid^, 2. eov. lo, 4.
Bonbern ftarcf unb tettig, ha gott mit mircff. Xrumb ob er mol bie fagt,
20 es f ollen oiel groffe ^eerfc^arcn fcijn, ^0 fpric^t er boc^, ey fotten (Juangeliften
unb hk mit bem n^ort unnb auß reben ftreptten, alß tnir ben fe^en, ha-:- bie
ujeltt nur mit bem Guangelio ift be.jtüungen ,^um glatnben.
12, 2)ie funige ber (jeerfc^aren töcrben freunblic^ fepn untere
nanber, unb bie ^auBc^ibrb mirt teilen bie aufbeut.
i'.-. Gt)riftum nennet hk fc^rifft 'bominum erercituum', epn f)ern ber ^eer=
fc^aren, barumb baS fepn 6l)riften oold burd) ha-j Guangelium on unterlaß
ftrept unb tüiber ben teuffei, meltt unb flepfc^ pmer ^u felb (igt, hk funige
bifer fieerfc^aren fepn bie '^Ipoftell, für ber tnellt angefeben für arm f neckte,
aber für got groffe funige, ben fic feins, bie alle toelt beferet l)abcn, epnn
30 pglic^cr an fepnem ort fepn ^eer 3U G^rifto bracht, bie felbigen funige fein
epnmiitig geme^en, ()aben fid) lieb gef)abt, epnerlep geprebigt, nemlid) ben
glauben, tt^ie haii Guangelium gibt, brumb i)ahcn fie PicU frndjt gefd}afft.
^itber r\a^ ben 3lpoftetn fein bie bifc^off balb unepuß loorben, manic^erleQ
geprebigt, has ju le^t nit me^r ber glolub noc^ Guangelium, fonbern menfd^en
1 benn DE 2 fc^cbüd^ l) -i Guangetion D 7 finb DE bes 6ud^|taBen D
11 fricc^ifdj K, roorau» in 6rl. SluSg. „griec^iic^" gcroorben ift: Dergt. fotgenbc Seite 3- IS
„brautet aber mal ftrctjtijcO roortttc" 12 finb DE 14 mac^t D tomcn E lö tcfta«
ment§ E 17 ^arnafd^ C ^amif^ D IS ij. 6or. j E 20 ßunngeüftcn fein unb D
2:i fonige E ftunbücf} D 26 guangetion D on untetta§ E 27 fonigc E 2S finb DE
29 fonige E finb? E 30 felbige DE fonige E finb DE :]2 eunngeüon D .•i:J montier-
(cl) E :J4 311 (erft (' Cuangelion D
14 35eittf^c 9(it§Ie(?imn be§ 67. (68.) ?pffllmes. 1521.
(exe unb tücrcf, ba biiic^ unticllid^ fcctcn, ime^nidcit cilnac^fen, getrieben iel)n,
ha^ fie biKic^ nit funige ber (jeerfc^oren , fonbern tt)et)c{}lin9 unb furlten ber
faftnacfjt (nrDen fe^n, ge()en im fc^etju bnf)er, unb i[t !et)n ctnft ha, ha?^ biffer
Der^ fic^ gar nit (eft öorftcfjen bcn aEeljn Don ben ^^(pofteln, bie fein allein
runbumb el)nmutig gelüe^en im glauben, leren, regieru unb (eben, \vk trol r.
et(i(i) ^ifc^off t)^n f)crnac^ gefo(get, aber noc^ nie ade fampt fo einmütig a(^
bie ^^poftoln geUiefen, t)ie( tücnigcr fetjn bie prop()eten t)m a(ten teftamcnt
ct)nmutig gemeft, ha^^ nit umb fünft biefer öerfe bie ''2(pofto(n für ein luunber
auBfc^rel)et , bamit ^aben fie auc^ fo Diel frud^t brad^t unb bie tneKt be!eret,
hai- nad) tjijn nicmanb §o bie( f^an f)att. i^'
3^ie ^ebreifc^ fprac^ ()at ein art, hav fie el)n ()au^mutter ober et)li(f)
met)b nennet ein ^aufe^i^r, han tüo tretj'b unb finb feitet, itjere öideic^t hjiber
l)au^, borff not^ ftete auff erben, unb e^n ()au^ on iüel)b unb ünb ift al^
mere e§ nit e^n ()au§. Xa» befumpt nu funberlic^ ber ()el)(igen mutter ber
firc^en, hk ift ein rec^t ()au^mutter unb hk braut 6()rifti, gierb aud^ mit i-»
t)ie(en tinbern 6^()rifto fetjn i}an% uBir bie maffe lt)o( burcf; ha^ (5uonge(ium,
babon fprirfjt nu ()ic ber propf)et, bay hk f)au^mutter, bie teitet au§ ben
raub obber bie aufbeut, braucht aber ma( ftret)tif(^ Inorttte, benn l)m friege
trer obfigt, ber n^mpt ben taub unnb außbeutt.
3hl ^aben bie ßunige ber (jeerfc^aren reblicf) burd^g (5uange(ium geftritten, an
unb bie toelt bcm teuffet abgeiüunnen unnb ^()n fetjniy ret)(^§ beraubt, ha
tct)l(et nu bie mutter ber ürd^enn foEd^en raub, unb orbenet bie felben ju
manic^erle^ bienft gottiS, barnacf} ein t)g(ic^cr gefi^idft ift, (?t(icf} ,^u Propheten,
et(icf) ju (erern, et(ic^ ^u regierern, ctlic^ Iju gemeljuem ber armen bienft, \vk
i.ifor. i>, 7 f. ba» aKi§ 6ouc. ^autug 1. 6or. 12. Bef^reibt. ä^on biffem raub fagt aud^ sr.
i.'iic.ii,-ii.v2.6f)viftu§ ^uce 11. ha?^ ben ftardfen epn ftercfer ubirtuinbt, nljmpt l)()m fet)nen
^arnifcf) unb tet)(et aufe ben raub.
1;^>. 60 t)()r trerbet fd)(affen |tt)if(^en ben grcn^,en, ^0 tnerbcn
bie fittic^ ber talnben mit fitber ubirljogen fe^n, unb ^()re rug=
f(uge( tuerben fet)n goKtfarb. m
2ßa§ it)i( ^Q h3erben? äßa§ fel)n ha^ t)or finfter inort? ^um crften
ift ba§ ,^u ttiiffen, ba§ bie fittirf) ber öogct bebeutten prcbiger ober prcbigt,
mie ha^ au^met)ffen bie (^^erubiu an ber arca, ben ba§ tnort got§, tnie ber
*i. 147, r.. 147. pfa(m fagt, (eufft f(^ne(, t)a f(eugt unb fd^lüebt ubir un§, bie talübe ift
1 ftnb DE 2 lonigc 1-: n finb E 4 ocrftcficn DE finb DE G cljnmiitig D
7 II. 8 3Hjoftetn CDE 8 ctnmiittg E uml)yonft DE 9 aiiBjc^teijt D fnia^t DE 1 1 eBretfd^ D
c^ctid^ DE 12 t^ctt A t^ct CDE; QxL ?(u§9. „nic^t tf)nt"; „feilet" ift iinfctc (s'onicfhtr
1:! fteb E nn toetjb E 14 fcefompt E iß iibcr D (fuanc(c(ion 1) 18 ftveljttifc^e E
19 oh']\d)i E 20 foniflc E (fiiangetion D 21 ntigchjonncn E 23 mand^crlet) D
24 gemetjnc A 9cmct}ncm D gcmetjncn E 2G etjnen AD cijn E uberrainbt E 29 fettii^ C
uBcr^ogen D riiäfhiget E 31 finb DE 33 ®otti§ E
S:cittf(^c 5lu2tw}img be§ 67. (GS.) ^^fatmcs. 1521. 15
Quc^ bic firc^c, bte fleugt, tuen fte pvcbigt, bic fcl)n ben ubirfilbcrt, tDcn fic
bie rct}ne fc^rifft unb tnort gottt^ prebiget, tüilc^s tüirt pfa. 11. unb ^fa- l-Ici.'iS'i.
fitbci- genennt. 5tBer h^en menfc^en lere t)rre ftigen, ba>^ fet)n flebbcrmeu^
finget, n)ie fte ^)hi. 2. nennet, mit fc^lam unb ftantf u6irt;ogcn, obbcr fetjn 3ci. 2, 20.
fd§tt)ar^ raBen fittief). Xie fijlbern fitticfj aber bebeutten bie lere be§ glatüben§.
5l6er bk rudlflugel goltfarb, fetjn bie lere ber liebe, ben ha?^ gan| Gnongelinm
lerct nit met)r bau glatüben t)n got unb lieben ben neliften, brumb nennet er
bie fitti^, hk iid) öon bem let)b a\i% breptten, ubirfilbert, unnb bie flugel, bie
Quff ben ruc!en fid) enben jutn le^be tt)erb§, goltferbig, ben hk lieb tregt alle
bing unb nef)ct fi^ ^um let)be, had ift ]u unterm nebften, aber ber glatub
ftrecft un§ t)on fid) 3U got. dln ift an niclen ortten ber fct)rifft hk liebe
Ourc^« goüt bebeut, rt»il(^e nu gletDbcn unb lieben, and) alfo leren, bo§ fet)n
biffer tatnbcn fittief) unb flugel. Unb on imctjffcl f]cit ber propbet bi^e
glet)c^nic; uon natürlichen taU^ben gcnummen, ber man moll finbet mit tnepB
glel)fienben fittic^en tüie bo3 ftjlber, imb auff bem ruc!en, ba hk flugel 3U
fammen galin, bubfc^ giiin golt färb. ^2luc^ %o ift hk tatob ct)n öogel on
galle, unb Diel gepftlic^er el)genfcfjafft bebeuttet, bie Xjm 6.l)riften oolcf fcl)n
fotlen. ^ill^o t,etigt biffer öer^, tno Oon ba? (^uangclium lere unb tt)a§ bov
tt)ort fet), ha?- bie funige ber l)ecrfc^aren tret)bcn.
2^a§ fc^laffen ^rcifc^en ben grenzen obbcr enben ift Dom gciiftlic^cn fc^laff
gejagt, alß bie feele fc^lefft, men fie ber ^et)tlief)cn gutter nit met)r acfjt ben
aU tratDm hiihc unb nennet fic grenzen, ben biffe |el)tli(^ bing fein nit ein
tüonung, fein auc^ nit ein tnege, fonbern grcntie, ben tnir alte ftunb bc§ tob?
unb cnb§ |ei}tlic^y lebenc^ unb gut^; martten muffen. SiMld) nu fid) lialtcn
alß 5.^0. leret, hav fte biffer tnelt brausen al§ brauchten fie if)x nit, biei.>iov. 7, .i
fc^taffen t)n biffen grenzen iinb fcl)cn mit niadjenb äugen bc§ glaifbcn-ö blin
ubir l)n ilienic^ leben, baB fet]n rec^t gelaffnc gotlerige menfc^en, bie funben
barnac^ rec^t leren ben gfanüben unb bie lieb, al§ boS Guangelium leret, ha^
l)el)ft mit (>f)rifto begraben fct)n unnb ben iabbat fct)ren. ^llßo leret bifj
ftuct ber Derffen, ba§ bie gel)^igcn unb el)rgcl)tugen miigcn nit prebiger fel}n
be§ (fuangelij, fonbern e>5 muffen bic t^un, bic fct)n'5 gutt§, e^r, luft nod;
leben achten, ben ber geljtj tuirt t)n allen fi^rifftcn ben get)ftli(^en unb lerern
l)art Dorpotten, brumb foHen fie anbcr falber ttnnb golt füren an ibren
fittidjcn unb fc^laffen ubir ha?- 3ei)tlic^c ft)ll)cr unnb goÜt, ben fie muffen l)ie
1 bie finb DE bic '^in^d finb Qtxi. 5(u§g. :J finb DE flebbcnnuB A 4 „fie" fef)it in D
nennet A finb DE 0 finb DE eciiangction D 7 benn DE an got D nc^iftcn E
10 „fit^" fef)tt in D neliften f] 11 orttcrn D 12 gtauien D finb DE 14 genomen E
IG ge^n D ge^cn E grün D is enongelion D 19 fonigc E 21 tjetitütjen A
gutter E 22 finb DE 23 finb DE toeg D 2G rtnc^cnbcn D 27 finb DE
„rec^t" fef)U in E gctaffcnc E fiinnen D 2S (ieöc D ßiiangciion 1> 30 be§ öcrffcn D
ef)ergfl)t5igcn E 32 (c6cn§ D 33 baruniD D 34 ii6et D Ijeljtlic^ D f)ic tja leben D
16 ^^eutic^c ?tu§(cgimg bc§ <)7. (68.) ^pfolmcs. 1521.
raol leben auff erben, foUcn [ic prebiflen, tobten tunben nit prebigen, brinnb
foüen fie fc^taffen unnb ben tobten flleid) fein t)m leben, angefefien, ba§ bitj
leben nnr grenze fein nnb fnv^ Dorgentflid) ade bing, tr)ild)§ fie foUen am
tieffijtcn bebenden.
14. SBen bei* ntnierfjtig bic !nnige ubir fic an^btet)ttet, ^o r.
tucvbenn fie fc^nec tret)^ tnerbenn t}m 3ot^on.
-Öie ^ei^gt er an, hav man folc^ lerer, bie nit ge^t5ig fe^n unb re^n
prcbigcn ba§ Guongelium, aEein öon got mn^ erlangen, tnie and) ß^riftu»
Wiittii. 0, 38. fagt ^J3lat. 9. '33ittet ben l)anfe tiatter, bas er inerdlent t)n fel)ne cr)rn fc^ide\
^Jllfo leret §ie t)n biffem pfalm bcr propl)et nit adein tüa^ bic prcbigt fet), lo
tüo öon fie fet), tner bic prebiger fein, n.nc fie fe^n follcn, fonbern and^ tro
()er man fie l)aben fol, nnb ift aUi'^ ^n tl)nn nmb ba§ prebigen nnb tnort
gottiö \)m netnen teftament, nnb fpridjt : 5tit toen bic menfd^en njclcn, fonbern
iücn got au^ brctjttct nbir hk ürc^c !nnige, bifc^off nnb prebiger, fo ga^t e§
Oon ftattcn, fo merben fie fdjncc tüel)B, reljn Pon fnnben, ben ftintemal ade^n !••
«ivairt). ir,,o. bcr glatub re^n mac^t öon funben, tüic S. 5pc. act. 15. fagt, nnb bcr glatnb
adel)n an gottiS njortten l)angct, tan ond) nicmant gotti» iDort prebigen, er
mm. lu, is.tDerb bon Pon got gefanb, toic ©. 5pan. 9io. 10. leret, fo ifts !lar, ba^ oEe
menfd^en lere mir fc^cbtid) fcpn, nnrepn nnb lolfc^tnarl matten.
■^bcr fi^e lüildj Uiort brandjt ber propl)et. 6r nennet got anff l)cbreifd) ^n
Saboi. 5lu l^at got l)n l}ebreifd)cr ^nngcn üiel namen, ctlid) fein gch)olt, etlid)
fcpn l)oI)e, etli(^ anbcrlel) fepncr mcrct nnb el)genfd)afft anliepgen, glcpd) trie Inir
i)m bentfdjen, nennen l)l)nn gott, Ijerr, Patter, benn nbirften, bcnn almed;tigenn,
Sd^epffer ic. ?llfeo l)epft er anff l)ebreif(j^ ©abai ba^er PiHepc^t, ha^- er ade
binng liebelid) erncret, loie el)nn muttcr epn tinp fenget,^ aly folt er fagenn: 2:.
lücn ber, ber aU^ bing erneret, löirt bifdjoff anfjbrcpttenn ubir bie fird;en, ^0
h)irb hu rec^t narnng geben tücrbcn, ha^i Uiort gotti§, nnb bay ift bes ^epligcn
ge^ft» epgen mcrd nnb nnmcn, ber bo l)cift bcr Icbcnbmac^cr nnb crnerer
';äj.i04,'j7r.o. pfa. 103.
^u^ brel)tten l)ct)ffet l)ic offenbarn, nit adel^n bas fie für bk leut burffcn :!o
frei) erfur tretten unb für bic fc^aff ßtjrifti fic^ borgeben pnn ade fal)r, nit
3U n)indel fricc^en iDie bic mcc^tcr unb gepti fidjtigcn obbcr mibling tl]un,
fonbern baii fie auc^ tlar auBgcbrcljt fcpn l)n t)l)rer lere, unb bic finftcr fprin^
1 borumb D :J grcnljc finb DE uctgcndni^ DE 4 ticffcftcn D ö olmcc^ttgc D
lonigc E uticr D au§6rettet E 7 finb DE 8 ßuangctii ACD 9 e'^tn AE eren C
ernbtc D 10 h)a§ DE 11 finb DE 14 fonigc E gcl)t D gc^et E 18 benn DE
19 mit ACE nur D finb DE 20 ebveifd^ D 21 ßbvcifc^er D ctfirf) finb getralt,
iiüä) finb f)o!)C E ettti^ feljne gclnalb, ettic^ fel)ne ^ot)C D 24 öbvcift^ D 2ö licblic^ DE
28 ber ha E (cl6enbigmac^cx- (' lebenmo^cv D (eben mad^er E ;!0 ^ctjft E offinbarn E
y2 gelj^fud^tigcn D
») m]o •'T4; abgeleitet Don Ti-, n-iTä
3)eutf^e 5lu§te9Uitg be§ Gl. (68.) ^Pfatmc?. 1521. 17
ber fd^rifft l)ett unb offnen machen, baöon ß^xiftu» ^of)- 1*^- ff^Qt, ba§ bei* soo. lo, 3.
|)fortncr, ber I)el)Itg get)ft, lüerb auff tf)un benenn, bic bnr(^ bie tl)!*!!* ein c^a^en,
bon fo nit got bie fi^rifft öffnet nnb auPrcittet, mag fte ntemanb norftefien,
6let)6t t)ngetx»icftet, finfter unnb Oerfc^toffen.
5 9^u ^ei^ft 3ötiT^o" et)n buxä , boöon ^uhk. 0. ftet gef c^riBen , ber tnar aiirfit. o, 4«.
mit groffem biden f)ol| Betnoc^fen, bnS er mo(i^t auff bentfrf) genennet tnerben
et)n fc^niarl^ mattt, et)n finfter n^alt, ober fc^iuar^ Berg, obber finfter Berg,^
ben !^ai ^e^ft eljn finfter fd^abtnen, unb ^almon finfterni» tüte öon fc^abn)en
fompt. S^iffer finfter Inalt ift bie fc^rifft be§ alten teftament?, ha?^ ift finfter
1" unb fcfjtoar^ an ^l)m felBc^, unnb toilc^Ä on glahjBen brl)n geteBt, bic feljn
alle finfter unb fc^tnar^ BlieBen i)t)n t)i)xm e^gen toerdfen, ()aBen !et)nn rechten
oerftanb nod) Brauch ge^aBt. ^a Inie ^IBimelec^ ^^wi^ic. 9. ^olti öonn bem 9{irf)t. 9, 48.
felBenn ^atmon ^ietnB unb Oorprennett bie Sic^imiten bamit, al^o OerterBen
hk lerer alle feien, %o fie nur gefe^ unb tnercf (eren, unb ber öetter tocxd
i.> unb tnort nit auff ben glatoBen, fonbern auff bic euBern tnertf ^u el)nent
ejempell ne()nten.
^Ber ^m neinen tcftament füret unb Brouc^t man, huxä) gotti» gnaben
unb ouprel)tten, beS alten tcftament» an aEen ortten 3U flarem liedjten t)er=
ftanb bcy glatüBcnS, toic finfter eS ben ungleuBigen Ble^Bt, lx)l)r nel)men a\i^
20 bem unb l)n bcm fc^loarc^en finftern toallt, ha^ tot^r frfjuee lue^B i5i"innen
tnerben, ben tüir felien, ba» alte 3Ipoftelt ft(^ Beruffen auffy alte teftament,
unb au^ bem felBcn Ijelte !lare fprin^ füren, hen glalnBen |u leren, mild) bod)
öor^iu ben ^uben tcglii^ im hxauä) gelDcfcn, bcnnoc^ finfter unb fcf)ltiar| für
Vitjn BlieBen unb noc^ Blc^Bcn, ben ber Sabai, ber aupret)ttcr unb crnerer,
2.^ ber ba au^Brel^ttet ber tatoBcn unnb (vIjeruBin finget, tnar nod) nit geBen,
(it)riftui5 muft t)orl)in fterBcn unb l)^n crlnerBen. ^ft nu nit tüunber, hav
t)m fcljtoar|enn Inel)^, l)m finfter lic^t tüirt ? (Sotti§ tuerd feljn ha^.
15. 2)er 5Berg gotti» ift e^n fetter Bergl
@t)n ge^^uglet Berg, ct)n fetter Berg.
:!o SSipcr fct)n Befc^ricBen ha§ ßuangelium unb bie Guangeliften , toie bic
fet)n unb toic fie t^un. diu fagt er, h3a§ fie au^ric^ten, \vM)t frud^t unnb
folge brau^ !umme. 5temlid§ hav burc^ gotti» tnort mirt üorfamlet hai:
(5§riftenn öold, unnb mirt fett, ret)(^, frui^tpar l)n aüenn guttern, ha^ e§
rcc^t l)et)ft ct)n gottiy Berg, et)n fetter Berg, el)n ge^uglctt Berg!, %o malet er
3.-, bie !ird;en ^ie alB e^n groffen Berg!, ber oiel l)ugel l)aBc, unnb eigner ncBcn
1 offen C So^. 20 D 2 ^et)li9c D c^n gefjcn I) eljnac^n K 3 bcrftelien Dl']
8 f^abttjcn AD fcfjabten C fi^abcn E 10 hiilc^cr on glauben bvtjn ^aBen gctcBt D an gtautien E
finb DE 11 finfter fd^tuat^ D 13 l^ieB DE öcrprennct D ocvfircnnct E 17 "öraudöt
man bc§ atten tcftantents burd^ c[. g. u. a. D 27 finb ha^ DE 30 finb 6ef errieten DE
Guangelion D bie finb DE 32 fomc E ocrfamtct DE :)3 fruchtbar DE guttern E
') SJergl. 3?b. IV 570.
2ut:^et§ SBerfe. VIII. 2
18 3)cutfc^£ 5(u§Iegung be§ 67. (68.) 5ßfatme§. 1521.
unb ubir ben onbcrn, tnic bic itoturlid^ gcBtrge au(^ fet)n, ober ol^o, ba^ nit
toiHt, burt, imfriK^tpav Berflc fc^n, feonbctn ^o fuEer frud^te, ba» ßot and)
felbü tnod^t (tiiic man fac^t) brljnncn Ivonen, ha^j ift, bie 6f)nftenf)et)t mit
bicienn rel}if;enn guabcn imb gaben gottiy burc^ hau (Suangelium unb glauben
erf)oben, ret)(^ öon oEerle^ tugenbenn, trieljfjl)ct)t, !unft, ftertf, gutter tonä ic. ^
i.cor. 12, n. 5(ber fet)n nit alle gtet)»^, c^ner f)at mel)r ben ber anber, tüte 6. ^au. l.Gor. 12.
h)et)fjet, 'barnai^ got onfetct}(et', batumb fpricfjt ev, cö fei) et)n gel)uglet berg
obber et)n berg mit öielen fugten, ba§ ift, et)n berg unb gebirge. 6t)n berg,
umb be§ glet)cf)en ct)nigen glalnbcn§ miHen t)nn ollen, aber l)uglen nnb ge^
birge, aimb moni(^er(cl) gaben unb au^tel)Uing be^s ge^ftii?, bartjn jie unglet)d) i^>
fet)n, ol§o ha^ bie ungte^d^e ber gaben l)un ber glel)(^e be§ glatubeuy bletjbe,
unb bie fettidte^t ober frn(^tpard'et)t (tüildj nur t)n ber c^nitfet)t ftel)t) befte^e.
16. 2Ba§ '^u;)fft ^l)r ge'^ugleten berge? S)i§ ift ber berg,
2)orauff gott tnoll gefellet ^u Inonen.
^a er luirt brau ff bleiben ^i^ an^ enbe. »^
§ie ift bie et)ni(fet)t an^, nennet Dit berge, bie bod^ anä) gel]ug(ct fel)n,
ha^ ift bie Sljnagoga unb l)l)r glet)(^en, bie on glambeuy glel)(^et)t unb e^nitfcit
tjn Diel fecten unb unglet)d)c mercf ber eu^erlic^en ubungen getetjllet fet)nbt
unnb t)n fet)nem bing ct)n§ finb, ben t)n ber üorfolgnng be§ et^nigen gottiy
berrf. 9lu finb fie aucf; gcl)üglet, unnb ^att cljucr me^r öerftannbS, fünft, 20
tuercf, ben ber anber, ha burd^ fie nte^r fd^e^nen für ber tüeEt, it)en ber redete
gotti§ berdf. ^a fie adf)ten, ba§ fie altel)n gotti§ tüonung fet)n, gefaUcn t)l)n
fetbS mol, urtel)Een, ridjten unb öorfolgen att anber, umb gottiy tnillen (tnie
fie rumen) unb ber Inar^etjt lüiüen, brumb ftrafft fie l)ie ber ^ropljet unnb
fprid^t: t)f)r gctet)ttc, Hit berge, ungletubigc ti)ertft)et)ligen, \va^ l)Hpfft ifir'? 25
tna» rumct t)()r euc^ gottiy unb emr luar^etjt? \vai ()oIt \)i)x felb§ öiel bon
eud^? l)^r feljb e§ bod^ nit, ben i^ie ift ber berg, ha gott ouff tüonet, ben t)l)r
urtetjlt nnb Oerbampt, alB fei) er beS teufelS berg. ^a er lt)irt aud) brauff
üjfottf,.28, 20. bleiben jn enb ber mett, mie er Wia. ult. fagt: 'Sil^et, iä) bin mit curfj bi^
^um enb ber tüelt", ob t)i)x tüol öormet^net, l)l)n ßuOortilgen, aber er lüirt -'-^
btet)ben unnb t)f]r toerbet t)orgel)eu. ^211 J30 fel)en tüir, ha^ er biffc berge nit
nennet fett, fjonbcrn tnie brobcn gefagt ift,^ bie etjgenft^nnigen blet)bcnn ^in
1 gctiurg C aud^ finb DE 2 büvr unb C 16etge finb DE toUn DE fobifcv C
friic^tc E 0 (5;^riftcn^ct)t ift mit D 4 ßiiangction D 6 5t6cv finb DE 7 bvumtj E
10 ungteijc^ finb DE 12 fntc^tbarfeljt DE lö rtifb E IG genügtet E finb DE
18 finb i^E 19 üctfolgung DE 20 genügtet E 21 xiä)tD 22 finb DE 23 öer=
folgen DE 24 rumen E „^ie" fc^tt in D 25 üeit D ungtonjbige D 2G rumet DE
27 fet)t DE 28 totrb E 29 ©el^et CE 30 oerme^net DE aubettilgcn DE tcitb E
81 tocvbe D öerge'^en DE 32 otjcn C
') Cbcn S. 8.
Seutfc^c ^itslcgitng bc§ 67. (68.) ^falmes. 1521. 19
ber burre, brumS ift ouc^ !etn redete frudjt ha, ec^ finb oEes ft^off» f(et)bev
u6ir ben tüolffen.
17. S)er tuagen gottts ift jiue^mat j^e^en taufcnt taufent,
©Ott ift t)nn tj^ncn mit Sinai l)nn bcr t)ei)Iitfel)t.
5 3^ct) bing mac^cnn bic 6f)riftenficit unanfcf)elic^ für beim ^u^c"- .3"^
crften, hac" bic Gfiriftcn inenig iinb gering tnaren. 3it^ anbern, hah bic
^uben gotti§ gepott empfangen f)atten anff bcm Berg Sinoi. 2i>ie fic 3of)an. O.^oo.e, 28.29
fpracfjcn: 'Sßtjr fet)n 5Jbfe>5 3"ngcr. Set) bu fet)n i^iii^Q^^'. ^^i-' ttiiffen, ba»?
got mit 5Jiofc gereb f)att, tno a6er bi^er fierfnmme, tniffen tüir nit' k. 2^a]u
10 anttüurt !^ie ber propfjet unb fagt, hai^ nit Incnig 6[)riften fein, -^onbern met)V
ben ^emant |elen tan, ben bifee 6eftt)mpte ^aü "jtnetjmar ober 'me'^r ben etjn
mal ]d]cn tanfent taufent' nac^ ber fc^rifft art bebeut ein meninge, hk gott
unb nit el)n mcnfc^ tielen mag, bic luet)( er bic cuBcrftc tjaÜ, nemlicfj taufcnt,
buppett unnb manic^felbigct , 06 nu tnol für ben ;\ubcn tnenig 6f)riftcn
i'' fc^ct)nten, mar Xj^x bo(^ tiicl für gotti§ augcn, ba nt)cmant fon Inifte.
Unb bov fic nit rumeten, got n>crc mit l)f)n unb nit mit biffen 6f)riften,
fprid^t er: @ot ift t)n unb mit t)^nen, eben ber feI6 got, ben t)^x auff bcm
berge Sinai f)a6t gef)6rt. ^ö c^' ift nüt Sinai unb attem tnas ba gcfc^efien
ift t)n t)f)nen, bcnn auff bem 6crg Sinai ift ha] gefetj ge6en, brumb bel)cit bcr
20 felb Sinai in ber fc^rifft ben namen unb figur be§ gefe^§, toie S. ^a. föal. 5. eviu.s^.ss.
6eft)el)ffct.^ 5ht fiaben bie^u^cn hav gefe^ empfangenn ]n Sinai unnb l)a(tt]cn§
nit, brumb %o ift gott Oonn Sinai nit 6et) i)f)ncnn, fte tnoUtcn t)l)n au^
nit ()oren tu Sinai. (?ro. 20. Tm bo§ gefet. toirt nit mit trercfen, §onbern2.woi.2n,i9.
mit glalnBen erfuttet. Unb nit tuer bo toircft, feonbern tncr bo gicmbt, ift
■j:. gercdjt unb tüirt fclig. dio. 1. unb ^Jlarci ult. äi>itt nu ber propf}ct fagcn:;£'',c'5i,V.
X)i)x meinet, got Oon Sinai fet) mit euc^. 5I6cr icf; fag ncQn. (fr ift l)n
bicBcm fernem toagen, ha ift Sinai, ha ift ba§ gefe^ erfüllt, ba ift ber got
Sinai, ben t)f)r nit T]orcn mottet nod) fclm gcfct^ f)alten, brumB %o ift er nit
fd§tecf;ter h)el)B ^n t)f)nen mit Biuai, fionbern l)n f)ct)lictel)t , ha^:^ ift, ha^- fic
3u got§ gcfe^ burc^ ben glauben t)nlt)enbig t)m fierl^cn flauten unb rec^t t)ei}Iig
ba burcfj fein, l)fn" aber f)abt ben got Sinai unb fctin gefct. nur l)n eufiern
tncrcfcn, nit \)m glatnbcn, brumb ift got Oon Sinai unb fcl)n gefct; in md)
mit un^et)licEct)t, ou^tnenbig |iert ^^r cucfj, t)nlt)enbig beflerft t)r ben got Sinai
mit fetjnem gepot. Summa fummarum, (fr U^il got Oon Sinai nit (äffen
2 uficr E 5 mat^ten l) 7 Berge E S 93i)v finb DE Scijbu .V Seljt ir feine
junger C 9 getcbt E ^ertomc E nid^t etc. E lo anthjurt^ic A ontnjort ^ic DE finb DE
^onbernmc^r A 14 biit)clt E monc^fetbiget D 15 jc^eljncn D ijt^r A toufte E
IG rutnctcn E • IS 6crg E 19 fcergc E 22 barumt D 23 ^oren DE 2:ann ("
24 ba E ba E g(au6t D 27 erfuüet E 2^ f)oren DE :!0 @otti§ E :31 finb DE
in unfern toerden C 32 borutnfi D
') ^-yergl. ä^b. II ööö.
20 Sleutfc^e 3lu§(egimg be§ 67. (68.) 5ßfQlme§. 1521.
fe^n, ben in ben glotübigcn, unb ntt ^n h^n toerd^etjHgen, ben bQ§ gefe^ tnirt
oKetjn t)Tn glatüben erfüllet, ba Iril au(^ Sinai fe^n, t)n rechter l^e^litfe^t.
3Barum6 nennet er ober bie (S^ri[tenf)eit et)n hjagen nnb ntt fo nie()r
e^n t}tn\ä)ax tük broben?^ 3(nttüort. (Sr reb l}ic öon ber ß^riftenfjeit, tDie
fte für got ift, ben für ben teutten, ba fte mit ber inelt unb tenffel fid^t, 5
tjnt glah)ben unb Guangelio, bog ift ftretjt unb unfrib, ha ift ^eer t>old, ha
fet)n perge nnb §ngtc, ha fc^einet tüel)^^el)t unnb tugent. ^2lber für got ift
ftill, fanffte rüge, ^n gutem froüdjem gelniffen, ^ntoenbig, ha monet got,
^M. 7fi, 3. tüitc^er nur Qm frt)b Inonet, lüie pfa. 75. fagt. Srumb fc^tüebt unb fel)rt
gott ha fetb^i ^nn t)i)nen qI^ t)un etjnem fanfftenn bet)angenn tnagen, unb 10
fahren miteljnanber au% bießem leben t)n§ einige leben, ben ber tüage ftet nit
ftit, hai ift, bie 6f)riftcn nehmen tegtic^ 3U unnb farenn fort, boc^ t)nn gutem
ftitlenn frib be^ geiniffen».
18. S)u bift l)n bie ^o'^e geftigcn, ()aft ben raub gcroubet, ^aft
gaben empfangen t)nn hie: mcnfc^en. äBie tüoll noci) etjgenfinnig i^
bo^u fe^n, ha^ gott ber ^err ^ir hjone.
£)a§ ift ber l)etr)bt öer^ bi§ey ganl^eu pfalmen , bilc^en auc^ 6. $Pau.
lipt«. 4, 8. (Spl^e. 4. ansengt, öie trifft er haz- fcft ber §l)melfart unb pfingiften, nnb
ift bie meljuung : ^2llle bie tounber, bie l)ie öor gefagt feljn Dom ßuangelio unb
ber 6l)riften§et)t, !ummcn ha §er, ba§ bu bift gen t)t}md gefaren, ben ha ^aftu 20
alten geU)alt empfongen unb ben !^et)ligcn get)ft erab gcfanb mit fernen gaben,
burcl) lüilc^en ha^ önangclium gcprebigt, bie tnellt bcferet, unb bie öorgefagtcn
bing gefd^et^en finbt, ha§ er aber t)nn bie ^ol)e gefaren ift, an^etjgt on gtöeljffcl,
ep(). 4,9. ba» er juöor nt)bergefarn ift ijn bie ^ell, tuie S.^a. ha'5 auflegt 6pl)e. 4.
5of). IC, 7. 3)rumb fproc^ er 3ol)an. 18. 'äßen ic^ nit t)X)n gel)c, fo tumpt ber ^e^lig 2:.
get)ft nit\ 6r muft öor aufferfte^cn unb gen ^^mel farn, e^e ber ^et)lig
get)ft !eme.
3)0» er aber fagt: "^n l)aft gcratübt ben raub', ift bie met)nung, ber
bo^e get)ft l)atte bie menfd^en geralnbt öon got unb tueg gefuret l)n fe^n re^d)
i.a)?oi.i4,i4f. ber funb unb be§ tob§, ha ift ß^riftuS fummen, gle^d^ Ixiie 5lbra^am @ene. 14. 30
Öat ben tenffel ubiret)let unb ben ratnb all Iniber bracj^t, ben rauber lüiber
beratubt, atfo ba^ Ujer t)n l)f)n glclnbt, fotl Don funb unb tobt unb Don teuffei
eiüig lo§ fel^n, ha^ ift bebeut, ha^j ^^bral^am mit tüenig Dold t)n ber nacljt
bie fel)nb ubir fiel unb fic Dortrcl)b bi§ gen .^oba |ur linden S)omafci, bo
Don Diel ju fagen iüere. 35
4 ^ivc^ä^ax D oben C *; ^oröotcE C 7 finb DE tjetgc E 8 ftttte DE t)n9iitem A
frotia^em E 9 2;aruml6 CD fcf)T:ct D IG finb DE f)\t CDE 18 onjaigt C
^ßfingften CDE 19 finb DE 20 fomcn E 22 guangelion D gc^Jtebtgt ift D 2:} ^o^c E
24 nl)bergefaven D 25 forn^st E 2G farcn D 29 tiofec D fcofe E :30 fomcn E
:J1 aüixi C toibbct E :32 gtaufct CD öont tcuffel E :34 öetttctjii D öettricB E
') mtxQi. s. 12. 1:3.
Seutfc^e Slustegung be§ 67. (68.) ^ßfaline?. 1521. 21
5(ud§ fprid^t er ntt *bu f)aft goBe ben menfc^en gcBen', fonbern 'i)nn bcn
mcnfc^en empfangen', iüi(c^» mag al%o öorftanben irerben, ha^j er, h3ie 8. 5pe. ^ipa»*- 2,33.
acta. 2. fagt, öom öattcr f)ab empfangen folcfje ga6c 3U geben t)n bie menfcfjen,
bcnn er i)ai fie nit empfangen für ficf) unb l)n fic^ aUeljn, ßonbern l)n bie
5 menfd;en auß .^u gieffen, Irie bcn gefc^ef)en ift om pftngiftag unb ^ernad^ öiel
mal. dTcoäji aud) tuol barumb oIbo gefagt fel}n, hai^ eBen er 6f)riftn5 , bcr
hk gaBen tjm i}t)md empfeljet unnb crafa gibt, auc^ f)ic nijben auff erben
empfa^e ^n ben menfc^en, ben toa§ tüir t^un Ijm glatoben, boö ^at 6f)riftu§
tf)an, unb lüac' un^ triberferet, ift if}m n^tberfaren, boc^ hk crft meinung
1" gefeit mir BaB-
£B nu h3ol folc^ offentlid) ^et^c^en unnb gaBen gefe^enn tüorben Ijn ben
:3ungern 6l)rifti, nocfj Sollten bie et)gen ftjnnigen ^uben nit glctüBen, bas
G^riftuS öerr unb got luere unb l)n fetjnen ;\ungern hjonet, feonber fie
tüotlten alleljn gottiä hjonung fet)n. 3i^ilcf}5 barumB ^ie iuirt gefagt, ha-j tinr
V' nit munbern, oB nit ^berman unß ober bem Guangelio glemBt. fe Blel}Ben
etigenfinnige l)arte fopff, oB fie fc^on gretjffen bie tnar^e^t unb lüunber gotti»,
U)ie ^ie gefc^e^en ift an benn 'ilpofteün.
19. ÖeBenebeijet fet) gott alle tage, ber fii^ mit un^ Belabet,
XiB ift et)n gott un^er fclicfeQt, 5cla.
20 5^u ^eBt er an ]u loBen unb pre^ffen folc^e gnobe unb gutter unb fpric^t :
£a5 ift t)i)i ei)n lieplic^cr got, ber Bitlicl) ]u loben unnb gcbenebcijen ift, ha§
er fic^ mit unß Belobet, I)at auff fic^ genummen alB fei)n el)gen ungluct all
unBcr funb unb tobt, mit allem ijamer, unb ^n l)^m felB^ uBirlüunben, ba§
ift ei)n gott, ber feiig niad^t unb recf^t ()ilfft. G^ ift^ nic^tö mit mi gelegen
20 unb hjcrrfen, hk funb unb ber tobt tüerbcn ha mit [nit] Dortilgct, Biß ha§
ber fomen ift, ber got ift, unb funb mit bem tobt auff fid) genummen unb
t)\\ t)i)m Verfehlungen §at, inie 5pa. fagt 1. 6or. 15. S)en tüer mo(^t un^ fetigi.Gov. 15, 55.
machen, bcr nit hk funb unb tobt Oon unB neunte? S^a§ l)at tl)an bi^cr
got alleljnn, ber fid) mit unf3 belaben, uuBcr purbe getragen unnb oortilget,
3'j ba mit e^n gott uuBcr felidetjt toorben, hav ift, ber un» feiig mac^t.
i^v modtji aud) baä Belaben alfo ferftanben merben, ha^ er uuB t>on
gefc| unb funben erloBet, un^ Ijijn fürt Bclabct mit fei}nncr Ictjdjtcn purbcn
unnb fanfftenn ioc^, tüie er 5Jlatt. 11. fagt: 'WtX)n purbe ift le^^t unb meljnäiiaui).u,3o.
ioc^ ift fueffc", hah ift, funb unb getüiffen (milc^*? untreglic^ purbcn fein) leg
35 ic^ übe, unb lege nur lucnig jeljtlid) Icljben auff. '2lBer bie crft mcl)nung
gefeit mir BaB.
1 Qoibtn C 2 öerftanben DE 3 „fagt" fel)lt in E 5 $ftngftag (DE G eüen
ber 6^nftu§ D 9 t^on C 12 Sungcrn E glauben D 1.3 jungem E feonbern Dp]
IG fo^jff E 20 folc^ D guter E 21 licbüc^er DE 22 genomcn E 25 ABC u. E
lafien »nit" au§, D fe^t „nid^t" ein ocrtifget DE 26 gcnomen E 28 t^on C 29 fcurbc DE
üettilget DE 31 öom gcjeg E 33 fenfften E burbe D
22 2>eutjdje Slu^tegung bc§ 67. (68.) 5ßfalme?. 1521.
20. '^i%tx got ift uu§ ci)n got feltg 511 madjcn unb ift un§
3U c^nem §errn got tnorbcii au% ju gef)cn öon bem tobte.
(l5§ toerc borgeöenS geloc^cn, fo er ficfj mit imfj nl^o Beloben tjctte, boy
er l)f)m aUcl)ii ben tobt l)et uBirtuunben. 2l6cr nu ()at er foMjcn fieg un§
geben, unb uny ]ü gut funb uunb tob ubirtounben , auff baö lol^r, bie unter >'
bem bo^en gel)[t gefangen l}n funb unb tob, on l^err unb got toaren, l)t)nfurt
eignen el)gen I)errn, el^n eigen gott ()ettcn, bcr un§ nl§o regieret, ^a^ \mx
burdj Ijfju feiig lourben unb bem tobt entgiengen. ^Maö begeren aUi menfd;en
^t)|tgei;, ben ha§ fie beS tob§ lb% toeren? 5'iu ift bi§er got un§ 3U e^nem
folcfjen l)crrn unb got morben, an\] bem tob 5U gel)n unb feiig 5U tnerben, 10
loie alle mcnfdjen begeren, unb fcl)n rcgiment nid)ty anberS ift (tüie bi^cr
Oerfj fagt) ben feiig ju mndjen, unb elju "^err gott Iju fcl)n, üom tob aufe
^u gel)en.
^ilber I)ie feiet e» unf3 am glaloben, bay loir fetju regiment nit t)orftel)en,
ben e§ fd)et}net, ai% tobte unb Oorbamnc er alle, bie l)n il)n glatoben, leffit i^
fie gretülid) nuirtern unb ju fd^anben loerben, ba^j er an|ufef}cn ift al^ et)n
l)err be§ Oorterbeuö unb eljugaug beS tob§. S)a§ gefdjid^t, auff ha§> folc§
feligung unb tob« au^gang gefdjeljc im glatoben, bai Ijm tob haii leben, Ijm
borterben bie feligung OoEubrac^t loerbe, barumb ■^at er nit c^n fd;lefferig
n3ortl)lin l)ie gefcljt unb fpridjt, 6r fetj un§ iüorben |u c^ncm l)errn got, ber -.m
auf3gengc bey toby, ober an% ju gel)en bom tob. Spridjt nit, bay Inir nit
fterben foUen, ^onbern au^ bem tobt ge()en foEen. ©oEen toir aber au^
bem tob gcl)en, muffen mir 3uoor f)l)nnet)n lummen, ba^ mir erau^ gel)cn
mugen, alfo ftoffet er bie fetjuen alle Iju ben tobt auffä aller fd)med)lid)ft,
unb alba toirt er i)l)n ju eignem gott unb l)crrn au^ bem tob 3U gcl)en, baö 25
l)eift el)n gott ber feligung mib ein l)err bcr au^ genge Oom tobt , bay tooEen
bk unglembigen nit, brumb muffen fie in ben tobt gcljen unb briuuen bleiybcn,
ben fie I)aben nit bm got ber feligung nod) ben Ijcrren ber aujjgenge btö toby.
äJon benen fagt er nu fort:
21. ^^ber gott tuirt ba^ l)elobt feljner feljub Ijur tnljrffen, 3u
bcnn fdjebbel mit ben l)aren, bereu bie bo manbllenn \)n l)t)ren
funben.
©y ift offentlidj gnug, ba^^ bie ^uben (^l)riftuö grofte feinb finb aEljeit
gemefeen, ob fie tnoE gottiy groftenn freuub feinn tooEen. 'ilber bay tan auä)
niemont leugnen, bay i{)n gefdjel)en felj toie bi^er bcr^ fagt, ba^ il)r l^ehjbt 3:,
2 tobt L) 3 ücrgcijcita DE (5 an I)err E 7 ticgcrct E 9 loö E 10 gelten E
U falet C üerftcf)cn DE 15 ücvbamuc DE uerbantnic C an tji)n D 17 Ucrtetknä DE
19 tocttcrbcn DE 23 fomcn E 24 ftojfct E frfjmec^Iift ABI) itfjmcdOlii^ft CE 26 au§--
flingc E 28 tjcrrtt E 30 t^atv^t E 3iivtnt)rje()cit E 3cvtitiic{jcii C 31 ba E loanbelit E
33 gioftc E allc^c^t D oUe 3Ct;t E 34 gioftc E
2;eutic^e Stuslegung be§ G7. (68.) ^Pfolmc?'. 1521. 23
^uiftoict ift, !cinn fimtgmi^, !etn fjirfc^Qff t , tciii pric|tcrtf)untB mcf}i; l)a6cn
unnb ijmcr on i)ctübi fiiib, tutlrfjy Balb nacf; (S^riftuS auffart t]cfcfjcl)en , lein
anbcr miifetf)at nit an|el)gt, bcn bac^ fic 6i)r{|tuy fciub finb imb t)f)u uit Inffcn
gott fcljn. 6r nennet l)f)r ubirtfcljt 'ein Ijelubt nnb fc^cbbcl ber t)aren\ bay
5 ift, ben fc^onen hauB^opff. 2)en ba» ^ubifcf; pite|tertl)um toav cl)nn ^erM)
bing, tüarcnn ret)cf) nnb gccf)ret, unb yel)n bebeut hnxd) ^Ibfalom fcfjoni» f)ar. 2.3am.i4,26.
£o5 fjetübt ift ber ubirft ftanb t}m iglicfjen bolcf, bie ijax am Ijelnbt finb bic
groffen Ijanffen \)n bem felben ubirften ftanbt, hk Ijieren hih:i t)ctoU, mit t)f)rem
gelualt, i-el)c^tumb, ef)re jc. ?lber nn ift ber ^uben nbir!ei}t jurftoret, ber
i'j fopff fael gefc^oren, lüie hihj an^ 3ffl- 3. fignrirt ift, ha got fagt, Gr tnot od. 3, n.
i!^n geben für bay !rauB ^ar et)n falen fopff.
2)a^^ gefc^ic^t aEiB barumb, bay fie nit tüoEen gletuben an benen, ber
funb unnb tob f)i)n nljmpt, Bonbern tuanbeltn unnb bleljben t)l)n l)f)ren funbcn,
al§ er ^ie fagt, tüie Jt)olI fie mel}nenn, e§ fe^ nit funb, ha tjunen fie tuaubtten.
15 %nä) mugen fie felb nit an^et)gen hie fc^ulb, barumb fic Bo gcir ^urftoret fetjn,
bcnn ob fie Inol bor^eljtten biet mal gefangen getüeßen, ift l)f)n bocf; ol^eljt
blieben bay tjctüM unnb ubircteit, obber t)f]e et)n propfjet unb priefter, fc^n
no(^ nie ^0 !all befcfjoren, o(B noä) 6t)riftuy auffart.
22. ©Ott f)at gefagt: auB 33afan "will i^ betercn,
20 ^ä) tuil beferen au§ ber tieffe befe mer)ri§.
2)a bic ^ubenn 6()riftum nit tnoHtcn auffncf)men burrf) ber ^IpofteE
prebigen, ha felju fie tjn hie l)ci)bcnfd}afft gangen, unb alba Ijat got beferet
bie ]^e^ben on ber ^u^en ftat, unnb ha§ i^ati gott al^ie ^ubor öortunbigt,
ha^ er folrf) belerung tljun iüurb nac§ ber ^uben jurftorung, tüie auc§ 6. ^au.
i'ö Mo. 11. bay Icrct. Kcm. n, u.
©r nennet bic l)el)benfc^afft 'S^afan' unnb 'tieffe bcy mcl)riö\ 5ßafan
raar et)n lanb tjljene fl)b bes ^^orbanc\ ha funig Cg ijuncn regirb, ein großer
riefe, unb tüar mec^tig. ^2luc^ l)cl}ft iöafan auff beutfd) fett unb hid,' bay
cl)n fett, medjtig rcljcl; tnare für anbere. diu. ift nad) G^riftuy auffart bay
3u felb S^afan nit gch^efscn, brumb nennet er bic l)cibcnfcf}oft alfo, lüildjc fett,
mecl)tig, bil groffer funig, ,5uoor bay ^Jtomifd) rct)dj, ()attc, unb liat alfo ßl)riftuö
fid) mit ben armen -^boftoUn gelcget an bic groffen, fetten, bieten, mcc^tigen
l)anBen, unb ßl)riften aufe il)U unb unter if)n gemacht. S^effelben glel)d§en,
bie tieff be§ me^rife ift bie felb Ijcibenfdjaff t , bie l)at er ba angriffen, ba fie
1 jurftotct E tungrcitfj A fuiiigtcljd) D t6ni9ret)cf) E ))rteftcrt'^um E 2 an
fjmU E 5 fi^oncn Dl-^ 0 finb J)E Sibfoton E fdjon» E 7 l)nu iglidjcm E
8 ■^artfit D 9 mjd^tum 1) 10 hjoüc 1) 12 glauben D 14 lüaiibelln DE
lö juftütct E "finb DE 10 ücr^cijtcn DE 17 finb D 18 nac^ DE 20 mccriS E
21 9(pofte(n E 22 finb DE 2:5 ücvtunbiat DE 24 .jurftovung D 27 t)l)enfl)b DE
i)cn^al1} C tonig E 29 anbctn D 31 öicl, gtoffev D fonig E .32 ^jlpoftctn BE
D läßt „biäcn* fort U tieffe E
24 2)cutfd)e Sluglegung bc>5 67. (08.) 5ßialme§. 1521.
am medjtigiiteu trar, uemlid) ju Ütom unb ^tn Ütomtfc^en xtt)ä), bcn ba ift
ha^ me^x am I)ol){|tcu unb gchjaltigftcn , ha e§ am tieffften ift. ^Dtag aud)
bic fette unb tieffc luol feljn bie groBe 6linbf)el)t unb tieffe btde funbe bcr
^eljben, büiljunen fic erlogen unb geUJonet loaren. 9bd) Ijat got Beteret bie
fernen mitten aufe bcr tieffc unb l)o§e bc» mct)rife, ba§ ift, au^ ben mc(^tigiftcn &
ber tücEt. 5l6er cö l)at niel blutiS tofttet, lüie folgctt.
23. S)arumT6 toirftu bcljncn fu^ beferfien iju Iblutt.
2)arau§ !um|)t bie ^unge bcljner f)unb aufe ben fcl)nben.
scicni. 2,24. SäJer ift bcr fu§ (i;()rifti? .Soicremia^ 2. nennet bay :prebtgcn ei)n laufft,
öd(. 2,2.||o fpricfjt audj 6. 5pa. @oI. 2: 6r t)o6 gclouffcn, baS ift, gcprebiget. Unb lu
Sei- 52, 7. ;3fa. 52. fprid^t öom ^uangelio: 'o iöie lieBlid) fcljn bie fu^ be§ prebiger§
auff bem Berge 3c.'
6umma, ber fu§ 6!()rifti ift bo« prebigcr ompt, baniit unnb fonft mit
te^nen tuapen {)at er bie tucUt angriffen, l)at uBir fie gelauffen unb tiijx ge=
prebigt. ""^Iber ba§ ompt ift l)m Blut BeferBet, ben e§ fetju tjtjx gar üiel broB 15
gemarttert, Ijuöor ijm ^Jiomifc^en rel)d§ unnb Iju 9iom, boc^ al§o, haii nit
Ijm Blut crftidt ift, noc^ unter gangen. 6§ ift bennoc^ BlieBen, tüic biet l)r)r
broB gemartert finb. (Sy ift nur e^n BefcrBen für got angefcl)cn, oBy iüol
für bcn leutten onbcrä lüart angefe()en.
^a tDcl)tter. ©le^c^ Inie ^ÄBcl nad; fcljuem tob burdj fciju Blut aller 20
erft mcl)r rebtc unb ftrafft feljucn ^Jtorber 6ain, alfo and; l)tc, ha bic ^IpoftoEu
finb gemarttert unb bcr fufj (£§rifti t)m Blut BeferBet iüort, ertnedt aEer erft
6f)riftuy anber prcbiger, bic bo ftrafften bic morber unnb IjuBcn an red;t laut
^u BcEcn, bay (Suangclium lj()c ^ol)cr unb l)o()cr IjcBcn. 5llfeo tam öon bem
Blut bcr prcbigcr bic Ijungc ber l)unb 6t)rifti. Unb bie felB ift bennod) nit 2.s
au^ bcn freunbcn, ^onber au^ bcn fcl:)nben tummcn, ben (Sljriftuy l)at bie
Beteret, bic guöor l)art iDibbcr bay ßuangclium gclücfeen, barnad) bic für
ncl)miften prebiger tüorben, Inic ^Jluguftinuy unnb niel anber gctnc^cn finb.
Unnb funberlidj Ijcugt er bic Ijungcn bcr l)unb an, bcn bic fclB ift l}et}U
^^uc. 10, 2i.fam,^ tok tjVfi (Suangelio ftcet, bay fie hzm armenn ^ajaro fetjn lüunben 30
ledtcnn, ha§ fetju bic prcbigcr, bic bo mit Ijctjlfamcr lere bic tüunbcn ber gc-
lüiffen rcl)nigen unnb Ijei)lcn, ncl)mcn ann fid;, au§ Brubciiidjcr lieB, bcö
iMüm.u,irnc^ften gepred^cn, baöon S. $Pau. 9to. 14. biet lerct, tüic man auffncljmeu foll
1 tRomifi^cn E 2 I}&t)iftcn E ö Ijo^e !•: G Blutä E 7 Uut E 8 tom^t E
9 3crcmia§ E 10 D löfet „©." fort, E „®at." QC^JtcbiQt DE 11 finb DE fue§ E
12 etc. E 14 fei)ncm E hjaffcn D 15 Hut E finb DE 17 Hut E ci; ftidt AD
20.^aME Hut E 21 morbci; E 5tpoftctn DE 22 Hut E 23 g^riftl AD g^riftu§ CE
ba E niorbcr E 24 ^u D Guaugclion D lf)&^cr unb ^oi)n DE j" '^'^'^cn D tan B
25 Hut E 26 frunbcn ADD ^onbcvn DE tonten E 27 Guangelion D 29 fonberlii^ CE
^eugt AD aaigt C je^gt E 31 finb DE ba E 32 Üviibevliiäöei; E 33 nefjiften E
>) ajcvfli. m. IV 540.
2^cutf(f)e Stuölegung be§ 67. (68.) ^pfalrne^. 1521. 25
bic fdjlradjglcubigen unnb gepitc^Itdicn, fie nit öortocrffcn. £o((^ lerer !ummcn
auB bem hiut ber ^JJlortcrcr, bie nit allein bellen tutjber bk fe^nb, Boubcr
and; ^el)Ifam [ct)n ben fc^lüücfjcn frcunben. '216er itjt rct}ffcn, beljffen unb
treffen hk ^ifc^off bic fdjtuac^en frennb, lecfen nnb ^eijten bie ftartfen fet)nbe,
5 boä fe^n be§ teuffei» l^unb.
24. ©te l^aben gefe()enn, D gott, be^ne gengc, bie genge
me^nt^ gotti», mei)nB !unig§ l)nn ber IjetjlicEeljt.
©ottiy gang ift feljnn toertf, Initcf; feljnb ei)ttcl gnab unnb lt)ar()el)t,
toie pfa. 24. fagt: '^lUe toegc gottiy finb gnab unnb n3ürl)eljt'. XlVj ift aber iM- 25, lo.
10 bie groffe fünft, ba^ mann gottis tüerdE erlennc, la^ l)l)n l)nn un-^ toirrfen,
ba^ alle nußer tnerc! gottiS unb nit un^cr fei^u, ba» l)cl)ft ben rcd)ten Rabatt)
feljren, rügen üon unfern tocrcten unb öoU felju gotlii^er tüerct, bai^ tuirt
attig erfennet unb gefc^ic^t buri^ ben glaiüben, ber leret, tük to^r nichts fet)nb,
unnb uuBcr mxd and) nic^t^ fct)nb, ba?^ l)el)ft er lue, ba» fie gcfe[)cn unb
lö erfennet l)aben bie genge gotticv Unb fpric^t nemlic^ 'melju^ gotti^j, me^ni§
Äunigö', boy ift 6l)rifti, ber naä) ber menfc^etjt un^er funig ift, unnb öonn
6lDi(fet)t el)n gott.
5ll§ aber ntjemant mag fagen ""JJieljuu got, mclju funig', er glelub ben
t)n l^^^nen unnb l)alte t)l)u, nit allein für ctjuen gott unnb funig, feonbern
2u für fetjnen gott unnb fernen funig, bau er t)i)m unb ^u ferner fclidfetjt eljn
got unb funig fet}: -illBo mag aud) on ben felbcn glahjben ntjemant fei)uc
genge unb luercf erfenncn, ber glamb mai^t \)i)n |u meinem got unnb funig,
unb ba^ olle me^ne lüercf nit me^n, Boubern felju fetjen, barumb t^üt er bay
toortle bar|u 'tjn ber ^c^licteit', ben öiet nennen i()n 'mct)n gott, mel)n funig',
25 unnb gel)t nit oon Ijer^cn, brumb ift gleljffcrel), triegerel) unb falfcfjeit ba,
bie fie borun^e^ligen für got. -ilber bie in l)el)li(fel)t fagen 'mepn got, mctju
funig', bie fageuy in tuarljeit unb grunb l)l)rey f)erljen, ba] finb bie redjt
gletübigen.
25. 2)ie furften-' finb bic fobberftcn mit ben fpicUcuttcu,
3u mitten unter ben ^ungfrehjlin, bic bo paucfen.
%l)^tx öerB muB gct)ftlicfj fcljn, tuaö follt fonft für ein tan| aufe ben
crnften, groffen, üorgefagtcn fachen tuerben? ^2l6cr ber prop()et luolt an^eljgen,
* (5§ moc^t aud) l^ebreifi^ l^e^ffen: S)ie fengcr finb bic fobbirften k.
1 lere I) fomen E 2 blut E mcrtcver E feonbcin DE 3 u. 5 finb DE
7 mc^n§ gottiä E funigä D fonigS E ~ 8 gau D jcine C finb DE 10 unb Ia§ D
11 finb DE Sabot^ A 12 göttlicher E 13 finb DE 14 unßeret A unfcrc E
finb DE 1 j nietjnß funig» D nicijn» fonigä E IG tunig D tonig E IS tonig E
qlaub D gtawO "e 10 tonig E 20 tonig E 21 an ben E 22 tonig E 23 t^ut E
24 wortle D tonig E 25 ge^ct E barumb D 26 Dcvun^eljligen E f)cl)tigle^t E
27 fonig E 28 glaubigen D 30 Sunsfvetolcin E ba E 33 i)cbxciifc^ A fobberftcn E
lic gan^c ©toffc fct)tt in D
26 2eutjd)e Sluslcguiig bc§ 67. (68.) ^ßfalme?. 1521.
ha^j U\)n fieub, fcl)n fel)tten fpicl, fcljnn frctülin, feo biel luft gebe, qI§ fold^
cifentnis Gljrifti, [eigner gnabcn unb tüertf, gibt bcm getüiffen. ^rumb t|t
I)ie gcl)[t(ic^ fcl)ttcn fpict, gel)[tlicf) frctuIin, gcl)ft(icf) tnn|cn. 2)ic furftcn fiiib
bic ^ilpüfteH, lüie fülgcn tüirbt, bic fpiel leut feiju, bie gott (oben mit fingen,
le§en unb :prcbigen unb gottiö lob ^Ijn unb t)er treiben burd)ö ßuangclium,
ia bic nuc^ i{)re leib ca[tet)en. 2)ie iungtrcinlin finb bie 6l}riftcnicclen nelu
i)m glan)ben einjac^fecn, fonberlidj bie martcrer, l)t)r paurfcn finb \)i}x eljgen
Icljbc, bie fie cQ[tel)cn unb Ijluingcn unter ben gel)|'t, unb bamit ct)n grofj
gebonc unb gefcljrel) gutti§ leben§ unb erempel geben ben nnbern, bamit got
alli§ gelobt unb gcprcbigt toirt. -^Jlber ijun folc^em allen foUen bie furften
bie fobbeviten fel)nn, iuic bie ^^Ipoftcll tüarenn, ba'5 bie anbern frolidj folgen
mit tj^ren fet)tten fpicl. 6§ tDere fonft (Suangelium, glatüb unb atliy umb=
fonft, lt)en nit folgcnn folt be§ alten 5lbam§ bempffcn unb creuljigen. Sold^y
feljttcn fpijel unb paucten l)oret got unb enget gerne, unb ift lieblid; Ijun hm
gel)ftlicl;en orenn.
2G. ^nn ben borfamlungen gebenebeljet gott
S)en Ijerrn für ben brunnen ^f^'ocl.
2)aä ift: iüen l)^r |u fammen fummet, aU ha gefc^idjt ijun ber 5)lcffc,
%o tummet barin ^u fammen, bo§ ^^r gott gebenebet}et, ber cud) ben Icbenbigen
brunnen ber gnaben geöffnet l)at, ha^ ift (iljiiftnm unb fct)n l)ci)ligö 6uan=
3oi). 4, H.gelium, auß U)ildjem trinden ha6 elüigc lebcnn (loie er felb fagt ^oljnn. 4.)
alle, bie bo burftig finb nod^ gnaben unb felidc^t. %i^o §at er auä) gepotten,
am abcnb effen, bas tüir ^u feljnem gcbcd)tniy unb lob folten meß l)alten,
alba prebigen unb bebenden feljn iüoltl)at unb gnabe un» ertjeljgt. (?r nennet
i.Wüj. 12, 3.iyi)n etju brun ^frael, benn er ift ^vfrael borfprodjen, ba er öorfpradj (Scne. 12.
'^sn bel)ncm famen f ollen gebenebel)ct luerbcn alle gcfdjlei^t ber erben', llnnb
folget bi^cr üer^ lool bem nel)iften, benn föo oiel caftcljen beö ^ilbaniB ift, ba
ift nobt, ha^ man oiel mall gottiö iüort l)ore unb fid) l^mmer mel)r antmnb
unb fterde, boö tüir nit mube toerben l)n ber erbeljt, benn hjo gotti» iüort
nljmmer fterdt, ba ift baS flcljfd) balb ,^u ftard unb tnir 3U mat tDcrben,
brumb mu^ ey geübt feljn. ^Jllfo fel)cn toir, bay mel)r gelegen ift an prebigen
benn an ber meffc, bic tne^l ber propl)et l)ie leret tjn ber öorfamlung gotti»
lob 5u prebigen unb fdjlüctjgt ber meffc, on ha^i er fie ruret i)n bem tüortlin
2 Sarumt) 1) :J tteluleiu K 4 finb DK 5 (Suangeliou D <; t)t)crc 1)
7 mcrtcrcr K 12 i){)icni D euangcüon 1) 14 ^oxd DK IG üciiamlungen DK
17 ()errcn D iiml) hcn D üor bcii C 18 lomct K 19 jufamcn K 2u ;^e^Uge§ D
GuangcUoii D 21 »uilc^e A h)il(J^cn D toel^em V »uild^cni E fclB§ D 22 ba E
burftig K nai^ E 25 tocrfpvod^cn DE berfpvad^ D (nicOt E) 2G ouff erben D
2b ^orc DE 29 niubc DE aricljt E 30 feu D :32 öcrfamlung DE .33 an
ba§ E hjovtlcin E
3:eutf(^e STuMegung be§ 67. (68.) ^falme^. 1521. 27
'üorfanUungc', benii alle mcffcn auff cijnen l)auffcn ftnb fci)n nu^ ou bo»
tuort gotti§, tuic tüol bay aUi^ i^t ift t)emmerü(^ umbcteiet.
27. Xa fclbft ift ^öciüamin bcr Jüngling im gcift ciit^urft,
2;ie fui-ftenii ^uba finb l)f)r ftcijnigung.
5 2)te furften 3<i6ulon, bie furftcn 5tcp^tt)ati.
Öie auB hxndt er bie 5Ipo]teE, bie er juöor funige unb furften genennet
r)Qt, unb fpricf;t: ^2tlba, ha^ ift, ijn ben üorfamlungen, ha man prebigct unb
bcn let)6 caftei)et, ift ^um erften 3?eniamin, bac- ift S. 5pau. ber non bem
gefcf;(ecf;t ^eniamin hau Beftc ftucf ift, unnb biliicfj für alle ber crft angezogen
10 lütrt, toie h3oI er el^n ^ungüng, bas ift, ber iungift unter ben '^poftelXn ift,
benn er fjat metir gcprebiget, gefcfjrieben , gett)an, aud) {)of)cr erlcudjt gcioeft,
benn ber anbern feijner, brumb fpridjt er f)ie, er feij im geift cntljucft, baOon
er fe(6 2. 6or. 12. oiel fc^rei)6t. £ie anbern Slpoftetn feinb et)n3 teQl» bom2-tior.uMf.
gefcfjlec^t ^^uba, at::' 5. :^aco6 ber fleljnn, Simon unb .^uba», mit unterm
i-> I)ern (5()rifto gefc^njifterfinb. (ftlicf) Pon ^^bulon unb 5tepf)ta(i, ai^ 3. 5pe.
unb '^nbre., U^ilc^e (£f)riftu5 lllat().4. öeriefft im lannb ^abuton unb 5Icpfitali,i3)iattM, is.
ift aber ttjunber, bui? ber propf)ct S. 5pe. 3U Ie|;t fe^t, oilleic^t für 5u!ummen
bcn ^ufunfftigcn ?^^apiften ^u trctjren, lüie trol eö nic^ti: gct)oIffen. 5it)e ha^
fci}n hu furften, hk hk fobberften getrieft fei}n qm gecreu^igtcn leben unb
iMj gei)ft(icf}cn fel)tten fpielen, lüo fegn fie i|t?
äBa5 ift aber, has er fagt: 'bie furften ^^uba pf]r ftet)nigennV Gtlid^
tcjt I)a6en: 'bie furfteun ^uba finb ijr f)er^ogen obber furgcnger',- aber ha^
I)ebreif(^ gibt» nic^t, haii ^et)ft 'rigmat^am', tüilc§5 toortö ^l^oljfeS in ScPitico
offt geprauc^t, n)cn er Poun ftel)uigcn fagt. 3. .•pieronp. fpricfjt: 'Xie furften
i'5 ^uba in ifjren purpurn ober feijben geftictten fleljbern'.^ :^cfj h^olt fc^ier ge-
benrfenn, cy ^et bie metjnung, ha5 fepntemal hk ^etjtige fc^rifft f)epft ©olaab, ii^ioi.3i,47.
cpn f)auffen ftepn ber gc^eugniffe,* ha^3 barpnnen Piel fprücf} norfamtct fepn,
ba mit man bie toarfjcpt hc^j g(an)beny bezeugt, haä ber ^^IpoftcU unb pf)rcr
fotger tücrtf fep, bie 6()riftcn gepftüc^ ftcpnigen, bo3 ift, mit fprucf;cnn bcr
.30 fc^rifft u6irfcf;utten unb gautj ben ungtalnben tobten pn pf)ncn, bcn alle ftroff
pm alten teftament bebeuttcn gnebige toanblung pn bcm gcpft im neincn tcfta=
mcnt, ba3 ^at Xaoib mot Pcrftanben unnb alf)ie ber cpnB an gcftocfjcn, benn
5. ^^au. 2it. 1. tüil, ha5 cpn bifc^off foE repcf) fcpn inn ber l)cpligcn frfjrifft, ^tt. i.a.
ha^ er ubirfc^utten muge unb ha^j maul ftopffen ben toiber parttcn.
1 öetfomtunge DE e^ucm E nü^ E an ba3 E :j iöen^cunin E, fo aud) nac^^er
6 tontgc E gcncnt E 7 ücriamlungen DE 11 geptcbigt E i)oi)cx DE 12 anbcr D
barumt) E 13 finb DE 17 für ju fomcn E IS ge^olffcn l^at D 19 finb DE
•Ju finb DE 21 ^ui^a Hub ij^r E ftetjnigung D 23 lüott E ÜJlofcä E 24 it=
trauert D 'J<J fe^tainmal V ft)ntemal DE 27 ücrfamlet DE finb DE 29 fprüd^en E
:34 muge E
») Scrgt. »b. III 389. -) Vulg. „Principes luda duces eorum". ') Psalt.
iuxta Hebr. „Principes luda in purpiua aua". *) SSergl. SBb. III 337. 3^38; IV 216.
28 2:eut|d^e Sluelegung be§ 67. (08.) 5ßja(me5. 1521.
28. D Qoii gc|)cutt bcljner trafft, o gott be!i*efftigc ha^ bn
Ijnn un§ getoirtft f)a|t.
£;er ^ebreifd) tej:t fte^t al^o: 'öepiete^ obbcr 'gesotten f)att bcin got
bct)ner h-offt, iinb Betreff tigc fte o gott, tinlrf;c bu !)oft getöircft l)n uu^'/
unb bQ§ fet)n tüoit beS prop()eten Im 6f)riftü gefagt, unb nennet l)()n et)n got, 5
unb boäf ben öottcr feljnen gott, ouff bic mct)nung: o ß^l^i-iftc, Jnarer gott,
bein gott önnb bcljnn Imtcr ge|)iete bet)ner trafft, unb bu, ber bu anä) got
bift, betreff tige fte. '*illf){e tnirt tterlicf; (if)ri[tuy etjn got genennet, unb eben
gletjd^ etjncrtet) toertf unb trafft beleben ju geetjgent. Spricht nit 'bein got
gcpiete ferner trafft', bnö boc^ anä) tnar toere, ^onbernn 'betjn got gcpicte lo
bet)ner trofft o gott 2C." (S^riftu^, un^er gott, tnirctt bie trafft tun un§, unnb
*i. 45, 7. 8. ljf)r foE bo(^ gepieten fel)nn got. 5luff bic tret)§e rebet ouc§ pfo. 44. '2)e^nn
tunig ftüU, o gott, ift etüig, unb bein got f^at bi^ gefalbet für alten beinen
mitgnoffen'. .'pie nennet er auc§ (5t)riftum ein got unb fprict)t bod), felju got
f)ab l)^n gefalbet, ^o bocfj nur el)n menfd) nui^ gefalbet Inerben bon got. S)a» 15
fe^ gnug baOon bi^ mal.
2)te meljnung ift. iöi^tjer ift befdjrieben alB toa§ G^riftuä gctf)an l)at
burd) ftc^ unb felju ^^Ipoftetln. 9hi l}infurt bit er, ha^ al^o bcftcl)en niug
unb erhalten irerbc, tük e§ onfongenn ift, baOor auc^ alle StpofteK, ^onberlii^
^ouluy, forgfeltig gclne^en finb. Unb bie trafft ift bie gnabe obber ber "-o
glainben in un§, bie tjcljffet gottiö trafft, barunib hai: fie nit au^ un» nod)
öon un§, ^onbern Don got un§ geben ift, ha burd§ ioir trefftig fe^n ju aEem
guttem, toibber oüiy bo^e, brumb fpridjt er 'luitdje bu l)n uni3 ioirdiff, ba§
ift, burd) lüild)e trafft bu ijnu unb burd; um Inirdift, bie felbe ift ßljriftuä
trafft unb bo(^ boni Datier gepottcn h)irt. 25
3)a» gepieten ift aI§o oiel gefagt: befiel, oorfd)aff unnb berorbenc k.
*i. 148,5. ben got tl)ut alle bing mit bem hjort, tuie pfa. 148. fagt: 'Gr l)at gefagt,
' ■ unb Cö ift gefdjel)en. Gr l)at gepotten, unb e§ ift gef(^afft\ 5llfo tril er t)ic
au(^, ha^ got nur fal gepietenn, ha^j G^riftuy trafft ijn un§ betrefftiget unnb
beftenbig bletjb, hk er angefangen l)at, baä ift and) tüol nobt um ber falfdjen 30
lerer loiEen, bie un§ au§ bem glatoben in bie loerd, au^ gottiy trafft in
un^er trafft, au^ ber gnabe in ben frel)en lüillcn füren, on unterlag, ha^
2.1S01. 11,3. nit gnug mag Inarnung unb marneljmen gefdjetjen, tr»ie S. ^au. 2. 6or. 11.
fagt: '^c^ furdjt, etocr gletubiger üorftanb luerb Oorrudt hjerben üon bem
4 an ©Ott E .j finb DE bic luort E G c^ncn Giott E 11 etc. E 10 tonigftuel E
14 mitgnoffcn; fo ABCDE 17 aÜc§ D is ^Ju D mag D tnug E 20 gnob E
21 glaube D ^e^[t E 22 finb DE 2(i üerfd^affc D ücvja^aff E etc. E 29 fol E
32 furcn D 34 tocrftanb Di: bcvtucEt DE
') hieben Vulg. „Manda Deus virtuti tuac: confirma hoc, Dens, quod operatus
es in nobis" (a§ ßutljer im Psalt. iuxta Hebr. bie Überlegung : „Praecepit Deus tuus de
fortitudine tua etc."
Seutfc^e 5lu3le9ung be§ 67. (68.) ^pfaltncs. 1521. 29
e^nfeltigcn öovftanb G'^rifti, glet(^ tote Goa oon ber fc^tangen fovnicft \vaxV,
unb ber gleichen öicl me^r fpfu(^.
29. Um6 bet)nt§ tetnpelB tntüen ^ii .spierufolem treiben hx)x
bie futtige gefc^eitcf ^ufurcn.
■> -Söie (aiit ber propfiet, alB tebc er Don (et)pltc^ettt tetttpel tmb gefdjetTcfen,
unb ntog h)o( i)t)n gefin tjn epnfelttgein Dev|tanb, ba>3 funige unb fuiften tiaben
ber ürc^en ötel gutter geöen unb fte erneret , tote auc^ ^shia^ 49. fogt : 'bie Sei. 49, 23.
funige tnerben bepne crnercr fct)nn, unnb funiglinnc bepnc antinenn", tmb c. GO.
'bu Inirft ber t)et)bcn tni(d) fangen unb mit ber ftinigc faruften gcfeugt liierben\ Sei. «o, ig.
10 S)a§ ift t)or^et)tten Bet) ben ^etjügen 6ifc§offenn gcfc^etien, ha nod^ !et)n iniB^
prauc^ trar, aber e§ f]ot nit lang getnefiret. 3^a§ ift aüiB gef(^e^en tintb be§
tempcl? tüitlen ^u öterufatem, ha^-' ift untb ber tird;en Itnllen, bie ]u öierufatetn
^at angefangen unb pn alle tüettt geprepttet ift. S)enn ber tempel 3U öiertt=
fa(em trar fcpon 3n ftoret, ha hai^ gefd)e{)enn ift, tüiiä)-:- bocf) nit Dor, Bonbern
1^ nac^ beut auffftigen (if)rifti pn bie l)of)c gefd^e^en ntuft, tnie f)ie ber pfaint
orbenlic^ gibt.
£a§ ift aber nit barumb gefcfjrieben, ba>5 hu fircfje foüt xzt)ä) fepn, benn
e§ folten narung fepn, all hk toort -Jfaie lauttcn, fonbern antu3epgen hk
f rafft bev glatoben-?, %o got fie befrefftig, haz- and) funige, funigpnn unb
20 furften ^um glopjben beferet unb p^ren glatoben mit folc^en gefc^cncfen bc=
^eugen tnurben, bie armen pn ber firc^en ^ur neeren, tnie aber ber glotnb ift
DorrucEt burc^ boße lerer, üIbo fepn auc^ folc^e gutter fummenn pn ben fcf)enb=
lic^ften miBprauc^, ha^ feptt arm menfc^ p^r genpeffen fan, hav' ()at ber
prop^et auc^ erfe^en unnb fpric^t:
2r. 30. 8traff bo» t^ier im ro^r, bie famlung ber o(^Bcn unter
ben felbern ber öolcfer, irild^y ha regiert in ben liebbabern bec^
filberB, unb ]urftreto hai- Dolcf, ha^ bo fuc^t am ne()ften 3U fein.
£!ie rtiepl ber firc^en folten fion funigen geben toerben gutter umb G^riftul
tüitlen, bie armen tiur f)alten, ift ha burc^ bem gept; urfac^ geben 3U alletu
>» übel, unb ift boc^ nit 3U utnbge^en gclücBen, brumb bit er bie, got luol ftraffen
bie gep^igen unb ebrgep^igen, bie fold) gutter 3U ppn repffen unb nur umb
gut unnb el)r toillen in bie ^obe ftepgen, tüie i|t ber ^apft, 6arbinat, S^ifc^off,
1 öerftanb DE oerruät DE 2 iptuc^ DE 3 ^«uiatem E 4 fonigc E ^ufurcn D
5 t)om tetjplid^en E geic^cnd D 6 ge^cn E fonigc E 7 gutter DE 8 fonige E
foniginnc E 9 fonigc E 'Bruften E gefeugct D 10 bet^eijten D niiBtiraud^ DE
12 3etuia(cm E „bie" fe^tt in E ^erufafem E 13 geBtet)ttct DE Serufatcm E 14 3U
ftoret DE l.j aufffteigcn DE :^o^c E IG otbenlid^ ABCDE IS narimge D
19 beftefftigt CD fonige, fonigi)nn E 22 oertucft DE tofe E finb DE glittet E
fommen D fomen E 20 mißbraut^ DE 2G Dotdtet E 27 ha E 28 fonigcn E gutter E
30 barumb E rooüc D 31 gcl)^en E giitcr D gutter E 32 l)o^e E S^ific^ofi A
30 Seutjcfic tMuötcgung bc§ 67. (68.) «Pfalmc§. 1521.
pjoffen, munid;, unb bic fel6 xobte gonj toutenb ift. £a§ I)oi-en ober, iüie
er fie bef(i)i-ei6t. ^um erften nennet er fie eljn t^ier ijm to^t, btumb ba» e»
t)if)cltc^ mcnfc^en finb on oEcn Qet)[t unb licjen t)m xofjx, bog ift, t)n l)I)i*en
cljcjcn nicnfc^cn gefelen, füHd) finb \vk ha^ rot)r, ba§ bo fcf}ct)nct cl)nem [tabe
c^(cl)d) unb ift inUjenbig ^6^1 unb le^r, otfo gleljffen ntenf^en gefc| aU etinaS &
unb ift niäji^j bax^inber, on ha^ fi(^ ba§ tr)ier brunber n)et)bet, benn e§ gibt
wntth. 11,7. unb titgt bcm bauc^ gnug ju, bruinb fpxic^t 6§xiftuy ^JJtat. 11. :3ot)Q"- ^^P-
tuere nit cljn xoljx, ha^ ha i)t}n unb ^er toandet Dom lx)inb. 5^u tüic bie lere
ift, fo h)irt aurf) ba§ öotd, Initt auä) ein unbeftcnbig, (cf)r Oolc! braufi, on
glatnben, l)in unb (jcx niantfcnb, lüic fold) lerer nur n)olIen, niic Inir fe^en, i"
hai^ ber ^ap^i mit fernen gefe^en hie tt)elt Incbt unb tretjbt, tno er t)ljnn tnil.
CMob4(i, ißf. ä)on biffent t()ier ijm ro()r fagt nud) "^ob 41. unb nennet el)nen folc^en l)auffen
3?e()entot(), fpric^t, er lige gern int ro()r, in feuchten ftettcn, ba^ ift, t)nn
mcnfd)en leren, bie hüv cren^ nit leren.
S)arnQ(^ legt er fic^ fcl6'5 qu^, tt)Q§ bo» tl)ier t)nt rol)r fei). ^(^ mel)n i^
(fprid)t er) bie famlung ber oc^§en unter ben fellBernn ber öolrfer, ba§ ift bie
bifdjoff unb prebiger l)n ber ürc^en, ein iglid)er in feinem biftumb ober pforr,
benn ein oc^B ^n ^^^ f<^^"iftt f}eift ein prebiger ober Ibif i^off , tnie S. 5|>au.
i.(£or. 9, 9. 1. 6or. 9. beimengt, unb bie !nt)e ober fclbcr fein ]oiä)c- prebigcrö t)old, brmnb
fprid)t er 'unter ben felbern ber Icut', al'S fott er fagcn: id) rebe im üor^ 20
porgen öorftanb öon telbern, bie bo leut finb. 6r gibt ober 3ut)orftel)en, bQ§
fold)c rol)r t^ier unb od)f3cn niel fcl)n Incrben unnb bie ganljc firdje l)nnen
t)abcn, Qnn bem boS er nit fagt 'bie od)Ben', ^onbern 'bie famlung ber od)f5cn'
unb nit 'bic Celber el)ni» öolrf»', fonbern 'bieler öoltfer".
9tu ift hav nit bie !(ag, ha?- ifyx tiiet fet)nb, ^onbernn baö fie, ber ^0 2:.
öiel fet)n, alle rlior tl)ier unb gclnaltige odj^en finb l)m öold, bie tnelt mit
menfd)en lere erfüllen, hat^ ßuangelium öortilgen, mit gelnolt l)irfd)en, unb
ha^ alliv umb be» fc^enblidjen i;cl)tlid)cn gutS mitten, benn baö mortlin "^^Ibirim'
l)cl)ft nit atlet)n oc^^en, ^o^i^c^'"" fl"<^ ftarde, mec^tigc, grofje leut, benn aud)
gott ''ilbir l)cl)ft t)nn ber fdjrifft umb fel)ncr mad;t millen. ^Jiu bi^ bing fet)en ;w
mir alliö für äugen ubirfc^loendlid).
äi>ct)ttcr fpridjt er: ba§ rf)or tl)ier unb ber odjfjcn l)auffc gal)t ct)nl)er
l)nn fcl)ncm rcgimcnt, alfjo ba§ alle bie fcijncn finb gellt fccle unb fitber=
fud)tige ge^fte. ^\t ha§ nit auä) für äugen? äßer ift t)nn be^ ^apft fecten
obbcr übet fid) t)nn mcnfdjcn gcfclien, benn umb gelt unb be^o baud)y tuiEen? ar.
3ft bo(^ ber gel)ftlidj ftannb nu lanng getne^enn ge^ljigcr benn ber gc^^ felb&,
1 MuiK^ E tDutenb DE ^orcn DE 2 barutnfi E 4 ba E 5 inrtcnbig A
f)O^I D ^oi E 11 h)or er AD 10 uofdfcr E 17 btft^um E 19 fu^e D tui E
jinb DE 20 tierporgen öerftanb DE 21 ba E juticxftcfien DE 22 ganfe D 24 boWcr E
25 finb DE 2G finb DE ro^r, t^icr D 27 euangeüon D »evtitgcn DE 28 tooxt--
Icin E 29 grofe D :il itberid^lDcndftid) D '',2 ge()t D geT)ct E
S^eutfc^c HuSlcgung be^ Gl. (68.) ^falmca. 1521. 31
ha^ ein offentlicf) fpricfjtnort baöon i[t auf[fummcn. Dicnnc ml^t e^nen ßarbinol,
et)ncn S^ifc^off, etjucn pfaffcn, cl)nen ^}lontc^, bcr umb gottC' rtiiKen l)n fet)nem
ampt gef)c, unnb tüic lang cv brt)nncn b(ci)Bcn tt)urb, tücnn nQmmer fnttcr,
genicB obber gelt bo h)ere, brumb fpricfjt er lt)ol, ba» t^ier regtre ^nn ben
5 geltfuc^tigen nnb üeb^abcrnn be5 fttbers, hac^ fie nit ntügen DoE luevben.
S)Q'-' öicrbe. '^wf^^'^'^^^c ^^^ tiolcfer, hk bo fucfjcn bte nef)iften ^u fetjn",
bQ§ fet)n btc oben an fi^en tuollcn, ^apft, Gatbinal, 3?ifc^off, gctjftüc^ tncrbcn
umb e§re toiHen. 5i^e lüie feljn l)at ber propf)et alle bi^ iDc^en furfct)en.
6r fe^t l)ie el)n tüortlctn '.^rabot()\ hav i[t, bte nef)nng, be» gepranc^t offt
10 ^J^lofe», tuen er Dom priefter ampt nnb opffer rcbet, barnmb ba^ bie prieftcr,
§0 fie opffcrn foltcn, mnften fict) |n gotte naf)en, brnmb rebet er et)gentlid)
^ie öon benen, bie fid) bringen ]\i bem get)|'t{ic^cn ftonb nnb 5n gottö bienjt
naf)en. Unb Inen er t)ette [olt grob bentfcf) reben t)nn biBcm ner^, Bo ^ctt er
getoi^Ii(^ auff hk Ine^B getebt: £) gott, ftraff aEe bie ^o bo fidj bringen
1.=' ^apjt, S3ifd}off, C^arbinal, Pfaffen, ninnicl}, ge^ftlic^ ^.n Inerben, nnb t)arren
nit, ha5 fie ba^n ge^tnnngen ober bernfft Inerben, benn fie fnrfjen gctniBÜdj
mir e^rc unb gutt, freffcn, fauffen unb gutte tage, unb tucrben od^^en, tt)rannen
l)m öol(f, unb ertid}ten nur menfdjen gefc|„ bet)n Gnangeünm ]u bempffen, tut
tüilc^em altem toerben fie Porurfad;t, boy fie fet)en gutter bep ber Ürc^en Don
20 funigen ju erfjaltcn ber armen geben, ftraff ftraff, toere tuerc, lieber ^er got
tnerc, hk 6l)riftcnl)eit gel)t barob |u pobcnn. G» fepn b6§e ro()r findfen. 5il)e,
nn fi()iftn, Wah ber propfjet Pom ^apftnmb nnb ^^apiftenn i}cVit.
31. Sie bottfdjofften anf^ 9legppten tüerbcn fnmmen,
!)Jlorenlanb Inirt louffen |u gott mit fepnen l)anben.
'^■' Xcn üorigen öerB ^flt ber prop^et für biBem ubirftredt nad) ber regell
per anticipationem, barnmb ha^ bo er öon ber üri^en gutter gefagt, nit modjt
Dort.tljen bcr felben miBprauc^, tüic tnol fie naä) biBCy ücrfcn t)nn()Qlt gcfd)el)cn
ift, benn biBe ^ilegt)ptifcl)e bottfdjafft fci)n gelniBlic^ bie tjepligen Dcttcr l)nn
ber mnften, S. ?lntonin§, 9Jtac§ariUtf unb ber öiel me^r, balju 3llej:anbria,
■■'•» ha gelneBen ift epn groffe f(^ule ber Cfjriften^ept für alten orternn ber Inelt.
■äiid) ^Jiorcnlanb ftoft an baö felb '•Jlegppten nnb üiel ber felben öetter pnn
'OJcorenlanb gelneBen, ha^j fepn bie botfdjaff ten , hk bo gotti§ tuort leren unb
prcbigen pnn '3legppten, 2i}il(^ auB ''Jlegpptcn crtnelet fepn bofelben ^u prebigen,
fie fe^n aber fummcn tno l)pnn? tut gott, Wk er öon benn 'OJtorcn fagt.
1 offcntnc^§ !•: aufffomtnen D aufffomcn 1'. 2 tnimii^ E 3 lange E ö mugcn D
0 t)6(c£er E ba E 9 luottCirt 1) gebraucht D 11 batutnb D 14 fo ba E lü miinc^ E
17 gutt tage E IS Guangclion I) 19 »cruriad^t DE giittcr E 20 fonigen E „bcr
ormen" fe^lt in D 21 ge^t E bofc E vo^er AP. 22 Sapftum i: 2:3 ßgljptcn E
fomcn E 20 u6crftredt I) 2G ha E guttev E 27 öcT^ifjcn 1) Deqi^cn E ntisövauc^ E
28 ggljptii^c E finb DE 31 ftoft E 32 finb DE ba E 33 Ggljptcn E SBilc^c D
(Jgtjptcn E finb I^E ba fetScft D 34 finb DE fomen E
32 2)eutfc^e 5iu§(fgun9 bc§ 67. (68.) 5ßfatme§. 1521.
9)loren lanb ttiirt mit fernen l^onbenn laiiffenn |ii gott, bny ift: ©ie
Irerben nit ubirfeEt (ouffenn, bcnn (5^nftu§ ift an alten ortten, fonbevnn
blcl)6en t)nn t)i)Xim lanb nnnb boc^ ^^n gott lanffcn mit ber t()at nnnb (eben,
baS ict)nb l)§re f)enbe, @lel)(^ iüic bic bottfrfjafften an^ ^egt)pten nit nbir feit
(anffen, ^onbetnn au^ 5(egl)pten erleben unb brtjnnen gotti» bottcn fetjn, benn •'>
3»nttr).24,23.tDer bo leret 'f)ie obber bo ift 6()nftu§\ ber ift ein öorfnver. ^3Jiatt. 24. 2)a§
üjhitth, s, 11. alBo ba» himmen unb tanffen gel)ft(i(^ fei), it>ie (£f)riftu§ 5Jlatt. 8. fagt: '58iel
nierben fummen öom auffgang unb n^bergang 3U fi^en ^m Tet)(^ gotti» mit
'^(6rat)am, ^faac unb ^acoh ic." 5)cnn ,]n gott fnmpt man mit bem gel)ft
unb burc^ bie l)enb, ha^i ift, nit mit ber Ijungen unb loortten, Bonbevnn mit i"
ber t^att unb triarl)et)t. '')ln tjabtn an !et)nem ort ber tnelt ^0 frifd) ba^u
tf)an, ju got jufummen, ai^ bie lieben öetter in ben tpuften ^itegl)pti unb
^JJlorenlanb, loic hav tnol be!anb ift.
32. 5)^1 re^c^ ber erben fingett @ott,
^falter fpielet bem ^ernn. ©eta. 1^
S)a§ ift, ba3 alle tnelt 6f)rifto foü untert^an tücrben, l)f)n ertennen nnnb
*i5i. 2,8. loBen, tüie l)m pfa. 2. öorfprod)en ift: '^ä) IniU bt)r hk f)el)beuf(^afft geben
3U et)nem erbe, nnnb bel)n befi^ung foH fe^n alle enbe bc§ erbbobcn§\ 6r ift
nl)mmer an epn ortt gcpunben |u öicrnfalcm, %o l)n aUm rct)(^cn ber erben
fel)n (ob, bienft unb öo(c! fel)n foE, bcnn bo er 5U .^ierufotcm a((ct)n Inar, w
bo burfften bie 3>uben ^^m au^er §ierufa(em nit bienen nod) fingen, it)ie ber
?5i. 137,4. pfa. 137. ^et)gt: '2ßie mugcn h)t)r fingen gotti§ (ob l)nn frembbcn (anbcn?"
nnnb t)ie( me^r ortten ber propf)etcnn Inirt bcrurt, ha^i allein ^u §ierufa(em
gotti§ bienft tüar. Tai aber t)^x ^etübt ^urftorct nnnb 6f)riftuy gen ^t)mel
gefarn, ift an a((en ortten, aden ljel)tten, aßen pcrfonen gottiS bienft, ift auff= 25
gehaben aüer unterfd)et)b ber ftet, t;el)tt, pcrfonen, !(ei)bcr, fpel)§, lücrtf, unnb
a\ii^ tüav eufecr(i(^ ift, on ba^ ber SSapft |n 9tom tüiber angeritzt ()at untter=
fcf)et)b ber fe(ben, bamit bic 6()riften()et)t ju pobcn öorftorct, brumb mac^t bi§er
öcr§ gottiy bienft freV unb (o^ct l)I)n bon .^ierufatem, unb tel)(ct l)()n l)nn
alte tue(t, ba» hoä) bie !^iuhm nit trcKcn glcirBen. 30
33. 3)cm ber bo fe()rct im f)t)mc( a((er ()l)mel öonn anbegt)n,
^Jtempt mar, er mirt geben fcpncr ftl)m ct)n ft^m ber trofft.
^u ber l3ct)t ber ^uben nennetten fie gott *ber bo fc()mebet nbir ß^crubim"
ober 'ubir ^ierufolem', bie ^^m gott crlrictct ^otte |u fel)ner tnonung, bo()^nn
4 finb dp: egtjptcn E o ßgtjpten !•: finb !•: ß ha E üerfurer DE 7 fomcn E
Wati. fagt. toiij. E 8 fomen E 9 fompt !■; 12 311 filmen D 311 !omcn E (fgljptt E
17 p\a. 1. D öcrf})Toaöcn DE 19.20.21 Scrufalem E 20 bo E 21 ba E 22 tnugen E
23 Otiten D Beriitt D Serufatcm E 24 3urftüiet E 2.j ortten D 2s öerftoret DE
29 Scrufnlcm E :31 bo E :!4 Scrufatcm E
3:eutfc§e Slualcgung be? 67. {6S.) ^Pialme?. 1521. 33
mufte aEe anbackt unb auftfel)eTt atter ^et^ligen gepunben fet)n, ba§ au(^ ^^aniel^nn. g, lo.
3U 8a6l)ton{en, h3eun er Bettet, gegen öierufalem |t(^ feret. %bcx nii tmc^
ß'finltu-? auffart ift ba-3 alIi-5 auB, tft fel}n fcl}pl{cf) [tat metir, tetin (>f)erubim,
Bonbermi U)l)r bienen bem unb l)angen an bem, ber bo fd^luebt unb feret ubir
5 atte ^tjntel, bo» ijnn aller iüelt ^^m mag gebleut tüerben, tüo fi(^ ber ()l)me(
ubir un^ erftrecft, hai- oßi-? fi'ci) fci) gott ^u bienen, al-^ frct) alB ber f)limel
ift, ber tt)ronn be^, bem tuir himm, ^ti ^^'^ t)t)me{ alter ()l)me(, ba?^ aucf) bic
engelt bem fetben bienen unnb glet)d)e bienft mit un^ tj^m erljetjgen, benn ber
enget bienft ift nit gepunben an eu^erlic^e bing, alBo nud) nit ber 6t)riften
10 bienft, 6et)be gel)ft(id) bienen.
^o(^ ift§ nit et)n onber nert gott, benn bie ^ii^cnn fiaben ubir Dtircm
(Jt)eruBint gef)a6t, er ift öon anbegpn gefc^luebt im i\):)md aüer t)l)me(, ben
bie enget tiabeu t)f)m alt!et)t fo gebienet, '^luc^ bie erften öetter, '^Ibam, 5loBe,
'^(brü()am 6iB auff lliofen, loitc^er teljuer gott aly ubir bem (^tjerubim obber
15 3u .öierufatem bienctte. S.^o Yoo fie t)et)m famen, bo Uiar e-S t)f)n gtet)c^. £enn
gott f)at bac^ hm ^snben et)nn tsetitlang ^u gutte tbau, ba-3 er ti^i .^icruiatem
unnb ubir Gfierubim fid) oorfprad) tiu fdimeben, bi^ ba-5 C^tiriftuv ferne, umb
etfunbigung n^iüen be§ gefep unnb ^iä anber urfac^, baöon i|t nit nott
3U fagen.
20 511^0 fe^en ii^^i'' "^öB hi^^ tj^nen öerB ftrenge Balten toiber ber menfd)en
(ere unb gefe^, bie bo folgen, tuen bic ft)lberfu(^tigen unb eBrget)|igen t)n^
regiment fummen, unb Binben gottie bienft an O'apeÜen, tloftern , fird}en,
altar, glocfen, ftel)ber, gefefe, taffetln, platten, effen, trinden, fd)laffen unb
ber gtel)d)en euBertid^e bing, luie be§ rt)or tBierS, ber ^^apiftifi^en fecten, n.ieBen
25. itit gaBt, ha mibber 8. ^au. ubir biffen propt)eten UU'? fo ticl mal nor
tüarnet Batt.
äßen nu gottic^ bienft at^o fret) ift, G'^eruBim unnb menfc^ gefeBe abc-
t^an, benn giBt er fet)ner fttjmmen (bem BcBtigenn ©uangelio), hai^ e-5 fet) el}n
ftBm ber frafft, ha^^ ift, ba§ e§ benn geBt tiBm fdilnancf untiorhBnbert , tBut
3u bau n^a^ fet)n artt unb trafft ift unb brndt au^ bie ftljut, benn ha<: Chian=
getium tril nit oEeBn gefc^rieBen, ^onbern öiel me^r mit leBplic^er ftBm ge=
prebiget feBn, ßo fumpt?- t)n pB" fd)lDand unb geBt unnb lebet Bm öolrf, benn
biße frafft ber ftBm ift nit hk, ha mit mann fei)nb fdjledjt obber fid) fd^ulU,
lonbern ha^ natürlich öormugen eBn§ iglid^en bing§, tuie man fpric^t: 'ber
35 tüeBn ^at frafft, fro(id) Bu mac^enn'. ^{(bp ^<^^ ^a§ ßuongctium fclin frafft
1 mufte D 2 ^crufatem E 4 ba E ü maä) E gebienet E 7 tl^ton,
bc§ bem ABCDE 13 9ioe E 1.5 ^erufolem E bicnetc. 2öo fie D t)t)n tarnen D ftaim
tarnen C ba E 16 ^ci^ufofeni E 17 iierfprac^ DE 21 ba E cfier 9et)(3igen E
22 fomen E 20 gefit D ge^et E DE änbern t)ier nid^t in »tocmornet", faffen ev a(fo alv:
.juöor getDcrnet" 29 ge^ct E unöerfjtjnbett DE .30 benn DE euangcUon D
32 tom^Jt^ DE ge^et E 33 fd^u^t D 34 natürlich D oermügcn DE 35 frotid^ D
G^uangelion D
ßut^etä Sßette. VUI. 3
34 S^eutfc^e 3luölegung be§ 67. (68.) <pjaltne§. 1521.
unnb tüircft nocfj fct)ner ortt, imb ntad)t aUi§ fre^, iücn menf^en lere fie
nit i.iorf)l)nbert tnit t)()ren angenutnmen, erleben ircrifcn imb eu^crlit^cn
h3et)Ben.
34. 6eBt bte frafft gottc uBtt Sfvact,
Seljn gTo^tetticfct)t unb frafft ift l)ini bcn hjoirfcn. ^
§{e nennet er ^^n tüibber ct)nn got uBir SÜ'^i-'r, hci^ lant, aly bnnb
er t)^n tDibber an ^jerfon unb ftet. Slber bte üortgen üerf] jtotngenn, ha^
®Qi. 6, 16. ^]xad ntu^ l^ie get^ftli^ fel)n , Inte S. ^^oulug &üi. G. nennet ';^sfrael bei',
gotti§ 3Ü"aet, ntt bnö Iet}plid) 3i^"ael. 5turf) ^o nennet t)I)n bie fd)rifft an
anbern orttenn '(St)n gott ^fraeF, fjie fpric^t er 'bem got u6ir ^f^'oel', nnb lo
laut aufi bie nteinung (ntet)nB bundeuy): ^t)r ^uben inolt aßel)n hen got
l^aBen, unb t)^r fcl)t boc^ nit unter t)f)tn, er !an nit u6ir cucf; funtnten, iuolt
^§r t)a 3H'öct fclju, boö er cljun got ubir eudj fe^, ^o tf)ut atBo: gebt t)t)nt
hk frafft, befennet, ba^ nit etner tütxä, ^onbern fetjue gnabe mä) trefftig,
geredet unb feüg ntad)c, bor.jlne^ffelt ann eud), erttjcgt unb ergebt eud) t)f)nt, ir-
fe^et üi5 han loirt er ein got ubir l^ixad fe^n, ^onft fel)bt iyi)r nit ^frael,
ben e^n fold^ Sf^'ael h)i( er i^t I)aben, bo§ nit auff fid^ felb, ^onbern auff
t)f)n nnb felju gnabe batne. 3)ruinb ift be§ bcr^ bie ntctjnung : gebt bie !rafft
beut gott ubir ^fracl, ha^ ift, madjt, boS er Iju e^nein gott ubir ^f^'^cl fei),
ba§ t^ut ^^r, ^0 t)^r ^^tn bie trofft unb aEi» bormugen |u fd^reibt. 20
Unb fet)n frafft ift t)nn bcn Inotcfen, hav ift, er regiert mit fet)ner lel)p=
üd^en gen^attt, al§ l)f)r Inarttet, aßi^ Iriaö er t^utt, ha^j t()ut er burd) bie
Guangeüften unb fet)n lt)ort, Inildje finb fe^ne ioolcfen, burdj tnild^e er regnet
gutte lere, bliret mit n)itnber|el)c^en, bonnert mit bratncn, ba fet)ct |u, ha?^
t)f)r eudj an bcn fclbigen geringen pcrfonen nit crgcrt, burfft fe^ne frafft '.'5
anbcrß Ino nit fuc^cn no(^ gctnarttcn. (^y ftet aKiy l)tn glatnben unb fctjncm
tüort, ba iüirt nit anber^ au§. 5Iu bie Inotcfenn finb and) frei), fel)n frafft
unb tf)at ift nimmer ju öicrufalcm unter beut bad) bcy tcmpel^ niic t)or=
I)in, an allen orttcn ber Jöctt finb hk tnotdenu, ha finb l)i)x fctjue frafft unb
t()at, bamit er I)ifft unb feiig mad)t. 30
35. 6d§recflidj ift got an feljucn l)et)(igcn,
Gr ift ber got 3ifi-'aet/ e^* ift bcr bo gibt frafft unb fterrfe
beut boldf,
0)cbencbct)et fci) gott. ?tmen.
S^a bcfc^Icuft er ben :pfa(m, nnb ntcl)nct , ob Inol bie tnoldfen unb fe^nc s-.
(S^riften Ooradjtlidj an|ufel)en finb für ber Inclt, f]o ift5 bod; ^0 etjn gro§
2 öet^tjnbcrt DK angcnomen DE euBctIicfjcm D C, fcünb D 10 otttcrn D
orttetn E 12 fommen D fomcu E 14 gnabcn E lü t)et^ttiet)ffett DE IG qI§
benn DE 20 termugcn DE 24 Hi^it D b(i^et C 25 ben fctben E burfft D
28 Scrufatcm E 32 ba E 3G »etac^ttic^ DE
S)cutfc§e 5tu§Icgung be3 67. (68.) ^pfatmeg. 1521. 35
bind, ha^j got t)n t)^n ift, iDtrcft iinb regiert, ba^ 6ttttc^ umB beffelOen hjittcn
tjberman ft(^ für t)t)n entfe^en unnb mit groffcn ef)ren furchten fott, al^ bie
bo fel)n gottiS ^ct)Iige ftett unb inoming, benn bQ§ Ixiortfilin 'f)et)ligcn' aü)ie
Bebeuttet 'f)et)Iige ftett obber lüonung', Initcf^e bod) t)m neigen teftament fiub
5 hu ^e^ligenn 6f)riftcnn, hk tDetjH gott nit tne^r hjonett t)n ftetten unb ^eu^ern,
Jt)ie t)m nlten teftament, nnb fie fetjn gel)ct}(iget, t)it !oftIi(^er benn Salomonis
tempct, nemlid^ mit bem t)ei)(igen get)ft fetOer nnb (e6enbiger fa(6en gotiidjer
gnaben, nnnb tütx fie anruret, ber ruret gotti§ augeno^ffet on, hivj tuirt gefagt
nn§ 5n troft, ba§ mir un§ nit furchten fnr borfolgnng, benn fie tl)nnn eö
10 gott, ber erfc^recElic^ ift, tüav fie nni; tf)un, hk mt)r fnr t)I)n liorad)tlid) finb.
@r ift ber gott 3frael, boS ift, tt)ir t)QBen nit eljncn anbernn got, ben
ber ^si^atl gott ift, Cvijriftn^ ift§, ben Sfrael fjatte, öon bem fctben fagcn nn)r
i|t Quc^: ber ifty ber biffe bing t^utt, ber nu nit aßet)n 3frael§, ^onbernn
aller melt gott ift. Diiemant öormag ettDa» öon t)f)m felb^, niemant ift ftnrtf
15 ju beftetjen mibcr hav Bo^c bon l)t)m fel6§, ^onbernn er ifty oEetjn, ber frafft
unb ftertf gi6t altem hoid, ha^j ift aEen bcnen, hie frefftig nnb ftarcf fel)n,
ouff ba§ er atlet)n fe^, ber geBcnebet)ett merbc nnb got fei), ^ai" t)ct)ft er '23ene=
bictuö beu§', hav tote 6. 5pau. fagt 2. 6or. 10. 'äßer bo rnmet, ber rnm fic^aeoiMo,
Quff gott'. ^mcn.
20 ^n le^t l)a6en mir ha^^ mortlin Sela brel) mol gel)a'6t, \miäp man nit
|)flegt |u le^en Ijm pfaltcr. ^Jletjnen etlitf), e» fet) u6rig t)n hen pfalmen, miffen
onc^ nod) nit, maS e§ Bebent. o<^ ^^^)^ ^'^f'cr, c§ fet) ct)n ^et)i^en bev gel)fti*::,
hai^ mo e^i l)m pfaltcr ftef)t, ba-:; ha Bebent merb et)n ftill l)atten nnb tieff
auffmercEen, al^ ba ber get)ft ^cmanb fonberlirf) Bctnege obber ent3ucfe ettlDOy
25 h)ol ^u Betrachten, boc^ laß ic^ cl)nem iglic^en l)ie fel)n guttbnntfen.
^inig.
3 ha E finb DE hjortlein E 4 ftette E 6 finb DE toftlic^ev DE S anruvct D
tuvet D auga^jffel D 9 berfolgung DE 10 ©otte E öcvac^ttic^ DE 14 ocrmag DE
15 fiofe E 16 finb DE 18 turne fid^ E tum fic^ gottiä D 2u »üorttein E nic^t DE
21 uberig E 22 get)ft-3 E 24 auffmerden A
) ^^Hj^^^^S^^^u^J ^/W ^/l'a) ^/vjg) ^/W ^/^ ^/v^
Ratioiiis Latomiaiiae confutatio.
1521.
r^m Wcix^ 1520 Tratte ßiittjcv feine 3(nÜüovt an bie iTolner nnb Sötüenev
S^eologen au§ge'^en laffen (öercjt. 58b. VI ©. 170 flg.). 3^n ßbiücn lüav man ent=
f(fy(o[fcn, ben ©treit n}iber il)n tpetter fortj^ufüT}ren. .r^anbelte e§ |i(^ bod^ bei ben
2()eoIogen biefer ^^")oc()fct)u(e jngteid) nnb nicf)t ^nm n^enigftcn barum, im It'ampfe
gegen ßut^er and^ ben i|nen fo empfinblic^cn ©influ^ be§ @ra§niuö ^n brechen ober
-- nod^ lieber — ben i<pumaniftcn anö feiner biplomatifc^en .^iirütffjaltnng !^eran§
3U offener ^^^arteinaljme gegen ben füf^nen SBittcnbcrger ju brängen. dloä) laftete
ja ouf Cfra§mn§ ber bringenbe y.^erbod)t, ein ^eimlidjer S3nnbe§genoffe Snt§er§ ^n
fein. ''Man bc.yditigte iljn in Sölücn gerabe^jn einer ^3JUtarbeiterfctjaft an Sntt)er§
lateinifdjen Strcitfdjriftcn; ein Xfjeil biefer Schriften — fo rannte man fidj ^n —
l;abe in fiömen, tvo 6ra§nnt§ bamats ircilte, ba§ Sic^t ber Sßelt erblidt; Wo
Snt^er§ Satein fic^ einmal über hai üblid)e ^irdjcntatein ^n ftaffifi^ercm ©d^lünnge
er'^ob, ba tnollte man bie fjülfreid^e t^eber be§ berüt^mten .g)nmaniften Tjeran§=
ertennen. ^iemanbem tuaren bicfc ^HU-bäd}tignngen fataler als bem (vraömnö felbft.
S)ie 51>er5ffentlid)nng feiner <2d)reibcn an Snttjer nnb an ßrjbifd^of l'nbrecl)t Ijatte
bem S5erbad)te gegen i'^n neue 9ia^rnng gegeben. S)ie ßömener brängten il}n ^n
einem offenen nnb öffentlid)en ©d)ritte gegen ßuf^er; „Age", fo fprad^en fie ju
iijltt, ,scripsisti pro Liitlicro, nunc .scrihe ad versus illum!" Ober tücnn er ba§
nid)t hjolte, fo möge er nienigftenä ben fiöttiener ^'^eologen öffentlidj ba§ ^^iigniB
geben, ba^ fie mit i^rer Gondemnatio Sutt)er fiegreid) überlonnben l)ätten. ^^Iber
ineber jn bem (f inen noc^ ^n bem 5lnbern gab er fid; Ijer. ©tatt beffcn bcobadjtete
er bae ^iemtid) ^lueibcntige 'i>erfal)ren, ba^ er bie l'öloener Xljeologen felbft gn einer
miffenfd)aft(id;en 2Biber(egnng £ntt)er§ anfftadjeltc nnb fie jnr iyerüffcnt =
lid)ung beffen brängte, mo^ fie n^iber biefen pfammcngcfd^rieben l^atten. S^i ber
.^eit als bie fiömener eben iljre Gondonmalio tjatten an§gel;en laffen, l)atte bereite
einer nnter il;nen, Safob fcatomnö, ben ^V(an gefafjt, Sntl;er§ im ©eptember 1519
ausgegangene Resolutiones super propositionihus suis Lipsiae disputatis (üergl.
S3b. II ©. 388 flg.) 3U beanttuorten. ?llS Söill). ^Zefen feine „Epistola de mao-isü-is
nostris Lovaniensibus" öer5ffentlid)te, bie jebenfalls nad) bem 7. -Jloö. 1519 nnb
öor bem ?früljjal)r 1520 öerfa^t ift, )ou§te er bereits üon ber '»Ubfidjt beS SatomuS
p metben, n?eld}er ]u ben ^toei 53ücl)ern „Dialoge", bie er ]\i 53eginn be§ SaljreS
Bationis Latomianae confutatio. 1521. 37
1519 gegen ^JJiofeHan unb ©ra§mu§ l^erau§gcgeBen l^atte, nun nod) ein britte§
gegen l'ut^er gertc^tetc§ öerfproc^cn l^abe, um in benifelben bie öon '^ntijcx ange=
foc^tencn S)Dgmen ber ©rfiolafttfer ju öert^eibigcn. Slber — |o fügt liefen t)in,5u —
ubi videt, priinos duos tanto risu doctoruiii oranium exceptos, consultius putat
esse premere, quam tanto scholasticorum doctorum dedecore iterum prodire in
proscenium. (Sinftlpeilen begnüge er fid) baniit, gteic^ anberen feiner ßoHegen,
clamare in Lutherium haereticum, in indoctuin, in ineptuni; baT)er benn ''Jtcfen
ben 3>Drn?urf anfrf)lie^t: et tarnen nemo illum commonet, nemo docet, nemo
redarguit, cum iile doceii postulet, cum audiri cupiat et audire, Cffenbar ber=
folgte aud^ biefer ;örief bie öon @ra§mu§ begonnene laftif, bie fd)o(aftifd}en I^eD=
logen auf ben iTantpfpfa^j gegen Js^utfjcr l^evauejidoden. (Jin anbrer i'öiüener
Il)eoIoge, ^o^ann 3)rteboen§ aus lurnljont (Turenlioltius) trat mit einer '){ci^e
Don ^Siöputationcn gegen JCnttjerfdje 8ä^c auf unb arbeitete auf ©rnnb biefer
S)i5putatiDnen eine Schrift toiber i^ut^er ou5, unb audj biefem gegenüber fpicltc
@ra§muö ben ^veunb, ber 5ur Ü^eröffentlid^ung unauögefe^t antrieb. SÖenn ^raömuö
am 18. Cctober 1520 au§ Sönjen üon if)m bctannten i'cuten fd^reibt, bie t'ut^er
^ü lüiberlegcn unternommen, quorum libelli non prodierunt, fo luirb (hm an bie
Slrbeiten bon S)rieboen§ unb £atomuö ^u benfen fein. £)abei Ujar man fdjon in
Weiteren .^reifen über ben ^"'tiitptpunft uuterrid)tet, auf njeldjen ii'e^terer in feiner
Strcitfc^rift ben Eingriff ridjtcn loollte. Senn ber im Cctober 1520 erfdjienene
S)iaIog „Hochstratus ovans" f(^i(bert in einer bie tjernadj erfi^icnene <Sd)rift
treffenb d^aratterifirenben 3Beife \?atomuS alö ben X^eologcn, „qui tum altum
hauriebal sonniium contra Lutherum, asserentem quemlibet hominem ex prae-
iudiciis Pauli apostoli peccatorem esse". Unb Unebcr luei^ ^rasninö am 18. Se-
cember 1520 ^u melben, Jurenl^olt unb Satomuö l^ättcn iljre Streitfdjriften fertig
baliegen. „Hie duo scripserunt adversus Lutherum, Latomus et loan. Turenliout,
sed neuter videtur librum editurus: diffidunt opinor sibi: et longo facilius est
sie Bullis et funio vincere quam argumentis" — fo fc^rcibt abernmtö berfetbc
in einem unbatirten, aber offenbar berfelben ^cit ange^örigeu 33rieffragment. ^ 2)od)
nun '^atte cnblic^ ^atomuö ben ':)JUitr) .^ur 3.>cröffenttid)nng gcloonnen. •'r>attc bie
päpftlidjc ^Hille luiber !L'utI)er ba.ju gc'^Dlfen, ober baö (i-rfdjeinen beö .CTieronl^muö
3l(eanber, ber fur^ ,^uöor ben Ji'ölDenern bie [^reube gcmadjt tjattc, !L'utI)erfd;e 8c^riften
ben {Stammen ^u überanttüortcn?- !L'atomuä fügte feiner '»Hrbeit eine bom 31. 2;e=
cember 1520 batirte ^orrebe an hcn ijicentiaten ber Ideologie unb iiJicepaftor in
(^ouba iKuboIf de Monckedamis l^iuju, unb am S. ^J3tai 1521 berlie^ bie fo lange
fc^on erloartete Sd}rift bie i^rcffe:
,ARTIGV*. 11 LORVM DOGTRINAE JRA || tris Martini Lutheri per theo-
logos II Louanienfes daninatoR. Ratio || ex facris literis, «fc veteribus ||
tractatoribus, per lacobum H Latomü facr§ tiieologi^ || profefTorem. '"
^Jtit liteleinfaffung, in Cnart,^ le^teö 33(att leer. 3(m t^nbc: Jm-
preffum Antuerpise per Michaclem Hilleniü || Sub interfignio Rapi.
Anno M.D.XXI. 1| viij. die Maij. H"
') Scrgl. aud) Tiutheri opp. var. arg. (Fnincof. \xß") TV 313. -) 5ßctfl(. unten
S. 43. ') Üic 3ii¥ ^ct !:yiättet faiin nic^t fid^ct angccjebcn h)crbcu, ba iit bcm ücx-
glidicncn (Sjcmplar in bei Signatur ein 3^ud)ftabe fetjlte; eö enttjiett 102 S^tiittev.
38 Rationis Latoiuianae confutatio. 1521.
3(ufö ^Jieue iruibe tiefe ©(^rift gebrucft in
„lACOBI LATOMI || SACR^ THEOLOGIE APVD LO- 1| VANIENSES
PROFESSORIS CELEBEKRI- || MI OPERA, Q\M PR^GIPVE AD-
VER- II fus horuiii temporum h^refes eruditifüme , ac lin- || gulari
iudicio confcripfit, ab innumeris || vitiis, quibus fcatebant, dili- || genter
repurgata. || — — — || LOVANII, || Excudebat Bartholomfeiis Grauius
luis iiiipenns, Petri || Phalefij, ac Martini Rotarij. || ANNO, j| M.D. L.
lulij XXIX. II Ysenundantur etiam Antuerpise apud Arnoldum Birek-
mans. || Gum Gratia & Priuilegio Gsefareo. jj" 6 imbe3ifferte , barauf
214 Bezifferte 33lätter in S^olio. 331. 2U^: „FINIS. || AN. 1550.
MEN. IVL. 1" (S)iefe l'htsgabe ift für bie nadjfolgcnben ßitate Be=
nu^t.) .^ier füllt bie genannte Sd^rift be§ Satouniö iöt. 1 -'' — 53^.
2)er nene ©egncr, ber fid) t)icr ^uf^er ^nm Kampfe ftclltc, ^atob Wa\'\on
(ober gräcifirt l'atomnö), gebürtig an« (Fambron ' im .f)cnnegan, '^ottc fic^ bcrcit^ä
im ^a^re 1519 Uterarifd) befannt gemadjt. ©egen bie Siebe „de variarum lin-
guarum cognitione paranda" , mit n^eld^er ber .^umanift '^cter ^33lDfeI(anu§ fein
'^Imt atö ^e^rer bc§ (^riec^ifc^en an ber i'eip^iger llntöerfität angetreten tjatte, eine
begcifterte Sc^u^rebe für bie Sprac^ftnbien (gebrncft in ^cip^ig mit iI^orn.iort öom
1. 9tngnft 15 18), l^atte SatomuS mit einem „de trium linguarum et studii theo-
logici ratione dialogiis" 1510 gcantmortct (in ben Opp. Latouii 33t. 157'' — 168^).
3iJanbte fid) biefe Schrift bem Sßorttautc nad) ,5niar nnr gegen bcn Scip,^iger .^^nma=
niften, fo bod) in SBa^r^eit unmi^öerftänbtid) gegen Graömu§ nnb gegen ba^ unter
feiner j^ürforge in l'önien erridjtcte „collegiuni trilingue". (fra<;mnä Tratte bal^er,
öon !L^atomn§ fetbft ba,5U aufgcforbert, in einer, angeblid^ in ^Inei lagen rafd) bon
i^m niebergefd)riebenen „Apologia refellens suspicione.s quornndam dictitantiurn
dialogum D. lacobi Latomi .. conscriptum fiiisse adversus ipsum" (batirt 28. ^JJJär^
1519) geantwortet (Opp. Erasmi, ed. Lugd. Bat. 1706. IX 79-106). S)iefe§
Sdjarmü^cl fjatte ben ^Jamen be^ ^atomus fd)nell in bem n?eiten ,$?reife berer, bie
in C^raemnö bcn C^rneuerer ber ilBiffenfdjaften bere^rten, bcfannt gemad;t — be=
greiftid^er äßcife nid)t ^n feinem isortt^cil. %uä) l^utl)er l^atte bon biefer gelobe
••ilotiz genommen; 1t»ir fe^en au§ feiner lUntn^ort an !i?atomu§, baf^ er biefen dialogus
gcnan fennt nnb gclegentlid; gegen feinen 3.H'rfaffer ^u bcrannlljcn )ivd^. 33atb
nad) jener Sel^be, am 14. Sluguft 1519,^ !^atte £'atomuä bie äBürbc einesi 3)octor
ber 3:^eD(ogie erlangt. — Übrigens ^t ©raemnö fetbft über bie iöilbung nnb bie
öaben feineö (Megner§ anfangö nid^t gan^ unbort()eiU)aft geurt^eilt: „tum nee a
gratiis nee a musis videbalur alienus"; „vir pridein nee adnioduni iniquus
nielioribus lileris et amicus satis candidus". @raömu§ erfennt hei ii)m eine
„eruditio non prorsus aspernanda" unb „qualecunque commercium cum musis
amoenioribus" an; fpÜter freitid) erfdjeint er if)m „scurrae quam Tbeologo simijior".
ü^iJUig berüdjtlid) tautet bagegen 'Jiefcnö llrtl)ei( über ifjn: „qui ex iniima fece et
collegiaticis pediculis ubi ernersit ad notitiam reverendissimi Gardinalis de Groy,
cuius optimam indolem suo morbo, li. e. suis naeniis sopliisticis , in quibus
bonam parlem vitae perdidit, inficere conatur, factus est intolerabilis arrogantia".
') 3l\d)l, toie ©tci^ annimmt, qu§ ßambioi; er ()ei§t Camberonensis, ntdjt Caniera-
censis. *) 9iicf)t 1514, loie in ber .^cr3og=^^littfcf;en 3tcalcncljd. ^ VIII 477 augegeben ift.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 39
S)ie Streitfd^rift be§ SatomuS, bie [ic^ öor^üglic^ mit Sut!§ev§ Resolutiones
öDtt 1519 QUO einanbcr 511 fe^cn fu<i)t, wax btcfein bereit-j öor i^vem (Jrfc^eincn
burd) fyreunbe angcfünbigt luorbeii. Sd^on am 6. 'DJldr^ 1521, alfo nod) Dor bcr
äöormfcr Oictfe, h?ar il^m betannt gettiorbcu, baß i^m öou Ülirt?eu l^ev folt^ neue
öegnevfcftaft bro^e.^ 5lm 26. ^Jki ^atte er bereite ein Ch'cmptar ber Streitfdirift
in .dänben, l^atte auc^ bereits fo öiel baöon gelefen, baB fic^ i^m bie unlieb jame
5iot^menbigfeit, baranf antiuorten ,5U muffen, ergab, i^tjn üerbroß ^ngleid) bie
rt>eitläufige unb fd)lecf)tc Sc^reibmeife beö ©egncrS. Unb bereits am 8. ;3iini finben
lüir ii)n hd ber^lrbcit; ba '^at er fc^on ben olS (Jiuteitung bienenben 3jßibmnng§=
brief niebergcfd}rieben. illit gntcm ^ebad)t rid)tet er biefen an ^nftue ^ona§,
bamit beut öefäl^rten auf ber Steife nad; äÖorms feinen Sauf abftattenb unb bcm
eben nad^ Söittenberg übergcfiebelten ^4>i^Dpft unb ^profeffor ^um neuen 9(mte ©tuet
U'>ünfd)enb, aber gelriß and) 5ug(eic§ barauf ^Bcjug nc^menb, ha]i ja ^onag im
Sommer 1519 bei Ch-aemue in ben Otieberlanben geaiefen — it)m fdjeint biefer ba=
malö büQ freunbfc^aftUc^e Schreiben an Sutr)er mitgegeben ^u Ijaben — , unb ba^ e^cxi
ein S3rief bes ßraemus an ^onaS (11. 5toö. 1520) bie ^unbe üon ber Verbrennung
ber 33üd}er Öut'^erö in !^Dtr>en nact) (Erfurt unb öon ba Ujol^l and) in lueitere ,i?reife
getragen l^atte. Senn auf biefen Vorgang fpiett Xlutl^er fc^on im Xitel feiner
©d)rift an, inbcm er üon ben Incendiariis Loveiniensis Scholae Sophistis rebet.^
Siterarifc^er 2(pparat fel^lte Sut^cr \)ti ber 9(rbeit; nur feine Vibcl, unb bie bom
©egner fetbft ine ^elb geführten .fiird^enbäterftellen — baju fein gutes (^ebäd)tni§
ftanbcn itjui jur äBiberlegung bcr gcgnerifdjeu Sdjrift ^u ©ebote. Um fo energifc^er
fudjt er nun l^ier in baö Sdjrift^eugni^ bon Sünbe unb önabe einzubringen. 2)er
'Jiad^ireiS, baß bie T^eit. Sd^rift eine auä) naä) ber Xaufe nodj im Ölänbigen ber=
bleibenbc Sit übe, nidjt nur eine poeiia peccati ober iiilirmitas ober imperfectio,
behaupte, unb baß ba^er jeber d\iif)m üerbienftlid)er, ber üergebenbeu 6nabe nic^t
mel^r bebürftiger guter äÖerfe ba^infaUe, bilbet ben .Ciauptiul^alt. Sauebeu ragt
biefe (2d}rift J^ut^erö baburd) l^eröor, ha% fie fid^ einge^eubft mit ^^rincipienfrageu
'^ermeueutifd^er 3lrt abgicbt, unb ift baljer überaus te^rreic^ für fein Vemüfjcn, bie
Sd)riftau5(egung auö ber allegorifirenbeu äÖiUfü^r ^u eregetifd;er -J.Het^obe ljinüber=
^ufü^ren. Übrigen^ reifte i^n ber Äampf gegen einen ber „Magistri nostri" un=
üerfennbar, gelegentüd) jenen Jon überlegener Ironie au^ufdjtagen, ber In^j auf
einzelne äßortbilbungcn unb äücnbungen unä eine ^Jtadjnnrfung ber in ben Epistolae
virorum ohscurorum eingeführten Äampfestueife fpürcu lii^t (öergL Ijie^u jebod)
auc^ »b. VI @. 387).
gd)nell ging ßut^er bie Schrift öon ber ^anb ; am 20. i^uni fd)rieb er bereite
bae ©djln^irort. ^^(nfang ^uti T)atten bie äöittenbcrger ^yreunbe bae IHanufcript in
ben .^'^änben,^ um e» jum 5£)ruc£ ^u beförbern. ^JJtit biefem ging ee jebod) juerft nur
•) 'Qai^d) ift bie 3tngo6e in §0x3090 &nci)ct. a. a. D. @. 478: „2utl)cr etljielt biefe
Ratio Latomiana 1521 furj üor ber 9icife nad) SÖormS, beantwortete fie aOer erft im 3uni
1521 u. f. to." -) «Se'^r jatjnt ^at fpäter Satoinu» hierauf fid) berantloortct: „Quia ex
.sunmii Pontificis et Caesaris mandatis passi sumus tuos libros cremari Lovanii,
tibi 'inccncliarii' sumus." Lat. Opp. St. 54. dagegen ^ntte er in ber Ratio lion 1521
(331. 2a) fe'^r 3Utoerfid)t(ic^ qu§ f&ibd unb Äirrfjengefcfjidjte Oclüicfcn, nialos libros ignibua
trademlos esse. ^) 3Jic(and)tt)on Derluertljete c» fofort für feine eben im Xrucf befinbtic^en
Loci theologici; bergt. Corp. Ref. XXI 1Ü7.
40 Rationis Latomianae conf'utatio. 1521.
langjam öorlüärte. 5)titte 3(uguft lagen SutTjer bic erften brei Sogen bor, an
bercn jorgianier .f^erftellnng hnxd) £'ottIjet er feine befonbevc O^venbe be.^engen fonnte.
3n ber ^hjeitcn ^^älftc bes ©epteniber fonnten fertige t^i-cniptare öerfenbet irerbcn.
©ein fonft fo treue§ ©ebäc^tni^ 1)atk il^n in biefer (Schrift bocfi an einigen
Stellen (fo ,3. 3?. and) in einer iBenierfnng über S)iont)ftu§ 3lreopagita am ©rfjinffc
berfelben) im Stiege gelaffen. Saljer I)at ein auö ber (Erinnerung niebergefct)riebene6
.g)ieronl)mnö=6itot, in ftield^em er biefem Äird)enöater irrig eine 3(bneignng gegen
bae bfiooiaio^ bes fird)licf)en iBefenntniffcö beilegt, i^m nad)ntal5 tticl '^lnfc^ut=
bignngen fat(;o[ifd)cr '^^otemifer .^nge.pgcn. ^^{nd; fonnte eine in bemfetben ;^ufammen=
t)ang ^ingeiüorfene ^^iu^erung ben Oiefornmtor felbft bei böennlligen l'efern in ben
!i>erbadjt einer iöegiinftigung beö 5lrianieniuö bringen. 2ßer fici) für folctjc ^JJii^=
beutungen unb beren 2ßiberlegnng intereffirt, ber fei auf bie öon äßald^ in feiner
Einleitung ,]u unferer Sdjrift ange.^ogene Sitteratnr öcrtDiefen.
l'atomuö fdjn»ieg .^nnädjft. (i^rft im Safere 1525 erfc^ien er nncber auf bem
Äampfpla^. I^om 25. Wäx^ biefes ^aljreö ift eine ©djrift batirt, bie er „de pri-
jiiatu pontificis adversus Lutlieruin" betitelte (Opp. iöl. 56-^— 86=*). äücnige
äBod)en banad) (6. ^JJcai 1525) rid)tete er gegen Cefolampabiue unb SeatuS 5Hl)enanuö
eine Streitfdjrift „de confessione secreta" (ißl. OS'' — 118*). (Segen biefe ant=
niortete Cefolampabiu^ alsbalb mit feinem „EUeboron pro lacobo Latoino", 5Bafet
18. 5(ugnft 1525. %>iex erinnerte it)n ber Sd)tt?ei,3er Ideologe mit fcfiarf einfd)nei=
benber iHebe an bie 31bfertigung, bie er einft Don l'utfjer erl)alten i)aU: „Quae
illa religionis syncerilas adversus ipsani lidei et graliac doctrinain saiictissiinam,
quando (quod verum est loquor) Pauluin in Luthero inseetatus es, te ad bellum
progredi iussil? Nemo ignoral, quid passus sis, et adhuc te non abscondis?
Res manifesta est, et l'iontem perfricas? Pueri te traducunt, et non erubescis?
Imo non pueri, sed viri gravissimi. Eraendatus, non es factus eniendatior.
Frostratus foedissinie, de victoria gloriaris." 2)iefe ^^^roöocation reifte ben i.'ü)tt>ener
Itjeologen nun bDd)nod),3n einer fpäten„Hesponsio adLiitli(:Tum''(Opp.iJ31.54— 58'').
„Paucis — fdjreibt er I)ier — tibi Martine respoiidebo, quia Oecolampadius vult
videri, te sufticienler respondisse nostro libro rationum contra articulos ex tua
doctrina damnatos". @r fann in feiner 5(nttt}ort insbefonbere ben ^ßorinurf gegen
Vuttier rid)ten, bafi biefer in feiner Onifntatio ja nur einen fleincn ll)eil feiner
Sd)rift berüdfid)tigt, gro^e yibfd)nitte berfelben bagegen teineö SBorte« geiüürbigt
l)ätte. ©ad)tid) t)ebt er gegen Ii'ut^er befonberö ^af. 1, 14. 15 ^erbor; l)ier werbe
offenbar bic (kmcnpiS.^en.^ Don ber Sünbc felbft unterfd)ieben, inbem le^tere erft
unter gcmiffen y3ebingungen ouö jener l)erborget)e. l'lbcr and) ben ^4>aiiluö meint er
gegen ii'nt^er auf feiner Seite .^u ^aben. 'Und) '^at U'ol)! iiatomue I}ier ben ^meifeü
l^aften üiu^m fid) eriuorben, alö erftcr bie '^Hnflage auf ^hianiemuö gegen Jilut^er
erhoben ^u t)aben. „Arrianos contra Ecclesiam propter vocabulum Homousion
defendis!" Cefolampabö Sdjrift reifte !^atomuö jugteic^, je^t aucf) nod) eine
ebenfo öerfpätete „Apologia pro Dialogo de tiibus Unguis " an be§ (Jrüömuö
31breffe p rid)ten (Opi). Sl. 169» — 171*). 3)iefe intereffirt nn§ t)ier nur nod)
tin'gen bcö in iljr gegen ^ntf)er erI)obenen abfnrbcn 'iH'rbad)te«, ba^ biefer am C^nbe
gar nid)t ber ikrfaffer jener Coul'ulalio boii 1521 geuiefcn fei („Lulherus vel is
qui Lutheri nomine respondit")! üut()er l)at biefe fo lange t)inau^gefd)obene
SSeauttnortung feiner Scl)rift gar nid)t na'l)r einer ii3ead)tung genjürbigt; ebenfü=
Bationis Latomianae confutatio. 1521. 41
ireiiig eine Strettfc^rift beffelben ,de quaestionum generibus, quibus ecclesia certat
inlus et foris", hk ftc^ gegen ,paradoxa'' in Sut^ere I^e'^re trenbete. 5tuc^ fpäter
flnbet fic^ faum noc^ eine &rn?äf)nung bes ^JlamenS biefe§ für Snt^er bcrfd^oUenen
unb ein für allemal abgefertigten öegner§ in ben ©d^riften be§ Stefomiatorö.
58etg[. Opus Epistolarum Des. Erasmi. Basileae :Nr.D.XXIX. pg. 19tj. 209. 249.
254. 260. 408. 421. 4:35. 455. 471. 499. 520. 524. 582. 583. 701. unb Opp. Erasmi Lugd.
Bat. (1703) Tom. III 165 [oon 1519, nic^t 1515]. 405. 425. 427. 604. ^55. 673. 674. 705.
868. 875. 908. 1889. Zuinglii Opp. ed. Schuler et Schulthefs. Tom. VII. pg. 36 flg. unb
ba^u &. (5. ©tei^, 3[b§anblungen ^u gianffurti ftirc^en - unb Ütefornxationi = ©efc^ic^te. 5icue
gfolge. g^tantfutt a. 2)1 1877 ©. 79 flg. 63 flg. E. Böcking, Ylrichi Hutteni Operum
Supplem. I (Lips. 1864), pg. 468. Franc. Sweertius, Athenae Belgicae Antwerp. 1628
pg. 365. lo. Franc. Foppen.s, Bibliotheca Belgica, Bruxellis 1739 I 520. .521. II 6.30.
C. @. ec^mibt, 5pettU5 ^JJofeHanuS. l'eipaig 1867 ©. 30 flg. 5;e Söette I 568. II 8. 16. 30. 42.
Luth. Opp. varii argum. IV 308 sq. Gnbetö, 2utf)et^ iörteflDec^fel II 532 flg. 351. Corp.
Ref. I 445. 451 [3um 2:atum öcrgl. Senj, ÜJtarb. ^Programm 1883 S. 47]. 2i}alc^jd)c Slu^gobc
«b. XVIII O^Qlle 1746) eintcitung S. 78 flg. JACOBI LATOMI THE0L0L4IAE PRO-
FESSORIS DE CONFESSIOXE SECRETA. lOANNIS OECOLAMPADII ELLEßORON,
PRO EODEM lACOBO LATOMO^ Basileae, Andr. Cratander. (1525) S8l. F^^. lijc^^
xeben (Oförfteniann=lBinbieil.) III 281. Äöftlin ÜJi. Sut^ct '- 1 432. 480 flg. 802.
5lu§gaBen.
A, „RATIONIS LAT0MIA= || nee pro Incendiariis Louanien= I| fis Scholae
\-\' v.i Sophiflis red= jj dits, Lutheriana j| Confutatio. jj Vuittembergft'. " 5Jtit
üteleinfaffung. litelrücffeite Bebrucft. 76 Blätter in Cuart, le^te
Buk leer.
2)rucf Don SJtelc^ior Sott^cr in Söittenberg.
B. ^n litel, Umfang unb Signaturen mit A übereinftimmcnb, aber im
Innern ücrfd;icbcn. 2BäI)renb B in ber ^J31cljr,5al)( bcr 53c>gen and) im
<Ba^ ööllig mit A übereinftimmt, finb auf ben i^ogcn P, Q unb R
jal^lreidje ikrfc^ieben!^eiten bemerfbar: Pij^ S- 1" ö. u. !)at B nad)
arbor ein ^omma, hje((^e§ in A fet)lt; Piij* 3- 3 ü. o. A ,mors et",
B „mors &" ; 3- ^ Ö. 0. A „oes intel]i= !", B „oiiies intelli= " ;
3. 7 ö. 0. A ,pec 1", B „pec= 1" ; 3- 1-^ ö. 0. A ,exem ', B „exem=;";
3. 9 ö. u. A „vii", B ,%'!={"; (e|te 3cite- A „significare, ", B ,sjgni-
ficarel"; Q» ba§ le^te Söort lautet in A „etiä", in B „etiam" ;
Q ij * Ie|tc 3fite A „rerü", B „rerum", A „ nofcere= J " , B „nofcere!";
Qiij 3. 11 b. D. A „de {% B „de= j«; 3. 7 ü. u. A „Magiftra |-,
B ,Magisara=|''; Qiij" 3. 12 b. u. A „nö]", B „non!«; R iij 3.3 b.c.
A „abo= j leri", B „abole= | ri" ; Riiij" 3- H ö. 0. A ,ope= 1",
B „opel"; lefete 3citc A ,gloms% B „gloffis". Xiefe 3?Dgen finb
alfo, tt>enigften5 t!^eiln?eife, neu gefegt ttjorben. 2)od) In^t ber Pl)araftcr
biefer 5.^erfc^icbenf)eiten fc^n?er erfennen, mcldjer bon beiben 'Jtuegaben
bie ^Priorität ^ufte^t; nur möd^tcn n?ir A für älter galten, Weit 331. Kiiij''
3. 6 b. 0. in B ber inefü^renbe '.^Junft bor ,1." in J\oTs .1. Cbristi"
getilgt ift.
Xrucf t)on Dieldjior Sottljct in SÜittembcrg.
42 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
C. ^"^ RATIO II NIS LATOMIANAE || PRO INCENDIA- || rijs Louanienfis
fcho II 1k Sophiftis reddi || tse, Lutheriaua || Confutatio. || WlTTEM-
BERGAE. II M.D.XXII. H* ^Ftit litctctutaffuug. litelrücffcite bebrucft.
64 ^^lätter in Cuart, le^tcö 33(att leer. 51m ^nbc : , ANNO M. D.XXIi. jj«
C lt»eid)t burcf) eine eüiui^ gteicl^mnfjigerc Crtfjogvap^ie nnb bcfonberS
burd^ eine crtjeblicf) ridjtigerc ;;^nterpnnftion ah. 5(uc^ finb am iHanbe
^nl^altäangabcn beigegeben. Slni ©djluffc ^I. Qiij'' ift foIgcnbeS @e=
bid^t angefügt:
PRO APOLOGIA LVTHERI
in rabieni Latliomi sophistae.
Malitiam tetii quicunque gravaris Averni,
Proque pia Christi relligione fremis,
Hie tibi contra hostes liber iinpcnetrabilis Aegis
Venit opera coelo ' suppetiasque ferens.
Esto igitur fidens animis et fortiter aude,
Instruet iste tuas ad pia bella manus.
Fulminea Herculeae ridebis robora clavae,
Ridebis phrameam Martis et arma trucis,
Sevi Lethiferos ridebis Apollinis arcus,
nie quibus Grais funera mille tulit.
Contemnes Harpen, riotus angueisque Medusae
Despicies tutus tergcniinumque caneni,
Hoc pure lecto ter versatoque libello:
Tantum animi, tantuni praesidiique dabit.
Hie saeer est gladius, secuit quo strcnnua Judith
Incircumcisi colla superba Ducis.
Hie findens petras horrendo nialleus ittu,
Hie Sysarae victi tenipora clavus arans.
Haee est consuniens turiosos flaiuma sophistas,
Quis peius nulluni spirat in erbe maluni.
Inter quos Latomus, quamvis Basiliscus ut ingens,
Aut Stygio quidam Cerberus ore tumens,
Linguarum studium curaniquc nioniordeiüt, esto:
Hydra tarnen coeli fulniine tacta cadit.
3n ben ®efammtan§gabcn finbct fic^ unferc ed)iift Witleb. (1540) II 223 sq.;
len. (1566) II 400 sq.; Erl.-Francof. Opp. var. arg. V 395 sq.; beutfct) Bei 3BaId)
XVIll 1301 flg. %n\ ?lnfang unicrer ©d}vift (bie 2."Öibmnng an Sonae) fielje and)
Bei Strobd, D. M. Lulhei-i Epislolac (cd. G. Clir. Puuiner) Norinil). 1814 pg. 65 sq.,
"btw 2Bibmung5Brief fammt bcm ©d^Iu^h^orte Bei be SBcttc II 17 flg. äöiv legen
bie yinsgaBe A ,^n f^ninbe nnb öcr^eid^nen bie ilUivianten Don G, bcven ©pnrcn
\v\i Bei bev SJegclnng ber ^iderpunftion Ijänfig folgen fönncn.
') 3'" 2'rud ftetjt ctBto, toeli^ey too'^t bei bcr foiift guten £atiuität - beit Quaiititötij=
fc'^ler im crfteit äöortc abgercdjnct — iiic^t im einnc bou coetui gefaxt inetbeu barf.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 43
IHESYS.
INTEGERRIMO VIRO D. IVSTO lONAE,
Collegii Ecclesiastici Vuittembergeusis Praeposito,
siio in Domino maiori,
Martinu.s Luth. in Domino
Salutem.
T EGO magistratui tuo recens inito/ suavissime lona, gratu-
lari cupiens, cum ipse ade.sse non possem, statui hunc Latomum
meum ad te mittere, non iam eimi qui liugiiarum peritiam
calumnietur.- Conoidit enim iste lESBIBENOBYS virtute2 Sam.21,16.
Abisai nostri/ ne quid metuas. Sed nee eum, qui malignis
modestiae fucis et inauspicatis vocum versucüs Lovaniensium incendiariorum*
crimen senis patronus iustificet, quem te credo vidisse, hominem .scilicet
gloriautem in DOMINO PAPA ET BVLLA EIVS. Eum autera mitto,
15 qui Lutherano febnio lustratus mitius habere videtur a lamiis et lemuribus,
(juibus hactenus agitatus agitareque solitus est pia corda. Si haue rationem
in tempore reddidissent et ante factum, ut decebat sapientes istos viros, con-
suluissent, libellos meos neque damnassent neque exussissent neque nunc
stultorum more post factum demum consulerent, tantum me spero effectiu*imi
20 fuisse. Satis me docet hoc libro Latomus, quam facile fuerit illis absente
Luthero in suis angulis garrire : 'hoc est haereticum, hoc est erroneum', quod
in publico nuUis freti viribus ausi fuissent attingere. Denique persuadeo
mihi, non fuisse uuquam prodituram hanc egregiam Kationem, nisi bulla
iiduciam eins inflasset, qua gloriatur Latomus suum factum comprobatimi,
25 somnians adhuc bullanmi antiquos antiquatosque terrores, atque hiuc orbem
suo Hbello pavefactum confidit, ut audeat iam sine timore in Lutherimi tre-
mendis dei scripturis hidere. At ego nollem non probatum tale factum tali
bulla. Rursum, nollem me non daimiatum tali bulla. Omnia belle cou-
gruuut, bulla, causa, iudex, patronus, a quorum consortio et contagio servet
30 me dominus Ihesus et omnes pias animas. Amen.
17 reddissent C
»j Wid)t, toie SBalc^ XVIIT 1301 beutet, baä Otectornt, ionbcrit bie bcm ^ona;- noc^
bem lobe .^icnntug ßöbeä übertragene 'ipropftei unb ^^rofejjur bti fanoniidjen 9ied)ti' an bct
SÖittcnbcrget Uniöerfität. -) ,Ue trium linguaruni . . . ratione l]ialogus^ mit ber 5üer=
t^cibigung bei So^e^ „linguas Theologo non esse necessarias ad divinaruni reruni cogni-
tionem assequendam'' ; bergl. oben 3. 38. ') Staemu*; bergt. <B. S8. *) jTiefc 5öe=
jeic^uung ber l'ötuener (üergl. litelblatt) entlehnte Hnti)n tooI)[ ber eben bamal>3 U)m 3U J^iänbeii
gctommenen Sdjrift Cefotampabä ^Quod non sit onerosa Christianis confessio'', ber mit 3ln=
Ipietung auf iiötoen (üergt.SBt. C'') bou ber ^supercilioäa incendiarioinam iudicum sententia'
m. Aij rebet.
44 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
Non facile vero credas, (juani invitus a literis pacificis Christi, qiiibus
lue in hac Pathmo dederara avulsus, vepricosi et senticosi Sophistae nugis
legendis tenipus impendi, videns hominem a planta pedis ad verticem iisque
sophisticum, tum Bullae vesica turgenteni ea confidentia scripsisse, ut iam
iiec diligentia nee iuditio .sii)i opus iuis.se ])utarit, conlentus eiFutire, qulcipiid j
vel legerit vel in buceam venerit. Qnibus molestissimum est respondere,
ut in (piibus nee ingenium exercere nee eruditionem alere possis, et tarnen
optimas lioras perdere eogaris. Suspieor lioniiuein c^redidisse Lutherum aut
e medio sublatum aut perpetuo sileutiu damnatum esse, quo rursiun libere
publicum oceuparent tyranuide sophistiea, cuius inuninutae ruinam non levem lo
meam eulpani faeiunt: atque utinam plena esset ruina, ut plena hac culpa
septies irremissibili (si sanctissimis bullarum pontificibus credimus) peccare
liceret in mortem usque.
Vereor autem, ne dum de gratia et operibus bonis fortiter pugnamus,
interim et gratia et operibus nos ipsos privenms. Ego quidem intutus hör- is
renda ista irae tempora, aliud non peto, quam ut dentur fontes a(|uarum
capiti meo, ut flere possim vastationem istam novissimam animarum, quam
operatur regnum istud peccati et perditiouis. Sedet portentum Romae in
2.xhrfj. 2.4.medio Ecclesiae et venditat se pro deo, adulantur poutifices, obsequuntur
Sei. 5, H. Sophistae, et nihil non pro eo faeiunt hypocritae, interim infern us dilatat 20
animam suam et aperit os suum absque termino, et ludit 8atanas in per-
ditione animarum. Nee in nobis est, (pii serio et cum lacluymis stet in
die furoris huius et opponat se murum pro Israel. Ilinc plenus indignatione
in istos sacrilegos Latomos, qni in his seriis sophisticantur et nos meliora
intermittere et suis insanis insaniis occupari cogunt, impreeor in durissinuis 20
^f. 6, Ji. eorum frontes illud 'Erubescant et conturbentur omnes inimici mei, conver-
tautur et erubescant subito'.
Sed ue longiore epistola te raorer, ad Latomianae praefationis capita
alio principio respondebo. Tu interim hoc mei in te animi testimonium
2.2;()cfi. 3, 2. agnosce et roga dominum pr<j me, ut et ipse liberer a malis (sie enim nunc 30
audeo cum Apostolo) et infidelibus hominibus, (pii sunt in ista Babylone,
ipl'. \'. l. ^t ostium mihi aperiatur in laudem gloriae gratiae Euangelii filii sui. Sed
et ego dominum oro, ut impartiat tibi spiritum suum, quo decretales Anti-
christi pestilentissimas, (piibus docendis mandatus es, non alio studio yn-o-
fitearis, quam quo tibi di.xi, nempe ut sis Aaron et vestibus sanctis indutus, 35
lioc est divinis scripturis munitus, apprehenso oratiouis thuribulo ])rocedas
in oceursum vastatoris huius, in medium iueendium istud Komanum, <|Uo
flagrat orbis, prope dieni alio ineendio de coelo per adventum salvatoris
nostri, (piem expectanuis, extinguendum. Ita, mi frater, facito, ut doceas
dediscenda esse, quae doees, et sciant fugienda sieut mortifera, quaecunque 4o
9 sublarum C 32 Euangelii, filii sui ABC
Rationi.s Latoniinae confutatio. 1521.
45
Papa et Papistae statuunt ac seutiimt. Cum euini vi noii possimus hoc
publicum orbis malum abolere cogamurque has sacrilegas Babvlonis pro-
vincias admiuistrare, hoc reliquura est, ut sie adniinistremus, ut eas louge
alias et patriae Hierosolymitanae adversarias, vastatrices et insatiabilis cru-
5 -delitatis hostes intelligamus, ne cum iis qui pereunt, in quibus opertum est 2. Gor. 4, 3.
Euangelium gloriae dei, captivitatem nosti'am etiam rideamus et paJpemus.
Nee leve puta ministerium tuum, si iuxta Papae excremeuta veneuosa et
iusanissimas iusauias salutare et vivificum Euangelium Christi composueris,
ut iuveutus habeat autidotum adversus hoc virus, cuius odor etiam occidit
10 hominem, donec discat per sese reprobare malum et eligere bonum. Is tibi
esto commendatus Emanuel. Coufortare igitur et esto robustus, et Baal phogor
istum ne metuas, cum vLx sit Baal zebub, hoc est vir muscae, si credimus
tameu, quoniam lesus Christus est dominus beuedictus in secula, Amen:
qui te et ecclesiolam suam apud vos jierficiat consolidetque. lu quo vale.
15 In loco peregrinatiouis meae. Octava lunii, M.D.XXI.
AD PRAEFACIONE]Vr LATOMI.
RrMTS^jSI criminatur Latomus, me verbotenus mea
submisisse Papae ab initio:^ hoc quidem pro sophi-
stica fiducia fingit. Ego vero doleo me tani serio
submisisse. Ex animo enim nihil aliud tum sensi
de Papa, Conciliis, Universitatibus, quam quod vulgo
audiunt: (juanquam enim multa mihi eorum absurda
viderentur et a Christo alienissima, infrenavi tameu
cogitationes meas ultra decennium illo Salomonis
'Ne innitaris prudentiae tuae"", semper arl)itratus iuspndjiu.s.s.
Academiis latere theologos, qui si impia haec essent, non silerent: tmn vix
alibi minus putabam esse tarn crassos stipites et asinos, nunc autem et malos,
quam Lovanii. Crevit autem intra caussam ut rerum cognitio, ita et ani-
mus, cum illi suam inscitiam et nequitiam, in hoc siguum contradictionis
30 offendentes, egregie proderent. Quas nisi tarn immani cojiia revelassent et
simularc ultra potuissent, certe me stultum in fuiem us(jUo demeutassent.
5 Söotdö toiü imnöt^ig ftott ^liostes" liostis praesides ober tiitatrices (seil, provincias)
(cfcn 17 I'riinuin in C burd^ großen ^nitiol ^ctborgc^oticn
') Unter Praflatio Ucrftet)t Cut{)er bcn l)on l'atomu? feiner (Schrift tiornnc^efteltten 3GBib=
mungsbrief an Kiuloli)hu.s de Monclvcdamis, ()pp. iöl. 1- v>''. SJercjl. unjere (.'»■inteitnng 2. :!7.
-) Opp. Latonii 581. 1 , Licet enim .sedi Apo.stolicae .sua scripta initio verbotenu.s sub-
raitteret, tarnen oculato lectori satia apparebat, eum obfinnato animo scribere etc."
4ß Rationis Latomianae confutatio. 1521.
Gratias autem ago doraino meo lesu Christo, qui pro hac tentatione me
centuplo temporali huius scientiae honoravit, ut iam persuasissimns sini
Papam esse portentnm illud ultimum, omnibus scripturis praedictum Anti-
christum, Universitates vero Synagogas Synagogarum Satanae, in quibus
Sophistotheologi, Epicurei illi porci,^ suum reguum regnant.
Longe me abesse a modestia Euangelica dicit, quam doceo, praesertim
in eo libro, quo illis ipsis Lovaniensibus Sophistis respondi, cum mea doctri-
naliter damnassent.^ At nunquam exegi, ut rae quis modestum aut sanctum
haberet, sed ut Euangelium omnes agnoscerent, data licentia in meam vitam
grassandi cuiusvis libidini. Hoc tarnen gloriatiu* conscientia mea, nullius lo
vitam aut famam esse a me laesam, solura dograata, studia et ingenia in
verbum dei irapia et sacrilega acerbius insectatus sum. In quo, ut non
£uc. 3, 7. deprecor culpam, ita non sum sine exemplo. lohannes Baptista, et post eum
aRatt^.23,33. Clu'istus, vocat phariseos 'genimina viperarum"*, immodestissimo et atrocissimo
maledicto in tarn doctos, sanctos, potentes et honoratos viros, ut eum rursus is
3of). 7, 20 daemonium habere dixerint ipsi. Si hie Latomus iudex fuisset, obsecro quae
aRatti).7,'ii.sententia illos mansisset? Alibi Christus 'caecos, meudaees, pravos, filios
3o^.8,44.'55. diaboli' vocat. Paulus vero (deus bone) quam est ab Euangelica modestia
Wi 3' 2. i'^motus, dum anathema faoit magistros Galatarum, magnos, ut arbitror, viros,
fl,/^^- l,' j^- alios 'canes, vaniloquos, deceptores", tum Elymam magum 'filiiun diaboli, 20
plenum omni dolo et fallacia' criminatur in faciem. Nee puto fas esse
Sophistis, ut animum meum iudicent, cum opus| meum ab Apostolis, Christo
et prophetis dissentire non videant: sed 'modestia Euangelica" nostro seculo
praeceptoribus Latomis ea est, quando impiis et sacrilegis tum pontificibus,
tum sophistis, genu flexo dicimus : 'Gratiose domine, gratia vestra bene facit. 25
Magister noster eximie, vestra excellentia bene dicit\ At si eos dixeris id
quod sunt, indoctos, stupidos, impios, sacrilegos in verbum dei, cum inaesti-
mabili pietatis et animarum iactura, tum Universum Euangelium laeseris.
Caeterum, si his palpatis omnes mortales vel occideris et orbem sub-
verteris, non fueris immodestus. Quando enim Latomus Papam criminaretur so
immodestiae, tot bellis et malis artibus insanientem? scilicet adeo pendet
Euangelica modestia et immodestia in solis pontificibus idolis et so])histis
idiotis venerandis! Denique bullam istam sanguinariam et cuius crudelitatem
nemo pius non execratur, etiam si recte damnaret, modestus ille et modestiae
tum exactor, tum laudator Ijatomus non solum non criminatur, sed laudat, 35
iactat, confidit, gloriatur in ea. Isti sunt viri illi sanguinum et dolosi, qui
modestiam verbis et vultu simulant, Interim non nisi cedes, rainas et sau-
25 domine. Gratia AB benefacit ABC
*) Horat. Epist. I, 4, 16. *) Opp. 581. 1. „Eius quoque scripta qualis ipse
sit, satis ostendunt, et quam procul distet ab ea, quam praedicat, euangelica modestia,
inter quae est responsio ad condemnationem nostram".
Rationis Latomianae confatatio. 1521. 47
guinem spirant. Nemo mihi cum virum integrum et modestum persuadebit,
cui ista bulla placere potest. Malo ego apertus esse et neminem blandicia
fallere. Hoc possum testari: Cortex mens esse potest durior, sed nucleus
mens mollis et dulcis est. Nemini enim male volo, sed omnibus opto mecum
5 quam optime cousultum. Porro duricia mea ut nemini nocet, ita neminem
fallit: qui me vitat, nihil a me pacietur, qui me fert, Incro angetur. Salomon
dicit Proverb, xxviii. 'Qui corripit hominem, postea gratus erit prae illo, qui 5pn*iB.28,
blandus est lingua\
Deinde in meum crimen augendum inducit senem quendam de Ro.
10 Episcopo reprehendendo disputantem, qui sibi visus sit sapiens.^ Nam sen-
tentia propria est, neque tacendum neque loquendum peuitus,^ modum vero
huius supra suuni captum esse. Nee miruni, referenda fuit gratia tantae
bullae, pro qua etiam ea ignoranda sunt, quac pueri sciunt, rursum scienda,
quae vel angeli Ignorant. Nam Latomus, Magister Theologiae, divina hoc
15 titiüo scire sese professus, quae et hoc libro defendit ut callentissimus eorum,
adhuc ignorat humana ista quotidiano usu praesentia miser, nee quid pericli-
tantibus animabus consulendum sit novit, Interim tameu certus, quid agant
auimae in purgatorio, tum remotae a sensu, tum nihil de earum statu testan-
tibus scripturis, cum velint omnia Papae et sua in scripturis contineri abunde.
20 Sed sinamus quaeso sophistas mores suos implere, neque enim eos, praeter
hypocrisin et adulationem et mendacium, quicquam recte decet. Videamus
sapientem visum sibi senem, qui tres modos praescribit: Primus, ut prin-
cipes et commmiitates desinant postulare iniusta, et quae nitro oblata forent,
refiitanda, tum ipsi primum incipiamus carere, quae in Papa reprehendimus,
25 cum insolens sit vitium in principe nou ferre, quo ipse laboras. Alter modus
est oratio. Tercius tolerantia. Haec ille sapiens.
Primus ergo est modus optativus, scilicet cogitatio quaedam, ut cogite-
mus exempli gratia: *Si asinus volaret, asinus haberet pennas", ita cogitemns
'Si nemo postularet indigna, Paj^a fieret melior'. Cm' autem non etiam sie
30 cogitamus: 'Si Papa seipsum emendaret, tum nemo postulare änderet indigna'?
Sed quid fiet in his, ubi Papa (quod plurimum facit) non postulatus, sed
})roprio furore insanit? tum, quod omnium maximum est, Euangelium non
curat et nulluni Pontificis officium facit i. Timoth. iii, descriptum: an sufficit i.^i""-3, 2f.
hie cogitare 'si nemo indigna postularet'? lam nonne per totum orbem ita
35 cogitamus, non modo quod sapiens dictat, sed id quo(|ue quod ego adieci?
Quis enim non ea optat? At quid potest am})lius? (^uis enim excepta dei
11 SBald^ möäjic neque bot tacendum tilgen, aber tocrgt ha§ ßitat au§ ßatomu§
') Satomu? fü{)rt 3Jl. 2'* feinen ©elüä^rSmann nur ein al-J „quidam, qui mihi sapiens
videbatur". jTcr „Senex" bei 8ntt)cr ift iltctniniscen^ on bcn ,Senex praoceptor" im Dia-
logus de trium linguanuu . . . ratione, ber bort eine gon3 a^nlidjc 3{oüe fpielen mu§
Sil. 161 f(g. '^) SB[. 2'': ,An erit contra ista niutire nefas? Neque omnino tacen-
dum, neque omnino loquendum, sed cum modo tacendum et loquendum".
48 Rationis Latoniianae confutatio. 1521.
virtute (quam in secundo modo per orationem (juaeri docet) principes et com-
munitates teneat? nee hoc consulit, ut quis tentet, scilicet 'principum et
populorum culpa est, Papam esse malum\ Quin cogitemus: 'si diabolus cum
desinat equitare, fieret bonus', et in diabolum torqueamus, quod Papa malus
est! Hoc consilio posses uti et pro te et cogitare: 'utinam hie et futuro h
beatus sim^, iste enim esset optimus modus perveniendi in coelum. Igitur
primum consilium huius sapientis mundus excedit ctiam. lam pro quo magis
oratur ubique quam pro Papa? Item cuins tyrannis toleratur aequabilius
quam Papae? Ubi est ergo consilium istius tam sapientis ? Quam pulchrum
idolum noliis e Papa facit tam sapiens vir, ut oves primo ineipiant sese lo
pascere et po]>ulus viam ipse dirigere et pastori pascua et duci vestigia
parare! Sed vide quid ei cum Latomo quoque suo poetae conveniat. Latomo
non oninino tacendum videtur, sapienti suo omnino tacendum videtur. Velim
hie scire, uter menciatnr, poeta vel poema? Ant enim Latoraus mentitur
eum sibi sapientem videri, ant mentitur sibi non omnino tacendum videri. ir>
Sed nee ipse sapiens sibi constat, qui tacendum suadeat, et tarnen e
Papa prostibulum facit, dicens eum largiri iniusta et refutanda, quae nitro
oiFeruntur.
Quam Seite dixit Hilarius, difficile fore causam veritatis tueri adver-
sus impios, si tantum cousuleret prudentia, quantum audet impietas.^ Sed 20
perge, raysteria sanctae huius adulationis videamus. Ferendum (inquit) prin-
cipis Vitium, quo tu laboras. Ut ergo omnes taceant (nara generale est
silendi mandatum huius I^atomiensis sapientis), omnes eodem vitio laborabunt
vel inviti. Ant certe illis permittetur correptio, qui non laborant eodem vitio,
quos cur tacere igitur iubet? Ego ex animo faveo tam aptam et consultam 25
gratitudinem Bullae isti comprobatrici. Sed cum in Lutherum proprie
ista scena, nimirum ingeniosa, instructa sit, velim doceri, quod illud vitium
eins sit cum Papa principe commune? An imiversa lerna Romanornm sce-
lerum me reum aget? Sed quaero, cum praedicare Euangelium oporteat
Ware. 16, 15. eum qui vocatus sit, onmi creaturae, an Papa sit creatura? Cur ergo non 30
licet ei veritatem palam et libere dicere? Sed satis haec. Dignam habet
ista adulatio mercedem tam stultae stultitiae. Quare sapienti isto septies
stulto et sacrilego dimisso, nos erudiamur sicut oportet liberi Euangelii liberos
confessores erudiri, et hoc sapiamus ac faciamus.
Quo maior est princeps, praesertim Ecclesiasticu.s, hoc minus ferantur, a.s
sed omnium acerrime arguantur eins \ncia, non enim decet verbnm dei esse
alligatum propter hominem, nee novit personarimi respectum. Sic psal.
^i. 119, 46. c. xviii. 'Et loquebar de te.stimoniis tuis in couspectu regum, et non con-
'l?f 2, 10. fundebar'. Et psal. ii. quos arguit dicens: 'Et nunc reges mtelligite, erudi-
mini qui iudi(!atis tcrram'? Exempla sunt oinnes prophetae, qui de vulgo 40
1 „modo" fe^tt in C 19 difficilem ABO 26 comprobratici ABC 32 sapiente C
') Hilar. de trinit. VI 15.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 49
assumpti reges, sacerdotes, prophetas potissimuDi argiiebaut. Christus in
Euangelio quos carpit? Num \'nlgum? nonne maguatos solos? Quae est
ergo pestilens adulatio Latomi, quae haec exerapla nol)is obscurare nititur
et ea se ignorare mentitur, quae pueri sciunt? "^At Christus erat dous',
5 verum, sed exinanitus est, forma sersn accepta, nou arguebat ut deus, omnibus ^'Oit. 2, 7.
praedicatoribus exemphim factus, ut vulgo parcerent, prinoipibus non par-
cereut, quod viügi calaniitas e principum peudeat culpa. An ideo sileudum,
quod ira dei mali praesint, ut Latomus adulatur? qui Christo adversarius, par-
oendum principi, vulgo uon parceudum censct, videlicet optimus rerum aesti-
10 mator, qui vitia uon meritis sed persouis metitur, et vicia principum vulgi
culpam facit. Non enira vitia, quia vitia, sed quia in magnis personis vel
parvis sunt, arguenda vel tacenda docet. Quid isti hostes crucis volunt nisi
ut ociosum sit scandalimi crucis? scieutes vulgimi sine periculo argui, prin- ®nt. 5, 11.
cipes vero non sine praeseute malo tangi. At ii sunt merceuuarii, canes
15 muti, nescieutes latrare, qui \-ident lupum veuientem et fugiunt, aut lupo sese
sociant potius. Non ita Christus, cuius cornua haerent in vepribus, descensus ^^f^lu^'^^.^'
eins tangit raontes et fumigaut, gurgustium eins caput Behemoth comprehendit, C">ip6 4o, 2g.
qui intrat in gynmi dentium eius formidabilem, qui perforat armilla maxillam-^;'iobw, 21.
eins et cmii Sansone occidit leoues. Breviter, imiversa scriptura testatur, sjjf^ag/s.' *^'
20 quod vox domiui coufringat cedros, montes Israhel, quercus Basau, turres |nd,^; 1^' |f "
altas, et non nisi ea quae alta sunt, invadit, ut apparet etiam cuivis puero,
quae tamen excedunt captum Magistri in Israel.
Debetm' reverentia altitudiui, fateor, sed citra divini verbi iuiuriam,
quod est ipsemet deus, cui oportet magis obedire quam hominibus. Quod
25 si cuiuspiam Magistratus vicium ferendum, prophani, non Ecclesiastici feren-
dum est, non solum ideo, quod Ecclesiasticus ex deo non sit sicut prophanus.
Deus enim nescit hoc vulgus pontüicum, quod hodie regnat, ciun solos Euan-
gelistas et verbi ministros ordinarit in Ecclesia, sed nee per homines consti-
tuti sunt, irao seipsos erexenmt invitis deo et hominibus, similes Gigantibus i- aJf 01.6,4.
30 ante diluvium. Sed ideo etiam ferendum non est, quod prophani magistratus
Vitium mdli sit periculo animarum, Episcopus vero verbi negligens, etiam si
sanctus esset, lupus et Satauae Apostolus est. Nihil differt a lupo, qui pro
ovilnis non vigilat contra lupum. At cum sciamus diabolum non dormire,
Episcopis dormientibus palpamus, mio diabolo cooperantes tuemur, eosque
35 occidimus et damnanms, qui eos excitant et officii sui admouent. Quis rogo
furor ulterior isto? Maledictus itaque sit ter, qui hie opus domiui fraudu-
lenter facit et Papam lupo infernali colludentem et conniventem palpat, nee
miseretur tot fratrum suorum misere pereuntibus animal)us Clu'isti sanguine
emptis. Si nihil aliud scripsisset Latomus, hoc uno tartareo consilio satis
40 ostcndit sese spiritu Satanae plenum esse. Quomodo spes est, istos Sophistas
5 inexanitns C 12 sint C 21 appareat C 23 Debenuis reverentiam C
ßut^er? Sßerfc. VIII. 4
50 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
scriptiiras legere, intelligere, docere pio studio? Quomodo prounucicnt de
doctrina Christiana? denique quid salutare ab eis expectes, quibus hoc rou-
siliuni sapiens videtur, ({uod nou eonstat nisi vcrbis ipsiusmet Satanae? qui
rem Ecclesiae, vitia pastorum, salutem animarum tarn leviter pendit, ac si
esset solum culpa quaedam t>Tannidis prophanae, corpora aut substantias 5
perdentis. Ego plane nietuo miser valde, ne in Papam et Pontifices, diaboli
colhisores et socios, nimio fuerim et parcus et modestus, nee ipse satis per-
})ondei"im milia illa animarum, quas perdit sine fine Antichristus iste, cum
pontificibus et sophistis suis, pestibus illis omnium ultimis orbis terrarum.
'At timetur seditio, et illi nou fiunt meliores'', ait Latomus. Quam lo
Tudaica vox, nam et illi metuebant, ne Christus seditionem facerot, noc vel
pilo fiebant meliores, imo fiebant peiores: ergo Christo fuit tacendum? Et
quis tibi dixit, nou fieri illos meliores? Estne Theologica definitio Mlli nou
andient, ergo tu taccbis"? Seditio, qua coi^iora vastantur, timetur, at seditio,
quae vastat auimas, defenditur: sie prudens vir ille timet ubi timendum non v>
est, ut corporalem pacem praeferat saluti aeternae animarum. Quis hunc
obnoxium servum, adulatorem omnium pestilcntissimis consiliis perditum digne
queat detestari? Hi sunt, quos merito Papa comprobet, hi sunt, quorum
iudicio libri damnandi et exurendi sunt. Nunquam minus est metuenda
seditio, quam dum verbum dei docetur. Dens enim, qui deus pacis est, tum 20
praesens est. Quod si idola Pontifices audire contempserint ^ et pergant
tyrannidem augere prohibcndo, damnando, exurendo, obrueritque eos tum vel
svvi^to.i, 26. seditio vel ealamitas, ridendum et subsannandum est cum sapientia Proverb. i.
1, 29. 30. Q^^^^^^ ^^^j^^ j^^j^ pg^ xcrhi dicti, sed impietatis non audientis increpationes et
correptioues sapientiae, ut ibidem dicitur. Ne autem cavilletur Latomus, sese 25
non de Euangelio, sed de reprehensione loqui: scimus quod Christus Euan-
spri(i)iu.i,29.gelium ipse non potuit docere, nisi reprehenderet. Et sapientia dicit suas
correptiones exosas habitas. Sal terrae est, mordet ut purget, arguit ut
sanet, increpat ut salvet, occidit ut vivificet. Qui secus docet, non Euan-
geliura sed suas adulationes blatterat. 30
Veniamus ad aliud caput: honestaturus Lovaniensem insaniam non
vult me levari suspitione haerescos praetextu disputationis, quod de iis, quae
propheticis et euangelicis litcris definita sunt, disjnitandum non sit, ut T^eonis
lio. Episcopi verba sonant, quae locuplete adducit.^ Deinde meum disputandi
genus non scholasticum sed haereticum esse, quod impugnandae, non quae- :»
13 Est ne ABC 15 ul»i timendum est AB 17 adol.atörcm C 32 {lispn-
tationis. Quod ABC
') Wülä) übctfc^t ridjtig: „2Öcnn ba§ bie ^paliftgüljctt nidjt ifoxcn mUm". ^) 581.1.
„Quoil vero dicitur disputare, nihil eum adiuvat, quia teste beato Leone in rebus fidei
iam deterniinatis disputatio, quam [üe§ qua] certa et determinata in dubium revo-
centur, admittenda non e.st\ Satomu? citivt Hon ^ap\t ßco epp. 42, 48, 47 iJtib 78.
Eationis Latomianae confutatio. 1521. 51
rendae veritatis gratia siiscepissera. Ut hie scias Latomnm siia fingere, iterum
dico, ab initio mc disputasse ex animo, antequaiii scirem Magistros nostros
idiotas et porcos esse, postea enim (ut ipsimet fateutiir) me iiou disputare
dixi, adeo ut et ad ignem me obtulerim. Nimqnain fnit ista in me simii-
r. latio, ut disputare praetexerem, quod affirmare statuissem, ut mentitnr hie
vir honestus. Sed finge, me maligno animo videri vohn'sse disputantem, qua
autoritate non Hcuisset? Leonis istius? Quis dedit Leoni autoritatem pro-
hibendi? An Latomi fides et Sophistarum oscitantia? Christus, age, nunquam
respondit Tudaeis maligne eum tentantibus? phis valet Leonis verl^nm quam
10 Christi exemphim? perpetua est ista et indomita sophistarum insania, iactare
verba hominum et occulere verba dei. Sed ilhid festivius: Leo tantum hoc
agit, ne adversarii disputent, non prohibet respondere. Latomus liuc trahit,
ue sit opus respondere adversario, atque hoc est consilium prudentissimum
Lovaniensis scholae, quo procederent contra Luthermn. Si Turea nos aggre-
lö diatiu" hello, quod ei prorsus non licet, nee velit cohiberi, mittemus Lova-
nienses Theologos ad eum legatos, qui dicant ei: 'Non licet tibi pugnare,
alioqui to damnabimus', tum sinamus eum grassari, et gloriemur nos esse
victores. Proinde non est iam Pauli consilium et praeceptum neccessarimn,
ut Episcopi amplectantur sanam pietatis doctrinam, ut possint contradicentes2:it. 1,9.
20 redarguere et os eorum oppilare, sed sufficit illos non debere disputare, et
seeuri sint idiotae et idola. Quin positis orationibus et universis armis
Spiritus, desinamus diabolo quoque resistere, denunciantes ei: *Non licet til)i
Ecclesiam infestare'. Quod revera et facimus. Haec est fides Latomiana, qua
patrum dicta tractat.
25 Quae vero est praesumptio et arrogantia tarn modesti viri, ut sna pro-
})hetica et Euangolica tam impudenter affirmet? Nam Leonis verba de pro-
pheticis et Euangelicis sonant.^ Prophetae ergo et Euaugelistae fuerunt Lova-
vanienses? prorsus hoc Lutherus ignoravit, nee praeter Latomnm, crcdo,
ullus hominum norit, magno miraculo. Eadem arrogantia est, quod meam
3u disputationcm esse adversus vcritatem asserit, per veritatem, infallibilis iudex
et Euangelista, Lovaniensium sentimenta intelligens. Quod statuendum
Lutherus stultus ad iudicem, non ad partem pertinere putabat. Sed et hoc
sophisticum supercilium et incendiariorum fastus est, non fuisse connivendiun
en'oribus meis, scilicet quos nondum quisquam tales probavcrat, nee hodie
3.S prol)at. Sed satis est, quod opinio Euangelistarum et proplu^tarum Lova-
niensium veritas erat, illis contraria. Summa huius concilii, quod I^atomus
hac praefatione describit, liquido fuisse cernitur ista: *Nos snmus Magistri
11 festivius Leo AP. 17 ^et" fcfjCt in C 2:1 lucoiKliatoriornm C .10 Walä)
möd^te consilii ftott concilii tcfeit
') „Et cum ab Euangolica Apostolicaquo doctrina ncc uno (inidcni verlio licoat
dissidovo . ." Leo, fp. 4'J.
4*
52 Rationis Latoitiianae confutatio. 1521.
nostri, nos iudices, nos non possumus errare, uobis orbis obnoxins, quicquid
dixerimus, articulus fidei, Euaugelicum, propheticum est'. Nonne liaec in
libello meo ad versus eos plane praedixi,^ quae hie confitetnr Latomus? Ego
si essem hostis huius facultatis, non queam vehementius insectari fastnm,
supercilium, temeritatera, inseitiam, liebetudinem, maliciam eins concilii, quam n
hie Latomus facit magnifica ista praefatione, adeo singuli apices spirant
superbiam Moabiticam et arrogantiam plus quam sophisticam. Non enim
aliter de ista controversia lo(pütur, quam si semper extra omnem contro-
versiam res ista fuisset, ut prope nobis deos faciat Latomus tam insignes
asinos, scilicet tantum venti poüiit Bulla una uni vesicae inflare. lo
Libros erroneos exurendos esse consentio et probo, sed non eos, quos
nondum probaveris esse erroneos, ut arrogantia prophetarum novorum insanit.
Nam et ego libros Papenses exussi, ut viderent Magistri nostri, non esse
artis neque ingeuii, papyrum exurere, quod lixae nostri et pincernae etiam
"iivftirfj.ig.ig. possunt. Ignis (aiunt) non solvit argumenta. Uli in Aetis xvii. non exus- i'»
serunt libros, donec cognita veritate scirent eos esse curiosos. Magistri nostri
id quod levius erat secuti sunt, sed quod laboris et offieii fuit, cordibus
fidelium reliquerunt, quia stat sententia: Lovanienses non errant. Denique
male nie habet, quod Maximilianus, quo tempore ludaeorum libros vexabant
Sophistae, non verterit consilimn eorum super caput eorum, et ablatis omnibus 20
erucis, brucis, loeustis, rani.s, pediculis sophistiois, ad solam et puram scriptu-
ram adegerit. Hoc enim erat multo saluberrimum consilium, longe magis
necessarium, quam quod de ludaeorum libris iaotabatui', tam delyris, tam
stultis articulis causam fatigantibus, ut me vehementer puduerit, Christianismi
nomine, tantas tragoedias moveri apud nos ob istas res nihili a proplietis 25
et senioribus nostris. Sed non merebamur tunc meliorem gratiam, quam
nunc speramus prope diem donandam nobis. Interim placet vehementer,
Papam probasse iudicium quinque universitatum ^ in ea causa. Quid poterat
sese dignins faeere sedes illa inclyta et gloriosa, adversaria ultima Christi?
Quid sit quod dicit, in ea propositione ab eis damnata 'Sancti non 3o
vixerunt abscjue pcccato' ^ se non danuiasse antecedens, sed consequcns nuilae
consequentiae, scque mirari, quod orbis iudicium non metuerimus, eos ob
haue damnutam insectantes,* non intclHgo plane. Exigit forte, ut orbis prae-
diviuarct eorum dialecticam occultani, qua et in libro utitur, uti videbimus,
fortasse et ibi ista explicabit. Interim exultationem et ovationem subsanuo, 35
quod gloriatur, se adduxisse patres mihi adversantes, non raro sed frequenter,
32 cos, ob haue (lanmatam insectautes AB; C ftrei(ä^t eos
'). 3]m-i(. 33b. VI ©. 181. ^) älcrgt. 9ib. VI 6. 183. (f§ finb nnfecv 6öln bie
Uniöcvfitätcn ^ötoni, 5j.^ati§, ßrfurt intb .^eibelbcrg. SJcrgt. ©ttaufj, U. ü. .g)itttcn I 211.
^'atomuÄ jd)veibt iöf. 1 : „licet in eius daiunationeni quinquo universitates concordarent,
quarum iiulitiuni scdes apostolica ad extreiuum comprolmvit". *) Sßergl. 5öb. VI <B. 176.
♦) Söergl. m. VI S. 190. Opp. Latonii <öl. 1.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 53
uon obiter sed ex auimo &c. 'uisi velint (inqiiit) eos dixisse puguautia asse-
rere'. Hoc euim nos asserturos Latomiis iioa praesumit, certiis quod pro-
phetae non sumus, itaqne cantat 'io Pean, io Pean, vae victis'. Sed nos
Interim, dum ip.si patres (qiios prius contempserunt) legerimt, ociosi uou fuimiis
5 iuveuimusque eos saepissime fuisse homines, errasse, puguantia dixisse, dor-
mitasse, iit haec etiam ovatio Latomiana super areuam nitatur, ruitura simul
atque librum eius aggressus fuero.
Ultimo praegustum libelli sui propinat, propiuator urbanissimus, et
aliquot meos articulos opponi dioit principiis fidei.^ Bibamus et nos post
ui eum lumc elegantem praegustum: videbis, quae sint Lovanii principia fidei.
Primus est: Deus praecepit impossibilia.^ Hunc sie tractat
vir honestus et rectus, ut respirationem neget mihi, etiam adiecta particula
'Nübis' seu 'citra gratiam dei', quam non difütetur in meis libellis additam.^
Quaerimus autem, quod sit istud tarn rigidum et inclemens principiuni fidei,
15 quod neget nobis, id est, viribus nostris, citra gratiam, esse mandata dei
impossibilia. iVn Paulus? An Clu-istus? Au Moses hoc coudidit? Non,
sed decretellum quoddam humanuni, e Hieronymo sumptum, quod est huius-
modi: 'Qui dixerit deum praecepisse impossibilia, anathema sit'. Hoc verbum
hominis ambiguum et obscurum sie iactatur a Sophistis, ut omuibns sensibus
20 clausis, non nisi voeiferentur 'Anathema, anathema, anathema', ut eos furere
ipsa voce iudices. Huic verbo humauo cedere oportet et silere, ({uiequid
scripturae evidentissimae et clarissimae et copiosissimae controvertunt, ne
syllabam quidem glosae lucidantis tam tenerum decretellum admittit, sed
rigidissimum ut sonat, iactari, omniimi auribus obtrudi, omuium cordibus
25 inculcari oportet, periculo maximo fidei et cognoseendae gratiae dei, nidla
causa, quam quia hinnauitus statutum, et Magistri nostri secundum ipsum
iudicare solent tanquam regulam infallibilem. Nam liberum arbitrium non
parum virium ab lioc decretello concepit.
Denique hoc principium fidei tam hisolens est et ambitiosmn ceu Romulus
30 quidam, qui socium suum ac fratrem Remum uou sinat communi imperio
reguare. Est euim et aliud decretum satis piura, iuxta hoc scandalum positum,
quod sie habet: *Qui dixerit nos posse mandata dei imjjlere al)sque gratia
dei, anathema sit\ Hoc infijelix decretum neminem habet qui iactet, extolhit,
inculcet, obtrudat, sed fratri suo (ut dixi) reguum cedere cogitur. Hoc non
35 est jmucipium fidei, secundum lioc Älagistri nostri nihil iudicant ne<pie dam-
naut. Cur hoc? quia nimis est divinum, et omnia ferme Magistrorum scripta
14 illud C 30 sinit C
^) Latomi Opp. 3B(. 2'': „Addo quod oninia tcvc dicta Lutheri a nobi« deprehensa
op})onuntur fidei principiis, aut saltcni a maioribus nostris et orthodoxis patribus
decisa, deterniinata, damnata, anathematizata sunt." -) Latoiui Opp. 58(. 2''.
') ,Nec est, quod cxcuses: 'ipse impossibile vocat id quod difficile aut hominis vires
excedit seclusa divina gratia'. Ipse enim ita sese explicat etc."
SRöm
0ül. 3, 19
54 Rationis Latomianac confutatio, 1521.
huic adversautur. Insuper vide Magistrorum uostrorum iusigueni aequitatem:
cum non satis esset, latere hoc miserum decretum, adiecenmt, ut pingui glosa
etiam eviscerarent et cxtinguereut dicentes : 'Maudata dei implentur dupliciter,
iiuo modo seciindiini substautiam factorum, alio modo secundum mteutioiiem
praecipieutis'. Hoc inveuto effugio, hui quam pidchre eluserunt veritatem. 5
Nam hinc gratia non opus esse duxerunt ad implenda mandata dci, sed ad
impleudam iutentionem dei ultra mandata exactam. Scilicet deus iniquus
exactor non est coutentus impleri mandata, sed exigit in gratia impleri, ut
gratia sit non gratia, sed exactio quaedam. Nempe legi dei satisfecit liberum
arbitrium, et deus in hoc non est contentus, quae est sententia omnium im- lo
piisima et sacrilegissima. Sed (ut dLxi) sie agitur cum misero isto decreto.
At illud prius si velis industria pietatis sie moderari, ut 'impossibile' etiam
dupliciter caperetur, vel in gratia, vel extra gratiam: hie manibus, ferro
et igne obsistunt neque taugere sinunt, sed ut ut sonat, uisi confitearis, ex-
clamant: 'Haereticus, Haereticus, Haereticus, quia decreta patrum negat, non i"^
credit Ecclesiam sanctam, non tenet priucipia fidel!' Obsecro quid hie facias
aliud, quam geuimiua ista viperarum igni suo iuextiuguibili sinas parari?
Au dubitare potes, himc sophisticum cetum synagogam esse Satauae? Vide
quam mihi obiectet vesica ista Latomiana cum fiducia eiusmodi decretum,
et quam magistraliter nostraliterque taceat illud alterum: nempe, (piod illu- 'm
dere auribus orbis voluerit, tantum ue Lovanienses impie egisse invenirentur.
Amplius vero, huic impiae et sacrilegae glossae vide quantum tribueriut.
Dtjcent, per opera secundum substautiam facti tantum efiici posse, si ex totis
naturalibus viribus flaut, ut deus illis necessario et infallibiliter gratiam lar-
giatur. Hoc est 'facere (piod in se est*, cum Paulus et post eum Augustinus 20
tautis tonitruis insonent, homiuem sine gratia per legem non uisi peiorem
•fieri, quod lex iram operetur, et intraverit, ut abuudaret peccatmn, ita ut
huius senteutiae sacrilegio imiversmn novum testamentimi evacuaverint et eo
nos infoelices nomine teuus Christianos pcrduxerint, ut Christo prorsus uullo
iisu sit opus, uisi ut doceat nos solum. Nam ut de fide informi, acquisita, 30
generali et special!, itidem principiis fidei illorum hie nugentur, (juid opus
est referre? factum tandem, ut et si impossibile sit mandata dei impleri sine
gratia, (pio ad intcutionem praecipientis, tamen in manu tua et prorsus facile
sit gratiam consequi, operil)us secundum substautiam facti paratis, ut iam
liberum arbitrium non modo regnet in operibus substantiae, sed in ipsa etiam 35
intentioue praecipientis, hoc est, plane in ipsa gratia dei, nempe in manu
eins est, gratiam venire vel non venire. Hinc bona moralia, bona neutral ia,
et quid dicam? tot prmcipia fidei isti habent, (juot patrum dicta, quot Cou-
ciliorum decreta, (jUot Papae placita, quot Magistrorum nostriilium sentimenta,
ut mundum cernas periisse diluvio quodam principiorum duutaxat fidei, tum 40
2 pigui C 13 gratiam. llic ABC 18 coetutn C 24 fallibiliter C 34 est ABC
Rationis Latomianae conlütatio. 1521. 55
qiiae putes erimt sequelae et conclusiones eoriim? Et cum ista sit septies
sacrilega Theologia receutiorum, ut nemo possit uegare, adhuc audet os istud
Lüvauieuse, impiiriim et impudens, rostro porrecto in urbem lallare, eadem
esse docta ab antiquis, quae a recentioribus istis, adhuc i^ergit concordare
5 utrorumque dicta et seutentias, ut Chi'istuni cum Belial societ et lucem cum
teuebris confuudat.
Videamus autem, quanta oracula scripturae huic scaudalo cedere coacta
sint theatrmu totum. Paulus Ro. viii. *Nam quod impossibile erat legi, in Köm. s, 3. 4.
quo inüi-mabatur per carnem, deus misit filium suum in similitudinem caruis
i'i peccati, et de peccato damuavit peccatum, ut iustificatio legis impleretur in
nobis". Hie \'ides, ut aperto ore affirmet, fuisse legi impossibile, ut implei-etm-
in uobis iustificatio legis, uisi et hie iustificationem legis intentionem prae-
cipieutis esse cogas. Quod si legi impossibile fuit, quae in adiutorium data
est, quanto magis citra adiutorium legis impossibile, imo adeo impossibile
i.i fuit, ut adiutorium legis magis obfuerit. Dicit enim in eo impossiljili legem
infii-matam, id est, non impletam, propter carnem peccati, aut et bic non
impletam dicent secundum intentionem praecipientis ? at tum non culpa carnis,
per quam dicit non impletam legem, sed dei intendeutis est, qui non con-
tentus impletam esse, exigit gratiam, et sie per carnem lex bene firmatiu-, sed
20 per intentionem praecipientis infirmatm\ O blasphemas voces et rabidas.
Sed ut dixi, hanc divinam vocem Pauli oportuit inter Ijlattas et cariem con-
ticescere, ne non regnaret decretum illud principium fidei. Sic Act. xv. stpfljd&.is.as.
'Per hunc vobis remissio peccatorum annunciatm- ab omnibus, qiiibus non
potuistis in lege Mosi iustificari, in hoc omnis qui credit iustificatur''. Non
25 habuit Apostokis graece linguae peritiam tantam, ut diceret 'quibus difficUe
fuit iustificari', ut impossibile asserere cogeretiu'? Item Act. xv. Petrus dicit: stpgitfj.is.iu.
'Hoc est onus, quod nee nos, nee patres nostri portare potuerunt'. Quid
dicis, Petre? Non potuerunt portare? nonue portaverimt secimdum substautiam
facti? nonne circuncisi simt, sacrificaverunt et omnia illa servaveruut? Tu,
3u video, ignoras principia fidei et multis modis dehTas a Lov^aniens. Theo-
logia. At dicet hie Latomus : 'de circuncisione loquitur Petrus, ut ex capitis
principio patet'. At non potuerunt portare circimcisiuuem ? imo de lege Mosi
loquitur. Sic enim paulo ante scribitur: 'Surrexerimt autem quidam de haeresi sipgfcf). us s.
phai'isaeorum , qui crediderant, dicentes: Oportet cireuncidi eos, praecipue
35 quoc^ue servare legem Mosi\ Ecce onus, quod Petrus impossibile dicit. Quid
autem definit tandem? 'sed per gratiam (inquit) domini nostri lesu Christi 9(vnirf).i5,n.
credimus salvari, quemadmodum et iUi'. Et non habes Petre substantiam
factorum, (|uae portet onus et gratiam cogat adesse?
Omitto ea quae ad Hebraeos non mio loco de impossibilitate ista loquitur.
40 Christus quoque Matt xLx. ubi dixisset facihus esse, ut Camelus trauseatsJötti). lo,
'■ * ' 24—26.
3 lallare. Eadem ABC 9 carnis, peccati ABC 2d circuusi C 38 adesse, C
5ß Rationis Latomianae confutatio. 1521.
per forameu acus, qiuini iit clives intret in reguura coelorum, et discipuli
stupentes; impos.sibilem esse sakitem, dicereut: 'Et quis potcst salvus fieri?'
ipse iguariis liuius principii fidei, uon uegavit, imo affirmavit impossibile
istud salutis, uec mutavit in difficile, sed sie ait: 'Impossibile est apud
homines, sed apud deum omnia sunt possibilia'. Hoc enim nou tantuni de ">
divite dixit, sed ad illud respoudit 'Quis potest salvus fieri?' Proinde cum
in novo testamento proi)rie regnare debeat miuistcrium Spiritus, id est, prae-
2. (Süv. 3, c. dieatio gratiae, ut Apostolus ait, optaudum fuit, ut hoc verbum aut Hierony-
mus uunquam dixisset, aut in teuebris sepultum mansisset. Christianis enim
non convenit nisi gloriam dei praedicare et confiteri, id est, nostram im- n»
possibilitatem et dei possibilitatem, ut Christus hie dicit, omnia(|ue scandala
submovenda sunt, quae liberum arbitrium erigere aut inflare possent, (juale
et hoc decretellum vel inter prima, ut pura gratiae dei et nostrac miseriae
cognitio custodiretur.
Sed raovit forte hominem, quod dixi, non omnia dei mandata, etiam in ir.
gratia, plene impleri in hac vita. Quae non mea, sed Augustini sententia
est i. retra. xix.^ de (]ua iufra videbimus. Sed (^ui dixi non fieri, non negavi
posse fieri, et sophista iste maguificus uon tantum de logica sua didicit, ut
sciret, aliud esse 'non fieri', aliud 'non ])osse fieri'. Ego dixi 'non fit', ille
infert 'ergo dixisti : non jiotest fieri'. Quis dubitat, deum posse tantam gratiam 2u
alicui dare, ut plene impleat, sicut de Beata Virgine sentimus, licet id non
fiiciat Omnibus? Quod si decretellum huic re])ugnat, abeat in malam crucem
et sit anathema. Sed et alio suo vitio hie laborat, quo nunquam non labo-
rant sophistae, quod est petitio principii, quod est viciosissimum disputandi
gcnus, in quo et totus hie liber Latomi sophisticatur. Perpetua scilicet est 2'>
insania sophistarum, ut id (piod ante omnia eis probandum demonstrandum-
(|ue est, arripiant et praesupponaut tanquam prineipium fidei infiülibile, ut
hoc loco: Quod 'implere dei mandata plene' significet id, quod est 'man-
datis dei satisfiicere per omnia, ut ignosci nihil sit opus', imprimis fuit Latomo
demonstrandum. Nam hoc Augustinus et ego neganuis et scriptura negat. so
At ipse nihil moratus, proruit securus quasi prineipium indemonstrabile fidei
habeat, et dum gladio Spiritus sese vastare onmia credit, ridiculus culmis
et stipidis opinionis suae coram nobis ludit. Nam nee decretellum eins
haue sententiam habet, cum nos dicamus omnia dei mandata impleri, non
operanti))us plene nobis, sed ignoscente copiose gratia dei. Hie nihil im- 35
possibile, imo plenissima onmia, et melius dicimus, quam si sine misericordia
ignoscente, solis operibus impleri omnia assereremus. Et probandum illi (ut
dL\i) fuit, suum impossibile id signifieare, quod ipse cogitat, sed et ipsi con-
fitentur in hac vita nulli gratiam consummatam dari, sed semper augeri,
cmn tarnen gratia non detur, nisi ad implenda dei mandata, et hinc sequatur, 40
1 coelorum. Et ABC 22 decvelluni AB 39 consumataiu ABC
') Sücrgl. »b. II iS. 417. August. Üpp. (Vcnet. 1729) I 29.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 57
taütum uou iiupleri ea, (][uautum uou consiuiimatur gratia. Sed quia Magistri
uostrales hoc dicimt, ideo non est damnabile: si Lutherus diceret, error esset.
Alius articulus: Peccatum post baptismum remauet.^ Huuc
articulum damuat autoritate Gregorii, quem ego probavi autoritate Pauli
5 Ro. vii., sed priucipü ille petitor viciosus illic peccatum non peccatum, sed 9iöm. 7,1s f
infirmitatem exponit, quasi evicerit sie expouendum esse, aut quasi Paulus
iguorarit, (iuibus verbis loqui oportuerit, aut mihi uon liceat illius verbis
uti. Videamus Gregorii probationem.^ Ait: 'Christus dicit: Qui lotus est, Sof). 13, lu.
muiidus est totus. Nihil ergo remauet de peccati sui contagioue, quem totum
lu muudimi fatetur ipse qui redemit\ Latomi oscitautiam praetereo, qui se
ponderare, uon numerare promisit testimonia,^ id est, sophistica stropha lo-
queudo, uou pouderare, sed uumerare voluit. Cum Gregorio expostulo. Die,
Gregori, ubi Clu-istus hoc dicit, quod tu dicis? Xouue verba Clu-isti suo
textu afferre debebas ? Tu dicis : *Qui lotus est, raimdus est totus', Christus
1.1 vero sie dicit: 'Qui lotus est, uou iudiget, uisi ut pedes lavet, sed est mundus
totus', Uude ista immuudicia peduni pt)st lotiouem? Nonne totum muudum
sie asserit, ut tarnen lavari pedes opus habeat? Quid est hoc aliud quam
peccatum in baptismo totum ignosci, et tamen reliquum esse, ut et Paulus
dicit Ro. vii? Tota vita pedes lavautur, etiam iis qui toti mundi sunt, sicutKom. 7,18 f.
20 dicit: 'Debetis alter alterius lavare pedes'. Nonne hie locus pro me contra
Latounuu faeit? omnia peccata sunt abluta, et reliquimi est lavaudum. Stat
clara sententia. Quomodo ergo omnia abluta, uisi quia per gratiam remissa
et indulta? Quomodo lavaudum, uisi quia vere in natura sua reliquum est?
De iis postea, nam hie Latomo fiducia tollenda fuit, ut videret, patres non-
25 nunquam fuisse homines, deinde et viciosissimum disputandi sui morem
agnosceret, quem dixi, petitioneni priucipü. Qui prius probare debuit, 'totum
esse mimdum' id esse, quod 'nihil reliquum peccati baptismo'. Nee Gregorii
verba id cogmit, aut si cogunt, neganda sunt: at ipsi patrimi verbis intruso
suo seutimeuto prodeunt sicut asinus sub pelle leonis, facturi nobis priu-
30 cipia fidei, non ex patrum sententia, sed ex sua propria, verbis patrum im-
posita, subdoli isti operarii.
Tertius: Non omnia mortalia esse sacerdoti coufitenda.*
Himc danmatum dicit generali Coucilio, ergo est damnatus, tenet conse(iueutia a
Latomo ad suum sapientem.^ Quam auteni seripturam pro se habet Concilium ?
35 Si Concilium sine scriptura valet, et satis est infulatos et rasos illic eongre-
gari, cur non lignea et hq)idea sigua e teuq)lis eongregauuis, et impositis niitris
et infulis dicamus illic Concilium esse generale?^ Nonne vitiosissinium est,
1 consumatur ABC 10 ipsi AB 25 sui ABC siuini GrI. 3tu§g. :34 liaLent AB
35 congregari. Cur ABC
») Latomi Opp. 33t. 2''. 335. II ©. 410. 41'2. -) Gregorii PJpist. 39. ') SJergt.
unten S. 62. *) Latomi Opp. 33t. o. iücvflt. 33b. VI S. 177. l'Jo ^9- ') ^ti'flt-
oben ©. 47. «j 3}er9[. in ber nad)totacnbcn Sdjrift „33ün ber 33cicljt" bic 2tbjcl)uitte 20-^22
bc» etftcn 2f)ci(ci'.
gg Rationis Latomianae confutatio. 1521.
Conciliuiu siue vorbo dei agere aut statuere ? Verum ego nimc amplius dico
et negü confessionem exigendam esse iu totuiii, edito in hoc ipsum vemaculo
libro, facturus idera latino, ubi tempus faverit.^ Traditiones enim hominuni
abülendae simt de Ecclesia, quas et Latoinus per homiues tolli posse affirmat
in suo dialogo,^ at ista confessio aliud uou est, quam tyraunica exactio ponti- s
ficum, uullis radicibus scripturae nixa.
Ultimus: Omne opus bouum in sanctis viatoribus esse pec-
catum.* Hui quam absurdum hunc facit, et videtur tauto viro directe contra
illud symboli * *Qui bona egerunt, ibunt in \'itam aeternam'. Hie vero trium-
pliat serio, ut ])udendura esse iactet, rationem ab eis petere in huiusmodi. lo
Denique minatur etiam ferox ille, ue quis mihi se socium faciat. Sic et ludaei
3of). 18,30. coram Pilato: *Si non esset hie malefactor, non tibi tradidissemus eum\ Vere
stulti et pudendi mortales, qui Magistris nostralibus Lovauiensibus non solo
uutu crediderunt, quasi ii sint, qui aut male velle aut errare possiut, sicut caeteri
hominum, praesertim cum et Bullarum Episcopus eorum factum comprobavit, i'^
Bulla scilicet bullas. Sed vide nequitiam hominis, qui nusquam non intcr-
pretatm- peccatum (de quo ego m opere bouo loquor) esse illud quod damnabile
vocant, hoc enim solum est contra illud 'Qui bona egerunt, ibunt in vitam
aeternam'. Nam ipsimet concedunt, ojmis bonuni, in quo veniale sit peccatum,
non esse contra symbolum illud. lam etiam hoc asseruut, quod Gerson dicit,^ 20
Xullum veniale peccatum esse natura veniale, et plures gratias dei privativas
quam positives esse, sola autem misericordia dei esse veniale. Et quod mireris,
Latomus primum non negat, in omni opere bono esse posse peccatum veniale,
utpote negligentiam, et tarnen non est absurdum ilhs sie posuisse peccatum in
opere bono, uec est contra simbolum, nulla causa, quam quia ego non dixi, et 25
illi dixerunt. Sed et hoc infra cos cogam et forte proni concedunt, Incertum
esse, an ullum opus sit onmium homimmi, quantumlibet l)onum, sine peccato,
neque enim hominum ullum cogent, hoc de suo opere bono aflirmare. Et ecce,
(juod incertum est, tamen esse potest, et forte ita est etiam eorum sententia, ab
alio dictum absurdum et contra symbolum est, ut nihil absurdius dici velint. au
Nam hoc incertum cogit eos oi)positum non asserere, quare nee propositura
negare aut danmare. Nam quac inducit dicta patrum, ]>ctitor principii eo trahit
omnia, (juo non probat illa pertinere, scilicet quod nulluni sit in opere pecca-
tum, quantumübct illi dicant esse bona, non damnare &c. Nihil enim horum et
ego nego. Sed breviter hanc praefationem Latomi lector vice elKovog sophisticae 3.-.
habeas. Hie enim vides sophistae imaginem ogregie descriptam. Quac est,
vultu et verbis modestiam sinnilare, caeterum tanto fastu, arrogantia, superbia,
malitia, nequitia, temeritate, supercilio, mscitia, hebetudinc tumere, ut nihil supra.
13 mortaleis C 16 quis usquani C 19 ipsemet C
>) SSergl. unsere itäd)[te (fintcitung. -) 9JJait bctgl. beii ®d)Iu^ bc§ Dialogus de
trium linguarum . . ratione, Opp. 33L 108 h. ^) Latomi Opp. 5BL 3; üetgl. ^b. VI ©.176.
♦) Symb. Athanasianum. *) lo. Gersonis Opp. cd. Uu Pin III 10.
K-ationis Latomianae confutatio. 1521. 59
PRLMVS ARTICVLVS A LATOMO PETITVS EST ISTE:
OMXE opus bonum est peccatum.^
Primo infert iucouvenientia, seciindo opponit contraria, tertio dissolv4t
mea f iindameiita : sie eniiu ipse partitm-. Ego reducturus SeuDaclivrib istum
5 iu terram suaiu, a novissimo iucipiam, mea primum defeusiu-us.
Xobilissimiim Isaie Ixiiii. lociim, ubi dicitur : *Et facti simuis iiumimdi -Sei. ei, 6.
omues DOS, et iiniversae iustitiae uostrae, quasi pamius menstruatae' mihi
ablaturus sie tractat,^ ut nee sibi nee mihi prodesse possit, cmu iucertuni
faciat, de quibus sit intelligendus, recitans esse qui de Assyriaca, alios qui
10 de Babylonica, alios qui de Romana ludaeorum captivitate iutelligaut. Ij^se
tarnen postremos cum Hieron vmo et L^Ta sequitur: tandem quaito, si etiam
fidelibus aptandus detm-, ad Synecdocheu coufugit, volens 'omnes iustitias'
esse id quod 'aliquas iustitias', tropo scripturae frequeuti. Ita dum niliil
certi affert, et Hieronymi autoritas uon sit satis, quippe qui soleat ferme
15 aliorum sententias in commentariis reeitare,^ ut scribit ad Augustinum, in
medio suspensa relinquitur sententia. Et hoc primo sit responsum omnibus,
quae super haue senteutiam aedificat, infert et firmat. Certis enim puguan-
diim est. Igitur sit ista autoritas Latomo iucerta et inutilis contra me. ]\Iihi
conandum deineeps est, ut certa et potens sit in eum. Ac primo de captivi-
20 täte ludaeoriuu et in persona captivorum dici consentio et probo, non de
Assyriaca, quia per eam civitas Hierusalem uon est vastata, nee tribus Inda
capta, quemadmodum hoc loco plorat propheta. Quod si ostendere potero,
nee de Romana intelligeudum, evici necessario de Babylonica intelligeudum
esse. Primo lociuu ipsum videamus.
25 'OcciuTisti letanti et facienti iustitiam, iu viis tuis recordabuntur tui. 3ci.64,5-i2
Ecce, tu iratus es et peccavimus, iu ipsis fuimus semper et salvabimiu*. Et
facti sumus ut immuudi omnes nos, et quasi paunus menstruatae universae
iustitiae uostrae: et cecidimus quasi folium, et inicjuitates nostrae quasi ventus
abstideruut nos. Xon est qui invocet uomeu tuum, (pü consurgat et teneat
30 te, abscondisti faciem tuam a nobis et allisisti nos iu mauu inicpiitatis uostrae.
Et nunc domine, pater uoster es tu, nos lutum, et fictor noster tu, et opera
manuum tuarum omnes nos. Xe irascaris domiue satis, et ne memiueris
ultra ini(putatis nostrae. Ecce, respice, populus tuus omues nos. Civitas
sancti tui facta est deserta. Siou deserta facta est, Hierusalem desolata est,
35 Domus sauctiticatiouis nostrae et gloriae nostrae, ubi laudaverunt te patres
nostri, facta est in exustiouem iguis, et omiiia desiderabilia nostra versa sunt
25 ut in C
>) Opp. Latomi St. 4 flg. Sotomu-j beruft fid) auf i?utl;cr§ (ftttätung jut 58. ITjcfc,
üergl. Söerfc S3b. 1 »305 flg. unb auf bie Gtldutcruug bct 2. iJeipjigct Conclusio, bcrgl. SSJctfc
11 410 flg. •-) 23etg(. Opp. Latoiui S3t. 7 flg. ^) Hioron. Opp. (od. Martianay) IV, 2, 019.
(jQ Rationis Latomianac confutatio. 1521.
in riiioas. NuiKjuid .super liis coutiiiebis tc duiniiie, tacebis et affliges nos
vehementer?^
LatomiLS qiiidem robustissimus saltator, Ibrtiter trausiliit nuiruui, (jui suae
sententiae occurrcbat in verbo 'Et salvabiniur", quod de Iiidaeis istis reprobis
intelligi non potest, sed absipie dubio in persona electorum dieitur et fidelium. 0
Deinde illud 'Occurristi laetanti" attingeu.s, ubi dixisset: *quis est iste, qui facit
iustitiam, eui laetauti oceiirrit dominus ?' si hoc verbum, ut vult M., de quo-
cun(pie fideli (piocuufpie tempore intelligitur, niox obticuit, quasi calcuhmi
momordisset, ut uescias, quid quaerat, nietuens forte, ne infoelix fieret interpres.
Latomus cum suis dicit haec dici in persona eorum, qui ad Hierusalem 10
et temphmi spectent, quod Optant reparari, (pio sacrificare et laudare deurn
sicut patres sui possiut. Hoc verum affirmo, non quia illi dicunt, (juil)us
nihil credo, sed quia textus, <|ui eos coegit, et me cogit, alioqui cur tanta
copia querelam augeret et civitatis vastitatem tanta diligentia coram deo ex-
poneret, uisi hoc peteret, ut deus misertus eam repararet? vuluus detegit v^
medico, utique sanari petens. Denique ubi dixisset 'Et oniuia desiderabilia
nostra versa sunt in ruinas', adiecit: 'Nunquid super his continebis te, domiue?'
Quid est *non continebis' nisi 'ne sinas ita iacere'? Si enim nunquam repa-
raret, vere contineret sese super iis serael vastatis. Estne igitur certum ac
clarisslmum, his verbis ])ro reparanda Hierusalem et templo orari et gemi? ■-'"
alioqui non video, cur sie allegaret, inculcaret et aggravaret et exaggeraret.
Sic oportet cum Sophistis pertinacibus etiam de per se notis dubitare, donec
certa fiant.
Consequens est, talem peti istis gemitibus et verbis, (piae i)ossit rei)a-
rari. Spiritus enim sanctus non est tarn stultus, ut suggerat petere impossi- 35
bilia manifesta. At iam definitum erat, post Christum neque in nionte neque
in Hierusalem, sed in spiritu et veritatc adorandum esse deum, ut Christus
iiof). 4,21.23. lohan. iiii. dicit, quod mysterium futurum et spiritus Isaiae ita notum fecit,
toiiR. 2, 10. ut alius post David nullus tarn clare cognoverit et praedixerit. Simul Haggei
Xnn. 9, 27. secundo Domus ista novissima praedicta est. Et Daniel desolationem statutam 30
usque in fincm post Christum venturam praevidit, ut impossibile sit eam
reparari, ut ludaei expectant. Quare ista deploratio et imploratio non potest
conqietere temporibus post Christum, sed Babvlonicae captivitatis tantum,
ul)i et spes et desiderium et oratio pro reparanda civitate recte spiritui
tribuitur. 35
Hoc etiam observandum est, ne blasphomiam tril)uanuis spiritui sancto,
quasi in persona impiorum et lilasphemantium alicpiando sit locutus. Difü-
^i. 1U9, 7. nitum est psal. c. viii. Orationera ludaeonim Romanae captivitatis fore ]>ec-
^i. 16, 4. catum et abominabilom. Deiiidc Christus ]isal. xv. nomina eorum non memo-
raturum sese dicit per labia sua. Quomodo ergo in persona blasphemantium 40
19 Est ue ABC 37 Dilfniitum ABC Defiuitum GrI. 2tuö0-
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 61
blasphemias eorum exponet coram cleo Spiritus Isaiae cum tanta liumilitate,
tarn pia confessione, tarn syncero corde et studio? Oportet enim et eins
oratiouem esse peccatum et blaspheniiam. Hoc bene habet scriptura, quod
spiritiLS de impiis et pro impiis oret per sanctos, sed iu persona eorum nun-
5 quam. Spiritus est corporis Cliristi et in sanctis adiuvat infirmitatem eorum, SRom. s, 2g.
et gemit et postulat pro eis. Quälern esse haue oratiouem Isaiae quis uon
palpat etiam? Sic Christus flevit super Hierusalem, sed non in persona
Hierusalem. Paulus etiam pro ludaeis, sed non iu persona ludaeorum. At
hie Isaias sese personam facit eorum, cum quibus et pro quibus orat. Igitur
10 cum periculiuu sit asserere, quod in scripturis exemplum non habet, id solum
asserere oportet, quod illa habet, confiteamur, quod Spiritus corporis Christi
nunquam in aliena, quae est corporis diabolici, sed semper in sui coi'poris
persona loquatur, operetm-, vivat et maneat. Xon potest, landaus deum,
personam gerere blasphemantis deum, cmn is qui personam gerit et is cuius
ir. personam gerit, oporteat in verbo, sensu et voto saltem convenire, si non
possunt in \'iribus et operibus. At istis ludaeis et spiritui dei implacabilis
dissensio est, qui tameu si per Isaiam iu persona eorum locutus esset, usque
hodie itidem et multo magis loqueretur, cum extent eins verba, et occasio
praesentissima vehementissime urgeat, nee possumus negare, quin Spiritus
20 verba sint, cum in sacro Canone sint. Quod si Spiritus sunt, pia et fidelia
et sancta simt, quae persouae ludaeorum (ut vides) minime omnium con-
veniunt. Si recitai*et tautura verba impiorum, posset eorum sententia tolerari,
sed orare et agere in persona eorum, hoc fem non potest. Recitat apud
Isaiam verba superbae Babvlonis et Assur et Sennacherib, recitat apud 3ci. lo, s f.
25 Ezech. verba draconis magni in flumine et multorum alionmi, sed personam C"'fVf- 29,' s.
nunquam gerit nisi piorum et suorum.
Ad haec clare dicit iu textu *Ecce respice, populus tuus omnes nos\5ci. 64,9.
An nescimus, quid sit esse populum dei? Isti ludaei iam populus non sunt,
sicut in O.sea dicit: ^Yoca nomen eins: Non populus mens, quia vos nonC^oi. 1, 9.
30 eritis populus mens, et ego non ero vester deu.s'. Et iterum: 'Et tu, domiue, Sei- C4, s.
pater noster tu, nos lutum, tu fictor noster, et opus raanuum tuarum oranes
nos\ Nunfpiid ludaei iam filii sunt ac non potius inimici? Nunquid lutum
fictoris, qui nolunt fingi, non enim agnoscunt fictorem? Xunquid opus manuum
eiu.s, ac non potius iam opus Satanae? Xec valet hie cavillum, quod patrem,
35 fictorem, factorem generali nomine appellare dicuntur. In spiritu lociuitur
propheta, et verba ex aifectu spiritus procedunt, in quo non nisi filiorum
deus pater est, qui fideles sunt, sicut et in oratione dominica patrem in spiritu
adoramus. C^uare nomen patris extra spiritum, praesertim novo testamento
non audit, quod tamen maxime debuit, si ista in persona ludaeorum dicereutur,
40 cum iam (ut dixi) et occasio urgeat, et verba adhuc supersiut.
2 syncsero AB IC implicabilis C
62 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
His arbitror satis liquidum fieri, iu persoua infidelis populi hacc dici
non posse, quod et amplius liquebit, ubi intellectum eorum viderimus.
lam quod eouteudit, eiusmodi loeutinncs universales in sori]ituris plenui-
^'t)ii. 2, 21. que particularem intelligentiam habere,^ ut est illud 'Onnies quaerunt quae
sua sunt', cum Titus et multi alii non fuerint tales, ita hie Omues iustitias s
dici immundas, vult intelligi aliquas aliquorum. Aut Latomum hie malitia
et iuvidia excaecant, aut iusigniter stupidus est, non modo, quod ineptis
exemplis ludit, sed quod et temere figuram hanc torquet. Si sie licet pro
mera libidine, nuUa adducta ratione, figuris ludere, quid obstat, quo minus
$f. 1,3. omnia induant uovas intelligentias? dicam et ego, quod psal. i. 'Omne quod u>
^f. 2, 13. faciet, prosperabitui'", possit sie intelligi, id est, ali(juid prosperabitur. Et ii.
*f. r., 7. 'Beati omnes qui confidunt iu eo', id est, aliqui qui confidunt in eo. Psal. v.
'Perdes omnes qui loquuntur mendacium", id est, aliquos. Et quae rogo
ludibria in scripturis hinc ducentur? Non erat Latomi tanti Theologi officium
asserere, quid possit sie dici, sed quid debeat sie dici. Non quaeritur, quid i^
possit libido nugandi, sed quid debeat praestare religio iuterpretandi , prae-
sertim cum tanta bucca sese iactarit^ non numeraturum, sed ponderaturum
testimonia scripturarum, et convicturum male citantem Lutherum. Est hoc
ponderare testimonia? est hoc convineere male citantem? dicere duntaxat:
*Ego })ossum sie et sie intelligere'? Nonne hoc ^^tio reos hactenus egi 20
Sophistas istos, rpiod possint omnia sie et sie intelligere, nuncjuam autem
ut debent velint intelligere? Hoc non est confutare advei-sarium, sed con-
fundere divinas seripturas.
Deinde qui huius figurae tarn vivaeiter memor est hoc loco, quomodo
tsci. C4,7. tarn crassum stertit in sequenti, ubi dicitur: *Non est qui invocet nomen 25
tuum, qui surgat et teneat te''? Nonne ])otuit et hie particulai-em facere,
id est, aliqui et multi non invocaut nomen tuum , quo caveret, uc insulsissi-
mum et ineptissimum excursura cogeretur facere, probaturus quam nunquam
defueriut invocantes nomen domini per onnu'a secula? An in negativis non
Sc). .'.7, 1. habet ista figura locum? An non Isaiae Ivii. videbitur posita: 'lustus perit, so
et non est qui recogitet in cordc suo, et viri misericordiae colliguutur, et
non est qui intelligat'? Num Tsaias non intelligebat, qui haec ipsa dicebat?
An soli Latomo licet ubi ubi voluerit figuram facere, ubi non libet, nullam
facere? seilicet sentiebat homo prudens, quod illud eitra figuram dictum ^omnes
iustitiae pollutae' contra sese concluderet, ideo fuit eludendum, rursum illud 36
*Nou est qui invocet' sub figura dictum non concluderet contra Lutherum,
10 ego. Quod AP. 26 Non potnit ABC
') Latomi Opp. 331. 1^: ^huiusmodi onnntiationes universales plorumque in
.scviptura non comprolionilnnt sinipliciter omnos ot singulos. .sed maiorem partem aut
principaliores". 2) Lat. Opp. 5Ö(. :>: „quia hodie pluriini nunierare quam ponderare
malunt testinionia etc.*
Rationis Latomianae confutatio. 1521. (53
ideo fuit ei detrahendum. Nee iuterim cogitabat vir tautus, quam hac libi-
dine et temeritate copiam vei-sm-ae adversario faeeret. Eadem enim autori-
tate permutabo et ego ista duo figurata, ut uuuc simul, nuue alterutruiu sint
figurata et uou figurata. Iste autem est modus traetaudae seripturae?
5 Eursimi, Egregius Theologus illud 'Omues iustitiae nostrae poUutae',
quod fidelibus figuratum tribuerat, taudem siue figura triliuit ludaeis ultimo
va-statis, de quibus liunc locum interpretautur, ut habeaut, quorum iustitias
omnes citra figuram pollutas asseverare possint. Ita Latomus sibi lieentiam
in divinis literis arrogat libidiuandi, etiam dum seria ducit et pro fide contra
10 pessimum haereticum pugnat. 8i es.sem haeretieus (quod avertat Cbristus)
et has lar\'as in me cernerem instmi, sententiam meam firraarem et omnia
illorum suspecta haberem ex illa ipsa ineonstautia et nugacitate. Neque enim
seria nee vera eos crederem teuere, quanto magis nunc ea etiam damno
et detestor.
15 Age tamen, valeat ista Lovaniensis et nova tlieologisandi ratio, et uik»
verbo omnia Latomi subito snbvertero et mox vioero. Quoties enim in-
ductis autoritatibus cavillatur, opus lionum nou esse peeeatum, divertam ad
istud effugium synecdoches * et dicam : opus bonum intelligitur partieulariter
l>onum, similiter et peeeatum partieulariter peeeatum. Sie enim ipse aliquas
20 aliquornm iustitias nou bene faetas syneedoehisat. Quid erit tum fiicilius
mea victoria Ins armis adversarii ipsius parta? Eece hoc est Lovauialiter
et Latomialiter sensum seripturae e filo, consequentia et eireunstantia ver-
borum ducere, quos tamen paiTieidium est tnmcos, stipites appellare.
Facessat ergo ista Lovanitas et vera vauitas. Et Augustiui sententia,
2f) quae ipsius veritatis et communis omniura sensus est, nobis hie supponatur:
'Figura nihil probat',^ quod licet de saeris rerum figuris dixerit, nihil minus
etiam grammatieis verborum figuris aptari commode potest. In nulla enim
scriptura, nedum divina, figuras captare licet pro mera libidine, sed vitari
debent et simplici purae primariaeque verborum significationi nitendum est,
30 donec ipsa eireumstantia aut e\'idens absurditas cogat figuram agnoscere,
alioqni quae erit Babylonia linguarum et verborum in mundo? tum praestaret
mutos esse quam eloquentes. Exemplis crassis monstremus, quia incrassati
sunt nimium Magistri nostri Lovanienses. Quaudo poeta dicit:
*Nascetur pulchra troianus origine Caesar',^
9 (srl. ?(u§g. corrigtrt naä) SBotangang ber 3ic"- 3tii§g. seria ducit unnöt^iget SBcifc in
seria dicit IG Quoticns C 26 dixierit C 27 comode ABC 2S merc C
*) ßatomua befc^tuett fic^ ^ernacf) in |einet ?lnttt)ott: „tu verbosissimam et longissi-
mam digressionem facis: dextre causam declarnas et grammatieis figuris, Synecdoche,
Metaphora et similibus, cum ego nullius grammaticalis figurae meminissem". 9?I. 54'\
*) yotomu§ nimmt nn (SBI. '>'•>], bafe Sut^er bei fctncm Gttate an bie Epistola ad Vincentium
Rogatistam benfe; bort Reifet e§: „Quis autem non impudentissime nitatur aliquid in
allegoria positum pro se interpretari , nisi habeat et manifesta testimonia, quorum
lumine illustrentur obscura?" Opp. II (Vonet. 1729) 241. =>) Vergib Aon. I 28G.
64 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
si liic figurara oaptes, iit Caesarera pro Caesarihns dictum velis, potes hoc
pro libidine tua, sed nunquid grammaticis persuadebis? Kursus illo:
'Tu populos regere imperio Romane memento" ^
potes sine figura unicum civem Romanum iactare, sed grammatici quid diccnt?
■^i. Iß, 11. Sic psal. XV. 'xSotas mihi fecisti vias vitae', potes tuo cerebro dicere, vias s
terrenas iutelligi, quas corporalibus pedibus calcamus, sed errorem simul pro
via sequeris. Et quid opus phiribus? plena fatemur omuia figuris, sed in
quibus observandis opus sit iudicio, quod tarnen nulla certa regula formari
satis potest, quanquam ego adhuc nulhnn exemphnn huius figurae reperi in
signis illis universalibus , ut Latomus hie fingit. Duo ista habemus, quae lo
nos dirigant, Absurditatom rerum et circumstantiam vcrboi'um. Quod enini
gji^'-g^'':,^- gladius femoris psal. xliiii. et duo gladii disoipulorum Lucc xx. non ferrum
siguificent, circunstantia verborum fortius probat quam absurditas, quanquam
WattiM9,ii9. et haec valet. Rursum, quod relinquens nxorem centuphim aecipiat in hac
vita, ipsa absurditas rerum non de relinquendo et recipiendo corporaliter in- i.-^,
telligi cogit.
Ita Latomo meo in pracsonti non sufficit dicere, 'potest hoc figurate
intelligi, omnes pro aliquibus': non patior figuram, quam diu non docuerit
al)surditatem aut circumstantiae necessitatem , sed urgebo eum, ut simplici,
propria et primaria significationc debeat intelligere, omnes iustitias nostras 20
esse immundas, debet inquam hoc, quia nulla absurditas huic contraria in
scriptui-is repcritur. Et sie stat autoritas ista adhuc invicta et ridet liatomianos
conatus et praeproperam iactantiam probatque, quod omnis iusticia est im-
munda, omne opus bonum peccatum. Quamvis miror cum sui effugii hie
oblitum, quo in omnibus aliis utitur, poterat enim et hie dicere, 'immunditiam' s.-i
^ esse aliud nihil quam imperfectionem, sicut in vocabulo 'vitium' et 'peccatum'
facit, autoritate qua solent rebus substantias et vocabulis significationes
affingere, prout visum fuerit. Sed sperabat heros magnanimus aliquando e
spectatiore victoria illustris fieri, quam per eifugia reliqua factus est.
Accedit ad haec, ne figura ista locum hie habeat, et alia ratio: Quod so
reguläre sit in scripturis, ubi simpliciter et perfcctissime universalem absque
omni scrupulo exclusa Synccdoche seu particularitate (ut sie dicam) statuit,
non contenta est posuisse universalem et affirmativam, adiicit et universalem
^Ti. h/s'^* negativam. Quäle est illud Ro. iii. ex xiii. psalmo: 'Omnes declinaverunt,
simul inutiles facti sunt, non est intelligens nee requirens deum, non est qui ar.
faciat bonum'. Quo loco Paulus hanc regulam servat et eonfirm at, concludens
simpliciter omnes ludaeos et Graecos, hoc est, omnes filios hominum sub
peccato. Nisi enim hie exclusa esset synecdoche, tota Apostoli disputatio
illic rueret, et nihil pro gratiac necessitate, quam intendit, concluderot. Tale
^^l'-it', 1.' 2! t't illud eiusdem e psal. xxxi. 'Beati quorum remissae sunt iniquitates, quorum 40
ij Vergil. Aen. VI 851: „Tu regere imperio populos Romane memento".
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 65
tecta sunt peccata. Beatus vir, ciii non imputavit dominus peccatum, nee
est in spiritu eins dolus'. Ecce ut plena et rotunda remissio exprimeretur,
non satis erat dixisse, esse remissa et tecta affirmative, sed et computari,
non esse in spiritu dolum addit. Hoc modo Treu. ii. 'Precipitavit dominus stngci. 2, 2.
5 et non pepercit omnia speciosa lacob', ut nihil scilicet speciosnm relictum
ostendat. Et psal. xxvii. 'Destrues eos et non aedificabis eos"*, ne partim eos *i. 28, 5.
destrui intelligas. Est quidem synecdoche dulcissima et necessaria figm-a et
charitatis misericordiaeque dei symbolum, ut dum percutere aliquando dicitur
aut vastare, non penitus delere aut omnes percutere intelligatur, totum enim
10 tangit, quando partem eins tangit.
Ita et lioc loco Isaias multas affirmativas et negativas eadem regula
componit dicens : *Et facti sumus immundi omnes nos, et quasi pannus men-
struatae universae iustitiae nostrae. Et cecidimus quasi folinm universi, et
iniquitates nostrae quasi ventus abstulerunt nos'. Sequuntur negativae: 'Non
15 est qui invocet nomen tuum, nee qui surgat, nee qui teneat te'. Scilicet, adeo
sunt omnes iustitiae pollutae, ut prorsus nullius apud te valeat, qua tenearis
in liac ira tua. Quare Latomi figmentum frivolum hie funditus evertitur.
Haec autem dico, non quod Latomo concesserim esse figuram Synec-
dochen in locis ab ipso prolatis, sed quod figuram haue in scripturis frequentem
•20 esse confitear. Et videat Sophista, quam levibus stipulis, quantam rupem
oppugnet, quod non uno modo suae neniae superari facile possint. Xam ego
non memini ullo scripturae loco in universalibus locutionibus synecdochen
vidisse. Quae autem Latomus aifert,^ ipse cogit synecdochen habere, cum
nihil habeant minus. Denique ipsemet seipsum confutat, dum dicit, verba
2;. huiusmodi debere contrahi ad suam materiam, ut illud Isaiae 'ut disperdat 3fi- 13, ».
omnem terram', non utique orbem terrarum, sed terram Babylonis. Ita in
Euangelio Lucae ii. describitur orbis universus, non utique totus orbis ter-yiic.2, 1.
ramm, sed orbis Romani imperii. 'Et tenebrae factae sunt super universamwatto.27,40.
terram', quod putant de sola ludaeorum terra dici, cum earum tenebrarnm
30 Romani scriptores non meminerint, praeter fabulosum illum Dionysium in ^
Heliopoli, cuius Epistola extat, nimirum efficta meo iudicio.^ Insuper uni-
versas iustitias immundas ad populum Romanae captivitatis trahit absquo
synecdoche. Sic locus iste 'Omnc caput merens &c.' duplici causa non habet 3ff. i,ü-
synecdochen, primo, quia universalis, deinde, quod negativa additur *Non estSei. 1, g.
35 in eo sanitas &c.' Et ut Paulus Rom. ix. exponit, ad ludaeos istos pertinet Köm. 9, 29.
21 oppugnet. Quod ABC
') 5Bt. 7bf(q. 2j Dionysii Aroopagitae Epistola ad Poly^carp. (Migne Patr.
Gr. III 1081 A) öergt. lac. de Voragine Legenda Aurea ed. Graosse, pg. G81 sq. Säbel lioi
Rhapsod. Enneadis VII üb. I ed. Paris. 1509 II »(. 1G8''. Sutfjcr fanntc, toic bet ©d)(ufe
bicjer Sd)rift au§tüfift, bic Sdjttiten bc§ ^Ircopnc^itcn ((at. ?lii2(\o[if Hon (?nbcv ©topidcnfi^ 1498),
l)ielleid)t oud) }d)on bic ton C^injelncn c^ctiufjovteii i^obcnfiMi r^egfit bcroii fjofjC'j "iUkx (ücrgl.
Krasmi Opp. Lugd. Bat. 1700. Tom. VII 850).
Sut^et§ Sßexfe. VIII. 5
QQ Rationis Latomianae confutatio. 1521.
post Christum relictos, in quibus verc omne caput merens, et nou est iu eo
sanitas. Secl et Christi tempore iam tales eraut. Loquitur enim iu eos, qui
Sfvcm. f., 13. extra Christum tuue fuerunt et permanserunt. Ita illud Hieremiae 'Omnes
studeut avaritiae, a minimo usque ad maximum', certe ad corpus avaritiae
^()it. 2,2i.pertinet, exchisis piis. Sicut et illud Pauli ^Omnes quae sua suut, quaerunt' f>
5Ki)m. 3,9.23. ad suam materiam et obiectum pertiuet. Alioqui cum Paulus Ro. iii. omues
homiues sub peccato coucludat, et Ro. iii. omnes gloria dei vacuos esse dicit,
.seipsum quoque, Abraham et omues pios iuvolvisset, sed loquebatur iu eos,
qui sine fide vera agebaut. Ita(pie, ut dixi, iueptis exemplis ludit Latomus,
mala couscieutia erroris vexatus, cupiens evadere et nou potens. Evidens lo
enim argumentum est, cum esse veritate invicta convictum, qui tot nu'ser
diverticula et tam anxie quaerit. O veritatis conscientia nou sie trepidat
aut variat. Sero ista quaeruutur remedia misero sophistae.
aKntt().i2,4o. Hie autem est figura Synecdoche iu Euaugelio : 'Sic erit filius hominis
aKntt{).27,44.tribus diebus et tribus noctibus in cordc terrae\ Et similiter: 'latrone.s, qui n
ipi. 78, 18. crncifixi eraut cum eo, blasphemabant eum\ Et evidentissime psal. Ixxvii. 'Et
tcntaveruut deura, ut peterent escas animabus suis', hoc in vituperium dieitur
nsj. lor,, 40. quasi totius populi Israel. Contra psal. c. iiii. Tetierunt et veuit coturnix &c?
hoc in laudem dieitur, sed utruuque per synecdoclien, totum pro parte. Prae
caeteris autem iu Prophetis late regnat ea figura. At hoc loco uon sie; potest 20
Isaiae verbum ad alios coutrahi, quia sese iuvolvit, uon ad alios loquitur,
sicut fit in praedictis locis, sed prosopopeiam loqueutium de seipsis fiicit,
55cf. C4, c. diceus 'omues nos", 'universae uostrae iustitiae'. Nou dicit *illi' aut 'vo.s' &c.
Sed nunc superest, quomodo ista fidelibus tribui possint. Et credo nou esse
necessarium probare eos fuisse fideles et pios, cum ad vocem Hieremiae 2:.
obedientes deo sese traderent iu captivitatem, alii sponte, alii tandem coacte.
Nam Christi et Apostolorum caro adhuc in illis erat, ob quam solam pos-
snmus eos dicere fuisse pios et fideles, quando suae carnis linea merito cre-
datur per totum genus humanum usque in virginem matrem sanctum et
electum semen fuisse. Dicam igitur prius suramatim, postea textum. 30
Ego docui^ opera uostra bona esse talia, qiuie iudicium dei ferre nou
*Bj. 143, 2. possint, iiLxta illud Psal. c. i. 'Non intres iu iudicium cum servo tuo, quia
non iustificabitur in cousjiectii tuo omnis viveus'. Cum autem iudicium eins
sit verax et iustum, nou damuat opera, quae prorsus sunt inculpabilia, nulli
mm. 2, 6. enim facit iniuriam, sed sicut scriptum est 'Reddit unicuique secundum opera s.i
sua", ideo sequi, lioua uostra non esse bona, nisi regnante super nos miseri-
cordia eins, ([uae ignoscat, esse vero mala intentato super nos iudicio eins,
quod reddit unicuique. Haec est via docendi timoris et spei in deum. Hanc
sapientiam pietatis calumniatores mei damnant et sua opei'a inflaut, homines
13 iui.scri AB 22 prosopeiam C
') il^b. I[ S. 411f(g. 41.5.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 67
timore dei et spe spoliaut et superbos recldunt pestilentibns suis doctrinis,
fingentes opus bouum laude, premio, gloria dignum, ut hie etiani Latonius
latrat.
Eam sententiam et hoc Isaie loco firmavi, et reete, quantum adhuc
5 intelligo, imo uunc firmius quam aute hidibrium Latomi stat pro me. VuU
enim Isaias, iraseente deo et iu eaptivitatem , vastitatem trudeute popuhuu,
deum iam non secundum misericordiam, sed secundum iudicium, imo irani
cum eis agere, in quo iudicio et si sint pii et iusti viri, quorum iustitia extra
iudicium muuda esse poterat sub regno misericordiae, uuuc adeo nihil prodest
10 illis, ut similes sint novissimis et immundissimis peccatoribus. Non enim
agnoscit eos dominus iu isto fm-ore, sed simul tradit iustum et impium. Nee
sinit se teneri, quo quid aliud facit, quam qnod eos, qui iusti sunt, sie habet
et sie apparere facit, ac si iusti non essent. In quo tarnen iudicio, quia iuste
iudicat et vere, neeessarium est simul eos esse iustos et tamen immundos.
15 Et ita ostendit, quam nullus in sua iustitia, sed sola misericordia eins niti
debeat. Hoc sensu et lob ix. loquitur: Xnum locutus sum: Innocentem etc^iob9,22.
impium ipse consumit'. Neque enim de ficte innocente loquitur, et tamen con-
sumit eiun non iniuste. Ita et Isaias hie vere iustos et mundos intelligit. Kon
enim Spiritus in spiritu piorum de fictis iustis seu iu ficte iustorum persona
20 loquitur. Yerissima est iustitia et tamen velut immunda, quod ])atitur omnia
eorum, quae immundi patiuntur, non innocenter apud iustum deum, licet
innocenter coram homiuibus et in conscientia nostra.
Hoc sensu et psal. xlüi., ubi plurima mala perpessi dicuut: 'Haec omnia i?f.4i,i8. 19.
venerunt super nos, et inique non egimus in testamento tuo. Nee recessit
25 retro cor nostrum, nee declinaverunt semitae nostrae a via tua'. Hoc est,
quod in Hieremia dicit xlviii. 'Ecce, quibus non erat iudicium, ut biberenttsovcm.49,12.
ealicem, bibentes bibent, et tu innocens relinqueris? Non eris imiocens, sed
bibens bibes'. Quomodo non erat illis iudicium, et tamen bibunt? seilicet
in conscientia sua et coram homiuibus, sicut lob fuit, quem itidem testatur
30 dommus innocentem, cum ille c. ix. longe aliter dieat, alioqui deus iustus
non afflixisset eos. Nam rursus Hiere. xxxi. dicit: 'Castigabo te in iudicio, ts.nom. 30,11.
ut non videaris tibi innoxius\ Omnes ergo coram eo peccamus si iudicet,
et perimiLS si irascatur, qui tamen si misericordia nos operiat, innocentes et
pii sumus, tam coram eo quam omni creatura. Hoc est quod Isaias hie dicit.
35 Ubi sciendum, quod ille Taciens iustitiam"* hoc loco non cum significat,
qui agit iuste, qualis psal. xiiii. est 'Qui operatur iustitiam', quales iustitias^i- 15,2.
hie omnes immundas voeat, sed eum, qui factor est iustitiae, id est, autor,
ut sit iustitia in diebus suis. Sicut Hiere. xxiii. 'Regnabit rex et sapieus Sorem. 23, h.
erit, et faciet iudicium et iusticiam in terra'. Et psal. c. xviii. Teci iudicium ^'i 119, 121.
40 et iu.sticiam'. Prospera enim sunt et leta tempora, quando factores iustitiae
C captivitate vastitatem AB 19 In ficta C 39 xvüij. C
68 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
simt, quos tarnen simiil esse operarios iustitiae necesse est. Et locus iste
totus hoc plorat, et si sint boni et iusti, in tempore isto irae tarnen iustitiam
erigere non possunt, qua ira dei sedaretiu* et teneretur, sed ipsi una cum
impiis consumuntur, iustitia eorum nihili liabita, quia ira dei non sinit eos
quicquam promovere, ut copiosiore sermoue sie eloqui Inmc locum queas 5
meo periculo.
3ff. 64, &. 'OccuiTisti letanti &c.' Quando leta sunt tempora et prospcratur iustitia,
quod utique gratiae tuae regnum est, tu quoque propitius es, occurris et
obviis manibus eos suscipis, invocant nomen tuum et exaudis, surgunt et
inveniunt te, tenent te et ])areis omnibus, ut tempore Mosi in deserto. Tunc 10
est incedere in viis tuis, tunc est memorare, laudare, gratias agere tibi pro
beneficiis effusis. At nunc cum ira tua saeviat, et tristia sint tempora, nihil
nisi peccatores sumus, non occurris, non inveniris, non tcneris. Et si sint
boni et iusti, nullus tamen eorum est, qui surgat et teneat te aut invocet
nomen tuum pro nobis, quia nee audet, non hie est laudare te pro beneficiis, n
sed plorare tantum in nostris malis. Et sicut tempore florentis iustitiae
etiam peccata aliorum facta sunt all)a sicut nix, nee puniisti ea, quin pro
non peccatis reputasti, ita isto irae et ruentis iustitiae tempore etiam iustitias
nostras universas pollutas ducis punisque simul cum peccatis aliorum et cum
malo involvis, allidens nos in manu iniquitatis nostrae, sinens nobis fieri, 20
quod peccata meruerunt, ut quasi immundi simus onmes nos. Sic miseri-
cordia ablata iniquitates nostrae sicut ventus auferimt nos, nihil valentibus
adversus cum universis iusticiis nostris. Sic et de principe irato dicit ^"ulgus:
Nemo audet ei de hac re dicere nee pro ea intercedere, ne filii, ne uxor,
ne amici quidem &c. Sic iram dei tam magnam queritur, ut et universas 25
onuiium ]üorum institias sie tractet, quasi peccata et immunditiae sint, nee
audeant nee possint cum invocare aut flectere. Frigidissima autem est sen-
tentia de impiorum sacrilega iustitia, ad ardentissimam et v^ehementissimam
hanc orationem comparata, quae si unquam apte orari potuit, hodie orari
potest, ubi multi pii, sed ita praevalet Antichristus Papa, ut etiam non modo 30
in mala poenarum, sed et in errores trahat electos, nee est hie qui surgat,
teneat, invocet nomen dei pro miseris nobis.
Hunc sensum pulchre quadrare sequentibus arbitror satis patere, et
Latomis meis hoc deesse, quod spiritum sanetum oredunt non ex animo loqui,
sed fictas quasdam iustitias allegare. Sed illas non quereretur immundas 35
fieri, cum iam essent imnumdae. Hie iustitias synceras confitetur esse, et
questio est eas pollutas et imnumdas fieri, dum non eontingit Ulis quod
iustitiis synceris solet, sed contraria contingunt, quia non surgunt et tenent
iratum deum in die furoris, apud quem nihil non possunt tempore favoris.
lustuni ergo simul et iniustum vastat furor et iudicii rigor, sola misericordia 40
25 (iiuuritiir C 37 qusestio ABC, afccr öcröL .3- 25 38 syncaeris AB
Rationis Latomianae confatatio. 1521. (39
servat quiciinque servantur. Quare vides credo, lector, huDc locum cum luii-
versa consequentia , cum proprietate verborum, cum simplicitate et uuitate
sensus, sine varietate laciuiosa Lovauieusium Sophistarum pro me facere et
stare iucoucussum et Scyllae huius latratus irridere. Stat, iuquam, opus
5 bonum natura sua esse immundum, ablata nube gratiae, quod sola miseri-
cordia ignoscente purimi, laude et gloria diguimi habetur.
Igitur locus nou solum meam senteutiam fulcit, sed etiam exemplum
eins doctrinae simid exliibet. Sic enim agitur cum operibus bouis, extra
ignoscentem misericordiam, ut hie audimus querulari Isaiam. Et tarnen nisi
10 vere impm-a et mala esseut, iustus iudex non sie cum eis ageret. In qua re
cognoscimus, quam dives sit gratia dei super nos, quam indignos foveat, ut
ex totis medullis grati simus, amemus et laudemus divitias istas gloriae,
gratiae dei. Hunc cultum dei et veritatis notitiam perdere festinant isti
Consequeutiatores et circumstantiatores sophistae, qui sese soIos iactaut
15 scripturae elucidatores , ciuu aliud non faciant, quam ut in multas lacinias
lacerent et ambiguas obscurasque eas reddant. His simul respousum est
magnifico Latomi cavUlo, quo Lutherum vehementer absurdum traducit, qui
hunc locum non solis ludaeis, in quorum persona dictum confiteor, sed omnium
secidorum sanctis convenire dixerim. Idem iste Spiritus, quem hie Isaia«
2u habet suo seculo et sua tribiüatione, fuit in lob, fuit in Abraham, in Adam,
et est adhuc in omnibus membris totius corporis Christi ab initio mundi in
finem, in suo cuiusque secido et sua cuiusque tribiüatione. Nisi forte Paulus
ii. Corint. iiii. non debuit dicere: 'Et nos credidimus, propter quod et loqui-2.csoi.4,i3.
mur', quia non habuit eandem extasin et eodem tempore cimi David. Variant ^\. iie, lo.
25 secula, res et corpora et tribidationes, sed idem spmtus, idem sensus, eadem
esca, idem potus omnium per omnia manet. Aut si hoc non placet, con-
silium esto Lovaniensibus inceudiariis, psidteriiun David inceudere et uovum,
quod nostros triiunphos de Reuchlino et Luthero celebret, condere, quia illud
vetera commemorat ludaeorum facta, quae nobis novis non couveniunt. Caeci
30 et talpae, sie divinas literas in faciem contemplamini, secimdiun opera, non
secundmn spiritum iudicantes, sicut ludaei in deserto stantes in ostio papi-
lionis sui, adhuc nihil idiud videntes, quam dorsiun Mosi ingredientis taber- 2. 9)Joi. 33, 8.
naculum federis domiui.
Prosequamm* reliqua.
35 Cum ego dixissem,' ista non posse iutelligi de iustitia legali, quae
potius inflet, non autem humiliter gemat, sicut iste locus gemit, dicit Latomus
me falsum supponere,^ quia totus textiLS sit superborum ludaeorum, petentium
22 forte AB 34 in reliqua C
•) S3b. II 411. *) 2atomu§ 581. 7^: ,Hic Martinus supponit lalsuui, quod
hacc sit huniilis confessio, imo est superborum et petentium liberationem tempomlem,
atque eorum, qui capite praecedenti dicunt: 'Quare etc.'"
70 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
liberatiouem temporalem. Et haue falsitatem probat insigni autoritate, qiiae
est opiuio Latomi credeutis liunc locum de ludaeis i.stis intelligi. Sic audent
isti homines super sese aedificare et omuia damuare. Quare Spiritus sanctus
in persona superborum aliquaudo superbiet et coram deo fastuose loquetur.
Denique audet Latomus eadem temeritate addere, praecedeus caput de eisdem ?>
3c).63, 17. 19. intelligi , superbis süperbe dicentibus: 'Quare errare nos fecisti de viis tuis?
facti sumus quasi in principio, cimi non domiuareris nostri*, cum Isaias eodem
coutextu in eodem spiritu loquatur.
Ultra, cum iustitiam legalem negassem malam &sse et usum damuassem,
quo reprehenditur, ostendit Latomus iterum, quam doctus sit in sacris literis, lo
2.(Sov.3,io. et inducit ^ illud ii. Cor. iii. *Nani nee glorificatum est, quod claruit in hac
parte, propter excellentem gloriani'. Deinde credit me non vidisse illud
^cjcf. 2u, 25. Ezech. xix. *Dedi eis praecepta non bona'. Si verbis praescntibus sie mecum
ageret, crederem eum iocari, si bouus esset, aut irridere, si malus esset. Sed
propter alios dicemus paucula. Persuasum est multis, eo loci Paulum agere is
de ceremouiali iustitia, quae evacuata est, cimi prorsus de tota lege loquatur
et comparet iuvicem legem et gratiam, non legem et legem. Error venit
iude, (piod Euangelium doctriuam legum arbitreutur. Breviter: Duo sunt
ministeria praedicationis , alterum literae, alterum Spiritus. Litera est legis,
Spiritus est gratiae, illa ad vetus, iste ad novum pertinet. Legis claritas est 2u
cognitio peccati, spiritus claritas est revelatio seu coguitio gratiae, <|uae est
iides. Igitur lex non iustificabat, quin cum esset intolerabilis infirmitati
humanae, velata est usque ad praesentem cum eo gratia in monte Thabor.
2.(501.3,13. Nemo, enim vim legis sustinet sine gratia servante, ideo Moses velare coactus
est faciem suam. Hinc ludaei ustpie hodie non intelligunt legem, quia suam 2.5
iustitiam quaerimt statuere, et nolunt eam fieri peccatum, ut iusticiae dei
subiicerentur. Hoc enim legis claritas facit, ut omnes rei fiant, sicut Ro. iii.
^^{"■g^'.^o'dicit: 'Couclusit omnes sub peccatum\ Ita lex est virtus peccati, operatur
iram et occidit, Spii'itus autem vivificat. Quod ergo Ezechiel dicit: 'Dedi
eis praecepta non bona et iudicia, in (piibus non vivent", ad universam legem 3u
pertinet, non ad ceremonias tantum, sicut et hoc Pauli *Non est glorificatum,
quod claruit in hac parte', ad eandem universam legem pertinet. Universa
5Höm. 7, 12. enim lex sancta, iusta et bona luit, ut Paulus dicit E,o. vii., sed nobis illud
quod bonum est, nostro vitio non potest bonum esse uec vivificat nos, sed
occidit. Nam et ipse deus, summum bonmn, non est bonum impiis, sed 35
^oi.5, 12.14. summus pavor et tribulatio, sicut dicit Oseae v. 'Ego quasi tinea Eplii-aim,
et quasi putredo domui Inda. Et ego (|uasi leena Ephraim, et quasi catidus
leonis domui luda'.
22 intollerabilis C
') Opp. n. 8.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 71
Error ergo est Magistrorum nostrorum prorsus nihil in scripturis scien-
tium, nee quid lex, uec quid gratia, nee quid ceremoniale, nee quid legale
unquani intelligentium, ideo sie confuuduutur et alterum pro altero sequuntur.
Dico ergo: sicut lex decalogi est bona, si servetur, id est, si babea.s fidem,
5 quae est plenitudo legis et iustitia, contra mors et ira et non bona tibi, si
non serves, id est, si non Habens fidem, quantumlibet eins opera facias fnam
iustitia legis, etiani decalogi, immuuda et abolita est per Christum, imo magis
quam ceremonialis : nam ipsa proprie est velamen vultus Mosi, quod fidei
gloria tollit): ita ceremonialis quaecimque bona est, si eam serves, non autem
10 operibus, sed fide eam servas, id est, si sie opereris eam, ut non in illis sed
in fide scias esse iusticiam. Contra non bona, mors, ira est, si extra fidem
serves, id quod est, ae si non serves, Ciaret ergo, literam occidentem esse
universam legem, spiritum vivificantem autem gratiam in fide Clmsti. Cum
ergo illis legem literae dederit, non legem fidei, per Mosen, recte dicit, sese
ii non bona nee vivificantia iuditia dedisse, quia non poterant bonos et vivos
facere. Gratia autem lex vitae est, fiieiens et bonos et vivos et iustos. Et
sie Paulus vult Novi Testamenti ministros esse ministros gratiae, non ministros
legis, quia offitium eorum sit non Mosi (hoc enim iam missum erat), sed
Christi, id est, gratiae claritatem praedicare. Et velim doceri a Magistris
20 nostris, unde sciaut, quod Ezech. et Paulus ii. Corint. iii. de ceremoniali l'^^'^pj ^3' g]'
loquantur? Xonne solum caput suum aut hominis t^stimonium allegabunt?
Sic enim irruunt porci isti inmiuudi et dicta scripturarum sine iuditio arri-
piunt, quidvis in eis intelligentes, et tamen audentes pugnare pro fide, ante-
quam arma sua eonsiderent, an sint pieta vel vera.
25 Ubi vero ita tractassem illud Isaiae 'Omues iustitiae nostrae' et 'omnes
immundi nos', ut urgerem universalem, quia dicit 'Omnes' et 'nos', 'univei'sae*
et 'nostraeV acutissimus dialecticus argumentum invertit dicens:'-^ 'Imo sie
argimientare : Non dicit 'omnes', sed 'onmes nos', nee 'universae iustitiae',
sed 'iustitiae nostraeV voleus ludaeis impiis ea convenire, non fidelibus aut
30 Omnibus. Quod iam satis est confutatum, ut quod nitatur in vaga Latomi
opinione, ego autem probarim, id fidelibus ipsisque optimis maxime convenire.
Sed et aliam habet tam dives theologus evasionem. 'Esto (inquit)' simpliciter
dixisset 'Omnes iustitiae' et 'omnes immundi', adhuc contrahendum est ad
partem aliquoriuu', iterum suam vel hyperbolen vel svnecdochen hie invocans
35 patronam. Quod si dixeris ei: unde probas figuram hie esse et contrahendum
esse? respondet: Quia in aliis loeis scripturae sie invenitur (ut supra patuit),
ut ibi 'Omne caput merens &c.' Ubi iterum vides, Latomo magistro, liberum 5ci 1. s-
7 legis fc^a in V 18 Mosi. Hoc AB 33 dixisse C 37 2Batc^ überfe^t:
bafe 2Jleifter Satomuä fre^ ifobe, aüc§ in ^isuten 3U f offen jc. 6r ^at ntd^t beachtet, baß
Latomo magistro abl. abs. ift
') 33b. II 411. ^) Opp. f8L 8: „Imo potius urgere clebebas pronomina 'nos'
et 'nostrae', eaque proprio ret'erre ad eos, ad quos Isaias pniecipue rutulit". ') S3t. 7'^.
■^72 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
esse cuivis figurare et ludere iii scriptm*is pro sua volimtate. Et hoc vocatur
Lovanii Magistraliter pouderare^ testimouia scripturarum, solide docere et
foeliciter viucere haereticos ! Nani hoc magisterio ego facile defeudam, istain
Isaiae autoritatem solmu ununi ludaeum impium siguificare, et prohibebo
Latomum quoque, iie illorum iustitias ex isto loco immimdas facere possit s
et locum hunc eis aptare, iu himc modum : Si dLxerit 'Omues vestrae iustitiae
sunt pollutae', respondeljo: hoc contraheudum est sicut illud 'Ornne caput
merens' ad aliquos, propter figiiram. At accipiamus illos aliquos et sint duo,
dicamusque eis: 'Omues iustitiae vestrae pollutae\ Diceut: 'Noii, est figura
locutiouis, ubi totum pro parte sluuitur^ Videniurue tibi lector pidehre theo- lo
logisati? Nam cum Latouio satis sit a simili in scripturis pugnare, credo,
quia semel legerit virginem peperisse, facturus sit virgiues matres, quoties
volet, coutentus, quia hoc in aliquo loco sie contigisse osteudere possit.
Vide itaque studia et mores sophistarum, quibus aliud non faciunt,
quam ut varia et incoustautia sint omnia. Suum illud decretellum 'Anathenia ij
sit, qui dixerit, mandata dei esse impossibilia' tanto rigore, tanta pertiuacia,
ut verba sonant, statuunt, ut prorsus syllabam piae glosae non admittant,
totum niundum haereticantes, si quid contra mutiat. Cur hoc? quia suum
est, ex homine snmptum niereqne humauum verbum. At ubi scripturis dei
in eos usus fucris, tum infinitis crisphegetis ^ abuudant, tum nihil est quod 20
cogitare possiut, quin idem sit mox articulus fidci,^ nee tamen cogitant ali-
quod simplex, constans et unum. Credo, si hodie Christus de coelo sonaret:
'Lutheri sententia vera est", inventuros eos aliquam distiuctionem veri, ne in
viam redire cogerentur. Sed tu, lector, istos vagos oculos pro testimonio
habeas adulterae mulieris, nee esse apnd INlagistros nostros Studium simplicis 25
veritatis, sed variae et inconstantis elusionis. Si mihi sie laborandum esset
opinionibus, similitudinibus, varietatibus, nollem Christiauus esse. Quomodo
enim veritatem solidam iu bis procellis et fluctibus invenire sperarem? Quid
ergo reliquum est ? Nempe, quia figiu-am hie esse non potest probare Latomus,
cogetur autoritatem citra figuram simplici et propria significatione admittere, so
omnesque omnium iustitias esse pollutas et onmes homines esse immimdos
citra dei misericordiam.
10 Videmur ue ABC 18 liaeredicantes C 20 iu eo C
') 33ctgl. oben S. 57 unb 62. -) Xa§ gricdjijcöe xQtjarpvyezov; in bcin Doii uii-i
lieuu^teu (^^jemptar A Don fltcidjjeitiger .f)anb ridjtig erliiutctt mit subterlugiis. ') iüergl.
üben <B. 53.
Rationis Latoiuianae confutatio. 1521. 73
ALIVM LOCVM EGCLE. VII.
'XON est homo iiistus in terra, qui bene faciat et non peccet' ^ «Crcb.^Äai. 7,
Latomas iuvadit, etiam minatu.s mihi iu fine, ut desiuam ponere raaculam
in gloriam sauctonim,^ quod gloria sauctonim apucl eum sit opus eorum sine
5 peccato. Quomodo psal. iii. dicuut: 'Tu es gloria mea', id est, tu es opusi^t. 3, 4.
meum bouum sine peccato. Et Ixxxviii. 'Quoniam gloria virtutis eorum tu ^i. S9, 18.
es^ id est, tu es opus eorum bouum siue peccato, scilicet ut nobis ipsis deos
faciamus, sicut illi dixerunt Exodi xxxii. 'Fac nobis deos', quod proprie dictum 2.2iio!. 32, js.
est de operibus bouis, iu quo gloriantiu" sancti isti Latomiaui. Et consonat
lü Isa. iii. 'Opus manuum suarum adoras'eruut, quod feceruut digiti eorum'. Xam 5ci. 2, 8.
sancti dei confunduntiu" in suis operibus coram deo et in solo ipso gloriantur,
ut Hiere. ix. *Xou glorietur fortis in fortitudine sua\ Et Paulus i. Corint. x. p. go'J'.i!3L '
'Qui gloriatur, in domino glorietur'. Sed, ut dixi, Magistri nostri prae nimia
prudentia sie loquimtur, ut revelentur cogitationes cordium suorum, quod
15 de pietate sentiant supra quam Prophetae aut Apostoli capere possiut. Nam
(juid Latomus de fide et operibiLS sentiat ex animo, satis probat os ex abun-
dantia ista cordis loqueus: praevenit liio artem natura, ut sinuilare non posset.
Cousequentiam, circuustantiam et (quod dicit) filum locutiouis hie omisit,
ponderator testimoniorum prudentissimus, quia periculmu sensit, ideo cou-
20 fugit, primum ad aliorum expositiones, demde more suo ad alium locum
scriptmae. Quanquam et ego, si praeter haue autoritatem nihil haberem, non
in hac sententia starem, in hoc autem eam posui, quod prorsus non possim
ad eam respondere, quod satisfaciat, sicut nee Latomus potest, nee ullum
posse credo, ideo quaudo apertis verbis huc concedere videtur, nee alius eins
25 sensus inveniri a nobis potest, donec Spiritus perfectiorem dederit, eam copulavi
his, quae apertae simt et iiifallibiles. Saepius eam elusi istis glossis, qiiibus
LatomiLS uititur, sed semper perseveravit obstrepens et uimio consensu aliis
locis meis conspirans. Xam Latomus cmn niliil novi afterat, credit tarnen
Lutherum nihil eorum vidisse. Et haec credulitas satis erat, (jua impelleretur
30 ad scribendum. Facile est dicere, quod idem sit 'Non est iustus in terra,
qui faciat bouum et non peccet' cum illo iii. ßeg. viii. 'Xon est homo, qui 1. son. s, 46.
non peccet'. Sed cum hie nectat 'hominem' et 'iustum', deinde 'bonum facere'
et 'non peccare', in libro autem Regum simpliciter 'hominem' et simpliciter
'non peccare' dicat, Latomus, conscquentias et circunstantias fugiens, quas
35 professus est prae omnibus sequi, elabitiu*, ego autem, qui eas observo, in
eis haereo, meum non esse intelligeus asserere, idem esse 'hominem' et 'homi-
2 benefaciat ABC 31 lie. Ali 32 peccet, sed AH
') aJctgt. 33b. I OÖ7. 307; II 411 flg. Upi-. Latonii $ÖI. 8^9- ') '^^- '^^ „Resinat
itaque coramacularc gloriam sanctoruui".
74 Rationis Latoniianae confutatio. 1521.
nem iustuni', item 'peccare et hene facere' cum 'nun ]ieccare\ Et plane con-
fiteor, si Latomus mihi eam oppoueret, huius meae sententiae assertor factiis,
et conteuderet, in scripturis hominem accipi ferme in malo pro peccatore, ut
^^s," 2i!' ^ Gen. vi. et viii. *Non permanebit Spiritus meus in hominc, quia caro est' et
SRöm.a^su.ö! Paulus 'Nonne homines estis?' item sacpius 'secundum hominem dico', item .■>
^ 1^82,' 7*. 'humane die', et psal. Ixxxi. ' Vos sicut homines moriemini' &c. certe mihi
angustiam fecerit.
Retundenda ergo est evidentibus scripturis, ut hunc sensum non faciat,
aut cedendum ei, dura hoc facit, (juod nuiltae aliae. Unum est enim testi-
monium, sed in ore eins verbum tunc stabit, dum alius aut tertius ei con- lo
senserit. Itaque cum eam solvere nesciam, solvor ab eins exactioue, dum ei
cessero, accedeutibus et aliis evidentioribus testimoniis, donec spiritus reve-
lav^erit 'hominem' esse idem quod 'hominem iustum' et 'bonuni facere ac non
peccare' idem quod 'i)eccare', Interim id quod verba sonant sequar, non secu-
turus (ut dixi), sed in dubio relicturus, si sola sonaret. Tutior tamen est v-,
affirmatio huius sensus, quam negatio, etiam si sola sonaret in tota scriptura.
Quod nemo in hoc peccat, si sua opera bona inutilia, peccata, nulla esse
^iob 9, 28. coram deo accuset et cum lob omuia vereatur: periculosum, irao impium,
si unum opus coram eo iactet et landet, quae ratio et cogit hunc sensum
amplecti, etiam si autoritns, id (piod Latomus vult, simularet tantum. Nunc 20
cum apertis verbis inclinet, et solus metus est, ne (piid occulte habeat, sitque
uec plene obscurus nee plene apertiis sensus, potior sit pietatis sensus aut
interim nuUus, quam impietatis. Accedit, quod et hie hebraice 'facieus bonuni'
is est, (]ui autor est, ut sint bona, ut non tantum personalem, sed efficacem
bonitatera ad extra prosperatani significet, et tamen hunc peccare dicit: quanto 25
magis Operatoren! bonorum peccatorem faciet. Si tamen mea hebraicitas fidem
haberet, assererem in hcbraeo hunc sensum haberi. Sic enim habet: 'Quoniam
homo non est iustus in terra, qui faciat bonura et non peccet'. Prior pars
'Homo non est iustus in terra' ccrte illud facit, quod e lib. Reg. Latomus
i.Äöit. 8, 46. aöert: 'Non est homo, qui non peccat', imo am pl ins facit, ut apparet. Deiude, 30
quod sequitur, explicat, quod talis etiam peccet bene faciendo. Sciunt enim
hebraei, quam soleat coniuuctio superflue poni in eins generis locutionibus,
i.Woi. 17,14. ut illud Gene. xvii. 'Masculus, cuius caro non fuerit circuncisa, et peribit
2.9no)". 12,1,5. auima illa de populo suo'. Exo. xiii. 'Quicimquc comederit fermentum, et
peribit anima eius de Israel'. Ita et hie 'Qui bene faciat et non peccet' pro 3,i
60 quod est 'qui cum bene fecerit, non peccet'.
Sed Latomus, illud quod consequcntia urget, non diluit, ubi dixi ^
superflumii videri, quod Salomon addit ad 'iustum hominem' et dicit 'Qui
1 benefacere ABC 4 vi. viii. C 18 vereatur. Periculosum ABC 31 bene-
faciendo ABC o5 benefaciat ABC 36 benefecerit ABC
') 53b. II 412 3. 2.
Bationis Latomianae confutatio. 1521. 75
facit boüum et noii peccet', quasi iiistus alias qiiispiam sit, tjui non faciat
bonum, uam quod de cadere et peccare elusisse credit, non movet. Nun euim spridiiD. 24,
<|uid Beda^ aut uUus homo dicat, sed quid dicere debeaut, quaero. lu sola
scriptura dei attendere oportet, uon solum quid, sed et quis dicat. Nee hoc
5 eum iuvat, quod alium locimi ex iii. ßeg. viii.^ atfert, qui dictus est: pro- i-ftön. 8.46.
bandum prius fiiit, illum eiusdem esse senteutiae et coutra me facere. Xon
euim iiLxta poueudum, sed confutaudum illi fuit, alioqui cur nou etiam illud
adduxit: 'In principio creavit deus coelum et terram"? Et quoties, rogo, i.woj. 1, 1.
diceudum est ei, ut non iuxta sed contra ponat? sicut ego non iiLxta et
10 similia, sed contraria illis posui. Non audio: 'alibi sie vel sie dicitiu"', sed
hoc audiam: 'alibi coutrarium evidenter dicitur'. Tollat suum 'potest sie
dici' et aiferat 'corümune oportet sie diei'. Et hoc debet, quia cum iudi-
caveriut, damnaveriut, exusserint, comprobati sint a Bulla, tuq^issimum eis
sit, eo fuisse uixos, quod possit sie dici, uec ostendant, quod oporteat sie
i:. dici. Quid enira cogitabit orbis, si seipsos prodant, super eo dubio tarn
certam seutentiam tulisse, executos fuisse, comprobatos esse? Et quis non
tune affii'uiet Latomum, veritatis illum assertorem, in reddenda ratioue et
assereuda veritate publice eonfundi, nee alio quam eavillandi et eludendi,
uon autem docendi aut defendendi studio scripsisse? Hoc est euim uimis
20 crasse sophistieari et tentare ingenia et iudicia orbis. Ego meorum nihil
volo posse sie dici, sed quaeeunque non debent sie dici, ea valeaut et sint
disputationes. Etiam si id efficeret Latomus, ut mea non urgerent, tamen
hoc non sufficit rationis redditoribus et damnatoribus , qui mea exusseruut,
tauquam non solum non lu-geant, sed quae prorsus dici non debuerint. Qiiae
25 est Lsta le\'itas vel stultitia, ut argumeuto suscepto de Christo disserendi,
mox alia cantilena accepta de Heetore Troiano cantes?
Inter haec et argutatm- dialecticis captionibus in Lutherum velut prorsus
ciloyov et ignariun dialectices, dieens:^ 'Non magis sequitur: Non est iustus,
qui faciat bonum et non peccet, ergo uuo et eodem actu facit bonum et peccat,
30 quam sequitur: Non est homo, qui vivit et nou videat mortem, ergo simul
vivit et moritm*. Aut si quis diceret: Non est homo, qui vigiiet et non dor-
miat, si ex hoc velis inferre, quod simul vigiiet et dormiat. Similiter: Non
est homo, (pii vivit et non comedat, ergo quaudocunque vivit, coniedit'.* Haec
ille. Obsecro, da uuum de pueris Latomi, qui una die audierit dialecticam,
ut coram eo praeceptoris sui iudustriam examinem. Die, puer: Estne omuis
illa eonsequentia optima, quoties ad impossibile secjuitur quodlibet, ut hal^ent
35
5 Re. AB 29 eodem opere facit bonum et peccat 2atomu§, eodem actu peccat ABC
30 vivat £atomu§ 32 dormiat, ex hoc £atomu§ 35 Est ne ABC
') SJergt. Opp. Latomi SBI. 8. 9?cba etflärc Sptidjtn. 24,10 „de levibus quotidianisque
l^eccatis, sine quibus nee iustonim quisquam in Lac vita esse potuit". ^) SI. 8^.
') 35t. S^. *) 2cr let;tc Sa^ ift in bcr (i)eiammtQU»9Qbc be-j l'abmuä jiicf)t üotljaubeu.
76 Eationis Latouiianae confutatio. 1521.
prima rutliinenta iipud Aristotelem? Exeiupli gratia, beue secjuitur: Tria et
tluo suut ücto, ergo diabolus est deiis, per regiüani *ad impossibile .secpütur
quodlibet'? Quaniprimum eiiim antecedens fuerit verum, eousequens erit
etiam verum. Ita, uoune bene sequitur: Nou est homo, qui vivit et uou
videat mortem, ergo simul vivit et moritur? Est enim antecedens impossi- 5
bile, cum nemo vivens videat mortem, unde ex eodem antecedente sequitur
etiam oppositum consequentis, scilicet: Ergo non simul vivit et moritur. Ita:
Non est homo, qui vigilet et nou dormiat, ergo simul vigilat et dormit, nonne
est legitima sequela? sequitur enim etiam contradictorium : Ergo non simul
vigilat et dormit. Quia antecedens impossibile est, cum homo dormire non lu
possit, qui vigilat, nee econtra. Sic: Nonne sequitur: Non est homo, qui
vivat et non comedat, ergo quandocimque vivit, comedit, non comedit, est et
non est, et omuia (piae voles inferri ? Quare ergo praeceptor tiuis istas con-
sequeutias negat et damnat? tum in re seria sie nugatur? An hoc etiam
comprobavit Bulla egregium factum? Vide itaque, lector, quam caeca sit i''
iuvidia sophistica, ut ista puerilia rudimenta etiam et communem hominum
sensum non capiat.
Sed dicet aliquis Latomaster: 'Magistri nostri eximii hoc voluerunt:
Nou est homo, qui vivat et uou videbit mortem aliquaudo in futurum. Et
non est homo, qui vigilet et non dormiat aliquaudo, alio scilicet tempore, 20
(juam (^uo vigilat. Et non est homo, qui vivit et non comedat aliquaudo,
non omni tempore quo vivit. Ex illis enim non sequitur: Ergo simid vivit
et moritur, simul vigilat et dormit, simul vivit et comedit." Ago gratias de
bona informatione. Sed hoc est Magistros nostros eximios uuo absurdo
liberare et gemiuis immergere. Quorum primum est, quod grammaticam 25
ignorant nee sciunt differeutiam inter verbum pracsentis et futuri temporis,
dum rem futuram per praesens euuuciaut, simul multa advcrbia occultant,
forte in vindictam, quod antea linguarum peritiam calumniati, nunc passiones
^ illas animae, quae iuxta Aristotelem, ut Dialogus Latomi habet,^ apud omnes
cedem sunt, eÖerre nequeant et sint, quod voluerunt, elingues. Ita concedo 3o
*?5i. 80, 19. pessime inferri: Non est homo, qui vivit et nou videbit (ut psal. Ixxxviii.
habet) mortem, vel non videat aliquaudo mortem, ergo simul vivit et moritur.
Ita pessime infertur: Non est homo, qui vigilet et non dormiat aliquaudo,
ergo sinuil vigilat et dormit. Non sequitur: Non est homo, (pü vivit et non
comedat aliquaudo, ergo quandocuuque vivit, comedit. Sed contra quem 35
]>ugnant istae absurdae cousequentiae? Nunquid I^uthcrus dixit: Non est
iustus in terra, (pii bene faciat et non ])eccet alicpiando, ergo simul bene
facit et peccat? Quis mihi hoc adverbium 'aliquaudo' obtrudet? quis illud
Salomoni addere audebit? Et hoc alterum est absurdum Magistrorum uostro-
37 benefaciat ABC benefacit ABC
1) 2üti)cx bcnft ttoI)( an bc§ SatomuS 23cmcrtuiigeii über bcii Sa^: „quod notioncs
sunt eaodcm apud omnes" Dialogua in triuni lingu. rationo, Opp. 331. 162.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 77
rum, quo fere seraper peccant, quod vocatur i>etitio principii. Quo quia
Latomus toties utitur, non gvavabor hoiuinem toties admonere, si forte ex
liac coutentione saltem alicjuam regulam dialectieae discere queat. Dico ergo:
lioe probandum fuit Latomo, quod Salomonis verbuni includeret adverbiuni
D 'aliquaudo', quo contralieretur peceatum ad opera mala extra bouum opus.
At ipse, quasi probatum sit, appreliendit et probat negatum per negatuni
viciosissime.
Quod si haec vicia non essent, adhuc deficit iu modis praedicandi per
se et per accidens. Peceatum euim (quod borrescere faciet omues pilos
10 Magistronmi nostrorum) vohii et nunc dico praedicatione perseitatis inesse
operi bono, quam diu vivimus, sicut risibile inest homini (loquor ad raorem
Aristotelis, non sophistarnm, qui adhuc nesciunt, quid sit per se apud
Aristotelem aut propria passio), sed esca, somnus, mors, insunt praedicatione
per accidens. Ut ergo non seqnitur: Homo semper est risibilis, ergo semper
15 ridet, ita non seqnitur: homo vivit, ergo semper vigilat, comedit, raoritur.
Tarnen ut seqnitur: Homo vivit, ergo est risibilis, comestivus, dormitivus,
mortalis &c., ita seqnitur: Homo l)ene facit, ergo peccat, quia homo bene
faciens est subiectmn et peceatum eins passio, ut suppositum est ex Salo-
mone. Quare ego melius aemulabor consequentias istas perseitatis, quam
■jo Latomus, et veris exemplis meam consequentiam et necessariis necessariam
suadebo. Hoc modo bene seqnitur: Non est sophista Lovanii, qui scri ptnras
tractet et non depravet sententias damnetque veritatem, ergo codem opere
tractat scripturas et depravat eas. Quia sophistarnm est aliqnando scripturas
tractare, sed proprium eorum illas depravare et damnare. Sic bene seqnitur :
25 Non est theologista Lovanii, qui concionetur et non loqnatur fabulas et somnia
sua, ergo quoties concionatur, fabulatur, quia theologista verbum dei prae-
sumit, sed proprium suum est, fabulas pro eo docere. Sic: Non est h}q)o-
crita Lovanii, qui missam faciat et non adoret idolum, ergo quoties missam
facit, adorat idolum. Quia antecedentia orania sunt uecessaria et per se,
30 cum non possint se aliter habere. Veniam dabis, pie lector, huic meae
nugacitati, et Latomo imputabis, qui non est veritus in re ista gravi veri-
tatem istis nugis calumuiari. Volueram transire hoc cavillum, sed recor-
datus pompae et Bullae, timui, ne istas nenias belle valere simplices credcrcnt,
qiiae si valerent, incredibili absurditate sententiam meam traducerent, ideo
35 fuit ei reddendum quod mercl)atur. Hi sunt, quos Papa com])rol)at et cul-
trices agiü dominici fideles vocat,^ in mei solam invidiam, non iu illorum
gratiam, de qua tamen sola inflantiu'.
17 benefacit ABC benefaciens ABC
*) Suite Sco'a X. tiotn 15. 2iuii 1520: ^Testis denique est praedictorum erroruni,
seu niultorum ex ei.s, per Coloniensem et Lovaniensem Universitates utpote agri
dominici piissinias i-eligiosissimasque cultrices, non minus docta quam vera ac sancta
coni'utatio, repi-obatio ot damnatio". Grl. 'KuSg. Opp. var. arj?. IV 270.
78 Rationis Latomianae confatatio. 1521.
Quocl vero Hieronymum addit/ qui docet, 'hominera non peecare^ esse
id quod non perjietuo carere peceato, hoc est, iustiim facientem bonnm non
esse qui non peeeet, debet sie intelligi, qnod aliquando peccat, siout de David
i.ffön. 15, 5. legitnr, quod omnes volnntates fecerit et tarnen aliquando peccaverit: iterum
liic Latomus aifert suum 'potest sie diei' et non moustrat, quia debeat sie r.
dici. Obseero, quis dubitat sanetos aliquando peecare? Sed hoc probandum
fiiit Latomo, quod eadem esset Salomouis sententia in praesenti verbo. lani
alterum eins vicium hoc loco, quod a simili arguit. Tertium vitiuni petitio
})rineipii est, quod siniilitudinem non prius ]>robat. Ego concedo sententiam
Hieronymi adductam, sed nego Salomouis siniilcm et eandem. Quid faeies? lo
Juolamabo et ego Latomum iterum: Audis, I^atome? Tuimi argumentum
quod suscepisti, est hoc: 'Opus bonura non est peccatum\ Et haue: 'Opus
bonum est peccatunv confutare debes, non illam probare: 'Sancti aliquando
peccant', nee illam confutare: 'Sancti nunquam peccant\ De iis enim nemo
tecum disputat. lara Hieronymus eo loco ne cogitat quidem de isto loeo lä
Salomouis, tantum abest, ut probet, eins sensum esse, quem Latonuis ex ipso
affert. Insulsissima est consequentia: Hieronymus dieit, quod sancti aliquando
peccant et non perpetuo careut peceato. Ergo Salomon idem vult, quando
>|5rfb.©ni. 7, dicit : 'Non est iustus in terra, qui faciat bonum et non peccat'. Cur non
1. eor, 7, 28. etiam dicis: Paulus dieit: 'Virgo non peccat, si nubit', ergo idem est quod 20
1. «Pf tv. 5, S.Petrus dicit: 'Fratres, vigilate et sobrii estote'? Consequentias trahis et non
probas eas, deinde sensum unius loci vis in alium locum intrudere, autori-
tate propria, quasi til)i orbis credere et cedere debeat sine ullo testimonio.
Compone quotquot voles loca, sed memor esto, ut probes illorum esse, sicuti
vis videri, eandem sententiam. Hoc enim officium Latome suscepisti, quod 25
nisi feccris, nihil feceris. Manet mihi sententia et Salomon mens firnuis, et
vos ineeudiarii et sacrilegi couvincemini.
An autem Hieronymus recte tractarit illud 'David fecit omnes volnn-
tates dei, et tarnen aliquando peceavit', per hoc quod dieit, 'omnes volnn-
tates' dixisse deum, sed non addidisse 'perpetuo',^ iu niedio relinquo, alicnum so
ab instituto nostro. Nos dieimus, omnes volnntates dei fieri sie, ut ignoseat
omni operi nostro, sicut Augustinus dieit : ^ 'Mandata dei implentur, quando
quicquid non fit, ignoseitur', nihil liic de robustis illis peecatis disputamus,
(juibus aliquando sancti peccant, sed de quottidiano inherente, sieut et ipsi
de veniali loquuntur. Satis diu-a mihi Hieronymi interpretatio videtur: Omnes, s.-.
1 Hierony. AB, Don C irrig in Hieronymus umgcyetjt 2 peceato. hoc ABC 4 pec-
caverit. Iterum ABC. ^iejc Snterpimftton ift baran Sc^ulb, ba^ Sßald^ nai^ peceato 3- 2 bcn
?lu§faE eta^cT SBortc üermut^et
') Opp. Lat. S8t. 8i>. er citirt Hieron. Dialogi adv. Pelagianos III (Opp. od. Mar-
tianay Tom. IV 534. 535). *) Hieron. ,Neque enim dixit [Dous], invenisse se viruui,
({ui cunctas in perpetuuui suae iu.ssionis taceret voluntates". ^) UJcrgl. oben S. 5(5.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 79
id est, aliqiiando vel pro maiori tempore, non tarnen damuo, propter figiiram
illam synecdocheu. Deiude manifeste errat, quod Paulum iusimulat, quasi
vel peccarit vel non bonnm opus feccrit, dum scripsit ad Timotheum de2.2im4, 13.
membranis, ac quoties de necessariis huius vitae cogitarit.^ Ubi est hie ille
5 Thraso, qui se pouderare non numerare testimonia dixit? Error est inquam
asserere, Paulum in bis non bene fecisse. Melius Paulus ipse: 'Omnia qnae- tsoi.'^V/n!' '
cunque faciti.s, sive comeditis, sive bibitis, omnia in nomine domini nostri
Liesu Christi facite\ Communis vita iusti non est nisi mera bona opera.
Neque enim unam ungulam relinquit Christus in Aegypto de ovibus suis. s.Wof. 10,20.
in Quod dico, ut sophistae sciant, S. Patres, ut aliquando peccaverunt, quod
Latomus probat ex Hieronymo per exemplum David, ita aliquando errasse
quoque, quod ego hie in Hieronymo probo, proinde optime valere eoruni
autoritates, quando scripturis manifestis nituutur, si secus, ne mihi crepent
et iactent sese vicisse, quod autoritas cuiuspiam sancti ab eorum parte steterit.
ih In contentione sumus, ubi divinis, iisque certis et evidentibus nitendum est
testimoniis. Humana vero valeant in familiari persuasione et populari contione.
Sed quia Paulum pro exemplo ponit, qui sine peccato bonnm opus
fecerit, tent^mus et nos istam prosopopeiam. Demus itaque S. Paulum vel
Petrura sive orantem sive docentem, sive aliud bonnm opus operantem. Si
üo est opus bonnm sine peccato et absque omni vitio, potest ipse stare cum
debita humilitate corara deo et dicere hoc modo: *Ecce domine deus, hoc
opus bonnm per tuae gratiae auxilium feci, non est in eo vicium aut pec-
catum ullum, nee indiget tua misericordia iguoscente, quam super eo nee
peto, deinde volo, ut iudicio tuo verissimo et strictissimo ipsum iudices. In
25 hoc euiiu gloriari coram te possum, quod nee tu possis illud damnare, cum
sis iustus et verax, imo nisi teipsum neges, non damnabis, certus sum, non
iam opus misericordia, quae remittat debitum in isto opere, sicut oratio tua
docet,^ evacuata hie est utique, sed tantum iustitia, quae Coronet'. Hor-
rescisne et sudas, Latome? haec omnia posse, imo debere dici a tali iusti-
30 tiario certum est, quia veritatera debet dicere maxime coram deo, neque enim
propter deum debet mentiri, at veritas est, opus esse absque peccato, laude
digmmi, misericordia non egens, iudicium dei non timens, imo iam in opere
ipso et accepto dono gratiae confidere et sperare licet, quia habemus, quod
G Leueiecisse AB 8 lesu C IG 2Batc^ ü6cricljt: Sie tneufd^lic^cn abcv mögen
in gemeinen 3iu'ebungcn, ober 9iat^ guter grcunbe, obet anbctcr 9]icnfd§cn gelten 2s Ilor-
rescis ne C
*) Hieron. ,Putasne Apostolum Paulum eo tempore, quo scribebat: 'Lucernam,
sive penulam, quam reliqui Troade apud Carpum, voniens att'er, ac libros, et maxime
membranas' de coele.stibus cogitasse mysteriis, et non de his, quae in usu communis
vitae vel corporis neceasaria sunt? " ,Hic liabes - je^t i.'atomu5 f)tn3U — quod
Tioiuinem non esse sine peccato' apud sanctos sit eum non perpetuo carere peccato".
2) 5. 58tttc bc§ 5ÜQtct Unfcr.
gQ Rationis Latomianae confutatio. 1521.
opponamus etiam ipsi deo et iudicio et vcritati eius, iDcle neque ampliiifs
enm timere oportet, et in misericordia eins uou confidere. Noune, Latome,
haec omnia sequi et fieri oportet? Neque enim deus, etsi creaturas bouas
destruat, ideo eas damuat aut reprobat. Ita licet posset et talem sauctuui
cum suo opere destruere, tarnen non potest damnare aut reprobare, quia .•>
W\- 45, 8. stat veritas : 'Dilexisti iustitiam et odisti iuiquitatem\ Et sie per gratiani
dei habemus, quod in liac etiara vita et ante iudicium deo opponannis et
tarn misericordiam quam iudicium eius secure posthabeamus.
^i. 143, 2. Et ubi tunc est illud psal. c. i. 'Non intres in iudicium cum servo tuo,
quia non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens'? An hie synecdoche lo
est "^omnis vivens', id est, multi vel aliqui viventes? Sed et Paulus i.Corint. iiii.
i.(£ov.4,4.'Nihil mihi conscius sum (ecce bona opera), sed non in hoc iustificatus sum\
Quo modo non iustificatus, cum in bono opere sit iustitia et nulluni ])ec-
catum? Certe praedicasti Euangelium totis viribus, collegisti (ut Latonms
dicit)^ collectam cum omnibus circunstanciis virtuosis, etiam ab Aristotele i;'
reconsitis, certe hoc opus fuisse bonum non potes negare, quomodo ergo
adhuc peccator es in illo? An non es })eccator, qui non iustificatum in hoc
te dicis? An etiara mentiris te iustificatum non iustificatum vocans? Si
i.(iov.4,:!. 4.Latomum audis, non dicas: 'neque meipsum iudico, dominus autem est qui
me iudicat\ Sed dicas: 'ego iudico meipsum, quia opus bonum illius iudicium so
non metuit, iustus enim est ipse\ Aut ergo Latomiani blasphemant dei
misericordiam et iudicium cum suis operibns sine peccato, aut tu Paule
mentiris, imo et ipse blasphemas veritatem ab illis doctam. Non stant simul
'liabeo opus sine peccato' et *in hoc non sum iustificatus'. Noli deum ini-
qnnm facere, qui non iustificet opus bonum sine peccato. Quid enim in co 25
damnet? imperfcctionem? at illa non est peccatum, sed poena augens boni-
tatem etiam, ut melius sit forte multas quam paucas habere eiusmodi imper-
fectiones.
3crfm.i7,ir,. At dices: 'Hieremias dicit xvij. *Tu scis, quod egressum est de labiis
meis, rectum in conspectu tuo fuit, diera hominis non desideravi, tu scis, te 30
2.Sön. 20, 3. pastorem sequens'. Et Ezechias iiii. Reg. xx. 'Obsecro, domine, memento
quaeso, quomodo ambulaverim coram te in veritate et in corde perft^cto, et
quod placitum fuit coram te, feciV Respondco: non autem dicit, se in iis
ijjsis nihil peccasse, idem fere cum Apostolo sentiens: *Non sum mihi con-
scius, feci quae tibi placita sunt, et quaecunque mandantur, sed non in hoc sr.
') Opp. Lat. SBl. 9: „accipiamus aliquod opus iustitiae sive virtutis, ut ilivi Pauli
collectam portantis in Hierusaleui : dicat Martinus, quae circunstantia rationis et pru-
dentiae in hoc opere deficit? Unde sit ibi malitia? An non observavit Paulus, quis,
quid, qualiter, per quid, propter quid, ubi et quando? ergo hoc opus rationi con-
sonat, cum sit virtus. Nam virtus est habitus naturae modo atque rationi consen-
taneus. Neque nos Martinus reiiciat, quod habituni nominaverimus et circunstiintias,
de quibus Aristoteles in Ethicis et praodieainontis."
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 81
iustificatus siini'. Loquitur quantnm habet conscientia. Denique in psalterio
et aliis locis passim invocant sancti iudicinm clei pro causa sua contra ad-
versarios. Et tarnen qni coram liominibus et conscientia sua irreprehensibiles
sunt, non iustificantiu" coram deo in hoc, sed in alio quopiam, nempe Christo.
5 Si ergo Apostolus audet dicere, se nullius esse sibi conscinm, et tarnen non
in hoc iustificatum, quanto magis Ezechias aut Hieremias non iustificati sunt
in his quae recensent, cum sit multo malus et perfectius nullius esse con-
scinm, quam ambulare in veritate et facere placita dei. Hi enim alicuius
esse possunt sibi conscii, ut et Latomus ex Hieron^nno jiroljat. Caeterum
10 de verbo est alia quaestio, ibi enim et Paulus audet dicere, deum non posse
mentiri nee seipsum negare, quia verbum est eins, non nostrum, in hoc pos-
sumus cum fiducia stare, etiam coram eo, et dicere: scio, quod hoc non
potes damnare, hoc enim est iustificatum in semetipso, non modo nullius sibi
conscinm, hoc non timet tuum iudicinm nee quaerit misericordiam , denique
15 hoc tibi opponere possumus, cum sit tibi per omnia aequale &c. Sed de
usn, ministerio et tractatu verbi non ita possumus, quia liic id quod nostrum
est, accedit. Ideo Hieremias bene dicit : 'Quod egressum est de labiis meis, 3frfin.i7,i6.
rectum in conspectu tuo fuit'. Denique pro verbo mori debemus tam certi,
quod pura veritas sit, sed pro opere suo bono, quod sine omni vicio sit,
20 quis audeat mori? Xam et Paulus ad Timoth. cum diceret: 'Bonum cer-2.Xim.4,7.8.
tarnen certavi, cursum consummavi, fidem serva\'i, de reliquo reposita est
mihi Corona iustitiae, quam reddet mihi in illum diem iustus iudex", non
dicit se in hoc iustificatum, sed similia Ezechiae in praesumptione miseri-
cordiae loquitur, cuius beneficio nullius sibi conscius expectat coronam gloriae,
i5 quod faciunt et omnes credentes. Spes enim expectat non iram, sed gloriam,
ut Tit. ii. dicit, sed non in operibus, imo in misericordia dei. Xit. 2, 13.
Quid autem? si Latomiani elabantur dicentes: *Xon volumus ita fieri,
quia nemo est certus, an tale opus liabeat'. Quid audio? Stoici sumus an
Academici, ut nihil certnm liabearaus? Verum non credo eos ita desipere.
30 Quid enim absurdius quam docere l)ona opera et simul ignorare, quae sint
bona opera, aut nulluni exemplum posse monstrare. Paulus enim nihil
dnbitat, nee David. Non enim ait: 'dubius sum", sed 'nihil mihi conscius
sum\ Et Ezechias non ait: 'dubius sum, an fecerim placita coram te\ Et
David ps. vii. non ait : 'ludica me secnndum dubium meum'', sed 'secundum ^i. 7, 9.
3» innocentiam meam, quae est in me'. Rursus Paulus non dnbitat, opus esse
in peccato. Non enim ait: 'Sed in lioc dubito, an sini iiLStificatus"*, sed sie:
*Non in hoc iustificatus sum'. Et David non ait: 'Quis seit, si iustificetiir i.iior. 4, 4.
in conspectu tuo omnis vivens', sed 'Quia non iustificabitur in conspectu *i5j. 143, 2.
tuo omnis %nvens'. Quis enim persnaderetur ad bonum opus, si dubitarc
40 del)eret, quodnarn esset bommi opus? Quis in dubimn et in inccrtum currere
21 consumavl ABC
Sut^etS aBetfc. VIII.
82 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
1. Gor. 9,26. (ut Apostoliis ait) et aerem piignis verberare volet sciens et prudens? tum
vere inilla unquam erit pax, cum et bona opera habere oporteat, et nemo
sciat tota vita, quando habeat. Quare nobis optime consuluit deus, ut nos
®at. 5, 22. de utroque certificaret, opera bona manifesta docens esse Gal. v. 'Fruetus
awattf). 7, 20. autem Spiritus sunt charitas, gaudium, pax &c.* Et Matt. vij. *Ex fructibus ;>
eorum cognoscetis'. Rursum, ea non sine vitio et peccato esse (ne in illis
esset fidueia nobis), eertos nos faciens, ut non dubia et fallaei confessione
possimus in omni opere nos agnoscere peecatores, et misericordiae viri in-
veniamur. Porro, ut pacem haberemus infallibilem, verbum suum in Christo
nobis dedit, in quod cum fidueia nixi, securi essemus ab omni malo. Neque lo
enini adversus verbum etiam portae inferi valent cum omnibus peccatis.
i.woi.32,28. Ibi petra refugii nostri, ibi cum lacob etiam contra deum hictari possumus
et suis eum promissionibus, sua veritate, proprio verbo urgere (ut sie dicam)
audemus. Quis enim deum iudicabit et verbum eins? Quis etiam fidem in
verbum eius accusabit aut damuabit? Desinant ergo et jmei Latomi maculam i5
in gloriam dei ponere et os blasphemum compescant, nee nobis idohmi operis
«om. 1, 23. nostri dubii et infidelis erigant, ne et nos gloriam nostram mutemus in simili-
fi iot,2-e tudinem vituli comedentis fenum.
In fine indignatus, quod insimulati essent sese non intelligere, quid sit
peccatum usu scripturarum, 'Yideamus, iuquit, in scriptura quid sit peccatum\^ -'o
Deinde peccatum quattuor modis accipit: Primo pro causa peccati, Secundo
pro effectu seu poena, Tertio oblationem pro peccato, Quarto pro ipsa culpa,
quo anima rea fit. Et miror, quod non quinto modo etiam pro premio pec-
cati acceperint, deinde, ut totum Aristotelem haberemus, etiam peccatum per
se et peccatum per accidens facere poterant foecundi illi distinctores. Hie 25
si quaeram: quae est illa scriptura, in qua i.sta quadriga pcccatorum liatomo
est visa? respondet: 'Origenes et Ambrosius diabolum vocant peccatum. Et
Augustinus^ concupiscentiam post baptisinum vel motum eius remanentem'.
Ex his ego concludo, quod Origenes, Ambrosius et Augustinus sunt scriptura
sancta: ita multiplicabuntur non solum dii per opera bona, sed etiam scripturae 30
deorum per peccata. Quid enim essent dii, nisi et scripturas divinas nobis
darent? Deinde negat^ peccatorem dici eum, qui habet peccatum secundo
modo, id est, concupiscentiam seu motum eius post ba])tismum. Sed mitta-
mus ista })ortenta et ad rem vem'amus. Hie te, lector, iubeo liberum esse et
Christianum, in nullius hominis verba iuratum, scripturae sanctae constantem 3.i
professorem, quae si quid peccatum vocat, tu cave ulHus verbis movearis,
12 Ib ipetra AB
') Opp. Lat. 351. 8b. ') gotomn§ beruft fid) 331. G^ oiif Augu.st. contra duas
epistol. Pelagianorum I 13. „Haec [concupi.scentia] etiam si vocatur peccatum, non
utique, quia peccatum est, sed quia peccato iacta est, sie vocatur". Opp. X (Venet.
1733) 42.3. ') 33(. 9: „neque is , in quo est concupiscentia aut raotus eius, peccat,
nisi adhibeat consensum in rem illicitani".
Eationis Latomianae confutatio. 1521. 83
qui velut melius locuturi ipsum uegant peccatum, sed nuuc iraperfectionem,
nunc poenam, nunc vicium vohmt appellari, quo extenuent et eludant verba
dei, cum nihil horum habeat scriptura, credasque tu ppiritum sanctura cum
fuisse, qui res suas idoneis verbis eloqui potuerit, ut hominum figmeutis nihil
5 opus haberet. Ineredibile est enim, quam torqueat sophistas Paidus Ro. vi. 9Jöm. g-s
et vii. et viü., quod ibi peccatum et non poenam appellarit concupisceutiam
superstitem baptismo. Multa siunma, si possent, redimerent hoc vocabulum.
S. Hilarius recte ceusuit/ nihil Heere asseri extra praescriptum coeleste,
qui vero id tentaret, aut ipse non intelligeret , aut aliis non intelligendum
10 relinqueret, id quod accidit et istis in vocabulo peccati eo loco Pauli. Non
autem advertunt sophistae, quam sit absurdum et fide indignum, peccatum
appellari poenam peccati eo loco, et id nnllo alio testimonio scriptm*arum
posse doceri, quod tamen oportet in contentione, ut obstruatur os adversario,
sicut Paulus iussit Tito. Sed non solum hoc non possunt docere, peccatum xtt. 1,9.
i'i eo loco poenam esse, insuper nee Lovaniensis theologisandi ratio hie aliqiiid
potcst, ut saltem et alius imus locus in scripturis produceretur, quo pec-
catum similiter eam poenam significet, etiam si hunc locum non cogeret de
simili peccato intelligi. Cum autem hie cardo totius ferme quaestionis ver-
setur, et Universum cahos Latomianae oifae in peccati istis ludibriis et aequi-
20 vocationibus superbiat, nobis autem id agendum sit, ut veritatem sie assera-
mus, quo adversarius non habeat occasionem illudendae: habet autem eam,
si peccatum non possumus per scripturas isto modo distinguendum et aequi-
vocandum probare, sicut revera ncque illi nee nos possumus : quare in simplici
et constanti significatione sistendum est, nee egrediendum, donec manifesta
25 autoritas nos exire cogat. Paulo itaque altius haec repetenda sunt.
In primis, peccatum non multis, sed uno simplicissimoque modo in
scriptinns accipi non dubites, nee sinas per Sophistas multiloquos hoc tilji
extorqueri. Peccatum vero aliud nihil est, quam id quod non est secun-
dnm legem dei. Stat enim sententia Ro. vij. Ter legem cognitio peccati', 9*önt. 7, 7.
30 sicut econtra per peccatum ignorantia legis. Peccatum enim tenebra est,
quam lex illuminat et revelat, ut cognoscatur. lam vero hoc libenter asserimus
et gaudemus, scripturas frequentissimc uti figuris grammaticis, synccdoche,
raetalipsi, metaphora, hyperbole, inio in nulla scriptm'a frcquentiores fignrae.
Sic cum coelum in universa scriptura simplex et univoca vox sit, quae super-
35 nam illam maohinam significet, tamen psal. xviij. pro Apostolis per meta->;äi. la, 2.
phoram ponitur.^ Et terra simplex vox quid significet nemo nescit, meta-
phorice impios viciis et malis calcandos significat. Quod si quis contendat,
5 vi. vii. C 14 Titnm C 21 illudendae. Ilaljet AB 23 possunnis. Quare ABC
27 sinas te per ABC SC metsepliorice C
') UJergt. Hilarii d.- trin. II init. Opp. Paris 1652 ©p. 21. 22. '-) 95crg(. Ü<b. 111
©. 127 unb Operat. in Ps. 3U bifjer ©teile (dxl. %u%q. Opp. exeg. lat. XVI 1:37).
6*
84 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
haec nihil minus multa significata esse, respondeo: si sie vis, non repugno.
Secl (luodnam tum lexieon erit, quod nos vocabula doeeat, cum figurae eius-
modi sint in arhitrio utentiura, seu ut voeant ad placitum? Sieut Horatius
docet:^
*Dixeris egregie, notum si callida verbum 5
Reddiderit iunctura novum'.
Exempli causa: 'Yexillum' nemo non simplex vocabulum ducit. At cum
dixero Sx'xillum crucis' aut 'vexillum vcrbi^, nemo non egregie factum verbmn
novum ex notissimo cernit. Et has egregias innovationes si velis proprias
significationes facere, quis erit finis? scilicet ideo in lexico scribes : 'Vexillum 10
ab'quando significat crucem propositam et Euangelium praedicatum' ? Persius
cepe 'tunicatum' vocat,^ ergo scribendum: 'Nota, tunica significat corticem
cepae'?
Proinde mihi Hebreistae illi non placent, qui tot uni verbo significationes
faciunt occasione Chahlaicorum istorum Onkeli et lonatliae, quorum hoc ir>
negocium fuisse videtur, ut ea, quae scriptura venustissimis et ornatissimis
figuris eloquitur, pro rudibus exuerent et crasso simplicique significato tra-
derent. Hinc natae illae aequivocationes in ista lingua sine causa et quae-
dam Babylonica confusio verborum. Mire enim dispergitur et intclligentia
et animus ista varietate, ubi si una simplici (quoties fieri potest) significatione 20
proposita caeteras illius imagines et figuras iuxta posneris, placido et fiicili
sinn omnem illam confusionem colliges, tum et memoriam et intelligentiam
mirum in modum iuvabis, nee minus animura simul dulcissima vohiptate
capies. Nescio enim, quae sit figurarum euergia, ut tam potenter intrcnt et
afficiant, ita ut omnis homo natura et audire et loqui gestiat figurate. Nonne 2:.
*;si. 19, 2. nmho dnlcius sonat: 'Coeli enarrant gloriam dei', quam istud: 'Apostoli
5. Wo). 4, 19. ])racdicant verbum dei'? Et quaudo Moses Deutero. iiij. dicit de astris non
adorandis : 'Ne forte adores ea, quae creavit dominus deus tuus in ministerium
cunctis gentibus, quae sub coelo sunt", si hebraeum verbum^ sua sinn)licitate
reddas, invohita metaphora, certe nihil dulcius, potentius, plenius audias. 30
Sic enim sonat hebraice: 'Quae blandificavit dominus deus tuus cunctis
populis sub coelo\ 01)secro, quanta eruditio pietatis, quanta coneitatio aifec-
tuum, quanta voluptas in eo verbo est, quod dominus deus astra illa coeli
Omnibus populis dederit, velut adulatus et blanditus eis, quo eos suavissima
et tencrrima bonitatc sua ad sese alliceret et mollibus istis beneficiis ad ^■>
sui amorem invitarct, non aliter quam sicut mater filio suo super genua
sua blanditur? Ubi si mihi aequivocator accesseris et id verbi contenderis
proprio eo loco significare 'partitus est' vel ut noster* transtulit 'creavit',
1 esse. Respondeo ABC 2 erit fe^tt in AB 5 callide Ilorat. 15 Caldaicoruni C
21 iuxtaposueris C 27 Deutro. ABC
>) Horat. de arte poet. 47.48. 2) p^-s. sat. lib. IV 3. '') phn *) .&ictont)mu§.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 85
cogor tibi cedere, sed qiianta gratia simiil me privasti et velut e paradiso
in terram deposuisti, dum uimis proprie et citra figuram loqueris, cum in
figiira nihil minus et tuam significationem cum voluptate possederim! Nam
quod hinc portio, pars, sors, haereditas dicitur, quis non videt inde manare,
5 quod deus uuicuique blauditur pro sua necessitate et blanditias suas nostras
facit portiones, ut possis dicere: *Haec blanditia dei mihi et mea portio est',
et liinc id verbi divisionis significationem videatur per Metalipsim traxisse.
Unde illud Gene. xlix. 'Dividam ^ illas in Iacob\ At psal. v. 'Lingnis suis Jßj^s.^io!*' ^'
dolose agebant'2 pro 'liugua sua blanditi sunt' retinet gratiam verbi. Igitur
10 id quod dividere, blandiri, creare, vehit tria vocabula facis propter usum
autorum, vel figm'antium, vel figm'as tolleutium, poteras in uno vocabulo
conckidere maiore gratia et hice.
Sic cum Deutero. vi. dicitur : *Et narrabis ea ^ filiis tuis', fortius sonat, s. woj. e, 7.
si dixeris: *Et acnes ea filiis tuis'. Nam non esse simplicem narrationem,
15 probat quod sequitur : 'Et loqueris de eis, sive habites in domo, sive ambules
in via, sive cubes, sive surgas'. Quod si obstrepes 'acuere' non ad verba, sed
ad ferriim pertinere, ut hie proprie verbum istud iterai'e, narrare, iuculcare
cogas significare, permittam tibi, sed magis credam priori ut gratiori signifi-
cationi et fortasse soli. Nam huius verbi vim aemulatus videtur Paulus
20 ij. Timoth. iij. *Insta opportune, importune, argue, increpa, obsecra'. Quid 2. Jim. 4,2.
hoc est, nisi verbum dei esse assidue tractandmu et inculcandum, acueudum
et expoliendum? ne scilicet intrent traditiones hominum et hebeteut verbum
dei, fiatque illud Eccle. x. *si Ferrum rubiginosum fuerit, et facies eins non^rcb.Sat.io,
deterantur, roborabuntur vii'es &c.?' Et Exo. xxxij. ubi dicitiu': *Vidensque2.a)Jüi.32,25.
25 popidum esse nudum,* spoliaverat enim eum Aarou propter ignomiuiam sordis
et inter hostes nudum constituerat', non prohibebor, quin eandem rem melius
sie referam: 'Et vidit Moses populum, quia ociosus esset, ociosmn enim
fecerat eum Aaron ad notam, dum erexisset eum'. Quod verbum Paulus
ad Gal. aemulatus dixit: 'Evacuati estis a Christo, et evacuatum est scan-©Qi. 5, 4. 11.
3u dalum crucis', id est, cessavit scandalum, iam non efficax est, nee Christus
in vobis operosus est. Ita hie Aaron suo vitido fecerat populum, ut nee a
deo ageretur nee deus ageret in ipso, sed ociosus ab illis divinis opcribus
erectus esset ad gloriam propriae iustitiae. Nonne hoc verbo pulchre non
solum nuditatem ipsam, sed et quid illa sit et portendat, colligo? Nempe
35 (juod futurum erat, sicut et illic Aaron fecerat, quod sacerdotes populum a
lege dei traherent et divinis operationibus vacantem in suis propriis operibus
erigerent, sicut et Paulus dicit: 'Circuncidi vos volunt, ut in carne vestra ®ai. 6, la.
glorieutur'. Hanc enim gloriam tangit Moses, quando dicit populum ab
l:i Deutro. ABC 20 oportuiie AB
>) Di^^nx. i) YP'^\r\\ «öcrgL Oi)erat. in Ps. ju biefer eteüc {<Sxl 9lu§g. Opp.
exeg. lat. XIV 219 flg.)- ') BP::r. ♦) ?-ib.
gg Rationis Latomianae confutatio. 1521.
Aaron evaciuitum, et tameu erectum iii suam iiotam, ut ipse hiuc notabilis
esset, ciiius opera talis esset populus faetus, id quocl Hieronynuis dicit 'propter
ignomiuiam sordis et inter hostes nudiim coustituerat', quod nihil facit neque
ad rem neque ad textimi, nisi aequivoces ornnia, (piod uon prohibeo. Ab
hüc verbo rex Aegypti nomeu habet Pharao, quod sit ciusmodi populi rex, 5
qui ociosus sit ab operibus dei, suis propriis operosus.
^(.119,24.16. Adhuc unum: psal. c. xvnij. saepius iteratur hoc verbum 'meditari*, ut
'Testimouia tua meditatio^ mea est' et 'Meditabor'^ in iustificationibus tuis
semper'. Et cum variis modis vertatur, tameu facile iu uuam colligam signi-
ficationem omnes, quae est, (}Uod vulgo dicitur amicabiliter applicare, sese 10
insiuuare, teutouice freuntlid^ 5U l)(}m tt)un, fel)n 3U l)f)m [tcEen.^ Quod
i.OToi.4,4.5. Gene.iiij. dicitur: 'Respexit* deus ad Abel et ad munera eius, ad Caiu autem et
spvicf)iu. 8, munera eius non respexit\ Prover. viij. aliter: 'Et delectabor^ per singulos dies'.
3ci. 17, 7.S. Et iterum: 'Deliciae meae'* ad filios hominum'. Isaie xvij. 'In illa die incliua-
Scj. 66, 12. bitur'^ vir ad deum suum, et uon iuclinabitur ad idola sua\ lam Isaie Ixvj. !">
3c(. 6, 10. 'Et super genua blaudieutur ^ vobis\ Kursus Isaiae vi. 'Et oculos eius claude'.^
Obsecro, sint ista omnia vera, ut idem verbum meditari, inclinari, delectari,
delitias habere, respicere, blandiri, claudere, et si fueriut plma, significet:
iustum autemne est tot vocabula ex uno multiplicare, cum possis vel omnia
vel plurima in unum significatum colligere et figuris solis variare? 'Respexit 20
deus ad AbeF, id est, hoc taciens animum appulit ad cum. Sapientia 'de-
lectatur per singulos dies', dum hoc agens appellit animum suum Omnibus et
insinuat se benigniter filiis hominum. Sic homo applicat sese dulciter ad deum,
sie mater blandita filio in gremio figit vultum suum in vultum illius et blande
ad eum gestit. Sic oculos illorum claudit, faciens ut sponte illos figaut in 25
sua studia et sie claudantur. Sic 'testimouia tua meditatio mea est', dum
caeteris contemptis ad ipsa nie verto. Breviter, omuem illam varietatem
coUigo in hoc, quod verto, applico, apto me gratuito et ex animo ad illa.
Haec eo dicta putentur, ut probetur, scripturam esse refertam figuris,
non tot significata et vocabula faciainus, quot fuerint figurae, alioqui quid so
opus figuris? Et ut ad institutum veniamus, Christus dum offerretur pro
nobis, faetus est peccatum metaphorice, cum peccatori ita fuerit per omnia
simili.s, damnatus, derelictus, confusus, ut nulla re differret a vero peccatore,
(juam (juod reatum et peccatum, (piod tulit, i})se non fecerat. Sicut dicit
*??i. 09, 5. psal. Ixviij. 'Quae non rapui , tunc exolvebam', ut non dubitet ea confiteri 35
<Pi. 69, 10. sua esse, dicens ibidem: 'Improperia improperantium tibi cecideruut super
10 dicatur C 12 Chain C 13 delectabar Vulg. IS significet. Iustum AB
19 autem ne ABC 31 offerreretur (' 32 peccator ita AB
1) ''Sdr\!i. •^) siüs^t^m. ') $8crgt. Sut^er§ ^luötegunn bcö 118. |119.] ^\aim^
bou 1521 3U a3.'24. (6x1. -iluäg. 41, 97.) ») 5"J^\ («uttjer ücrluecljicü n;'b uitb i'?iü.)
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 87
me'. Et iteruni: 'Insipientia mea et delicta mea a te nou sunt abscoudita'. ^i. eo, g.
Oportet autem in metaphora aliqiiam dififerentiam esse a re vera, quia simili-
tiido (ut aiimt) non identitas est. Et quae transfenmtur, secundum siniiH-
tudinem se trausferunt, alioqui ne trauslatio quidem esset. Et hoc spectavit
5 Paulus Ro. viij. 'Misit deus filium in simüitudinem carnis peccati\ Et Heb. iüj.fcbr.^f'is'.
'Teutatum per oiunia pro similitudine absque peccato'. Et in Lac ti-auslatioue
nou solum est verboriuu, sed et rerum metaphora. Xam vere peccata nostra
a nobis translata simt et posita super ipsum, ut omnis qui hoc ipsum credit,
vere nulla peccata habeat, sed translata super Clu-istum, absorpta in ipso,
10 eum amplius non damnent. Proinde sicut figiu-ata locutio est dulcior et
efficatior quam simplex et rudis, ita peccatum verum nobis molestum et in-
tolerabüe est, sed translatum et metaphoricum iucundissimum et salutare est.
Ut ergo Christus vere petra dicitm' ab Apostolo i. Coriut. vij. 'Petra i- ^01.10,4.
autem erat Clu'istus', ita Christus vere est peccatum. Item Clu'istus est
LS serpens aeneus, agnus paschalis et omnia illa de eo dicta. Non tarnen ideo
dicimus, quod aeneus serpens sit duo vocabula, nee petra. Xemo unquam
dixit : Agnus paschalis uuo modo pecus, alio modo Christum significat. Xemo
dixit: Aaron uuo modo Christum, alio modo filium Amram. Nemo dixit:
David uno modo filius Isai, alio modo Clu'istus, Salomon uno modo filius
20 David, alio modo Christus. Et tarnen vere dicimus: Christus est David,
Salomon, Aaron, et omnia illa veteris testamenti symbola. Ac propter hunc
Christiun peccatum factum etiam sua similitudo 'peccatum' dicitur, oblatio
scilicet veteris testamenti, ita ut non diversitas sed similitudo peccati per
omnia maneat, quae facit figuris locum et vocem commuuem reddit. Uli
2s autem peccatum sie tractant, ut quattuor istae species dissimiliores sint quam
coelum et terra, ex qua dissimilitudine hebetatur intellectus, confuuditur
anima, et perit universa gratia, tum verbi tum rerum. Hoc modo Paulus
Ro. viij. tractans peccatum dicit: 'Et de peccato damnavit peccatum', desRöm. 8, 3.
peccato illo, quod Christum esse fecit translato uostro in illum, damnavit
30 peccatum nostrum, de quo nunc videamus.
Dicimus ergo sophistas vere non nosse, quid sit peccatum usu scriptu-
rarum. Nam dum poenam vocant, longe disshnilem rem a peccato somniant,
(juod scriptura non facit. Quia ut dixi, Christus sunilis peccato fuit per
omnia, nisi quod peccatum non fecit. Nam oimie illud mal um, quod post
35 actum peccati in nobis est, scilicet timor mortis et inferni, sensit et tuHt
Christus, illud vero figmentmn illorum de reatu et deputatione ad poenam
ipsi non inteUigunt. Christus enim sensit deputationem illam et simUis erat
illi, qui sie deputatur, licet absque culpa. Quae vero est deputatio, quam
non sentias? prorsus nihil. Itaque Clu-istus tunc (ut dixi) nihil diff'erebat a
*" novissimo peccatore, qui accepta iam mortis et inferni sententia damnandus
2 simitudo C 5 deum ABC 8 bocipsum C 24 reddit, Uli AB reddit, Uli C
8g Rationis Latomianae cont'utatio. 1521,
esset. Vigebat illa deputatio, solum hoc aberat, quod talem deputatiouem
noü meruerat, et sine opere in illam pro uobis traditus erat, <|uanquam haec
res magis affeetibus quam verbis tractari et capi velit. Ultra dicimus sophistas
non nihil capere, quae sit substantia peccati, scilicet offensio dei et legis dei
trausgressio, sed quäle sit in praedicamento quantitatis, qualitatis, relationis, 6
actionLs, passiouis, hie prorsus nihil sciuut. Quare hie sie tractabo, ut ad
omnia Latomi producta semel responderim , ne liber crescat in inimodicum,
si per singula discurram, parcendum enim est lectori.
Ut ergo crassissime loquamur pro sophistis, peccatimi secunduni praedi-
camenta tractemus, si forte possint nos sequi. Peccatum citra nietaphorani, lu
ubi ubi f'uerit, vere peccatum est natiu'a sua, nee uuum magis peccatum
quam aliud iuxta proprietatem substantiae, quae non suscipit magis ueque
minus, licet unum sit malus et fortius alio, sicut et substantia una maior
quam altera, non enim minus substantia est musca quam homo, nee minus
homo infirmus quam robustus. Porro, ne me in verbis captent, 'Substantiam* i.>
hie accipio non more Aristotelis, sed Quintiliani,^ quo modo de quavis re
mundi possis primum disputare, quid sit, deinde quanta, deiude qualis, et
sie de aliis: quod et Aristoteles observat, ubicunque disserit, sed et sophistae
cuivis praedicamento suam tribuunt quidditatem. Sic enim de iustitia disser-
turus, per praedicameuta dispones locos oratiouis, primum, quid sit secundum -o
substantiam suam, deinde, quanta, qualis, quorum, quid agat, quid patiatur,
ubi sit, quo tempore sit, quid habeat, quo modo gerat sese. Nam hie de
praedicaraentis intellectus meo iudicio ad eloquentiam, ad memoriam, ad in-
tellectum, ad coguitionem rerum utilissimus foret, si exerceretur, sed scholis
sophisticis prorsus iguotus. Hoc vero peccatum substantiale (ut dixi) non nihil 2,5
intelligunt sophistae, sed post baptismum et infusam virtutem dei sie sc haljet,
ut nondum penitus nihil sit, contritum tamen est et subiectum, ut iam non
possit quod potuit. Quid autem potuit? reos nos agebat coram deo et con-
scientiam infestabat tyrannice trahebatque de die in diem in niaiora mala,
eratque in quantitate, qualitate et actione poteus, in ubi et quando regnabat, 30
quia ubique et semper in omnibus viribus, omni hora praevalebat. In pas-
siouis vero praedicamento nihil erat, non enim paciebatur legem arguentem,
nolebat tangi etiam. Deinde situm suum in corde posuerat, declinare faciem
suam deorsum et ad inferos properare. Porro, relatio erat omnium pessima,
quod opponebatur gi'atiae, subiectum irae et furori dei. Sic regnabat, nos 35
serviebamus illi.
At cum venisset regnum dei, divisimi est hoc regnum, princeps mundi
eiectus fbras, caput serpeutis contritum ustpie ad feces et reliquias quasdam,
9 sophistis. Peccatum ABC
•) T. I). Substantia nid)t gefaxt aH Ens quod habet proprium esse ncc est in alio,
^oiibetn ol» Stntloort auf bic ^yrngc quid sit. ÜJcrgl. Corp. Kef. XllI 527. 528.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 89
qiiae nostra demiim cura sint extermiuaudae. Sic ingressis filiis Israel terram
Chanaan onines plane reges occidebautur, virtus eorum contrita, reliquiae tarnen
lebuseorum, Cananeorum, Amorreorum (ut ludic. 1. scribitur) remanserunt, 9iici)t.i,27ff.
naturalis et germana portio illorum populorum deletorum, sed sie ut esseut
5 tributarii et servi, uon autem regnarent aut aequareutur filiis Israel, quos
demura David coufortato reguo delevit, Ita uos in regnum fidei vocati per
baptismi gratiam, regnum peccati obtiueraus, cesis omnibus viribus eius,
tantum in niembris reliquiae manent, remurmurantes et geueris deleti sui in-
geuium et natm-am referentes, quas uostro marte abolere debemus, fiet autem,
10 ubi David noster confortato regno sederit in sede maiestatis suae. De hoc
reliquo peccato mihi cum sophistis quaestio est, an sit censendum vere pec-
catum nee ue. Et, ut dictum est, uegare non possunt, peccatum ab Apostolo
dici, sicuti velleut, ideo ad patrum glosas et distinctiones coufugiunt, adeo
ut obtiuueriut, ut Pauli vox conticuerit per orbem, uemoque sit amplius, qui
15 illud peccatum vocet, nomine quo Paulus vocat, volent^s esse vocem absurdam
et periculosam. Quasi Spiritus sauctus minus providus fuerit aut verba igno-
rarit, quibus sine periculo de rebus suis loqueretur et nos loqui doceret.
Proinde, pro reducendo usu Paulinae vocis, hie omnia omnium patrum dicta
semel in unum negemus, sive appelleut superstitem illam concupiscentiam in-
20 firmitatem, poenam, imperfectioneu, vicium aut quoquo modo volent: nos illis
Paulum opponimus, Apostolum nostrum, id est gentium, tarn locupletem
autorem, qui non imo loco peccatum et semper peccatmn, nunquaiu poenam,
nunquam imperfectionem , nunqnam infinnitatem vocat. Neque enim Angu-
stino, quanquam omnium summo, licuit vocem Pauli mutare et aliam invenu'e.
25 Dicimus ergo, si probaverint, vel ex absurditate senteutiae, vel ex con-
sequentia, peccatum hoc non esse peccatum vere, cedemus et peccatum hoc
loco non peccatmn, sed poenam significare consentiemus, alioqui ne angelis
quidem de coelo aliud dicentibus cessuri. Quid quaeritis amplius, sophistae?
ac patres quidem excusatos habeo, qui vel tentatione vel necessitate adacti
30 fortiter negaverunt peccatum post baptismum remanere, quia cum illis pugna-
bant, qui gratiam simpliciter negabant: ideo ut digne eam commendarent,
asserucrunt omnia peccata auferri. Et serviebat sermo eorum pulchre et apte
materie (ut dicunt) subiectae, nam adversarii de peccato reguante disce})tabant,
hoc negabant aufiferri, id quod impium est, vere enim totum peccatum abolitum
35 est, ut prorsus nihil regnet amplius. Quanquam Augustinus ipse in multis
locis plane et vitium et peccatum appellet, nt est in Epistola ad Hierony-
mura,^ ubi dicit, nemini tantara esse charitatem in hac vita, quae neu angeri
^) August, de sententia lacolji Lib. ad Hieronym. Opp. (Venet. 1729) II 600
,profecto illud, quod minus est quam debet, ex vitio est. Ex quo vitio non est iustus
in ten-a, qui faciat bonum et non peccet. Ex quo vitio non iustificabitur in conspectu
Dei omnis vivens. Propter quod vitium, si dixerimus quod peccatum non habemus,
nosmetipsos seducimu«, et veritas in nobis non est". 5ücrg(. Söcrfc 23b. II 417.
90 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
debeat. *Atque id qiiod iiiteriiu dee.st, vitiiim est' inquit. Et sequitiu': 'ex
quo vitio iion iustificatur iu couspectu dei onmis vivens. Ex quo vitio, si
dixerimus, quia peccatum uon habeDius, ipsi nos seducimus, et veritas in
uobis uon est. Ex quo vitio uou est iustus in terra, qui bene faciat et non
peccet'. Haec Augustinus. Hie vides et Augustinum haue autoritatem sie :•>
intellexisse, quod bene faciens peccet, quia operatur in charitate nondum satis
aucta, quam vitium vocat, nihil aliud in opere isto deesse disserens, quam
plenam charitatem. Suntne haec clara satis? Sed et Latomus (piaedam ex
eodem adducit, in eaudem sententiam vitiimi semper asserente, quanquam
(ut dixi) Augustino uou satis credo, ue adversarius dieat me eo niti tantum lu
ubi mecum facit: sit saue sibi ipsi contrarius, ut Latomus cogit, mea nihil
refert. Attameu cum esset Latomus his tonitruis percussus in caput, ut
alienatus diu secum uon esset, videns sese Augustinum damuasse in Luthero,
quod ante temeritatem videre non poterant universi sophistae, tandem ad se
reversus cogitavit: 'quid faciam? tm-pe est viuci: hoc faciam. Imaginabor i"*
latinam linguara in toto orbe una cum graeca et hebrea virtute Dialogi mei
extiuctam esse, aut si quid reliquiarum superest, dicam, sicut de hoc peccato
dico non esse peccatum, ita illam non esse linguam, quia Papa factum uostrum
comprobavit, facile erit, ut istas orbis reliquias cogamus e Lovauieusi facul-
tate tlieologiae petere vocabulorum significationes. Igitur cum vocabulum 2u
'vicium" in Augustino toties occurrat, ut etiam magis infestet, quam voca-
bulum 'peccatum' in Paulo, statuimus et ordinamus et iu virtute facultatis
nostrae praecipimus, ut vitium significet quod nos volunms, nempe im})er-
fectionem, non illud quod desit et deesse non debet, nee quod sit contra
legem dei. Si quis autem aliter dixerit, indignationem bullae et in caudam 2s
eins noverit sese incursurum. Datum sub sigillo &c.' Te obsecro, lector, qui
miraris mc sie ludere in sophistas istos, an non iustus sit dolor mens super
istis iuauditis temeritatibus et impudentissimis sycophanciis? Non eos hidam,
qui non conteuti, quod scripturas dei, quod dicta patrum, quod evidentes
rationes ludunt, insuper pergunt toti orbi os obliuere et plane omnes homines so
in bestias transformare, cpiasi nee linguas uostras coguoscamus? Omnia secula,
totus orbis vicium vocat eciam hoc, quod contra virtutes morales est, et
usitatissimum est verbum de viciis et viiiutibus, nee ipsorum Aristoteles
peccata aliud quam vitia vocat. Et adhuc audent isti })rodire, nostra, sua,
divina, omnia negaturi et iu faciem onmium dicturi, vitium non solum non ss
contra virtutes, sed nee contra gratiam dici. En tibi Lovania tuos incen-
diarios, hostes liuguarum et veritatis! En tu Antichriste Komane, en tuas
ciütrices ! ^
6 beuefacieus ABC 8 8uiit ne ABC
') Scrgt. oben @. 77.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 91
Igitur frontes istas meretricias coutemDamu.'? et Auga^tiiium cum Paulo
iungamus, quod liic peccatum, ille Vitium vooat. Vitium autem sciraus id
esse, quod culpam et reprehensionem liabeat arguique diguum sit, etiam in
rebus corporalibus. Sic habet universa lingua Jatiua. Quai*e Paulum de
5 peccato audiamus, Ro. viij. diceutem: 'Misit deus filimu suum iu similitu-aiöm. s, 3.4.
dinem caruis peccati, et de peccato damnavit peccatmii in canie, ut iustifi-
catio legis impleretur iu uobis, qui uon secuudum caruem ambulamus, sed
secundum spiritum'. Quid est 'peccatum damuari de peccato'? Diximus
Christum esse peccatum factum pro uobis, sicut dicit ij. Corint. vi. *Eum qui 2. eor. 5, 21.
10 nou uoverat peccatum, pro uobis peccatum fecit, ut iustitia dei essemus iu
illo\ Hie utruuque peccatum utroque loco pouit. Metaphoricum vel alle-
goricum est Christus, de quo peccato damnavit nostrum verum peccatum.
Nam quod peccatum nostrum toUatur, imde haljemus, nisi de Christo facto
jieccato pro uobis? nou utique de nostris viribus aut meriti», sed de peccato
15 dei, id est, quem deus peceatum fecit. Rogo cm' uon dixit 'extiuxit peccatiun',
sed vigilanter pouit 'damnavit peccatimi"? Xon enim nos credimus cum
Lovaniens. sophistis, Paulo defuisse verba, qui sit vas electiouis, electis et
propriis verbis locuturus praevisus. Quis enim est damnatus? deinde addit
'in came', omnino asserens peccatum in carue, sed damnatum. Damnatus
20 utique is est, qui nou modo a latrocinio aut malo scelere prohibitus, uon
modo captus et mcarceratus, sed iudicatus et lata seutentia mortis ductus
est ad mortem, ut nihil aliud cum eo fiat, quam ut toUatur de medio, etiam
si uecdum sit sublatus. Quae est enim virtus talis latronis?
Ita peccatum per ba})tismum iu uobis captum, iudicatum prorsusque
25 iufirmatum, ut nihil possit, maudatur penitus aboleudum, qui vero huic
damnato consenserit, iucm-ret illud lohau. xvij. 'Spiritus argiiet mundum de 506.16,8.11.
iudicio, quia princeps numdi iam iudicatus est\ Damnatum peccatum et
iudicium hoc rectum esse credere debemus et ipsmu exequi. Quae sunt
autem vincula huius captivitatis? Isa. v. 'Et erit fides cinctorium renumsci. 11,5.
30 eius et iustitita cingulum lumborum eins'. Sic psal. Ixvij. '.Lscendisti in w\. es, i3.
altum, captivam duxisti captivitatem, accepisti dona in hominibus'. Quis vero
ignorat latronem liberum uon minus esse latronem quam captivum? Sed
virtus eius extincta est, ut niliil sit eo iufirmiu.s, cui mors est proxima, nou
potest modo, quod latro vellet. Miser ergo, sed tarnen latro, si enim dimiseris
35 eum, faciet quae latro facit. Ita peccatimi in uobis post baptismum vere
peccatum est naturaliter, sed in substantia, nee in quantitate, uec qualitate,
uec actione, in passione vero totimi. Nam idem prorsus est motus irae et
libidinis iu pio et impio, idem ante gratiam et post gratiam, sicut eadem
caro ante gratiam et post gratiam, sed iu gratia nihil potest, extra gratiam
40 praevalet. Unde Paulus Ro. viij. 'lex Spiritus vitae iu Christo liberavit me mm. s, 2.
34 cur C 40 in gratiam C 41 Ro. fei^U in ABC
92 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
a lege peccati et mortis'. Cur non dixit : 'liberavit me a peccato et morte'?
Nonne Christus liberavit a peccato et morte simul? verum de opere proprio
legis Spiritus loquitur, quae hoc faciat quod Christus meruit. Christus quidem
semel absolvit et liberavit omnes a peccato et morte, dum uobis legem spiritus
vitac meruit. Ille ergo spiritus vitae quid fecit? nondum a morte, nondum s
a peccato libera\'it, liberabit autem taudem, quia adhuc moriendum est, adhuc
in peccatis laboraudum. Sed a lege peccati et mortis liberavit, hoc est, a
reguo et tyraunide peccati et mortis, ut peccatum quidem assit, sed amissa
tyranuide nihil possit, et mors quidem instet, sed amisso stimulo nihil nocere
ne(|ue terrere possit. Ecce iam duos locos, in quo Paulus peccatum vocat tu
reliquum malum baptismatis.
^e^t.Vs Hiuc PauliLS Ko. viij. et Colos. iij. iubet mortificari membra super terram,
iram, libidinem, avaritiam et similia, apertis verbis utens, iam non solum
appellans ipsum peccatum, sed suis nominibus, iram, libidinem, avaritiam.
Et haec novi isti linguarum autores persuadebunt non esse nomina vitiorum i'>
neque peccatorum. Scribit enim sanctis et fidelibus Apostolus. Fingant
igitur: libido in isto loco non est vicium, sed poena peccati et imperfectio
quaedam, non contra legem dei. An non erat etiam poena peccati ante
baptismura? Cur tunc erat peccatum? Au inqjutatio hie sola mutavit rem
et naturam? Necesse ergo habebunt Universum Paulum ferme novis voca- 20
mm. (•„ 12. bulis replere, erasis istis inoletis. Sic Ro. vi. *Nou regnet peccatum in mor-
tali corpore vestro, ut obediatis concupiscentiis eius'. Quid clarius dici potuit?
peccatum inest in corpore et concupiseentiae eiusdem, sed ue regnet curandum
5Röm. c, 14. est: hie iam tertius locus. Quartus ibidem: 'Peccatum enim vobis non domi-
nabitur, quia non estis sub lege, sed sub gratia'. Ecce sub gratia agentibus 25
scribit, et peccatum eis non dominari dicit. Quod utique non de extraneo,
sed intraneo oj)ortet iutelligi. Quis enim extraneo resistere potest et alterum
Möm. 6, 6. prohibere, ne peccct? Quintus ibidem: 'Vetus homo noster simul crucifixus
est, ut destruatur corpus peccati'. Noster, incpiit, homo cnicifixus est, et
tarnen destruendum est corpus peccati in eisdem nobis. Nunquam vult 30
dicere, ut destruat corpus imperfectionis aut corpus poenae. Ecce quinque
locos apertos habemus, in quibus Paulus peccatum vocat, praeter eos, quos
non numeramus adhuc, ubi nominibus individualibus vitiorum utitur. Et
haec onmia coelestia tonitrua cedere cogent sibi fumivenduli homimcioues,
uua reperta glosella e proprio capite prolata, ne uno quidem loco scripturae 35
roborata. Nam de septimo capite, quod totum huc pertiuet, in sequentibus
videbimus.
Quid ergo? peccatores sumus? imo iustificati sumus, sed per gratiam.
lustitia non est sita in formis illis qualitatum, sed in misericordia dei. Revera
enim si a piis removeris misericordiam, peccatores suut et verum peccatmii 40
habent, sed quia credunt et sub misericordiae regno degunt, et damnatum
est et assidue mortificatur in eis peccatum, ideo non imputatur eis. Ista est
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 93
remissio baptismi gloriosissima et certe si spectes rem diligeuter, fere malus
est eimi pro iusto haberi, qui adhuc peccatis infectus est, quam qui omnino
piirus est. Non ergo (licemlum, qnocl baptismus non toUat onmia peecata,
vere omnia tollit, non secundum substautiam , sed phirimum secmidum sub-
5 stantiam et totum secundum vires eius, sinml quottidie etiam tollens secun-
dimi substautiam, ut evacuetur. Nee ego solus aut primus ex hominibus
post Apostolos haec dico. Augustini verba sunt: 'Remittitur in baptismo
Universum peccatura, non ut non sit, sed ut non imputetur'. Audis? Est
peccatum etiam post remissionem, sed non imputatur. Non sufficit tibi haec
u. ineffabilis dei misericordia, quod te penitus iustifieat ab omni peccato, Habens
te ac si sine peccato sis, tautum ut pergas mortificare id, quod iam damnatum
et prope mortem positum ab ipso est? Monstret itaque absurditatem et
cogat Latomus, Apostohim non intelligeudum de vero peccato proprie dicto.
At dices : hoc iam non peccatum est, nou imputari. Hoc est quod volo, ut
15 non naturae operis, sed misericordiae non imputanti tribuatur. Latomus autem
misericordiae ignoscentia postposita vult ex natura non esse peccatimi. Hoc
vero est sacrilegium.
Ex üs puto defensum nunc, Omne opiLS bonum esse peccatum, nisi
ignoscat misericordia. Nam nee ipsi possunt negare, quod fructus referat
20 naturam arboris, At arbor iam probata est, non sine peccato esse, licet
damnato et indulto. Hie etiam Augustinus ^ i. Retra. xix. dicit, ubi disputat,
an mandata dei impleautur in hac vita, conchidit: 'Omnia mandata dei im-
plentur, quando quicquid non fit, ignoscitm-'. Nonne hie clare dicit, non
operibus factis sed misericordia ignoscente dei mandata impleri? Quid autem
25 ignoscitur nisi peccatimi? Ciaret ergo in meris cavillis verborum sophistas
haerere, dum negant peccatum esse, et tamen appellari a Paulo peccatum
concedunt, ut possis dieere secundum eos: 'Opus bonum non est peccatum,
est tamen illud quod dicitur peccatum', sicut supra de impossibili: 'Man-
datum dei non est impossibile, est tarnen quod dicitur impossibile'. Quasi
3u Demodocum apud Aristotelem aenuileris et dicas : 'Lovanienses insipientes
quidem non sunt, faciunt tarnen ea, quae faciunt insipientes'.^ Scilicet, tantas
tragoedias movent, tantum ne voces ista.s 'peccatum' et 'impossibile' in pul)Hco
sinant ullo sensu valere, nulla culpa, nisi quia contradictum est ab eis, ne
Magistri uostri a veritate confundantur.
35 Et quia hie de peccato diximus, ]iraemonitum volo lectorem, ut habeat
quod breviter omnibus a Latomo inductis respondeat. Observa primum:
Latomus incedit per omnia, quasi peccatum a me assertum nihil sit et iam
dudum triumphatum, ut est mos sophistarum ante victoriam exultaro et petere
11 acsi C
') Aug. Opp. Venet. 1729 I 29. , Omnia ergo mandata facta deputiintur, quando
quidquid non fit. ignoscitur." Sßergl. oben ©.56. *) Arist. Ethica Nicom. VII 9: „üiantQ
To Jt^uutföxot (ii Mi'/.t,aiovi- Mi'At-Gioi t'tgt'yeTot uiy oi'x (iaiv, ö'oöJai ö' oiüneQ o'i uh'ysToi'.
94 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
principium viciosissirae. Ideo qnicquid scripturae vel patrum potest corradere,
in quo negantur peccare fideles, huc pertinere credit, ut me coneludat. Tu
SRüm. c, 12. ergo ad ista omnia utere Pauli verbo Ro. vi. *Non regnet peccatum in mortali
vestro corpore', ut aliud scias esse ^peccatum regnare" et aliud 'peccatum
regnari'. Intelligis? Nam sie potes dicere etiam Latomi usu, alind esse s
'peccatum vclle', aliud 'peccatum explere', cum sit tamen idem peccatnm, ut
furtum vel homicidium. Die ergo, quando nubibus testimoniorum advehitur:
Domine numerator testimoniorum et non ponderator eorum,^ vos valde bene
})robatis, non esse in sanctis vel operibus eorum peccatum regnans, sed non
probatis, non esse peccatum regnatum, seu illud quod Paulus tangit, dum lo
SRöm. c, ij.dicit: 'Non obediatis concupiscenciis eius\ Eins, Eins, auditis D. Latome?
Eins peccati, quod non regnet in corpore, et tamen sit in corpore cum suis
concupiscenciis. Nam Lutherus nunquam de regnante peccato dixit, quod
in sanctis esset. Vos ergo non recte facitis, qui aliud promittitis et aliud
facitis. Vultis confutare Lutherum, et confutatis aliquera vestrum Morpheum. is
i.eor.7, 28. Exempli gratia, quando Paulus i. Cor. vij. dicit: 'virgo si nubit, non
peccat, et si duxeris iLxorem, non pcccasti', hoc D.^ vestra inducit contra
Lutherum,^ et non concluditis: quia idem est cum illo 'non regnet peccatum
in corpore vestro', ergo de regnante peccato loquitur, quod dictionis series
probat, quia de sanctis loquitur, in quibus nullum peccatum regnat. Nonne 20
1. 3o(). 3, 9. et Lutherus * multo fortius quam vos dixit ex i. lohan. iij. 'Qui natus est ex
deo, non peccat et non potest peccare'? 'Virgo nubit et non peccat' minus
mm. c, 14. est quam 'non potest peccare'. Hoc Paulus dicit sie Ro. vi. 'Peccatum vobis
non domiiiabitur', id est, non potestis peccare, 'quia non estis sub lege sed
sub gratia'. Nam et Latomus, qui dicit 'Virgo nubens non peccat', et 25
Lutherus, qui dicit 'Virgo nubens non j^otest })eccare', negaro non possunt,
quin virgo nubens peccet in reddendo debito carnis, ut unanimiter omnes
$j. 51, 7. dicunt,^ et probat psal. 1. 'Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in
peccatis concepit me mater mea'. Quomodo ergo peccat nubens et non
peccat? An nubere Latomus eo tantum trabet, quod in sponsalibus agitur 30
ante secreta cubilis ? Non credo sie aperte sophisticaturum, sed sophisticetur:
1. Gor. 7, 3. quid ad illud pracceptum, quod ibidem praemittit 'uxor viro debitum reddat,
et vir uxori debitum reddat'? An hie non opus illud conceptionis in ])ec-
cato, quod David dicit, doeet? At nubens huic operi sese ex animo tradit.
Sed et Latomus quoque dicit sanetos saepins peccare: potest et virgo nubere 35
aJiqua veniali peccato conciuTente, ergo contra Apostolum virgo nubens
peccabit.
Sed audacem Apostolum vide, qui sine cousensu facultatis theologicae
i.eor.7, f.. Lovaniensis amplius loquitur: 'Nolite frandare invicem, nisi forte ex consensu
17 Peccasti. IToc ABC
') »crgl. e. 62. ^) D. = Dominatio. ») Opp. Lat. «l. 4. ■•) »b. II ©. 420.
8) SJergl. Petr. Lombaidi Sont. IV. ilist. XXXI. F sq.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 95
ad tempus, ut vacetis orationi, et iterum revertimiui in id ipsnm, ne forte
tentet vos Satan propter incontinentiam vestram'. Qnis? tu Paule absque
literis et sigillo facultatis Theolo. Lovaniensis audes incoutinontiam ponere
in sanctis et iis, quos orationi vacare dooes? Certe tu Tacianus, Cataphri-
5 garum patronus es/ qui Matrimonium peccato involvis, imo non tantum
matrimonium, sed sanctos dei. Et oranis illa pompa in te niet, quam Latomus
pro absurditatibus contra Lutlieruni inducit, et futmiim est, ut libri tui exu-
rantur, tum postea terribilis buUa cultrices illas fideles agri dominici ^ com-
probabit, surgetque Latomus ac ratione reddita probabit, quod incontiuentia
10 illa nön sit incontiuentia, sed infirmitas et poena. Et quando Satanas eos
teutat, non ad incontinentiam, sed ad infirmitatem tentat, quod si quo casu
consenserint incontinentiae, non peccato consenserint, sed infirmitati et poenae,
ac per hoc diun peccant, etiam non peccabunt, Vide quam foedus tu es
futurus haereticus. Denique hinc fiet, ut divina mandata universa non pro-
15 hibuerint peccatura, sed infirmitatem et poenam peccati. Et nova Theologia
in mundum veuiet, quod peccatum sit non consentire peccato, sed infirmitati
et poenae, et deus non prohibuerit vitare peccatum, sed infirmitates et poenas
peccati. Et erit sensus Pauli Po. vi. 'Xou regnet poena peccati in corpore Moni. 6, 12.
vestro', vel 'non regnet infirmitas in corpore vestro, ut obediatis concupiscentiis
20 eins'. Rursum consentire ei quod peccatum et damnatum non est, peccatum
erit. Nova plane ratio peccati. Infirmitas non est peccatum nee damnata.
Et tamen si consentias rei nee damnatae nee culpabili, peccasti.
Quare, si consultum piis animabus voluissent sophistae isti, omissis
verborum elusionibus, rem simpliciter, ut est, proposuissent in hunc modum.
25 Ecce, optimi fratres, fatemur opera bona deo placere omninoqne per ea nos
salvari, sed non sie sunt bona, quod sine peccato sint, sed quia adversus
peccatum pugnando facta sunt. Hoc ipsum enim bonum opus est totum,
quod peccatum in nobis est, et nobisaim ipsis puguamus ne regnet, ne
obediamus concupiscenciis eins. Tam licet rigor legis divinae etiam hoc
30 exigcre possit, ut ista pugna in nobis non sit, quia tales non creavit nos ab
initio, 'rectum enim fecit deus hominem, ipse se miscuit infinitis quaestionibus'^reb.sat.7,
(ait sapiens). Xam hoc malo impotlimur, ne toti simus in eins lege, et pars
nostri, quae nobiscum pugnat, legi eins adversatur. Tamen promisit miseri-
cordiani et ignoscentiam oranibus, qui saltem non consentiant huic parti, sed
35 pugnent adversus eam et abolere studoant. Hoc Studium })lacet, non quia
dignum, sed quia ipse indulsit et acceptare promisit. Proinde ne infleris
aut superbias, habes in teipso, unde iudicium et rigorem metuas, et ad
11 tentat. Quod AB fedua AB 17 poenae. Et ABC
') Sergt. Opp. Lat. SBl. 4. „Manichaei, Cataphrigae et Taciani propter hoc pulsi
sunt de ecclesia, quod nuptias damnarent dicentes, Copulam carnaleni esse peccatum
aut non posse fiei-i sine peccato, contra Apostoluni etc." ^) 5üerg(. <B. 77.
96 Rationis Latoinianae confutatio. 1521.
SRom. 9, IC. misericordiam solam tete conferas. Hac cnim miserente, uou tc ciu'rente,
bona sunt opera tua. AJiud ergo de te iudicabis bis secundum rigorem
iudicii dei, aliud secundum benignitatera miserioordiae eins. Et hos duos
conspectus uon separabis in hac vita. Secundum iUum omnia opera tua
polhita et innnunda sunt propter partem tui adversariam deo, secundum :.
Imnc vero totus raundus et iustus. Atque ut lioc sis, Baptismi symbohnn
pro testimonio liabes, in quo verissime omnia peccata tibi remissa sunt,
remissa inquam in totum, sed nondum omnia abolita. Credimus enim reniis-
sionem peccatoriun omnium factam absque dubio, sed agimus quottidie et
expectamus, ut fiat etiam omnium pcccatomm abolitio et omnimoda evacuatio. lo
Et ii, qui in hoc laborant, faciunt bona opera. Ecce, haec est fides niea,
quoniam haec est catholica fides. Sophistae vero qui haec impugnant, hoc
agunt, ut nol)is fiduciam operam erigant et tarn misericordiae quam iudicii dei
^4>j. 10, 5. opus extenuent, sicut de eis dicitur psal. ix. 'Auferuntur iudicia dei a facie
eins'. Et ideo et timorem dei et fiduciam nostram subvertunt, ferendi alio- 15
qui, si non haue sortem nostram et capitale sahitis praesidium nobis deraoh'ri
et vastare auhelarent, et in levioribus rebus vel kiderent vel msanirent.
At dices mihi: 'distinctio illa nova et tua est, de peccato regnante et
regnato, et arbitrio tuo posita'. Respondeo: Esto, contemne eam, non est mihi
in verbis controversia, finge tu aliud. Saltem regnantis peccati vox non 20
meum inventum, sed Pauli autoritas est. Tu nunc illud, quod non regnat,
i.üKoi- 4, T.qwovis nomine appellato, quamvis etiam pro me faciat Gene. iiij. 'Sub te
erit appetitus eins, et tu dominaberis illius": hie ceiie peccatum subieotum
desf-ribitur. Sed et Sophistae coguntur concedere, aliud peccatum veniale,
aliud mortale. Et cum veniale asserant non nocere, non regnare, non damnare, 25
verissimum tamen vocant et proprio dictum peccatum, nee; ideo alterius generis
aut naturae peccatum faciunt, quia illud mortale, hoc veniale, sed utrunque
defectum a lege dei et contrarium legi dei asserunt. Et ego aliud nihil peto,
quam ut mihi permittant hoc modo peccatum vocare illud reliquum baptismo,
quo modo ipsi veniale, quod misericordia egeat et natura sua malum et 30
Vitium sit, cui si consentias, etiam regnare fecisti et servisti ei ac mortaliter
peccasti. In hoc habeo Paulum Ro. vi. satis iam memoratum, a (pio non
patiar me avelli. Non (inquam) negare poterunt duo mala superesse baptismo,
peccatum et concupiscentiam eins. Verba Pauli aperta sunt, peccatum, fomes
ipse, naturale malum, concupisccntia, motus eins, huic non obediendum, illud 35
SRöm. 6, c. destruendum dicit, 'ut destruatur (inquit) corpus peccati'. Appellent illa duo
ut libet, sed non repellant esse dicta a Paulo. Mortificanda ea et destruenda
vult Paulus, ut quae daranata sint ad mortificandum, mala ergo vicia et
peccata sunt. Infirmitates enim et mortalitatcs et poenae non cadunt sub
praecepto, ncc in arbitrio nostro poni possunt. Quis enim mortem et 40
poenas mortificet, nisi solus deus sine noV)is ? Super peccata vero et ea quae
0 iianc AB
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 97
nos reos faciimt, praecepta feruntur. Cum ergo nobis praecipiat mortificare,
non obedire illis, non utique poenas, non mortalitates, non iiifirmitates , sed
peccata intelUgit. Quae esset enim lex: Noli obedire hulceri, noli obedire
febri, noli obedire fami et siti, noli obedire niiditati et vincidis aut con-
5 cupiscentiae unius illorum? Nonne et istae sunt infirmitates, poenae, mor-
talitates? sed peccato, peceatori et suggestionibus eoriun, quae et ipsa pec-
cata sunt, non est obedieudum.
Quanquam stultum sit, nos in re tam manifestaria tot verbis laborare,
cum Apostolum claris expressisque verbis habeamus, peccatum et concupiscen-
10 tias asserentem. Qui Pauli verbis non acquiescit, nostris quando capietur?
Obsecro, quid factm'i fuissent, si Paulus obsciu-e fiiisset locutus et pro 'pec-
cato' 'malum' vel 'infirmimi' posuisset? item pro 'obedire' et 'non regnare'
'vigilare' vel 'abstinere' dixisset, sicut Petrus dieit: 'Abstinete a carnalibusi.^etr.s, n.
desyderiis', quam securos, quam letos hie ti'iumphos ducerent! Nunc cum
15 luci et diei resistere nequeant, parant nubes illi obducere et in medio die
tenebras creare, ut peccatum sit non peccatum, ut Paulus mentitus videatur.
Quod si etiam patres pro ipsis sonare videantur, non tamen eis adherendum
est, sed magis Paulo, etiam si vera dixeriut, quia obscurius et impotentius
quam Paulus loquuntiu*. Clariora sunt Pauli verba, quam ut ullius glosa
20 indigeant, imo glosa magis obscurantur. Quanquam, ut dixi, patres, tametsi
hoc peccatum et vicium vocant aliquando, tamen saepius de peccato regnante
loquuntur. Quare sophistis nostris per patrum dicta me oppugnantibus sie
dixerim : Vos per obscura probatis clarissima et per humana tractatis divina.
Quare cimi hoc etiam vester Aristoteles ^ prohibuerit, ne ignota per ignota,
25 obscura per obscura, multo magis ne manifesta per obscura proben tur, con-
cludo vos ineptos disputatores , qui non nisi toto opere et omni tempore
prineipium viciosissime petitis. Summa responsionis Lutherianae et con-
futationis Latomianae est haec. Si peccatum in locis Apostoli Pauli citatis
probari potest, non esse vere et proprie peccatum, ruit Lutherus. Si non
30 potest probari, ruit Latomus. At probari non potest nisi per quaedam patrum
dicta, sibi etiam pugnantium, insuper humana, si non pugnarent etiam, quibus
praeferri debent divina, sine quorum autoritate nihü est asserendum : quare
ruit Latomus et omnia sua, et stat Lutherus cum omnibus suis.
Ego tamen laudo Latomi fidem et constantiam, qui postquam semel
35 susccperit partes sophisticae pertinaciae tueri, nihil connnittat, quod ingenio
et pertinacia sophistarum sit indignum, sed omnia traliat, depravet, torqueat,
cogat, quaecunque divina et humana contra se faciunt, quocunque volet.
Sicut enim superius^ vidimus, ubi tot scripturae testimonia probant, man-
20 tamen et ipsi hoc ABC 21 tum saepius ABC; bie im %tit flegetene Sc»att ift
unfte Conjeftur
') Arist. Analyt. priora II IG. Top. V 2. *) Sßfrgt. oben ©.53 ff.
Sut^etä Sßetfe. VIII. 7
98 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
$i. 58, 5. datum dei esse impossibile nobis, ut nihil sit manifestius, tarnen sicut aspides
surdae ad haec occludunt aures et avertunt oculos, tautiim ut unicum illud
suum semel susceptum decretellum in publice obtineant: 'Anathema sit, qui
dixerit, deum nobis praecepisse impossibile\ Hoc humanuni verbum regnare
necesse est, hoc omnes probare, hoc nuUa glosa moveri oportet. At toni- 5
ti'ua divina silere et iacere oportet, tum quasvis libidines glosarum admittere
cuiuscunque nebulonis. Hominis verbum sacrum et venerabile est, dei verbum
prostibulum est. Ita et hie, cum tot sacra fulmina testentur, peccatum et
concupiscentiam relinqui post baptismum, ut etiam iram, libidinem, avaintiam,
incontinentiam aperte appellent, nomiuibus scilicet omnium sensu eis, quibus lo
vicia et peccata nominari solent in omni lingua, adhuc erigunt sese fi'ontes
istae, aures continent, oculos claudimt, cor avertunt, tantum ut suum hoc
humanuni verbum omnium aures occupet, solum hoc sit theatrum, contra
hoc nemo mutiat: esse scilicet solam reliquam poenam et infirmitatem post
baptismum. Huic sileant divina oracula, liuic cedat Paulus, huic cedat et is
ipsa experientia quottidiana nostra et omnium sanctormu. Quod si non
cesserint, larvani induant et nomine peccati representent imperfectionem et
infirmitatem, caveantque nostris glosis sese non accommodent. Nam et hoc
Latomus superius fassus est, Sanctos multa peccare (suo peccati significatu)
surreptione, ignorantia et aliis modis, id quod Paulus vocat concupiscentias 20
peccati in corpore mortali, quibus non obediamus, id est, non consentiamus :
neque enim ignorans aut praeventus aut invitus consentire potes, dixit enim
invitos peccare. At quia Paulus idem vocat peccatum, cogitur per peccatum
poenam intelligere, nuUa causa quam quod spii'itus et non homo hoc locutus
est, ut stet in arbitrio sophistarum, quid peccatum, quid poena esse debeat: 25
3ci. Iß, 6. obsecro, quem non urat ea arrogantia plusquam Moabitica?
At dices: 'non tu credis ergo dictis patrum?' Respondeo: Credam?
quis mandavit illis credi? ubi est praeceptum dei de ista fide? Cur illi non
crediderunt suis patribus? praesertim Augustinus, qui liber esse voluit et
omnes esse liberos iussit in omnium hominum scriptis? ^ An quia Sophistae 30
nobis lianc invexerunt tyrannidem et captivitatem libertatis uostrae, donec
5 An C 18 accomodent AB 29 Augusti. AB Augustino C; e§ tft Ql6er in
„Augustinus" aufjulöjen, „illi" gteii^ bem „illis" in bcrjctbcn ^e'iU auf bie SSätcr 311 fiejtc^cn,
n)a^rcnb c§ tei bcr ?luftöfung „Augustino" auf bic „©opfjiften" gebeutet tnexbcn müjjte, moBei
a'6er bic ganj öcrfd^iebcne SBejiefiung bc§ bo^))elten illi un§ l)axi ju fein fd^etnt. Ed. len. Erl.
Augustino, Witt. Augustinus ; 2öat^§ Üfierfetjung läßt un!lar, h)ic ex bie ©teile gefaxt löiffen lüitt
^) Scrgt. August, ad Vincentium Rogatistam Epist. (Opp. Venet. 1729 Tom. II 245):
,Noli contra divina tarn niulta, tarn clara, tarn indubitata testimonia colligere velle
calumnias ex episcoponim scriptis .. (tocbct bcr äcitgenöffifd^cn, nod^ auv früf)crer S^ii)
. . quia hoc genus litterarum ab auctoritatc canonis distinguendum est. Non enim
sie leguntur, tamquam ita ex eis testimonium proferatur, ut contra sentire non liceat,
sicubi fcu"te aliter sapuerunt quam veritas postulat."
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 99
et bis sacerrimo Aristoteli non resistendum, sed obsequendiim coegerint, ideo
perpetiio in illa serviemus et non aliquando in Christian am libertatem respira-
bimus et nostras literas vel postliminio huius Babyloniae suspirabimus ?
'At sancti fuerunt et scriptiu'as elucidaverunt', inquis. Quis et hoc probavit,
5 scripturas esse elucidatas ab eis? quid si obscurarint? Quo iudicio probas
eos elucidasse scripturas? An Lovanialiter et Colonialiter dicturus es 'mihi
sie videtur' et ^sic dicunt'? videantur sibi sane et dicaut, modo mihi rem
probent, aut desinant me in verba sua inania cogere. jSIihi non est man-
datum visionibus Lllonmi, sed verbis dei credere. Unus est magister Christus, a«ottt 23, 8.
10 et iudicio divinae scripturae probandi sunt patres, ut cognoscantur qui eas
elucidarint et qui obscurarint Sicut Paulus iussit: 'Omuia probate, quodi.3:öejT.5,2i.
bonum est tenete'. Et i. Corint. xiiij. *Unus aut duo prophetent, caeterii.dor. 14,29.
diiudicent'. Qui omnia probanda mandavit, non Augustinum, non Origenem,
non ullum hominem excepit, ne Antichristum quidem Papam. 'At scriptura
15 obscura indiget explicatione': dimitte eam ubi obscura est, tene ubi clara est.
Et quis probavit patres non esse obscuros? Iterum tuum S'idetur' et illorum
'dicuut'? Quid enim faciunt et patres, quam ut clarissima et apertissima
scripturae testimonia quaerant et proferant? ISIiseri Christiani, quorum verbum
et fides adhuc in hominum glossis pendet et eorum elucidationem expectat.
20 Frivola sunt ista et impia. Scripturae omnibus commimes sunt, satis apertae,
quantum oportet pro salute, satis etiam obscurae pro contemplatricibus ani-
mabus. Quisque suam sortcm in abundantissimo et communissimo verbo
dei sequatur, et verba hominum aut repudiemus aut cum iudicio legamus.
Haec satis pro ista autoritate et nimio plusquam satis.
25 TERTIO
Invadit ^ Paulum Eo. vij. Hie Latomus meam sententiam mihi maxime
confirmat et prodit, quam non studio veritatis, sed animo depravandi et
fallendi orbem hunc librum scripserit, tautum ut ignominiam incendii et
iudicii sacrilegi solaretur. Nam quantumlibet cervicosus et pertiuax, tarnen
30 ita pallidus et trepidus, silens cautusque incedit per verba Pauli, ut videatur
tirauisse per singulos apices, ne hiatus quispiam appareret et misellimi so-
phistam absorberet. Postquam vero transivit ista pericula et in suum campimi
venit, ibi excursus facit, ibi patrum dicta conglomerat, ac si pro miracido
haberi velit, quod sedentarius et ociosus lector multa aliena consarcinare et
35 confarcire potest. Fortasse ea spe et consilio, quod multitudine me abster-
reret, ne scriberem dcnuo, cum infiniti sit voluminis ad singula eins respon-
dere. Sed fallet cum spes, roboratis enim meis scriptiuds hoc ipso prostratus
1) Opp. Latomi S8t. Qaflg-
IQQ Rationis Latomianae confutatio. 1521.
est, iit responsione singulari omnibiis non sit opus. Summa ergo Latomianae
evasionis est haec : ^ ea, quae hie a Paulo dicimtur, nihil aliud facere, quam
esse infirmitatem baptismo reliquam, quae peccatum vocetur. Nihilominus
spiritum, cmn illam rexerit, sie bonum operari, ut illud non sit peccatum
damnabile censendum, nee hominem ideo peccare in bono opere aut servire '■>
peccato. Hie primum vides Latomum non nisi difFerre et abducere lectorem
ae tempus redimere, dum aliam a proposito tractat quaestionem. Suseepit
enim quaestionem de peecato ignoscibili per miserieordiam, de quo me loqui
ipseraet non uno loco testatur. Et per omnem et post omnem istum tiunultum
testimoniorum concludit in hunc modum: 'Ecce non est peccatum damnabile',^ lo
cum sie debuerit concludere: Ecce non est peccatum, ne ignoscibile quidem,
nee cui opus sit miserieordia. Sicut si me redargueres, qui risum veniale
peccatum dixissem, et post effusam tuam omnem salivam et sudore exhausto,
tandem anhelares in me dicens: 'En risus non est mortale peccatum'. Talis
4?io& 32 ff. est disputatio Eliu adversus lob. Putas autem parvam esse partem pacientiae is
ferre has nequitias, dolos et ai-tes eoriun, qui Magistros orbis terrarum se
iaetant, in re tam sacra et necessaria? Non queror iam eos ignorare, quid
sit peccatum, sed quod maliciose simulent et negent sese ignorare, et imponant
piis cordibus impudenti mendacio suo.
Sed fiduciam mihi facit formidolosus et fugitivus sophista. Paulum in 20
?ß|. 18, 38. faeiera eins statuam, ut effugere non possit, persequar et eomprehendam, nee
eonvertar, donee deficiat. Aut Latomus Paulum, aut Paulus Latomum occidet,
frustra praesidiis humanis fidentem. Quaero igitur primum, an mihi, ut Chri-
stiano Euangelium professo, liceat appellare peccatiun, quod Apostolus Paulus
vocat peccatum? Nihil iam dispute, quid peccatum significet, de hoc post 25
videro. Volo simpliciter mihi responderi, an isto Paidino vocabulo mihi
liceat uti. Si non licet, deleatur Paulus, si licet, quid tragicis istis vocibus
in me mugiunt sophistae, quod opus bonum appellarim peccatum? Nonne
ipsis licet bonum opus vocare imperfectum et infirmum? Quid ergo? nun-
quid cogent me, ut verbis eorum utar? Aut quare nolunt eogi, ut meis et so
Paulinis verbis utantur? Ipsi nolunt peccatum appellare. Esto. Et ego
nolo infirmitatem et imperfectionem vocare. 'At saueti patres peccatum inter-
pretati sunt imperfectionem et infirmitatem'. Esto, quis me coget patrum
verbis uti? quis coget me Pauli verbum deserere? An dicent *quia absurdum
et periculosum'? Hoc iam non in me Lutherum, sed in Paulum et spiritum 35
23 humanis praesidiis C
') Scrgt. Opp. Lat. S3l. 11: „ipsmn concupiscerc , qui est motus carnis sive sen-
sualitatis, rationi et legi rebellis, non est peccatum, nisi adhibeatur rationis consensus".
11 'j; ,pronitas ad malum et difficultas ab bonum non faciunt opus virtutis esse pec-
catum". *) $81. 11: ,,baptismus omnium praeteritoruni tam originalium quam
actualium i^eccatorum i-eatum abstulit, ac per hoc omnem damnationem: et quamdiu
jiost adeptum baptismum non secundum carnem ambulant, id est, concupiscentiae non
consentiunt, nihil habent damnationis, quia non peccant".
Rationis Latomianae confutatio. 1521. IQl
Christi vergit. 'At tu non uteris peccato, ut Paulus": quis hoc vobis dixit?
'collatio patrum et tui': quis fecit hanc collationem? 'Nos': qui estis vos?
quis facit uos certos, vos non errare? An quod Bulla vos approba\nt? lam
quis certos vos fecit, patres recte Pauli verbum tractasse? Auditisne? quid
5 mussatis? Vides ergo omnia Sophistarum adhuc ex suo proprio capite pro-
cedere. Te vero Latomum sophistarum ducem seorsum convenio. Causa
premit humeros tuos, agis enim talem ac tantum, qualem ac quantum nee
Cicero nee Demosthenes egerit. Inceudiarios, sacrilegos, homicidas, lesae
pietatis Christianae reos vos coram et deo et hominibus ago. Tu ergo ne
10 existimes te iam disputare et ludere. Seria res est, quam gerimus.
Scilicet, quia comprehensi estis in ignominia, festinastis enim ad gloriam
in principio, ideo confusio incipit fieri finis eins, hoc est, quod sie mugitis,
tonatis, insanitis, ut auribus obtusis neminem audire velitis, sed tantum hoc
insanis clamoribus iactctis : 'Non est peccatum, non est peccatum, non est
15 peccatum in bono opere'. Quicquid ego aifero, interpretor, expono, nihil est,
tautum in vocabulum sie insanitis, non alia causa, quam quia a vobis damna-
tum timetis per Paulum in confusionem vestram resuscitandum esse, adeo
ut Latomus incredibili impudentia hoc ipsmn vocabulum a me positum nullo
loco non interpretetm- pro mortali et damnabili peccato, quod tamen in Paulo
20 vult infirmitatem tantum significare. Mihi quo potest atrocius et odiosius
interpretatur ubique, oppressa semper mea interpretatione, etiam confessus
me de ignoscibili loqui, volens ut mundus intelligat a me peccatimi vocari,
quod ipse vult peccatum ^^deri, honestus ille et verax vir. Kursus in Paulo
sie inteqjretatm- leuiter, ut vocabulum prorsus toUat. Quam potens autor
25 Latomus, qui vocabula elevandi et opprimendi, non pro meritis autonim, sed
pro libidine sua ius habet. Ego vero tibi promitto et orbi, me non velle
uti vocabulo aliter quam Paulus, in quod invoco nomen domini, ut mihi
resistat, si aliter usus fuero. Quid vis amplius? At vocabulum ipsum volo
tenere, et tua patrumque vocabula nolo, quod scias. Volo, inquam, peccatum
30 dicere, quod vos defectum vel imperfectionem dicitis, uunquid me aliter coges?
Nihil moveor vestro impetuosissimo tumultu, quem non sine causa vos con-
citare video, nempe ne succumbatis et inveniamini temere in tanta crimina
irruisse, sed hoc antea fuerat praevidendum. Veniamus igitur ad signifi-
cationem vocabuli huius. Paulus joeccatum vocat id, quod reliquum est
35 baptismo, patres non peccatum, sed infirmitatem et imperfectionem vocant.
Hie in bivio staraus. Ego Paulum, tu patres sequeris. Augustinum excipio,
quia ille fere vicium et iniquitatem rotundis verbis vocat.
Ulterius ad caput dissensionis venimus: An tale peccatum seu, ut tu
vis, infirmitas, natiu-a sua vel sola misericordia ignoscente non sit contra
40 deum et legem eins. Nonne haec est summa disputationis nostrae? Ego
4 Auditis ne ABC 13 & auribus AB 19 loco, non AB 24 leuiter fcl^tt in C
27 in quo C 28 usus usquam fuero C
102 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
pro rae habeo Pauli vocabulum, quod quid significet nemo ignorat, nempe
illud, quod contra deum est (nisi ignoscatur) natura sua. Tu habes (ut videris
tibi) patres, qui asserant non esse contra deum et legem eius natura. Primum
non })robas hoc patres velle, sed omuia, quae inducis, facile a me abigentur,
si dixero illos loqui de peccato extra misericordiam posito. Sic enim veris- 5
sime dicunt, peccatum illud gratiae (sie dixerim animi causa) prorsus neminem
reum constituere, non damnare, non nocere, prorsus nihil commune habere
cum peccato extra gratiam. Nonne et ego sie dico, Latome? quid enim
sacrilegii in me est, quando in hoc fine convenimus, ut nihil mali uterque
asseramus habere id sive peccati, ut ego, sive infirmitatis, ut tu vocas? Cur 10
sie in me iusanis et atrociter me criminaris, cum non j>ossis aliud probare
ex patribus quam id quod dixi? An quod tuum caput non sequor, qui ante
iudicium rae damnasti et exussisti? sed temeritate et igne ego non terreor
nee trahor, Latome. Sed esto, sit aliquis patrum, quem ego nondum viderim.
Nam Augustinum, Hieronymum, Ambrosium, Gregorium, Bernhardum novi, ut is
frustra mihi tot nubes obieceris. Sed sit aliquis, qui asserat istud reliquum
natiu'a sua esse non contra deum neque contra legem eius, et neget ipsum sola
ignoscente misericordia dei non esse contra deum et legem eius, ubi talem
inveneris (inveuias autem iuxta mulae foetum^ spero), quid tum promovisti?
quid effecisti? quid vicisti? Quis me rectimi faciet Pauli esse eum sensum? an 20
non licebit mihi de eius sensu dubitare? Non licet mihi sie mussitare mecum
'Sanctus est ille vir', sed quid si homo sit et humanuni hie sapiat? Quis
seit, si aliud in Apostolo lateat, quod ille non videat ? praesertim cum Paulus
tam libere et aperte peccatum appellet, cum potuisset, si vellet, sie loqui, ut
305. 7, 19. iste loquitur. Quis illi ins fecit nobis legem statuendi et intelligendi? 'Nemo 25
ex vübis legem facit', dicit Christus. Velis tu, Ijatome, cum tuis sophistis
has pii cordis cogitationes incendio aut suspendio damnare? Quid si non
possit aliter? et iusta sit ibi causa, quia iu Paulo deum loqui cei-tus est,
cuius verba sunt veneranda nee temeranda, in isto non est certus, deus an
homo loquatur. 30
Quid hie faciemus? dices: 'ad ratiouem et communem sensum eamus'.
Ago gratias. Liberati ergo sumus ab omuiimi hominum autoritate in hac
causa. Ratio ergo tua erit, quae sese ex fidei articido glorietur fluere, nerape
quod credimus in baptismo omnium peccatorum rcmissionem donari, sicut
Paulus in multis locis docet. Nam haec et patrum tuorum ratio est et mihi 35
placet. Sed quid quod Paulum ista ratio nihil moverit, quin peccatum appel-
laret reliquum istud remissionis omnium peccatorum? patres autem moverit,
ut negent, ut tu dicis, peccatum? Vos iuvenistis distinctionem peccati, ut
salvaretis istam rationem et verbiun Pauli, non potentes ullo modo ista duo
concordare, et tamen ipsam hanc distinctionem nullo loco scripturae potestis 40
') 9ia(^bilbung bc» „cum inula pepererit" = „nunquam" bei Suet. Galb. 4.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 103
probare, sed est hnmanum inventiim, ut non potes negare, sed necessarium
(ut videtur vobis) propter rationem praedictam. Nonne ita habent? Nonne
ego tua intelligo? et nihil contra haec imprudeus aut ignorans posui, ut te
Magistro mihi plane nihil fuerit opus. lam si ego modum illustrante spiritu
5 invenero, ut et pietas illesa maneat artieidorum fidei, et Paulus simul illaesus,
non egens ulla vocabuli sui metamorphosi violenta et inaudita, sed simpliciter,
proprie et germane, id quod alias significare possit, cum quo et satisfiat
rationi illi urgeuti vos ad aequivocandum vocabuliuu solo isto loco, id est,
in Paulo, ac praeterea nusquam in scriptm-a, velles mihi tu in^ndere? atque
10 si tu nolles amplecti, velles nie quoque meo gaudio spoliare, quando in rerum
summa pidchre conveniremus ? At ego a simplicitate verborum dei non paterer
me avelli, quae si, salva pietate fidei, possem bouo sensu inteUigere, vestris
humanis inventis plane cedere nollem.
Dicis autem: 'Si in summa convenimus, quid prophanas vocum novi-
15 tates suscitas, et non citra scandalum nobiscum communicas ? " Respoudeo:
quod malo de foute quam de rivulis bibere, an tu me hoc prohibebis? Duo
enim sunt, quae me movent. Primum, quod scripturas in suis viribus puras,
ab omni hominum etiam sanctorum contactu mundas, ab omni terreno con-
dimento sjniceras habere volo. Vos enim estis, qui prophanas vocum novi-
20 tates non vitastis, ut Paulus ait, sed humanis glosis vesth*e et terrenis condi-i. lim.G, 20.
mentis condire voluistis sanctas istas delitias dei. Et anima mea nauseat,
cum Ezechiele, panem comedere stercore humano opertum. Scis, quid hoc *cict. 4, rj f.
significat? Alterum, quod verbis iam non synceris nee S}Ticere mysterium
istud gratiae et peccati tractare potueritis, deinde nee intelligere, tandem nee
25 amare, ac sie frigidi, paUidi, tristes, segnes in laude et amore dei facti estis.
Hnmanum enim verbmn di\dno additmn velamen est veritatis purae, imo, ut
iam dixi, stercus humanum est, quo operitm', sicut in Ezechiele figurat
dominus. Manna est, quod in uma aurea serv^ari velit, non in manibus homi-
num iactari et versari. 'Quis (inquies) ergo tuus est iste modus?' Referam,
30 et si suspicer vobis allium et pepones Aegj'pti anhelantibus et iam dudum 4. TOof. u, 5.
corrupto palato male habentibus non placiturum. At mihi satis fiierit, quod
confutare eum vos non poteritis, vos autem reos agere ille possit, qui verba
dei torqueatis in eum sensum, quem in nuUo alio loco habent, id quam sit
indignum audiri de Christianis, nedum Theologis, nemo non sentit.
35 Scriptura divina peccatum nostrum tractat duobus modis, imo per legem
dei, altero per Euangelium dei. Haec sunt duo testamenta dei ordinata ad
salutem nostram, ut a peccato liberemur. Lex aliter non tractat peccatum,
quam ut ipsum revelet, sicut dicit Paulus Ro. iij. 'per legem cognitio peccati'. 5Röm. 3,20.
Quae cognitio docebat duo, corruptionem natiu-ae et iram dei. De priore
*o dicit Ro. vij. 'Concupiscentiam nesciebam esse peccatum, nisi lex diceret : sJöm. 7, 7.
9 tu mihi C IG an tu hoc (o'^nc me) C
\Q^ Rationis Latomianae confutatio. 1521.
Non concupisces'. Nam priiritum illum fedum natura non dLxit peccatura,
sed usum eins nialum iu alieuo corpore, iit stuprum, adulteriuin, foruicatiouem.
Ita iram et avaritiam non dictabat peccatnm, sed usimi eins in furto, fraude,
maledicto, cacde, et sie de aliis. Et haud scio, au peccatnm in scriptiu-is
unquam accipiatur pro operibus illis, quae nos peccata vocamns. Videtui" s
enim ferme radicale illud fermentum sie vocare, qnod fructificat mala opera
et verba. Nam hoc peccatnm proprio revelat lex, prins incognitmn et mor-
iRüm. 5, 13. tnum, nt Ro. v. dicit, qnod et vivacissime latet snb speciosis operil^ns hypo-
critarnm. Nam snb hoc peccato conclndi per scriptnram omnes homines
®ai. 3, 22. dicit Panlns, licet latere nnnqnam possit, qnhi fructns suos prodat, in nno lo
sie, in alio sie. Sed nidlum opns malnm dare qneas, snb quo omnes homines
jRöm. 4, 15. conclndere possis, de qno alias plnra. De posteriore dicit Ro. iiij. 'Lex ü'am
öar. 3, 10. operatur', qnia dicit Gal. iij. 'Maledictns omnis, qui non permanet in omnibns
SRöm. 5, 12. sermonibus, quae scripta sunt iu libro hoc, nt faciat ea'. Et Ro. v. 'per
fRöm. 6, 23. peccatnm mors'. Et vi. 'Stipendium pcccati mors'. Hactenus igitur lux legis is
nos erudit, et sub corruptione et ira nos esse docens atque omnem hominem
et mendacem et filium irae concludens. Atque corruptionem forte contempsis-
semus et nobis in malo nostro placuissemus , nisi alterum malum irae nobis
hanc insaniam non indulgeret et obsisteret, terrore et periculo mortis et in-
ferni, quo minus pacem in priore malo haberemus. Et plane malus malum 20
nobis est ira quam corruptio, quia poenam plus odimus quam culpam.
Igitm* duplex malum lex revelat, internum et externum: alterum, qnod
ipsi nobis irrogavimus, peccatnm seu corruptionem naturae, alterum, qnod
dens irrogat, iram, mortem et maledictionem. Esto, si vis illa duo, culpa
et poena, sed nimis tenuiter et frigide culpam et poenam sub iis vocabulis 25
tractavimus, nescio quas relationes et imputationes fingentes. Nos crasse et
plene secimdum scriptnram peccatnm seu culpam seu internum malum uni-
versam illam corruptionem naturae vocamus, in omnibns membris, malam
i.awoi. 6, 5. et ad malum pronam ab adolescentia uostra, nt Gen. vi. et viij. scribitur.
Et haec ira tanta est, ut ea, quae bona videntur, nihil prosint, nt sunt artes, 30
ingenia, prudentia, fortitudo, continentia et quiccpiid naturalimn, moralinm,
speculabilium est bonorum, in quibus nullum vicimn omnium hominum com-
munis seusus deprehendere possit, adeo, ut hodie etiam nostri Theologi ea
intcr bona numereut, nihil ilHs mali tribueutes, quam qnod extra gratiam
facta regniun coelomm non mereantm', rursum tamen nee infernum, nee 35
poenam mercantur, parati plane asserere, ea coelnm etiam mereri posse, nisi
quendam auditiun de gratia necessaria coucepissent, non enim deesse eis
quicquam putant, quod lex requirat, sed qnod gratia exigat. Legi satis-
factnni docent, sed non Euangelio. Adduut denique, tanta esse haec bona,
ut gratiam mereantur de congruo et infallibiliter, et sie plena bona flaut, si 40
non proprio merito, tarnen per proprium meritum. Accedit his, (juod dens
ipse haec non negat esse bona, sicut revera negari non possnnt, sed remunerat
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 105
et omat temporalibus beneficiis, ut regnis, opibus, gloria, fama, dignitate,
houore, voluptate et iis sirailibus, ita ut non modo speciei propriae, sed et
retributiouis divinae operculum accedat naturali caecitati, quae ignorat vere
bona, ut secure ista et pertiuacissime bona esse contendat, super qua re
5 potissimiun prophetia laboravit, et omnes prophetae occisi sunt, quod haec
carperent et veriora bona exigerent. Prophetia enim nihil aliud quam expolitio
et (ut sie dixerim) praxis et applieatio legis fuit, seu quod dicitur in syUogismis
subsumptio, quae ut quotUibet opus bonum iucideret, pronunciaret, an vere
maleve bonum esset. Büne multa legimus reprobari in libris antiquis, quae
10 obstupescimus. Hinc prohibuit deus, ne suum sensum sequerentiu", sed vocem
eins audirent. Ideo eis semper p^o^^dit prophetas, qui legem practicarent
in his bonis (ut sie dixerim) velut in exemplis raonstrando, quid esset lex.
Sola igitiu" lex ostendit, non quideni esse ista mala per se, cum sint
dona dei, sed esse in malo usu propter radicale iUud peccatum occultissimum,
15 quo in illis confidebant, placebant, gloriabantur insensibili malo, sicut et nunc
et semper facit hoc intimum peccati malum, cum in solo deo fidendmu, pla-
cendum et gloriandum sit, sicut Hiere. ix. dicit: 'Xon glorietur sapiens injcicm. 9,23.
sapientia sua, nee fortis in fortitudine sua, nee dives in diviciis suis'. Omnia
enim haec sunt bona, dispersa gratuito in malos frequentius quam in bonos,
20 ita ut psal. Ixxij. sese periclitari ob hoc queratur, et pene effundi gressus^i. 73, 2f.
suos, sed omnia sunt (ut dixi) sub ira et maledicto conclusa nee quicquam
prosunt, et adeo non parant de congruo ad gratiam, ut magis incrassent cor,
ne gratiam desideret aut necessai'iam sentiat, sicut dicit psal. c. xviij. 'Coagu- ^i. 119, 70.
latum est sicut lac cor eorum'. Melius Heb. 'Incrassatum est sicut adeps
25 cor eonmi'.^ Hie populus proprie in scripturis arguitur impietatis, incre-
dulitatis, diu-ae cervicis, quod indomitum sensimi in istis speciosis l)onis
hiuniliare non possent, nee legem nee peccatum suum in illis agnoscere, semper
arbitrati sese obsequium in his prestare deo prae omnibus aliis vere iustis.
His frustra praedicatur, hi viri sanguiniun et doli. Summa, lex illis est^f. 5, 7.
3ü impleta, nee indigent gratia (ut dixi) nisi ex quodam superfluo exactionis
divinae. His est velatus Moses, nee ferunt faciem eins cornutam,^ mtüi esse
in tanta sapientia, bouitate, iustitia, religione non volunt nee se esse cognoscere
possunt, (juia non audiuut. Vides ergo, quam excedat lex naturalem rationem
incomparabiliter, et quam profundum sit peccatum, cuius Cognitionen! docet
35 lex. Hi ergo omnes sub ira, quia omnes in peccato.
Euangelium contra sie tractat ])eccatum, ut ipsura tollat, et sie pidcher-
rime legem sequitur. Lex enim introduxit et nos obruit peccato per cogni-
tionem eius, quo fecit, ut ab illo liberari peteremus et gratiam suspiraremus.
Nam Euangelium etiam duo praedicat et docet, iustitiam et gratiam dei.
27 possiiit C
') aJergl. S3b. IV 290. 340. ^) 5lac^ Vulg. Exod. 34, 29 pg.
106 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
Per iustitiarn sanat comiptionem naturae, iustitiara vero, quae sit doniim dei,
Wollt. 3, 2i.fides scilicet Christi, sicut Ro. iij. dicit: 'Nunc autem sine lege manifestata est
mm. 5, 1. iustitia dei'. Et iterum Ro. v. 'lustificati gratis ex fide pacem habemus &c.'
9}öm. 3, 28. Et iij. 'Arbitramur enim hominem iustificari ex fide'. Et haec iustitia pec-
cato contraria in scripturis ferme pro intima radice accipitur, cuius fructus s
sunt bona opera. Huic fidei et iiLstitiae comes est gratia seu misericordia,
favor dei, contra iram, quae peccati comes est, ut omnis qui credit in Christum,
habeat deum propitium. Nam nee nos in bono isto iustitiae satis laeti
essemus, nee magnifaceremus eins hoc donum, si solima esset et non gratiam
dei nobis conciliaret. Gratiam accipio hie proprie pro favore dei, sicut debet, lo
non pro qualitate animi, ut nostri recentiores docuerunt,^ atque haec gratia
tandera vere pacem cordis operatur, ut homo a corniptione sua sanatus, etiam
propitium deum habere se sentiat. Hoc est, quod impinguat ossa et con-
scientiam reddit laetam, securam, imperterritam, nihil non audentem, nihil non
potentem, ut quae mortem etiam rideat in fiducia ista gratiae dei. Proinde is
sicut ira maius malum est, quam corruptio peccati, ita gratia maius bonum,
quam sanitas iustitiae, quam ex fide esse diximus. Nemo enim (si posset
fieri) non mallet carere sanitate iustitiae, quam gratia dei. Nam remissio
peccatorum et pax proprie tribuitur gratiae dei, sed fidei tribuitur sanitas
corruptionis. Quia fides est donum et bonum internum oppositum peccato, 20
SD?attf).i3,33. quod expurgat, et fermentum illud Euangelicum in tribus farinae satis ab-
sconditum. At gratia dei est externum bonum, favor dei, opposita irae.
5Höm. 5, 17. Haec duo sie Ro. v. distinguit : 'Si enim unius delicto mortui multi sunt,
multo magis gratia dei et donum in gratia unius hominis lesu Christi in
plures abundavit'. Donum in gratia unius hominis fidem Christi vocat (quam 2.".
et saepius donum vocat), quae nobis data est in gratia Christi, id est, quia
ille solus gratus et acceptus iuter omnes homines, propitium et dementem
deum haberet, «t nobis hoc donum et etiam hanc gratiam mereretur.
3of). 1, 17. Johannes i. lohan. sie: 'Lex per Mosen data est. Gratia vero et veritas
3o^. 1,14. per Ihesum Christum facta est'. Et infra: 'Plenum gratia et vcritate'. Ita 30
veritas ex Christo in nos fluens fides est, gratia fidem comitatur ob gratiam
3üf)- 1, 10. Christi, sicut ibidem praemisit: 'de plenitudine eins omnes accepimus gi*atiam
pro gratia'. Quam gratiam pro qua gratia? gratiam nostram, ut nobis faveret
5of). 1, 17. deus, pro gratia Christi, qua illi favet deus. 'Quia, inquit, Lex per Mosen
datii, sed gratia et veritas per Ihesum Christum facta est'. Habemus ergo 35
duo bona euangelii adversus duo mala legis, donum pro peccato, gratiam
pro ira. lam sequitur, quod illa duo ira et gratia sie se habent (cum sint
extra nos), ut in totum efiundautur, ut qui sub ira est, totus sub tota ira
29 loh, 1. lohannes Baptlsta sie ed. Erl. na^ ed. Witt, unb Jen.
') SSergl. Thom. Aq. Summa theol. II, 1. qu. 112 art. 2, hJO , gratia" aU „quod-
dam habituale donum animae" bejdjrieben hjirb.
Rationis Latomianae confatatio. 1521. 107
est, qui sub gratia, totiis siib tota gratia est, qiiia ira et gratia personas
respiciunt. Quem enim deus in gratiam recipit, totum recipit, et cui favet,
in totum favet. Kursus, cui irascitur, in totum irascitur. Non enim partitiu-
hanc gratiam, sicut doua partitur, nee diligit caput et odit pedes, nee favet
5 animae et odit coqjus. Et tarnen douat animae, quod non donat coqjori,
donat capiti, quod non donat pedibus. Sic et in tota Ecclesia, quae in eadem
gratia dei stat, ut Ro. v. dicit: 'Per quem habemus accessum in gratiam SRöm. 5. 2.
istam, in qua stamus &c.' Diversus et multiformis est in donis suis. Ita
econtra, cui non favet, toti non favet, et tamen non totum punit, imo Ule
10 uno peccato unius membri sub ira totus manet, et hie uno dono uuias operis
sub gratia totus manet, ut longe, sicut dixi, gratia a donis secemenda sit,
cum sola gratia sit vita aeterna Ro. vi. et sola ira sit mors aetema. 9{öm. e, 23.
Veniamus tandem ad institutum. lustus et fidelis absque dubio habet
gratiam et donima: gratiam, quae eum totum gratificet, ut persona prorsus
15 accepta sit, et nullus irae locus in eo sit amplius, donum vero, quod eum
sanet a peccato et tota corruptione sua animi et corporis. Impiissimum ergo
est dicere, baptisatum esse adhuc in peccatis, aut non esse omnia peccata
plenissime remissa. Quid enim ibi peccati, ubi deus favet et nullum nosse
\nilt peccatum, totusque totum acceptat et sanctificat? Sed hoc non est
20 referendiun ad uostram puritatem, ut vides, sed ad solam gratiam faventis
dei. Remissa sunt omnia per gratiam, sed nondum omnia sanata per donum.
Donum etiam iniusum est, fermentum mixtum est, laborat, ut peccatum ex-
purget, quod iam personae indultum est, et hospitem malum extrudat, cui
licentia facta est eiiciendi. Interim dum haec agimtiu-, peccatum dicitm* et
25 est vere natura sua, sed iam peccatum sine ira, sine lege, peccatum mortuum,
peccatum innoxium, modo in gratia et dono eins perseveres. 'S'\hi\ differt
peccatum a seipso, secundum natiu-am suam, ante gratiam et post gratiam,
differt vero a sui tractatu. Aliter enim nunc tractatiu- quam antea. Quo-
modo antea tractabatur? ut esset et cognosceretur et obrueret nos, nunc
30 tractatur, ut non sit et eiiciatur. At non ob hoc non est vere et naturaliter
peccatum. Quin ingi-atitudo et iniuria est gi*atiae et doni dei, negare ipsiun
vere esse peccatum. Gratia quidem nullum ibi peccatum habet, quia persona
tota plaeet, donum autem peccatum habet, quod expurget et expugnet, sed
et persona non plaeet nee hal)et gratiam, nisi ob donum hoc modo peccatimi
35 expurgare laborans. Deus non fictos, sed veros peccatores salvos facit, non
fictum, sed verum peccatum mortificare docet.
Ecce istum modiun intelligendi et loquendi simplicem et Pauhnum ego
quaero et volo habere in tractatu peccati et gratiae. Hie purus et sincerus
prorsus sine ulla difficultate capitur, nullis distinctionibus iudiget et miro
40 modo blandus apertusque est et totam scripturam aperit. Non est hie
necesse dicere, peccatum apud Paulum pro infimiitate capi, imo necesse est
pro vero peccato capi, quo gratia et donum dei pure et vere commendentiu".
108 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
Quod si quis neget vere peccatiim esse, hie donum dei blasphemat et ingratus
est. Ita dico et doceo, ut omnis homo in omni opere suo sciat se tantum
habere de peccato, quantum in ipso nondum est eiectum peccatum, qualis
arbor, taUs fructus, ne glorietur coram deo de mundicia sua in seipso,
glorietur autem in gratia et dono dei, quod faventem deum habet, qni hoc s
peccatum non imputat, insuper donum dedit, quo expurget. Veritatem ergo
confiteatur, quod si secundum naturam operis, citra gratiam, iudicandus esset,
non posset subsistere ante faciem eius. Nunc, quia in gratia nititm-, nihil
est, quod euni accusare potest. An sunt haec tarn obscura, ut sophistarum
immensa illa volumina de peccato et gratia congesta? An non iam Pauli lo
verbum et pietas fidei et ratio illa, quae cogere videbatur, ut peccatum pro
poena caperetur, pulchre couveniunt? Quid facilius dicere quam peccatum
tractari aut lege aut Euangelio? Si lege sola tractes, mors et ira est, si
solo Euangelio, gratia et vita est, manet tamen sub utroque vere et natura-
liter peccatum. Quo circa patrum autoritates, qui negant peccatiun esse in is
iusto, omnes intelligendae sunt secundum gratiam, sed non secundum naturam
peccati vel legem. Christus enim nos liberavit, ut iam non simus sub lege,
sed sub gratia.
At dices: 'patres sancti peccatum negant, nee tu probas hoc modo
peccatum hie accipiendum'. Respondeo: Primum, nihil impium et aliemmi 20
tamen a fide sapio et doceo. Nonne admittis? Et probabo latius. Deiude
hoc probo, quod peccatmu in scripturis accipitur ubique, ut ego accipio, ideo
efficaciter probo sie accipiendum esse, cum sine scripturae exemplo nihil sit
in fide asserendum. Deinde dupliciter tu nihil probas. Primum non probas,
patres negare peccatum sie accipiendum esse aut accipi posse, ut ego capio, 25
quia et si infirmitatera appellent et peccatum negent, hoc facere videri possunt
respiciendo non naturam peccati, sed gratiam dei, nee habes, quod hie opponas.
Iam si etiam ex animo negent secundum naturam esse peccatum, non tamen
probant, nee est articulus fidei, quod ipsi sentiunt aut dicunt, imo periculose
dicunt, dum sine exemplo scripturae dicunt. Sic, quod peccatum significet 3o
reatum tantum, nee probas ipsos velle, nee ipsi probant ita esse debere. Vos
invenistis hoc obscurissimum verbum Veatus', quod peccatum formaliter vultis
significare, scilicet scriptura simplicior est, nihil nisi corruptionem et iram
facili et aperto sermone habet. Ita quod remissionem omni um peccatorum,
ablutionem peccatorum et quaecunque tandem de baptismi gloria non immerito 35
dicunt, non probas idem esse, quod 'nulluni peccatum natura relinqui', nee
i.^ftr.2, 11. ipsi idem probant. Sed omnibus obstat Paulus, sed et Petrus, quorum hie
SRöm. 6, 12. carnalia desideria militare adversus animam, ille peccatum in corpore mortali
concupiscere adversus spiritimi dicit, coguntque patrum dicta ad gratiam
34 remissio peccatorum ABC, aud^ nod^ ed. F^rl. 35 absolutionem ed. Witt. leu.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 109
baptisato faventem douumque paccato adversarium, non ad naturam peecati
aut legem speetare. Et sie omnia, Latome, simt tua inauia et confiita,ta,
dispersa sicut pulvis ante faciem venti. Cum ergo huic sententiae meae
faveat pietas, consentiant verba scriptm-ae, sitque in ea simplicitas sinceritas-
5 que tarn verborum quam rerum, nolo milii auferri vocabulum peecati in
Omnibus hominibus omnibusque operibus eoruni in hac vita, etiam si con-
fitear, nihil eos habere peecati aut mali operis secimdum gratiam dei. Qui
me sequi nolet, omittat et sequatur alia, sed sua sciat humanis niti, mea
divinis testimoniis. Non patiar, ut plus Augustino credatm- Apostolum glo-
10 santi, quam ipsi Apostolo toties peccatum iteranti.
Videamus nunc congruentias scriptiu-ae in hanc sententiam. Christus Suc. 24, 47.
Lucae ult. poenitentiam et remissionem praedicari dicit in nomine eins. Cur
non satis erat remissio peccatorum? Nonne huc congruit, quod poenitentia
est immutatio con'uptionis et renovatio de peccato assidua, quam operatur
15 fides, donum dei, et remissio gratiae donum est, ut non sit ibi peccatum irae?
Nee enim praedicari docet poenitentiam illam ficticiam sophistarura, quae ad
horam diu-at. Quam diu praedicatur, quam diu vivitm*, poenitendum et
novandum est, ut peccatum expellatur. Nunquid potes sie aptare ista duo
infirmitati et poenae? quis de infirmitate poeniteat? quis poenam innovet?
20 Idem facit verbum lohannis Bap. a Cliristo repetitum : 'Poenitentiam agite, Watit). 3, 2.
appropinquat regnum coelorum'. Quid hoc est nisi mutare vitam, quod fides
facit peccatum expurgans, et sub dei regno esse, quod gratia facit remittens?
Nam hos fructus dignos vocat Johannes, si peccatum expurgetur, et non ©Jattfj. 3, s.
Opera externa simulentur. Huc tam pulchre congruit parabola Matt. xiij. de3Kattö.i3,33.
25 fermento et farinae satis tribus, ut nihil aptius possit. Non sie autem con-
gruit, si infirmitatem et poenam appelles peccatum, imo iam tenebras offu-
disti his vocibus, ut parabolam non videas nee sapias. Huc et parabola defiuc.io, 3of.
semivivo a Samaritano curato tota et primo loco pertinet, qui non simul
sanatus, simul tarnen susceptus est curari, levita et sacerdote legis ministris
30 videntibus cum, sed non iuvantibus. Lex peccatiun (ut dixi) cognoscere facit,
sed Christus per fidem sanat et in gratiam dei reducit. Huc illud lohan. go^. 13, 10.
*Qui lotus est, mundus est totus', nempe per gratiam, et tamen lavat per
fidem operantem pedes peecati reliqui. Huc, quod nos palmites in Christo, 300. 15,1.2.
qui est vitis, cum finictificemus ut mundi per omnia, tamen agricola coelestis
35 mundum purgat, ut fhictum })lus aiferat. Nihil horum potes ad poenas et
infirmitates aptare, statim enim perit lavandi, purgandi, curandi sensus, nisi
quod vaga venialia huc possis trahere, sed superficialis ille est sensus, folia
praescindit, radicem non excindit. Et sicut similitudo habet a Latomo in-
1 peecati adversariani AB lö donum dei et remissio. Gratiao doiiuin A15, banac^
audö SBatc^ unb ed. Erl.; bie xid^tigc 3ntcrt)unltion in C 28 toto od. Witt. len.
110 Rationis Latomianae confutatio. 1521,
ducta/ similis est iste modus curandi radenti capillos, ubi denuo renaseuntiir.
Non sie donum dei, quod radiees mortificare laborat, et non actus, sed ipsam
personam purgat, ut veuialia illa ccssent aut certe minus pullulent: frusü-a
venialibus resistis, nisi peccatum illud fomitis extiuguas, uude illa pullulant.
Peccatum semper coucupiscit, sed concupiscentiae eius resistis, si nou tantum 5
motibus eius resistis, sed ipsum quoque iugulas, quod fit per donum fidei
mortificantis, crucifigentis et passionibus variis exercentis veterem istum pec-
9Jüm. 6, 6. cati hominem, ut Apostolus vocat. Huc quadrat et illa figura, quam supra
5Ric{)t. i,27ff.posui,^ quod filii Israel possessa terra Canaan reliquias Amorreorum, lebu-
seorum, Cananeorum non deleverunt. Non erant alterius naturae reliquiae lo
istae, quam ipsae gentes. At uostri isti iufirmitatem et poenam etiam non
malam, imo utilem et ferendam docent, quasi non sit expurganda.
SRöm. 6, 6f. Concludo ergo: Quando Paulus Roma. vi. peccatum in mortali corpore,
mm. 8, 2. peccatum non dominari, corpus peccati destrui, Ro. viij. a lege peccati liberari,
SRöm. 7, 13. Roma. vij. peccatmn operari, peccatum repugnai'c, peccatum captivare, ser- is
i.dör.T.s. vire legi peccati, i. Cor. vij. incontinentiam, i. Cor. v. fermentum vetus maliciae
epf)'.' 4,' 22. et nequitiae, Ephe. iiij. veterem hominem, Coloss. iij. iram, libidinem, ava-
^cbr.'i2! liritiam, Hebr. xiij. circunstans peccatum, breviter uusquam non peccati et vicii
nomine appellet, atque si semel tantum appellasset peccatum, nulli angelorimi
cederem: nunc cum tot locis idem constanter asserat, qui sunt illi homines, 20
ut eorum glosas in textum, erasis Pauli verbis, me cogant reponere? Nolo
eorum sententias, peccatum inesse nobis dico et in omnibus operibus nostris
cum fiducia, quam diu hie smnus. Si ergo Lovanienses mei me ante audis-
sent et plus in verba dei quam hominmn intendissent, utique veritatem purius
cognovissent, quae eos a tarn immani blasphemia, sacrilegio, crimine, scelere 25
praeservasset, ut verbum Pauli tarn temere non exm'erent. Sed et adhuc
eis offero optionem, ut resipiscant, errorem agnoscant, dent gloriam deo, con-
fiteantur suas insanias, quas nulla ratione tueri possunt, et ecce ignota sint
eis omnia. Libentissime enim communicabo illis, nee memor ero malorum
unquam, sicut nolo meorum esse deiun memorem. Quod si perstent, quod 3o
execror, certe anathema eos liabebo. Dominus viderit, an mea excommuni-
catio pluris minorisve sit, quam insulsae, sanguinariae, sacrilegae, breviter
Papa et Roma dignissimae bullae. Amen. Ex istis oredo nunc satis asserta,
defensa et munita omnia, (piae ad huuc articulum adduxi in resolutione mea,*
quam Latomus oppugnat, et Latomi omnia esse nihil quam ignorantias 35
scripturae, tum meras praesumptiones et petitiones jirincijni.
Unum adiiciam, ut ratione et experientia causam istam iuvem. Cum
sophistis disputo. Veniamus de regula ad exempkun, ne simus Stoici, qui
*) OpP- Latomi 93(. 6^. ^Dicimus baptisma ... auferre crimina nee rädere, nee
ut omnium ijeccatorum radiees in mala carne teneantur, quasi rasorum in capite
capillorum, unde crescant iterum resecanda peccata." ^) Söcrgl. oben ©. 89. ') 23ergl.
5Bb. II 411 flg.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 111
sapientem eum defiDierunt, quem nunquam viderunt, qualem oratorem Quin-
tilianus ^ qiioque format. Quaero, an iiUum liominem dare audeant, qui possit
de iino suo opere bono dicere *hoc est siue peccato', etiam eo modo, quo
ipsi de peccato loquuntm\ Ego non credo ipsosmet aut ullum hominem hoc
5 ausurum de suo opere sentire. Si negant ullum posse, quid ergo me crimi-
nantur tarn immaniter, cum ipsi idem sentiaut, imo magis quam ego dicaut?
Ego enim de veuiali peccato non dixi. lam quae est absurditas, in omni
opere bono ponere peccatum, cmn ipsi fateantur, in plurimis certo esse pec-
catum, et in paucis non esse peccatimi, etiam dum siue exemplo secundum
10 regiüam solam loquimtur. Si non est absurdum in imo aut multis, quo-
modo absurdum aut impossibile in omnibus? Sumus ergone pulchri doctores,
qui regulam docemus sine exemplo? Sed dicent: 'Incertum est, cuius opiis
bonum sit sine peccato, tamen sine peccato esse non dubitamus'. Quid ergo
facimus? ducimus homines in incertum cum nostris doctrinis? An hoc non
15 est absurdum, docere in Ecclesia incerta? Quando ergo erit pax in cordibus
nostris? Quid Interim faciet? an orabit pro venia peccati in bono opere,
aut iactabit illud coram deo? Periculiun est, si peccatum est, et veniam
non petit. Kursus periculum, si veniam petit, ubi non est aut non esse
putat culpam. Mentietur enim et orabit pro eo, pro quo non orandum sentit,
20 et hoc ipso confitebitur opus venia dignum, et faciet ei iniiu-iam. Suspendet
in dubium? ergo etiam incerta orare oportet, non tantum operari? Gratias
vobis, Magistri nostri, qui nihil certum nobis relinquitis, nee hoc quidem
certum facitis, an sint incerta omnia.
Sed facessant ista. Exemplum huius regulae 'opus bonum est sine
25 peccato' plane deest in hac vita, quia Paulus (ut diximus) non audet hoc
asserere de suis operibus, 'Nihil mihi (inquiens) conscius sum, sed non in i. Gor. 4,4.
hoc iustificatus sum\ Certos autem uos esse oportet, ideo deus in gratia
sua nobis providit hominem, in quo confideremus, et non in opera nostra.
Nam quamvis per donum fidei nos iustificarit et per gratiam suam nobis
30 factus sit propitius, tamen ne vagaremur in nobis ipsis et in his donis suis,
voluit, ut in Christum niteremm', ut nee iustitia illa cepta nobis satis sit,
nisi in Christi iustitia haereat et ex ipso fluat, ne quis insipiens, semel accepto
dono, iam satur et securus sibi videatiu-, sed in illum nos rapi de die in
diem magis voluit, non in acceptis consistere, sed in Christum plane trans-
35 formari. Dlius enim iustitia certa et perpetua est, ibi non est nutare, ibi
non est deficere, ipse dominus omnium. Ideo Paulus mira diligentia quoties
fidem Christi praedicat, sie praedicat, ut non tantum per illum aut ab illo
sit iustitia, sed etiam in illiun, ut nos in ipsum referat et transformet et
velut in absconsum ponat, donec transeat ira. Sic Ro. v. 'lustificati ex fideSont. 5, 1.
11 ergo ne ABC 22 nihil incertum AB ed. Erl. nihil certum C nihil nisi incertum
ed. Witt. Ten. unb banod^ Söaid^ä Übetje^uug
') 93etgl. Quintil. instit. orat. Hb. 8 prooem. 13 sq.
112 Rationis Latoraianae confutatio. 1521.
pacem habemus ad deum per dominum nostrum Ihesum Christiim\ Ecce
fides non satis, sed fides, quae se sub alas Cliristi recondat et iu illius iustitia
Munt. 5, 2. glorietur. Et iterum: 'Per quem habemus accessum ad deum, per fidem in
gratiam istam'. Itermu fidem sie docet, ut eam sub alas Christi proiiciat.
(äoi. 1, 20. Et Colos. i. 'Et per eum placuit reconciliari omnia in ipsum'. Ecce per eum s
in ipsum. Et ultra: 'Pacificans per sanguinem crucis eins per ipsum'. Quid
istis vult Apostolus, nisi quod non satis est illa fides vaga sophistarura, quae
accepto dono putatur operari? sed ea demum fides est, quae te pullastrum,
ffljai. 4, 2. Christum gallinara facit, ut sub pennis eins speres. Nam 'salus in pennis
eins', ait Malachias, ut scilicet non in fide accepta nitaris, hoc est enim fi^rni- lo
cari, sed fidem esse scias, si ei adheseris, de ipso praesumpseris , quod tibi
sanetus iustusque sit. Ecce haec fides est donum dei, quae gratiam dei
nobis obtinet et peccatum illud expurgat, et salvos certosque fiicit, non nostris,
sed Christi operibus, ut subsistere et permanere inaeternmn possimus, sicut
Häi. 112, 3. scriptum est : 'Iustitia eins manet in seculum seculi*. is
Dices autem: 'Videmini verbi controversia torqueri, quaudo in summa
convenitis, neutri asserentes damnabile esse illud reliquum baptismi, sive
peccatum sit sive poena'. Respondeo: de fine concordamus, esse scilicet
innoxium, sed nequaquam de causa ipsa. Nam ipsi naturae tribuunt, quod
gratiae dei est, quod ferendum non est. Deinde securos fiiciunt homines, ne 20
peccatum expurgent. Minuunt etiam mysterii Christi notitiara, per hoc et
laudem et amorem dei, dum non considerant effusissimae gratiae bonitatem
super peccatores expansam, sed innocentem naturam fiiciunt, atque si nihil
aliud obstaret, sine scripturis loquuntur, tum scripturae synceritatem sine
causa perdunt et intelligeutiam renmi obscurant. Quo fit, ut amissa simpli- 25
citate sua scandalum fiat, quod nos ab ipsa longius ducat, sicut contigit,
dum primo admisimus hominum glosas tanquam pias et lucidiores, quam sit
scriptm-a, tandem et huius glosae aliam glosam, ut iam non sit modus glossas
glossarum augendi et nos in confusionem verborum coufusissimam trahendi,
donec prorsus nihil Christianarum rerum amplius nosceremus et iam gentiles 30
insanias nostris pares et utiles arbitraremur. Ista scandala et excelsa tollenda
fiiQflei. 1, 4. sunt, et viae Sion, quae diu satis luxerunt, aliquando terendae iterum, ac
puro nos tritico simplicis et syncerae scripturae pasccndi. Vides enim et
hie Latomum omnia glossis hominum incerta fiicere, praeter ea quae sunt
SRöm. 7, 14 ff. hominum et philosophorum, adeo ut et hune locum Pauli dupliciter exponere 35
licere putet, de homiue sub lege vel de horaine sub gratia.^ At hoc est
nihil docere, sed animas confundere. Negandi et reprobandi prorsus sunt,
qui Paulura hie de homine sub lege loqui aflßrmant, ciun verba satis sint
*) Opp. Latomi SBl. 9 : , Duobus modis a veteribus catholicis explicatur ille locus
Apostoli . . . uno, quasi Apostohis loquatur in pei'sona hominis sub lege ]iositi, nondum
per gratiam iustificati quem sensum si sequimur, exclusa est Martini glori.itio.
Secundo modo explicatur, ut Apostolus loquatur in sua et iustorum persona".
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 113
aperta et clara, qiiocl delectetiu' in lege dei et serviat mente legi dei, quod
nulli impio potest quadrare, qui totis viribus repugiiat legi dei, sicut c. iij.Diöm. 3, loff.
et V. docuerat. Meum consilium sit: qui sacras literas non potest certo
sensu teuere, eas dimittat. Tutius est cum laicis ignorare eas, quam incertas
5 habere, Incredibile est, quantas molestias Satan per eas faciat morituro, si
ambiguas habeat, ut sophistas in hoc suscitatos putem a diabolo, ut eas in-
certas faciaut aequivocationibus et ludibriis suis.
Quaerimus igiturhic: ubi est ille testimoniorum ponderator,^ qui rationem
reddere voliiit pro Lovaniensibus Magistralibus nostris? Nonne ipse nihil
10 certi asserit? Nonne solura hoc agit, ut Lutheri sententia sit contra suam
dubiam sententiara? At illi, qui damnavenmt et exusserunt, alii fuerunt.
Nempe qui voluerunt suam assertam, certam et infallibilem sentcntiam esse,
ut non solum possit, sed debeat quoque sie dici. Et pro his miseris nihil
loquitur Latomus, cum pro iis solis loqui promiserit adeo fidens, ut puden-
ir. dum iactarit, in re tam certa rationem petere. Sed, ut dixi, non suae rationi,
sed biülae nixi sunt, ut auderent prodire, nee aliud prodeuutes quaerebaiit,
quam ut scripturas lacerai'ent et os orbi oblinirent cum suo 'Potest sie dici'.
Si autem sie etiam de furore suo sensissent et dixissent : 'Potest sie damnari
et exuri, sed nondum dicimus, quod debeat et oporteat sie damnari et exui-i',
20 responderet opus eorum verbis eorum. Nunc quales declarent seipsos quis
non videt? qui hoc pro certo damnarint, de quo hodie quoque incertos esse
seipsos confitentur. Nam etsi patres sancti quandoque dubitent et varient in
scriptiirarum sensibus, nunquam tamen fiu-orem hunc addiderunt, ut asserereut
alienaque damnarent et exurerent. Igitur ratio illa nondum prodit, quae
25 promittitur per istum ponderatorem. Nam ut Lutherum et sententiam eins
eludat, suam tamen non probat uec meam improbat, sed utranque incertam
facit, cum utraque ab eo inducta expositio esse vera non possit. Quare
concludo, Magistros nostrales cum me damnarent, fuisse insanos, et qui
nescirent quid facerent. Testis est Latomus eorum patronus, qui ideo hunc
3u librum scripsit, ne orbem hoc diutius lateret.
Cum ego dixissera^ 'repugnare legi' aliud non esse quam peccare, 'non
agere bonum' esse contra legem, respondct,^ quod Augustinus audeat assorere,
non esse peceatum, nisi consentiatur. Tum ipse addit, et nihil damnationis
in eis esse, quia non peccant. Yide nequitiosum sophistam, ut omnia depravet.
') Sßergl. oben ©. G2. '-) i^ergl. 2?b. II 412. =") Opp. Latonii m. 11.
, Augustinus non solum autlet hoc intelligere, sed multis locis apertissime dicit, ....
quod ipsum concupiscere, qui est motns carnis sive sensualitatis, rationi et legi rebellis,
non est peceatum, nisi adhibeatui- rationis consensus. Hoc vult Apostolus ad Ko. S.
cum dicit: 'Nihil ergo damnationis etc.'." iJatoniu«3 beruft fid) aui Sd^e ^itiigiiftins njie
de civ, Dei I 25 : ,illa concupiscentialis inobedientia . . . quanto raagis absque culpa
est in corpore non consontientis, si absque culpa est in corpore dormientis?" Opp.
(Venet. 1732) VIT 24. C-Ücrgt. III 2. 905: „non in ipso desiderio pravo, sed in nostra
consensione peccamus".)
Sut^erS 2öetfe. VIII. 8
114 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
Quis non videt, Augiistinum hie loqui de mortali peccato, quod fit consensu in
conc'upiscentias peccati? non tarnen negat istos niotus esse venialia peccata.
Adhuc Latomus hoc contra Luthenun esse fingit, non quod ignoret me loqui
de peccato non raortali seu damnationis, sed quod malitia agitatus optet mea
sie intelligi. lam quam Latomiana dialectica : 'nihil damnationis, quia non pec- 5
cant'. Ergo ex opposito consequentis oppositum antecedentis sequitur: Veni-
aliter peccantes peccant, ergo non nihil damnationis est illis. Hoc est Aposto-
lum Paulnm Lovanialiter interpretari. Peccatnm veniale sine damnatione asse-
runt, menm autera illud peccatnm damnationis faciunt. Nee dignantur memi-
SRöm. 8, 1. nisse, quam crebro ego quoque illud induxerim, quod Paulus ait, nihil esse to
damnationis, licet nonnihil sit peccati, quia tot de peccato praemiserat, sed
ideo nihil est damnationis, non quia non sit ibi peccatnm, ut Latomus men-
titur, sed quia sunt in Christo Ihesu, dicit Paulus, id est pullastri sub gallina
mm. f,, Vü. et sub umbra iustitiae illius pausant, seu ut Ro. v. clarius dicit, gratiam et
donum in gratia illius habent. Deinde non ambulant secundnm peccatnm seu u,
carnem peccati, id est, non consentiunt peccato, quod revera habent. Dens
enim ])rovidit duo robustissima munitissimaque firmamenta, ne hoc peccatnm
atöm. 3, 2.1. eis sit in damnationem. Primuni, ipsum Christum propitiatorium (nt Ro. iij.),
ut sub huius gratia tuti sint, non quia credunt et fidem aut donum habent,
sed (piia in gratia Christi habent. Nullius enim fides subsistcret, nisi in Christi 20
propria iustitia niteretur et illins protectione servaretnr. Haec est enim fides
(ut dixi) Vera, non absoluta immo obsoleta illa qualitas in anima, ut illi
fingnnt, sed quae se a gratia Christi non patitnr avelli, nee alio nititur, quam
quod seit, illnm esse in gratia dei nee posse damnari, nee aliquem, qui sie
in eum se proiecerit. Scilicet tarn magna res est hoc peccatnm reliquum, 25
sie intolerabile iudicium dei, ut nisi eum pro te opj)onas, qnciu sine omni
peccato esse nosti, snbsistere nequeas, id quod facit fides vera.
Alt^rum est, quod dono accepto non ambulant secundnm carnem, nee
obediunt peccato, sed prius illud principale et robustissimum est, licet et
alterum sit aliqnid, sed in virtutc prioris. Quia pepigit deus pactum iis, 30
qui sunt hoc modo in Christo, nt si pngnent contra seipsos et peccatum
suum, nihil sit damnationis. Non ergo nihil est damnationis, ut Latomus
delyrat, (juia non peccant, aut non sit peccatum in opere bono. Hoc fingit
sophista extra et contra apertum textum Pauli e proprio (iapite. Sed quia
sunt (inqnit) in Christo Ihesu et non ambulant secundnm carnem, manifiäste 35
de mortali peccato loquens. Solum hoc agnnt sophistae, ut hoc peccatum
extenuent, quod deus tantum cxaggerat, ut filium suum sibi velit opponi et
horaines omues hoc vehementissimo iudicio ad Christum urgere et compellere,
ut sub alas eins trementes, desperantes, anhelantes sese recipiant. At isti
huius peccati negatores fiieiunt oscitantes et securos homines in accepto dono, 40
per hoc et Christi gratiam vilem et misericordiam dei levem, ad quae sequi
37 ei velit C 39 „ad" fe^tt in AH, ctgänat in C, ed. Witt. len.
Eationis Latomianae confutatio. 1521, 115
necessario oportet frigus amoris, scguiciem lauclis et teporem gratitudinis.
Nihil de Christo hi prorsus sciunt. Tu ergo cave illos pestilentissimos et
disce opera dei magna, mirifica et gloriosa esse, ideo scias tete non posse
hoc peccatum satis exaggerare. Neque enim mahira eius iilkis hominum
5 unqiiam iuvestigare aut comprehendere peuitus potnit, cum sit infinitum et
aeternum, ut rm-sus opera dei cognoscas iu Christo tecura facta esse im-
mensa, ut qui tam potentem tibi in Christo gratiam praeordinarit, quae tanto
malo nou patiatur tete perdi, et qui tanto malo dignus sis, tameu illius
hominis gratia non sohim illo non perdaris, sed etiam tandem ab eo libereris.
to Magnificanda est gloria gratiae, nee potest satis magnificari, ita ut Pauhis
exclamet: 'Gratias deo pro inenarrabili dono eins'. Ne ergo auscnltes frigidis 2. csor. 9, is.
istis et languidis sophistarum sibilis de operibus bonis sine peccato, de fide
infusa, de fide acquisita, de libero arbitrio : somnia sunt et hidicra ad istam
rem seriam. In Christum tete rapi oportet, sicut Isaias ij. dicit: 'lugredere Sei. 2, 10.
15 in petram et abscondere in fossa hurao a facie timoris domini et a gloria
raaiestatis eius'. Et in Cant. 'Columba mea in foraminibus petrae, in cavernisc^pi)c[.2, 14.
raaceriae'. Noli errare. Magnitudo protectiouis satis indicat, quantum sit
peccatum istud, nisi Christum filium dei existimes ligneam aliquam imaginem
esse. Omnes sancti ü'emunt hoc iudicium, et nisi Christum opertorem liabeant,
20 pereimt, et nos adliuc disputamus et ludimus, in operibus bonis peccatum
esse! Sic scilicet de tremenda maiestate aeterua sapimus, quasi de homine
quovis disputemus, quando de illa disputamus.
Deinde procedit distinctor dicens,^ duabus causis vicium, quod contra
legem dei esse videtur, non esse peccatum. Prima, dum abest usus rationis,
2h ut in furiosis, dormientibus , infantibus. Secunda, dum non consentitur Uli,
ut in virginibus &c. Quis iterum hie non videt defendi non Lovanienses,
qui Lutherum damnaverunt de peccato illo in sanctis serviente per gratiam
dei, sed fictos aliquos morpheos, qui damnarint cum, qui peccatum mortale
in opere bono posuerit? Plane nullus hactenus sophistarum me tedio vicit,
30 praeter hunc Latomum: tanta est in homine nequitia et nugandi insania.
Nam tam hebes non est, ut non intellexerit, me de eiusmodi peccato non
loqui, super quo patrum dicta citat et ipse blatterat, cum hoc saepius scse
nosse testetur, sed mera nequitia est, quo conti'a proprium testimonium de
peccato damnationis me locutum esse iactet et orbi (ut dixi) imponat. Tale
35 est et illud, quod pronitatem ad malum non impedimentum virtutis nee malum
nee peccatum dicit,^ imo profccit (inquit) martyribus ad bonum. (^uid audio?
2 ii C 15 fossa Immi C; SBald§ mö^tc fissa tefen
*) Opp. Latomi SBI. 11. *) 331. 11'': „quod pronitas ad malum et difficultas
ad bonum non faciunt opus virtutis esse peccatum, patet in martyribus, in quibus
naturalis amor vitae praesentis et timor cruciatus et mortis et ipse dolor, qui dilectione
iusticiae vincitur, non minuit. sed potius äuget »nartyrii loronam".
WQ Rationis Latomianae confutatio. 1521.
'profecit eis ad boniim, ergo non est peccalum'. Vides, ut insignite gratiam
dei blasphemare volueriiit sophistae. Nam hoc, quod gratiae dei est, peccato
impndentissime tribuunt. Diabolus tentator proficit sanctis in bonum, ergo
eins tentationes non sunt malae neqiie peccata. Vincenda sunt mala proni-
tatis, ergo non sunt mala. Obsecro, quam iste sophista meam teutat pacien- ■>
tiam egregie. Vere si quid pecca%T in Hbello contra eoram damnationem
edito,^ hie abunde poenitentiam ago, incredibilera hebetudinera, inscitiam et
maliciam eins ferendo. Ideo enim peccatum est pronitas, quia resistit et
negocinm facit martyribus, (|uanquam hlnc virtus gratiae elucescat magis.
Non debet aiitem hoc negocinm esse, si iudicium dei spectes. Misericordiae lo
est quod parcitiu-, doni divini est quod vincitur. Tu lector vide, quo parri-
cidio reus fuerim, quando lios homincs trunco stupidiores finxi.
Etiam hoc addit,^ peccatum non esse nisi vohuitarium, praesertim actuale,
ergo in opcre bono non est peccatum: tcnet conscquentia a Latomo ad Lato-
nmm. Vel qnia Gregorius dicit:^ 'Xunquam vasis irae redderet deus in- i5
teritura, si non vohmtariiun invenirentur habere peccatmii'. Et quare reddit
intentum infantibus et ignorantibus? Sed et Gregorius hie de vasis irae et
l^ccatis eorum loquitur, quod Latomus intelligit de ])eccatis sanctorum in
bono opere, alioqui quomodo contra me induceret? Quid alioqui faceret ad
propositum? Peccatum enim a me dictum impugnat, et hoc non esse per 20
Gregorium probat, quia sohmi voluntarium esse debet. Sed fessus sum.
Valeat sycophanta insulsissimus, qui nee me, nee se, nee patres, nee scripturas
uno pih) intelhgit, ac si intelligat, intelligere non vult. Nihil recte actum
est in hoc toto libro, quam quod I^ovaniensibus incendiariis et Antichristianae
l)ullae dignus datus est patroims. Apostolum ipsum videanuis et glosas 25
eorum iuxta positas consideremus, ut discamns, quot repente nova vocabula
SRöm. 7, 14 nascantur. 'Seimus (inquit) quoniam lex spiritualis est. Ego autem carnalis,
venundatus sub peccato^, id est, ut illi dicunt: 'Ego sum infirmus et punitus,
venundatus sub poena'. Tum 'spiritualis", quia per Antithesin dicitur, idem
erit quod 'sanus, sine poena, redemptus de poena'. Deinde: 'Quod enim 3o
operor, non intelligo (id est, poenam patior). Non enim quod volo bonum
(id est, impunitatem), hoc ago, sed quod odio malum (id est poenam), hoc
ago. Si autem quod nolo, illud facio, consentio legi (id est, impunis sum),
quoniam ))ona est (id est, im}>unitas est). Nunc autem non ego operor illud,
sed qu(»d habitat in me peccatum (id est, poena). Scio enim, quia non habitat 35
in me, hoc est in carne mea, bonum (id est, impunitas). Nam velle adiacet
mihi, perficere autem non invenio, Non enim quod volo bonum (id est, im-
35 kiest AB
') S8b. VI ©. 181 ff. '^) f8L 11^: ,non qualitercunque quod lex vetat f'acere,
peccatum est, sed voluntarie, hoc est ex libero voluntatis consensu, quod incaluninia-
biliter verum est de peccato actuali." ^) Siergt. Gregorii Opp. Paris. 170;'). III. 2. 563.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 117
piiuitatem) hoc facio, sed quod uolo maliim (id est, poenam) hoc facio. Si
autem quod uoh), illud facio, iaiii uoii ego operor ilhid, sed quod habitat in
me peccatum (id est, poeua). luveuio igitur legem volenti mihi facere bonum
(id est, impunitatem), quoniam mihi maliun (id est, poena) adiacet. Con-
5 delector enim legi dei (id est, impunis sum) secundum interiorem homiuem,
video autem aliam legem (id est, poenam) in membris meis, repugnantem
(id est, poena afficientem) legi mentis meae (id est, impunitati nieae) et capti-
vaat«m me (id est, poeua trahentem) in legem peccati (id est, in poenam),
quae est in membris meis. Infoelix ego homo, quis me liberabit de corpore
10 mortis huius (id est, poeuae huius)? Gratia deo per lesum Cliristum dominum
nostrum. Igitm* ego ipse servio mente legi dei (id est, subditus sum im-
punitati), carne autem legi peccati (id est, subditus sum poenae). Nihil ergo
damnationis est &c.'
Est hoc Paulum elucidare, ut dem bene et vere sie dici? *At patres
ij sie dixerunt', sed uunquid praeceperuut aut praecipere potuerunt sie dicendum
esse? Nonne obedieudum est magis deo quam hominibus? Paulus praecipit aivgjd^. 6, 23.
et praecipiendi ins habuit, ut vitares prophanas vocum uovitates et loque-
reris, ut ipse loquitur, et sacris vocum autiquitatibus inhereres. Quid enim
prophanum? nonne quod non est sacrum? At humanuni non est sacrum,
30 deinde novum, (juia non ab Apostolis positum. Nee est, quod mihi 'homo-
usion' illud obiectes adversus Arrianos receptum.^ Non fuit receptum a multis
iisque praeclarissimis , quod et Hieronymus optavit aboleri, adeoque non a
eifugerunt periculum hoc invento vocabulo, ut Hieronymus queratur nescire,
quid veneni lateat in syllabis et literis,^ adeo illud Arriani magis quam
25 scripturas etiam exagitabant. Nee Hilarius^ hie aliud habuit, quod respon-
deret, quam quod idem per id vocabuli significaretur, quod res esset et tota
scriptura haberet, id quod in praesenti non datur. Nullo enim loco scriptura
'peccatum' pro poena ista, sed contra ubique pro malo legi dei adversario
accipit, ut similitudo etiam (qua Latomus vel sola Theologus est) hie non
30 habeat locum. lam si esset similitudo et exemplum valeret, tarnen non esset
trahendum in consequentiam , sed indulgendum patribus, qui semel extra
scripturam posuissent vocem prophanam. Alioqui, si exemplum statuas, totam
scripturam ]ic('l)it in alias voces mutare, sicut sophistae fecerunt. Quod si
odit auima mea vocem homousion, et nolim ea uti, non ero haereticus. Quis
3 idest B G idest B 23 quaeratiir AB
•) 23erg(. ;5u bic|em ?lbjd)nitt Sutf)et5 ©d)tift „a>oii ben Goncilijö bnb Atitc^cn" \h''>d
@tt. 3(uö9. 25. (2. 3tufl.) 6. 351 uub unftc (Einleitung <B. 40. -) Hieron. ad Damasuin
Opp. cd. Maitianay (Paris. ITÜIJJ IV. 2. 20. „Si rectum iiutatis tres hypostases cum suis
interpretationibus debere nos dicere, non negamus. fSed mihi credite: vencnum sab
int'lle latot vtr.^ .P)ictonl)mu§ tobet nlfo tion bem ©cbrnucf) bc^ 2ßorte§ vn6aT«ai(. tuöljrcnb
Cuttjet it)n ittttjümtid) üon bem Icrminus öuoovaioq rtbcn läßt. ') Hilar. contra Cun-
stantium c. 16.
JJg Rationis Latomianae confutatio. 1521.
euim me coget uti, modo rem teueam, quae iu Coucilio per scripturas definita
est? Et si Arriani male senseruut in fide, hoc tarnen optime, sive malo
sive bono animo, exegernnt, ue vocem prophauam et novam iu regulis fidei
statui liceret. Scripturae enim sinceritas custodienda est, nee ])raesumat homo
siio ore elo<jui, aut clarius aut securius, quam deus elocutus est ore suo.
Qui verba dei nou intelligit iu rebus dei per se loquentis, uon credat se
intellectiu'um verba hominis de rebus aUenis loqueutis. Nemo melius loquitur,
((uam qui optime intelligit. Quis autem res dei iutelligat melius quam deus
ipse? imo quautum est id, quod homo intelligit de rebus dei?
Det potius honorem deo miser homo et vel confiteatur sese non in-
telligere verba eins, vel omittat prophanare ea vooibus suis uovis ac pro})riis,
ut pura uobis maneat geuuiua specie amabilis sapientia dei. Quare dicant
patres, quicquid possint. Pauli huius verba volo in hoc loco id quod sonant
significare, contemptis figmentis illorum de reatibus ac debitis et id genus
nugis, magis intellectum obscurautibus (piam iuvantibus. Facilia, aperta,
fidelia sunt verba Apostoli, non egent humanis facibus ardentissimi fulgen-
tissimique soles illi. Tu dicis: *nou est reatus, non est debitum ibi, ergo
non est peccatimi ibi', visus tibi pulchre locutus, cum obscurissime et, ut
9Jcf). 13, 24.Nehemias dicit, Asotice loquaris et linguis populi et populi, iam dudum
oblitus liuguae sanctae et paternae. Facessant barbarae linguae, et nativam
genuinamque revocemus. Ciu' euim non multo purius et lucidius dicis: 'Non
est ira, sed gratia ibi: ideo peccatimi illud, quanquam verum peccatmii sit,
non damnat ibi'? Johannes Euangelista verum venenum bibit, sed non occidit
eura,^ quia virtus fidei erat ibi, (piae verum venenum uon fecit esse aliud
quam verum veneuimi aut poeuam vel infirmitatem, sed ne noceret, prohibuit.
ajiiuc. 16, 18. Quod si alius bibisset, vere mortuus esset. Christus dicit: 'Si mortiferum
quid biberint, non eis uocebit', non dixit 'non erit amplius mortiferum', sed
'non nocebit', quia in nomine meo bibent, alioqui quae miraculi gloria, si
2)ait. 3, 10 f. mortiferum esse desinat, cum potatum fuerit? Ignis Chaldeus vere ignis
fuit et permansit, sed non laesit tres viros, non quia ardere et urere non
posset, sed quia illos non posset, cimi caeteros ante fornacem utique con-
sumeret. Ita hoc peccatum verum peccatum est, quod alios omues mic subiicit,
hos non subiicit, quia hi, non illi, antidoton habent, nempe donum dei in
gratia unius hominis Ihesu Christi, quo imbuti non ambulant secundum car-
nem. Nonne haec tam clara et facilia sunt, ut uullus tam tardus sit, (jui
non facillime comprehendat? cum interim subtilitates illas reatuum, debitorum,
formalium, materialium, peccati, privationis, habitus, actus, expulsionis, in-
V fusionis, remissionis, qualitatum, formarum, subiectorum, bonitatis iutrinsccae
5 sincerius ed. Witt. len., SBaltfj „rcintii^er" (ttio^I virfjtig) 1 9 Azotice Vulg. ; SBotd^
iemerlt „asotice, falfd^", offctiljar o^iic ju »oifjcn, bafe 2läbob tat. Azutus lautet
^) üJergl. Legenda aurea ed. üracsse pg. 59.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 119
et extrinsecae, nialitiae iiiü'iusecae et extrinsecae, congrui meritorii, generis
bonorum, acceptati, deacceptati — et qiiis ranariim et mu.soarum istarum voces
omnes audiat, uedum receuseat? — ipsimet nonduni coiicorditer capiant, qui
alionim Magistri sunt, tautum abest, ut aliqiiaudo nii.serum vulgus ex ipsis
1 veram peccati et gratiae cognitioueru accipiat, cum hie jihilo.sophiae etiam
novissimas feces et decies excretas vorasse oporteat, antequam quid reatus
aut debitum sit, intelliga^?. Facessant ista absurda et monstra sophistarum.
Vere ergo dicit: 'Ego autem carnalis smu', nou dicit 'Carnalis fui', SRöm. 7, u.
'venundatus sub peccato*. Proba igitur mihi, quod 'carnalis' in scriptura
10 significet penalitatibus et infirmitatibus subiectum. Carnalem vero se dicit,
non quia totus sit carnalis, sed mente est spiritualis, carne carnalis, sicut
mente über a peccato, carne venundatus sub peccato, sicut dicit: 'mente SRöm. 7, 25.
servio legi dei, carne autem legi peccati'. Non te hie fallat Latomus,^ duas
faciens vokmtates. Unus est homo Paulus, qui utrunque de se confitetur,
IS alio et alio respectu, sub gratia est spiritualis, sed sub lege carnalis, idem
idem Paulus utrobique. Donum facit, ut sit spiritualis et sub gratia, in gratia
unius hominis Iliesu Christi. Peccatum facit, ut sit carnalis, sed non sub
ira, quia gratia et ira non conveniunt, uec sese mutuo im])uguant, uec alterum
alterius dominatur, sicut donum et peccatum faciunt. Ita : 'Quod enun operor, mom. >, 15.
20 ego cai'ualis, nou iutelligo', intelligo autem ego spiritualis, alioqui quomodo
posset de se prouunciare, se esse non intelligentem (|uid operetur? Deinde
in sequentibus malum appellat, quod operetur: ergo intelligit malum, quod
operatur, sed carne non intelligit, quod mente intelligit. Vere enim pec-
catum in carne furens putat bonum esse quod concupiscit, et ita facit homini
25 quoiiue apparere, non videns quam malum sit. 'Non enim quod volo bonum, SHom. 7, i9.
hoc ago, sed quod odio malum, hoc ago'. Ecce intelligit bomuu et malum,
sed Paulus spiritualis sie intelligit et vult et odit. Carnalis vero non in-
telligit bonum et agit et amat malum pro bono. Proferat nunc scripturas
Latomus, quibus probetur, quod carnalis significet hie aliud quam in aliis
30 locis, et quam exigit grammatica et simplex significatio. Probet, quod in-
telligere et operari significeut aliud hoc loco quam in aliis. Probet, quod
malum et bonum aliud hoc loco quam in aliis significeut. Probet, quod
velle, noUe, odisse, agere aliud significet hie quam in aliis locis. Quod cum
non possit, et eorum significatio pietati hoc loco non obstet, quid est, quod
35 hominum glossis moveamur? Neque enim nou proprie carnalis dicitur, qui
ex parte carnalis est, sicut dixi, quod non ideo non est homo, qui infirmus
17 hominis, id est, Christi C, cntftanbcn ouä humiiiis . I.Christi in A; B i^at bcil irtc=
leitcnbcn ^unü nad^ hominis getitgt; Ucrgt. ©.118 3-34. 2)tefc Kotieftut ift too^I für bic
'JJriotität ber ^lusgabc A cntid^cibcnb; Uergl. oben <S. 41 22 quod operetur? AB 36 quia
iufirmus ed. Witt. len.
') Opp. Latomi St. 12.
220 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
aut parvus homo est. Vulneratuni est caput hominis, et vere dicimus: 'homo
vulneratus est\ Et qui pereutit pedeni cauis, verissime cauem percussisse
dicitur. Ita nou intelligit Paulus, quia secundum carnem non intelligit. Et
operatur, cpiia secuudum caniem operatur. Et agit maluni, quia secundum
oaruem agit. Et malum est, quia contra spiritum et bonura est. Neque 5
ideo uon operari, uon agere, nou malum esse, aut totus iutelligere dicendus
est, quia non totus operatur, non totus agit, nou totum malum facit, aut ex
parte intelligit. Sicut nou ideo non est vulneratus homo, quia nou omni
parte vulneratus est et occisus, nee ideo canem non percussisti, quia non
omni parte eum percussisti et occidisti, imo vulnerasti, percussisti, si vel lo
minimum mcmbrmii eins lesisti, propria et germana significatioue verbi. Ita
hie nou ideo non est proprie peccatum, quia nou totum hominem occidit,
damnat, irae subiicit. Gratia enim et donum conservant hominem, ut non
possit peccare, id est, consentire huic ])eccato et perire.
Dices : 'neque tu probas, peccatum alibi accipi hoc modo, quod scilicet is
non damnet'. Kespondeo: nee hoc est necesse, nee hoc institui. Hoc solum
institui, ut peccatum hoc loco idem significaret quod ubi(iue. Quod autem
hie peccatum aliter tractari dico, hoc nihil ad peccati significationem pertinet.
Scriptura peccatum ubique eodem modo accipit, sed nou ubi(|ue eodem modo
tractat seu tractari describit, alibi peccatum fieri, alibi remitti, alibi puniri, 20
alibi differri, alibi taceri, alibi confiteri, alibi negari describit. Et quis actiones,
passioues et accidentia peccati enumeret? Ita hoc loco jieccatum, quid faciat
et patiatur in gratia, describitur, non negatur peccatum esse, imo supponit
peccatum factum et esse. Hie victum rebellarc spiritui dicitur, quod alibi
victor regnare scribitur, idem prorsus peccatum ubi(jue, sed non ubi(^ue idem 25
Valens, faciens et paciens. Quod autem alibi scriptura peccatum eodem
aUom. 6. 7. 8. . . T . .„ . , . . T^ 1 • T^ •
®ai. 5, lef.accipiat modo, quo ad signincationem, probavi supenus ex 1 aulo, qui Ko. vi.
ttpi). 4, 22 f. et viij. ultra hoc vij. Gal. v. i. Cor. v. Ephe. iiij. i. Cor. vij. Col. iij. Heb. xiij.
' Goi. 3, s. sie accipit, dum incontinentiam, libidinem, iram &c. vocat. Et i. lohan. i.
i.'Sot). i'si'Si dixerinuis, (piia peccatum nou habemus, nos ipsos seducimus'. Sed ad- 30
versarii ne iota quidem proferre possunt pro sua significatione. Proscquamur
iRüiii. 7, 16. ergo Paulum. 'Si autem quod nolo, hoc facio, consentio legi, quoniam bona
est\ Mira compositio: consentit legi bonae, sed non totus, quia facit non
totus, quod vult non totus, neque consentiens, neque faciens, neque nolens
hie totus est, sed idem qui consentit bonae legi, facit quod non vult, id est, 35
jRbm. 7, 17. contrariimi legi bonae, quam vult. 'Nunc autem non ego operor illud."* Quis
ille 'ego', qui nunc non operatur illud, quod mox dictus est operari? Hle
scilicet ego, qui spiritualis sum, quia secundum hoc ego nunc aestimor in
gratia, quae non sinit, ut aestimer secundum peccatum, quo carnalis sum,
abluta sunt omnia, et nunc alius ego quam ante gratiam, ubi aestimabar 40
secundum peccatum totus carnalis. 'Sed quod habitat in me i)eccatum': tu
non operaris, et tamcu id quod in te est operatur? Manus tua pereutit me.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 121
et tu nou percutis me? Ita sane, quia me invito id facit, et secundum
hoc aestimor, vere tameu ego facio, i^uia pars iiiea facit, .sed iani uou secun-
dum eara aestimor, male facit manus, et mihi imputaretur, nisi auimus iu-
nocens esset, sed nou ideo mahim uou est, quod mauus facit, sed quia nou
5 imputatur, nou imputatur autem projiter auimum inuoceutem. Ita peccatum
peccatum est vere, sed quia donum et gratia in me suut, nou imputatur,
nou propter suam innocentiam, quasi uou uoceus sit, sed ipiia douum et
gmtia in me regnaut.
'Scio euim, quod uou habitat in me, hoc est, in carue mea, bouuui':9iom. 7, is.
10 quia mea est, uou aliena caro, ideo (piod in ea habitat, iu me habitare dicitur.
Quam dulcissime Pauhis medius incedit iuter caruem et spiritum, syuecdochis
gratiosissimis utrinque festivissime alteruaus. Vere ergo habitat peccatum
in carne, et vere peccatum est. lebusaeus euim est habitans in fiuibus nostris,^5ot. 23,13.
futurus sudes iu oculis et offendicuhim a latere, si uon studuerimus delere
i'^ eum. Quid sudes iu oculis nisi liguum ante faciem, iu quod impiugas, si
imprudens incedas? Ita peccatum quottidie ante nos versatur et in via
nobis obvium est, tum etiam a latere sollicitat, nisi viriliter expurgetur, im-
pingemus et scaudalisabimur iu eo. Malus plane hosj)es, sed tarnen habitat
in came in nobis, iu uostra terra, in uostris finibus. Nou ergo est bouum
20 in carne, vere inquaui nou bouum, nou solum poeua, sed peccatum. 'Nam
velle mihi adiacet, perficere vere nou iuvenio'. Seipsum clarius expouit,
quomodo spiritualis homo in peccato uou operatur malum, sed vult bouum,
et tarnen propter habitaus in carne peccatum nou perficit hoc velle, sed nou
ideo nihil est hoc velle, quia nou perficit, sicut econtra uon nihil est malum,
2.S quod habitat in carne, quantumvis ille ego non operer, sed peccatum ipsum.
Utrunque dico: malum fit et non fit Fit, quia peccatum facit illud. Non
fit, quia mens non facit uec vult, licet nou perficiat propter facere peccati.
Obsecro, nuntpiid tantam puguam tauta diligentia dcscriberet inter poeuam
et spiritum? Atque id iterum iu sophistas pugnat. Dicaut, ubi unquam
30 poena (quo sese evolvere putant, ue peccatum asserere cogantur) iu scripturis
illud esse docetur, quod fugieudum, cui resistendum, quod tanto aestu damnau-
dum sit? Non est poena, (]uam nou ferri iubeat scriptura, ac per hoc nihil
evasio ista valet: tani glosa quam textus eorum, res et vocabula suut extra X
totius scripturae usum, extra onuiium [)iorum sensuni, ut non minor absur-
35 ditas eos sequatur in glosa, quam fugere tentaverunt iu textu. Absiu^dum
enim est, asserere, quod nuscpiam reperire ac probarc possis, sed omuia con-
traria solus audire cogaris.
1 C fcfet nad^ operatur (©. 120 le^tc S^'ilt) uub naä) percutis me einen '4>iiiift' äBaldj
nad^ operatur einen 5ßunft, nad^ percutis me ein {Ji^ogcjeic^en ; al6er bcr ÜBergang in bic jföeitc
^ctfon fJjrtC^t bafür, fieibc Sötjc aU gtagcfä^c aufsufaffen 22 operetur C 27 qui
mens ABC 31 doceatur C
1) Sßetgl. m. III 439; IV 543.
X22 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
5Röm.7,i9.2o. 'Nou enitn (jiiod volo bonum, lioc fucio, sed quod nolo maliiru, hoc
faciü. Si luitem quod nolo malum, hoc facio, iam uon ego operor ilkid, sed
quod habitat in me peccatiuu'. Vide gratiae praecouem fidelem, repetit et
inculcat dih'gcuter, vehit digito uionstrans, ilhid verbum 'Si autem <|Uod nolo',
quia su])erius videbatur obscurius dictum, ul)i cum dixisset similiter 'Si autem s
quod nolo, hoc facio', antci^uam inferret 'iam nou ego operor', iuterposuit
9}öm. 7, 10. 'consentio legi quoniam bona est', hie autem mox infert 'Si ego nolens facio',
certe hoc nolle probat, i{Uod uon ego iam operor illud, et tameu fit in me,
ergo necessario peccatum, quod haintat in me, illud operatur, ut nemo possit
hunc locum nisi de spirituali homine intelligere, ueque de iis, (jui })erpetrant lo
opera mala. Alterum enim hie dicit per alterum impediri, sie tarnen, ut
Spiritus praevaleat et illi tribuatur, quod nou operetur, nou velit malum. Nou
enim vertit sententiam, ut diceret: 'Non enim malum (juod volo, hoc facio,
sed bomnn quod non volo, hoc facio. Si autem (piod nolo bonum, hoc facio,
iam non ego operor illud, sed gratia, quae habitat in me'. Haec enim caro 15
diceret, si reguaret super spiritum sibi rebellem. Nunc cum Spiritus queruletur
et accuset carneni, patet, quod non caro dominetur, sed dominanti spiritui
raole,sta et rebellis sit. Nihil enim pro carne, sed contra carnem loquitur,
quod non facit homo carualis extra gratiam constitutus. Non ergo sinit
gratia dei hoc opus peccati sibi imputari, quia revera non ipsum operatur. 20
Et tamen in eo est, vere' quoque ipse operatur, ut satis est dictum.
5Röm. 7,21. 'Invenio igitur, volenti mihi facere bonum, (juoniam mihi malum adiacet'.
Non est enim alius, qui vult facere bonum, et alius, cui malum adiacet.
Sj)iritualis vult facere bonum totus, sed carualis adiacet malus ipse mimis
3töm.7,22.23. totus. 'Condelector enim legi dei secundiun interiorem hominem, video autem 2ü
aliam legem in membris meis, repuguantem legi mentis meae et captivantem
me in legem peccati, quae est in membris ineis'. Hie clarissime sese explicat,
delectari enim in lege dei non est nisi pii et iusti hominis, uec repugnat
nee repugnare curat legi membroriun, qui iustus uon est. Legem autem
mentis non vocat legem naturalem, quam dicunt, sed opponit eam legi mem- 30
brorum, potius voluntatem spiritus ita uominat, qui legi dei condelectatur,
cui opponit legem membrorum, quae condelectatur legi peccati, ut sit et mem-
brorum lex voluntas contraria voluutati spiritus. Re])ugnantem vero dicit,
certe malum indicans non poenae, sed culpae. Malum est enim legi dei
repugnare. Iam non solum non obedire, sed 'repugnare' dicit, quod gravius 3.-)
est, ne parum aestimes peccatum reliquum baptismo. Magnum est et magno
dono dei tollitur et magna gratia ignoscitur, pro})ter spiritum, (|ui non re-
pugnat, sed condelectatur legi dei. Et illud ultinuun atrocius, quod 'captivat'.
Vide quaeso, quantis verborum molibus et viribus id peccati exaggeret, quod
illi sie extenuant et tollunt. Non solum est, non solum vivit, non solum 40
vult, non sohuu operatur, non solum repugnat, sed etiam furit et captivat.
Obsecro, haec levia sunt? Et quis non sentit ita in se fieri? Quis non
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 123
furiosas libidinis et irae cogitationes et motus sensit imqiiam, (juantunüibet
invitus et noleiis? Indomitiis est furor eins, iiuo, qiiod mireris, iu iinpiis
nou sie furit, quia iiou sustinent eins iinpetiiui, cedimt et obediunt ei, ideo
nuuquam experiuntur, (|uantus labor, quanta molestia sit peccato reluctari et
5 eins domiuari. Militiam exigit iste impetus streuuam, unde et Christus
Morniuus exercituum' vocatur et 'rex poteus in praelio', <iuia hos magnos *i. 24, s. lo.
impetus per douum suuni nou sohun sustiuet, sed vincit etiam. Vide ergo
doui et gratiae dei luaguitudiuem, ut tautum makim nou sit danmabile piis,
fortiores simt cogitationes nialae pioriun quam impiorum, nou tamen polluunt,
10 non damnaut, illos vero polkuuit et damnant. Cur hoc? uonne utrobi(]ue
idem peccatum? vere idem peccatum, sed pii antidotum habeut, illi non
liabent, ideo pii iu maiori impetu eins nou peccant, cum iUi pecceut in
minori, non quia non sit peccatum utrobique, sed haec gloria gratiae dei est,
non naturae illius malae. Si desit gratia, vere damnat, nunc naturam eins
li malam gratia, ue damuet, prohibet. Non ergo nobis domine, sed noniini tuo^i. iis, i-
da gloriam. Non est (ut sophistae delyrant) nullum peccatum, tam furens
adversarius legi dei, non est poeua, non est infirmitas, sed magnum peccatum,
ut psal. xviij. queritur diceus : 'Emundabor a dehcto maximo\ Absit haec m. i», u-
gloria nostra in ista muuditia nostra. Captivare autem dicit, non quod spiri-
20 tualis captivetur, sed quod ex parte peccati est, nihil omittitur, quo captivetur
spiritualis, quo modo ipse Gal. i. dicit: 'Et vastabam ecclesiam dei', cum©ai. i, is.
ecclesiam vastari sit impossibile. Sed nihil omittebat, quantum in eo fuit,
quo vastaretm'. Ideo non dicit hie 'repuguat et captivatus sum': 'captivat',
sed ego non captivor. Quodsi etiam hoc dixisset, cogeret sententia intel-
25 ligere quo ad carnem, sicut venundatum sese dixit et carnalem secundum
carnem, ita captivum sese dicat secundum canaem, et haec mihi significatio,
ut simplicior, magis placet.
'Infoelix ego homo, quis liberabit mc de corpore mortis huius?' Hicoiom. 7, 24.
peccatum mortem vocat (id est, maximam molestiam) figurative, aemidatus
30 illud Exod. X. quando Pharao petiit tolli locustas : 'Orate pro me ad domi- 2.1110']. 10, 17.
num, ut auferat a me mortem istam'. Odiosissimo enim nomine appcUat
peccatum, sicut et ille locustas, propter importunos, improbos, incessabiles,
ind(nnit(JS(pie furores eins, per quos nobis iu hac vita non permittit pacem
iiabere, sed continuo in acie stare cogit. Nee enim Paulus hoc loco Latomi
35 habitus dormitantes et (]uiescentes ^ formidat. Nee Augustinus ^ hoc voluit,
quod Latomus ei imponit. Verum est quideni, non semper una passione
2 mireris iu iinpiis, uou AH 14 mali C 20 parte quod ])eccati ed. leu.
23 dicit, hie repuguat AB 24 iuteliigere. quo AL5 2G dicit ed. Witt. leu. ;J0 peciit AH
') „Ipsa concupiscentia quandoque est in liabitu tantum et non in actu, et tunc
non iacit difficultateni in opere." 331. 121'. ^) iSatomuö citirt August, contra lulianuni
1. VI cap. 8.
124 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
DOS insanirc, non semper ardet ira, non semj)er furit libido, nou semper
torquet invidia, sed uiia succedit alteri. Et qiiaudo omues donniunt, tepor
et igiiavia non dormitant. Quod si etiam strenue agas, superbia vigilat. Et
iit verissime dixi, sicut sine carne non sumus, ita sine earne non operamur,
ita nee sine vnciis carnis sumiis, nee sine eis operamur, ut longe insulsissime :>
Latomus ex partieulari vel singulari syllogissarit, (juando sie arguit: 'aliquando
passio quiescit, ergo non est in omni opere bono peccatum', qui dicere debuit :
'ali(juando omnes quieseunt, et totum peccatum dormitat': Quod est impossi-
bile, (]uia caro res viva est, in assiduo motu est, qui mutatur mutatis obiectis.
In sorano vero, quod non peccatum sit, etiam gratiae dei est, non naturae, lo
peccatum scilicet damnabile non est ibi, nee obstat, (piod usus rationis non
assit. Peccatum est, quod pure dormire non possumus. Quare non man-
simus in rectitudine, in qua pure dormire et omnia pura tacere poteramus?
Non excusat ebrium sua ebrietas, si quid per eam peccat. Cur non per-
mansit sobrius? Quare nihil nobis nostra gratia indulgetur, nihil ex nobis is
muudum est, sed ex sola gratia et dono dei. Quid excusat }>arvulos non
baptisatos, quod damnantur in aeternnm?
9?üin. 7, 25. 'Gratia deo per Ihesum Christum dominum nostrum'. Gratias agit
Paulus non suae iustitiae, sed misericordi deo, idque per Ihesum Christum
dominum nostrum. Himc enim semper opponit deo, sub huius alis sese 20
abscondit, in huius gratia de gratia et dono dei gaudet et gloriatur. Optat
autem liberari ab isto corpore. Non enim ait: *Quis nie liberabit a morte
corporis huius', sed *a cor[)()re mortis huius?' Quia vidit in hac vita non
j)ossibilem Lovaniensium sancturum muudiciam, et tamen mundus esse optat,
ideo mori optat. Hoc verbum impius non dicit, aut si dicit, non hac causa 25
dicit. Non enim propter poenam sie exclamaret, sie mortem invocaret, sed
peccatum cum molestat nimio. Vides ergo hunc locum sanctissimis convenire
eosque pati peccatum indomitum et furiosum, ut discamus dei gratiam non
extenuare, extenuatis nostris malis, ncgando ea peccata esse, per humanas
glossas, sed ea magnificando et exaggerando quantum possumus, ut elucescat, 30
$i. 111,2.3. confessionem et magnificentiam esse opus dei, qui est mirabilis in sanctis
suis, faciens omnes vohuitiites suas in eis, cum nobis tamen peccata habere
videamur et vere habeamus. Quia voluntas eins non est jieccatura, quod in
nobis est, sed sanctificatio nostra ab illo ipso peccato. Coiicludit ergo Paulus
9?öm. 7, 25. conditionem vitae pii hominis in hoc seculo dicens: 'Igitur ego ipse mente 35
servio legi dei, carne autem legi peccati', ego ipse iiniis et idem homo. Nee
officit cavillum I^atomi,' qui putat hoc sie intelligi jiossc, sicut illud supra:
Möm. 7, IB. 'Non habitat in nie, hoc est, in carne mea bonum'. Ipsemet hoc Paujus
sie exponit, dum dicit: 'Ego ipse carne servio legi peccati', nisi velis elegans
13 oniuia pure ed. Witt. leii.
') m. 11.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 125
glosator addere et dicere: 'Caro mea carne serNnt legi peccati^ quid eniin
esset hoc dicere? Clariora sunt verba, quam ut paciautur calumuiani sopiiisti-
cam. 'Ego ipse', inquit, non alius. Deiude *ser\no' inquit, non tantnm liabeo
peccatum, sed servio ei, seu, quod ideni valet, earo mea sen-it ei. Quid
5 autem est servire peccato? nonne facere eius voluntatem? nonne facere contra
legem dei? At hoc facit caro, dum repugnat, dum captivat, dum furit, servil
enim sie peccato, sed quia spiritus non obedit nee vincitur illius furoribus,
ideo non damuat. Servitus peccati fit inanis, omues conatus eius frustrantur,
sed non ideo niliil aut non mala est ista ser\'itus, non ideo non peccat caro
10 hac Servitute sua mala, quanquam in vanum servit, et dominus suus peccatum
non praevalet , imo ideo meretur ipsa crucifigi et occidi , ut desinat sie ser-
vire. 'Xihil ergo danmationis est iis, qui in Christo Ihesu sunt et non secun-9iöm. s, i.
dum carnem ambulant', vere nihil damnationis, sed nonnihil peccati, peccati
vero, non quod Latomus solus fingit se nosse, quo spiritus servit peccato
15 extra gratiam, sed peccato, c^uod tale esset, nisi gratia et donum in gratia
unius hominis praevalerent. Natura peccati est vere in eis, sed iam non
potest, quod potuit.
Debet ergo Latomus proferre locum scripturae, quod repugnare l^i
dei non sit peccatum, sed poena seu infirmitas. Nam quod dicit ex Augustino,
20 non ideo peccare hominem, satis dictum est, quo modo accipiendum sit,
nem})e de peccato extra gratiam loquitur, quod ineptus dialecticus inducit
contra nie de peccato intra gratiam loquentera, sicut ubique et in omnibus
facit, petitione principii solita disserens, quasi vicerit, peccatum in gratiae
hominibus non esse. 8i non protulerit locum, uos urgebimus cum simplici
25 et propria verborum signifieatione contentum stare, quod repugnare legi dei
sit verissime peccare. Sic pro]:>are deljet, quod captivare in legem peccati et
servire legi peccati sit infirmum esse et non peccare, alioqui verbis, ut iacent,
acceptis, statuimus esse idem quod peccare, ubicunque, quicunque dicitur ser-
vire peccato aut legi eius. Sicut Christus lohan. viij. 'Qui facit peccatum, goi». s, 34.
30 servus est peccati'. Et ij. Pet. ij. 'A quo enim quis superatur, huius et servus2.<j3ctr. 2,19.
est'. Et ipse Paulus Ro. vi. 'servi peccati ftiistis, nunc autem liberati aatöm. e, 17.
peccato, servi facti estis iustitiae'. Ita hie Paulus ipse serNois est peccati,
sed quia addit 'Carne', manifeste distingnit inter simpliciter servire peccato
(quod Latomus solum vult et fingit se nosse) et inter servire carne peccato.
35 Nee est verum, quod Latomus aliquando non serviri peccato docct, nee hoc
in Servitute peccati simpliciter, nee in Servitute carne j)eccati verum est.
Onmia enim quae facit, qui servus peccati est, peccata sunt. Donum enim
Rui est et servitus non operis, sed Status nomen est, quod totius \ntae studia
comprehendit. Sicut econtra aliud est simpliciter deo ser\'ire, aliud carne.
i« lusti simpliciter servinnt deo, id enim pcrsonam respicit, sed hypocritae ser-
viunt ei carne tantum, (juia solis operibus, non fide cordis. Atque ut hi
sunt hj-pocritae damnabiles, ita illi (ut sie dicam) hypocritae quidam salutares,
J26 Bationis Latomianae confutatio. 1521.
quia carnc serviimt peccato, et sunt mali in speciem, boni antem in veritate,
atque ut opera hypocritarum externa non sunt nihil, sed vere utilia et bona,
quia creaturae dei utiles, ita peccata iustornm vere mala et noxia, quia opera
peccati, atque ut opera illa hvpocritis bona nihil prosunt, ita iustis sua pec-
cata ista nihil noceut. Quando ergo ego dixi, quomodo sine carne vel volun- &
täte carnis operari potest, qui sine ea esse non potest, nonne ineptissime
I^atomns ^ opponit illud Pauli 'Et si in carne, non tarnen secunduni carnem
anibulamus'? quasi sit secundum carnem ambulare, quando sine carne non
operanmr, per quod vult similitudinem, quam de instrumento corroso dedi,
evacuatam, adeo nihil videt hoc genus sophisticum. Paulus servit carne lo
peccato, et tamen non ambulat secundum carnem, quanquam nee Paulum recte
2.(£or.io,3. citat ponderator ille testimoniorum. Paulus enim dicit ij. Cor. x. 'In carne
enim ambulantes, non tamen secundum carnem militamus', sensus tamen
idem est.
IAm quid opus est omnia Latomi per singula persequi, cum ex Ins dictis n
abuudc omnia sint confutata et mea roborata? Monstravi enim satis,
Latomum totum consistere in petitione principii, ut qui peccatum non velit
a me accipi, nisi sicut ipse accipit, et studiosa nequitia depravat et mea et
omnium patrum dicta, dura eos de peccato simpliciter loquentes trahit contra
peccatum in gratia dictum, seu de peccato totius dicta aptat, ut sie dicam, 20
peccato partis. Quod facit, quia quid gratia et peccatum, quid lex et Euan-
gelium, quid Christus et homo sit, cum suis sophistis nunquam cognovit.
Nam qui de peccato et gratia, de lege et Euangelio, de Christo et horainc
volet Christianiter disserere, oportet ferme non aliter quam de dco et homine
in Christo disserere. Ul)i cautissime observandum, ut utramquc naturam de sf)
tota persona enunciet cum omnibus suis propriis, et tamen caveat, ne quod
simpliciter deo aut simpliciter homini convenit, ei tribuat. Aliud enim est,
de deo incaniato vel homine deificato loqui, et aliud de deo vel homine
simpliciter. Ita aliud est peccatum extra gratiam, aliud in gratia, ut possis
imaginari gratiam seu donum dei esse impeccatificatum et peccatum grati- 30
ficatum, quam diu hie sumus, ut propter donum et gratiam peccatum iam
non peccatum sit. Sed hacc est meditatio ocio maiori tractauda. Quare hie
sistam, doncc ocio maiore fretus et alia^ damnem. Nam quae de poenitentia
1 specie C
') 931. 12^. ,Et si in carne, non tarnen secundum camem ambulamus, per
quod ostenditur similitudo non esse conveniens, quam inducit de instrumento rubi-
gine corroso." SSergl. boau S3b. II 413, '^) ©§ folgen hü Satomu? auf bcn Art. I Non
omne opus bonum esse peccatum, Ttod) foI(ienbc ?lbfd)ntttc: Do liboro arbitrio. De sacra-
mento poenitentiae, Non oinnes esse idololatras et i)riini praeccpti transgressores, Vir-
tutes et scientias non esse peccata in peccatoribus, De purgatorio, De indulgentiis.
Rationis Latomianae confutatio. 1521. 127
et indiilgenciis disserit, ciim omnia ex hnmanis scriptis probet, nihil faciuut.
Non enim vel Gregorius vel iillus angelus habuit aliquid statuere iu Ecclesia
aiit docere, quod e scriptura probari nou possit. Et simul ex iis piito satis
moustratum, Theologiara scholasticara esse aliud nihil quam ignorantiam veri-
5 tatis et scaudalum, iuxta scriptiu'as positum. Xec movet, quod Latomus nie
ingratitudinis et iniuriae insimulat ^ iu S. Thomam, Alexandrum et alios.
Male enim de me meriti simt. Neque enim mihi Ingenium deesse credo,
fatebitur ipse Latomus, Studium certe nou obscurum est. Meum vero con-
silium dixi, ut adulescens vitet philosophiam et Theologiam scholasticam
10 ut mortem animae suae. Non sunt Euangelia tam obscura, ut pueris ea uon
possint patßre. Quomodo sunt iustituti Christiani tempore martyrum, quaudo
ista philosophia et Theologia non erat? quo modo docuit ipse Christus?
S. Hagne xiij. annorum ^ Theologa fuit, itidem Lucia et Anastasia, uude illae
didicerunt? Neque enim Universitatum studia adhuc aliquem martyrem aut
15 sanctum in tot seculis de tanto numero dederunt, qui probet eorum insti-
tutiones esse deo gratas et rectas, cum illi e privatis scholis examina sancto-
rura mitterent. Ex fructibus suis cognoscitur philosophia et scholastica Theo-
logia. Xam de Thoma Aquino an danmatus vel beatiis sit, vehementissime
dubito, citius Bonaventuram crediturus beatum. Thomas multa haeretica
20 scripsit et autor est regnantis Aristotelis, vastatoris piae doctrinae. Quid ad
me, quod BuUarum Episcopus cum canonisavit? Arbitror igitur et mihi non
esse penitus crassum in rebus istis iudicium, qui educatus in eis sim et
coaetaneorum doctissimorum ingenia expertus, optima istius generis scripta
contemplatus, in sacris literis saltem ex parte eruditus, tum experientia spiri-
25 tualium istarum renim non niliil examinatus, quam ego Thomae deftüsse clare
video et omnibus, qui similia scribunt et docent: ideo meo consilio qui volet,
cautus sit, facio quod debeo, et iterum moneo cum Apostolo: 'Videte, neeoi. 2, 8.
quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam (hanc ego scholasti-
cam Theologiam interpretor fortiter et cum fiducia) secundum traditiones
30 hominum, secundum elementa huius mundi (haec simt im-a bullarum et quic-
quid ultra scripturas statutum est in Ecclesia) et non secundum Christum'.
Ciarum est hie solum Christum doceri et audiri velle Paulum. Quam vero
Academiae legnnt Biblia, quis non videt? Confer legentes, scribentcs super
sententias, super philosophiam, cum iis, qui super Biblia scripserunt aut ea
35 docent (cum illa potissima omninm florere et regnare debuerint), et videbLs,
quo loco verbum dei Academiae habeant.
9 audulescen.s C
*) Opp. Latomi 331. Vi^: ,non possum adduci, ut crcdam Martinum esse ingenio
tam obtuso, ut nihil eorum, quae illi [Alexander, Thomas, Albertus, Bonaventura]
scripsei-unt, intellexerit: quod si intellexit, in sanctos et doctos viros est vehementer
ingratus et insigneni eis facit iniuriani ac iuventuti, quantum in ipso est, altert magnum
detrimentum". ^) Legenda aurea ed. Graesse pg. 113.
228 Rationis Latomianae confutatio. 1521.
S^
»^1
Ed ad te revertor, loua mi, et hnnc Latomnm a me extrudo ad te, ne
'milii ultra molestus sit, qui iam Epistolas et Enangelia enarrare vernacnla
coepi, quae causa est, ut molestum fuerlt, eius sordes legere et respondere.
Si videbitur, alio tempore ad omuia respondebo, modo exul libris careo et
iudicium illud haereticorum magistrorum, quo ludaeos ad nudam Bibliam &
cogere voluerunt, })oi*to. Sola enim Biblia mecum sunt. Non quod magni
apud me pendatur libros habere, sed quod videndum, an diota patrum ab
adversario bona fide citentur. Nam Dionysium citat^ de orando deo pro
defunctis, cum ille de laudando scribat, ut optinie memiui. Et quare vestrum
aliquis ad reliqua non rcspondet, vel tu, vel Andreas Carolostadius ? "^ Ecqnid \o
cessat Amsdorffius? An non orauibus vobis pariter Euangelii gloria vindi-
canda est? Caput ego contrivi serpentis, corpus cur non queatis calcare?
$)iob 9, 28. Exempli gratia, quando illud lob. ix. 'Verebar omnia opera mea"* ille sie
^4J). 143, 2. exponit : ^ 'verebar, id est, observabam'. Et illud psal. ci. 'Non intres in
iudicium cum servo tuo &c.', ubi propheta iudicium dei deprecatur, quod i^
ille exponit sie : * 'tota vita dei est sine peccato, et nullius hominis tota vita
est sine peccato, ergo non vult secundum vitam dei iudicari'. Itaque iudicium
dei vel conspectum dei ille vitam dei facit. Ubi autem in scripturis sie
accipitur? Ergo aliqua pars vitae nostrae est, quae possit dicere 'Intres in
iudicium", quae scilicet sit de numero alio, quam eorum, qui 'omnes viventes' 20
dicuntur? 'At patres ille inducit'. Et patres non fuerunt homines? Nonne
istas nenias et similes quam facillime aliquis vestrum confutare possit? Iudi-
cium dei opus dei est, quo non suam vitam comparat nobis, sed nostra
examinat, alioqui quae absurditas, ut aetcrna vita comparetur momentaneae?
Multa et ferme omnia sunt huiusmodi. Vellem enim et vos aliquid pro 2:1
verbo facere, ut ego feriatus et vidgo misero aliquando servire possim. Vos
tyrones etiam oportet exerceri, atque id Optimum fuerit me vivo, si quid
forte iuvare queam. Sed quaeso, en accipe librum, quam gaudeo illum apud
me amplius non morari! Vale ex Pathmo mea. XX. lunii. Anno. M.D.XXI.
10 „Andreas Carolostadius? Ecqnid cossat," fel)tt in cd. Witt., ed. Ten. tö^t bagegctl
bie äöovte „vel Andreas Carolostadius V fort (ücvgl. S3b. H :394) 23 nostrani bc SBettc, ed. Erl.
>) SBt. 46; Satotmi? nimmt babei ®ioiH))iu§ ftct? al§ ©dualer bc? ?IpoftcI§ 5pautu§ unb
jomit fll? 3cugcn für bic @eh}o[}n Reiten bcr ecclesia priniitiva in '^lufprud); nergl. 331. r)Oi>.
3;etfelbc f)cbt Eccl. hiorarcli. VII aüerbingS 3iinärf)ft bic Sanfgcbcte für bic $l*cr|torbcncn
f)erüor (x«Qian;Qiov? toJug ufuniunovai 1. re'Ael ri]y TiQog Seoy evx«(}iaTi'jQiof ev^r^y, 2.);
fohjcit ift 2utf)cr§ ßrinncrung ijöüig rid)tig. 'äbcx 3 § 4 toirb i)in3ugcfügt: 1] ^usy oily evxn
rij? x^EciQxixrjg (<)'((&6Ti]Tog dehui, nuvxu uev dcfsTvcti tu dt' ((yf^Qwnli'iji^ üaS^susmv ij/uuQ-
rijuifa röi x^xotjuijueyco, xitrarü^ai ö't athoy eV cftorl xxl. (od. Venet. 1755 I 265.267).
©omit ift f)icr Üatomu? gercdjtfcrtigt. '^) 5öcrgl. Olearius, Scrinium Antiquarium, lenae
et Arnstadiae 1698 pg. 78. 84. ^) »I. 20. ') 331. 15.
5U ge))ietcu.
^er fi>uubcrtt uub ac(jt5c()cni) ^l^ialnu
1521.
(2cf)on oftmals :^Qtte 2iiii)ex ©etegen'^ett gefiinben, fid^ über bos vömifd^e
©eic^tinftitut au5,^iifprecf)en ; öon öevfi^iebeuen Seiten f^er fjattc er bereits bie 6runb=
lagen bcffetben geprüft unb angefeilten. S:ie ßoninumifanten , bie fic^ mit ber
äußeren x^atfacfie, gebeid)tet ^u '^aben, beru^^igen trollten, Tiatte er öon biefem öer=
meffenen i^ertranen auf i^r äöerf unb i^re DemieintUc^e ^}ieinigfeit ^inireg auf ben
61auben öcrmiefen, ber allein würbige 5(benbmaT)l5empfünger mac^e. S)em eitlen
^l^ertrauen auf i^re contritio als i^r felbft eigene« Sßer! f)atte er ha% 3^ertrauen
auf bie ©nabe unb '-öer^ei^ung bee .öerrn cntgegengcfteüt. Saneben "^atte er jeborf)
ha^ ^eid^tinftitut felbft unangetaftet gelaffen, ja bielme^r ben l^o^en SSertI) beffelben
unb ber in i^r mirffamen potestas ecclesiastica für friebebebüxitige ©emiffen ]i\
rühmen gett?uBt. %od) ^atte er gelegentlich bereits betont, nicl)t allein, baB '^äpfte
unb 5?ifc^öfe ^ier feine :^ö^eren iNOllmac^ten beföBen, als jeber fct)licl)te '^'riefter,
fonbern auc^ ba^, mo fein 'i^riefter ju ^aben fei, jeber Beliebige 61)rift, ob 5Jlann
ober SÖeib, ob alt ober jung, gleiche i^ollnmc^t jur 91bfolution befi^e. Unb fcf)on
in ber 9tecf)tfertigung feiner 95 liefen ^atte er ben Sa^ fallen laffen, bas fircf)licf)e
^öeic^tinftitut berul;e nic^t auf pofitiöem, gDttticl)em ©ebot, fonbern allein auf firdj=
lieber Sa^ung, fei ba'^er feiner Statur nadfi beränberlic^. ^oä) lüo er fic^ alfo mit
ber ^Beic^tpraris befc^äftigt ^atte, ha l^atte er boc^ bisl)er üorniiegenb einzelne Schöben
ber ^^Umis, 5. 33. bie ^u complicirten 31nroeifungen, bie man ben 3?eicf}tenben er=
t^eile, ober ben öerfeljrten ©ebraucf) biefe ^nftitution feitens ber ©emeinbeglieber
befämpft unb in beiben 33e3iet)ungen befferen ::Hatl) ju ert^eilcn fic^ bemüht. Um=
faffenber unb fc^ärfer einfc^neibenb lautete feine .ffritif in ber Schrift öon ber
babi)lonifc^en ©efangenfc^aft. 3?ei ftarfer Betonung bes 9Bert^eö ber (yinjelbeic^te
unb 6in,ielabfolution ^atte er '^ier lauten '^proteft gegen ben Stt^^^G cvljoben, ben
man in ber ^^eic^tpraris ausübte: ba§ tröftlirf)e ministerium ber .Sirene ift jur
tyrannis getrorben, bie i5ollmad)t ber cf)riftlic^en föemeinbe ^i einem '4>riöileg ber
^riefter, bie au§ bem ©lauben l)erüorge^enbe ^Keue ]n einer üom (^Mauben lo3=
gelöften öerbienftlic^en ßciftung; baö ^^erlangen nad} öelbermerb unb nad) §err=
fiutf)er§ SBcrfc. VUI. 9
130 3}on bet Seidit, ob bie ber SBapft tnad)t t)alie 311 gerieten. 1521.
fc^aft über bie Ojetyiffcu regiert in biejeni römifdjen iBeic^tinititut. 5iun mu^te
man toünfdjen, ba^ ßut^er über biefe 9Jlaterie eingel)enb, üor allem in grünblid^er
^^InSlegung ber in 3?etrad)t fonunenben 3?ibel[teUen unb in genancrcr '^elebmng
über bas 5]er^alten, ba§ bie (ifjriften fortan in il)rer tird)lict)en -ih-aric^ ein^ntjalten
l^aben tttürben, jur ©emeinbe felbft reben mDd)te. Unb er felbft empfanb lebtjaft
bie 5Uit"^ignng, fic^ "hierüber in breiterem 3iiffiin"HMiI)ange an§3ufpred)en. S)enn ^u
tief tonr^elte bae 33eidjtinftitnt in ber fird)Iid)cn 05eniüt}nnng bcS Isolfö, nnb nid)t
ganj Ieid)t modite e§ i.'ntl^cr'o lUnbängern luerben, baö mit einanber ,^u reimen, ba^
er gleid),]eitig ^Beic^te nnb Slbfolution fo t)Dc^ prieg unb alö feelengefäbrtid)e i1tenfd}en=
fafenng tterurf^eilte.
"ilu^eren 5(nla^ baj^n bot ifjm, ba^ nic^t allein bie tt)eologifd)en ©egner, bie
ftc^ toiber it)n er'^oben Ratten, mie 3. 03. bie l'ijrcener nnb bie '^^arifer, gerabe jene
früher toon ü)m beröffentlic^ten 3Iu§fbrü(^e über bie 33eid)te al§ Äe^ereien t)erou§=
gefud)t nnb gebranbnmrft Ijotten ; autb bie piipfttid^e 33nlle tjatte bie bebcutfamften
feiner biöi^erigen 3luöfagen, ba^ e^ unmöglid) fei and; nnr alle Jobfünben 3U beidjten,
ba^ für eine iDtrffame ^^tbfolntion ber (Staube be^ 33eid}tenben unerläßliche '4]orau§=
fe^ung fei, ha^ mir nidjt in .ftraft unferer ^'ene, fonbern in i?raft be§ '-Ber()ei§nng§=
morte§ 6f)rifti ©ünbenliergcbnng erlangten, bafj päpft(id)e unb priefterlid)e 5i>DlI=
mad)t l^ier nii^t größer fei al§ bie jebeS einzelnen 6briftenmenfd)en u. f. W., bem
,,pestiferum virus crronmi" beige,^ä^tt, um bereu tüiüen er mit bem iBanne ju
ftrafen fei. S)amit toar ^inreic^enb Einlaß gegeben, an biefem ^^^unfte mit tief ein=
fc^neibenber unb principietle .^Kärung fd)affenber Üieformation§fd)rift ein^ufelen: e§
galt ber i^nftitution , bie ein 3^ot}. M nic^t mit llnredjt al§ ben nervus religionis
nostrae et disciplinae christianae be^eicfinet ^at. 2)Dd) !am nod) eine befonbere
9)erontaffung T)in,^n. „3nn bißere nebiften faften - fd)reibt fiut!)er in ber SÖib=
mnng ber (5d)rift Don ber a3eid)te — tieß id) el)n fenffte unterrid)t außgetjen ben
bet)^tfinbern, mit bit an unffere get)ftlic^e Sundfern unb tt)rannen, ba§ fie bie ein=
fettigen gemiffen mit frib ließen meiner bud)er f)albeu, ba neben an|el)gt, htie t)i)X
tl)rannet) be§ bet)d)t borenß nit grunb genug i^abi" er meint ben im Februar
1521 ausgegangenen „Unterrid)t ber iöeidjttinber über bie tterbotenen 33üd)er" (Grl.
5lu§g. 2 24, 204 flg.), in metd)cm er bereitö ben ©atj betont tjatte, baß bie SBeid^te
•jlüar ben öemeinbeglieberu ein ^Jied)t auf ®ennffen§troft unb 3lbfolntion, aber nid^t
ben @eiftti(^cn ein iRedjt auf inquifitorifdje -iperrfdjaft über bie (vJemiffen getnä'^re.
„9lber — fä^rt i'utljer fort — fie mit bem topff bin burdj, ba ift fet)n l)oreu
noc^ bebenden." ©palatin l^atte il§m in einem Sßriefe, ben er am 12. 9)tai erl^oltcn,
bon einem (Jbift gemetbet, n)elc^e§ ba'^in .^iele „iit sub conscientiae periculo sint
exploraturi orbem super mois libellis", unb er müßte t)on dürften in ber ^Jiad}bar=
fc^aft, bie nid^t fänmen mürben, ein folc^eö jur 9tnefüljrung ju bringen. 1)a be=
f daließt er: „id) mil auc^ fort faren, bie marl)el)t auß ,]upn|en unb erfur mad^en,
unb mel)n ungnebige tjerrnn alßo menig fordeten, alß öiel fie mid^ t)orad)ten".
^^tm 14. ^JJtai mclbete er ©palatin , er beabfidjtige einen bentfd)en Sermon
über bie ^^rei'^eit ber 0^reubeid)te jn fd^reiben. S)od) tonnte biefe 9trbeit nber=
flüffig gemorben 3U fein fc^einen, alö i^m menige 3:age banad^ folgenbe ©d^rift in
bie .dänbe fam :
S3on ber Seicht, ob btc ber ^Bapft mad)i i)ab<: 311 gepictcn. 1521. 131
„QVOD 1: NON SIT ONE . ROSA CHRISTIA ; XIS CONFESSIO PARA-
DOXON !| lOANNIS CECO Ij LAiMPA= |1 DU. |1 [nod^ 7 Seiten]"
9Jtit liteictnfaffung. 64 q?rättcr in Cuart ; le^te (Seite leer. 331. Qii.i :
„Excufum Auguflai VindelicoH in Officina || Sigifraundi Griiii Medici,
& Marci || Wyrfung. xx. Aprilis. Anno || Dni M.D.XXL |j" ^
ßut^er fd^tieb am 26. Wai barüBer an ^)3teIanc^t^on : ,Sermonem de con-
fessione antevertit Oecolampadius noster, edito libro de confessionis facilitate,
satis libero, futurus et ipse Anticliristo et suis militibus nova vexatio". ®Ieic^=
tüol^l Überzeugte i^n hk Seetüre biefer Schrift, baB für feine eigne 5(rbeit nod)
9taum geblieben fei: „tarnen et ipse aliquid addam, si possum, in eandem verna-
cule". llnb nid)t nur bieg fc^affte l^ut^er ein 9tect)t 3U feiner 5trbeit, ha}i er in
beutfdjer gd}rift fic^ an bie Giemeinbe ^u ttienben beabfi^tigte ; auc^ materiell
gab e§ nod) nac^ CccoIampab§ t^araboron manches ju ergäujen. S)iefer „U>iev
nac^, baB hie ^eic^te in äöat)rt)eit nic^t eine Saft fei, fonbern für ben rechten
6:§riften eine erleid^terung unb ein Iroft; frei(id) fei fie in bcr römifdjeu .ßird)c
ju einer unerträglid)en 3?ürbe gemad}t. Ütber biee gauje iBeid^tirefen fei aud) eine
Neuerung. 3n Uieitläufiger gefd)id)tlid)er 2)arlegung ermies er, baiß bie iöupbung
ber alten ^ird)e eine bei n^eitem anbere gentefen fei, unb ha^ befonbers bie CT)ren=
beichte, bei tuelc^cr bcr '^^ricfter fid) eine fo ungebüfjrtidje ©ctüalt anmaße, fid) erft
biet fpäter eingefc^ ticken l^abe. Qx untcrfc^ieb brei 3trten ber ^eic^te. Sie erfte,
jebem 6'^riften immer nötl^ige unb leichte, n?etc^e er in fi^oner ebangetif($er 2öeife
befc^rieb, finbe ftatt, mcnn man ©ott alle feine Sünben, aud) bie geljcimftcn, be=
fenne. Slie anbere gefd)el)e bor bem '^ricfter, ber §ier bie Stelle ber ßird)e t)er=
trete. Sritten^ enblid) tonnten bie 5?rüber fid) aud) unter einanber i^rc Sünben
befennen unb fo erleichtern. Soc^ ert^eilte Cecolampab ber jlreiten 9(rt ben i^or^ug
t)or biefer legieren, meit ber '^^riefter taugtidjer fein Wexhc, bie ©emiffcn ]\i beratf)cn,
alö ber einfache d)riftlic^e vorüber".- Sut^er I)atte an biefcm „freimüt^igen, gläu=
bigen unb c^riftlid^en" ^efenntni§ be§ i?ampfgenoffen feine l^o^e iyreube,^ fonb aber
neben biefem no(^ boHen Ütaum für eine neue, burd)au§ felbftänbige SBcl^anbluug
berfeibcn i^kterie, an bereu 3tu5arbeitung er nun fdjueüen Cfntfd)luffeö fid) begab.
3tüar t^eilte auä) er feine Schrift in brei 2t)eile, U^ie fein iUn-arbciter, aber mäbrcnb
bei biefem bie angegebenen brei Strien bes ^eid)ten5 bavS 6intt)eiiungöprincip bilben,
beginnt Sutt)er im erften l^eile mit einer allgemein gegen alle .'perrfd)aft bcr'D3teufd)en=
teuren in ber .fiird)e gerid)teteu äöarnung, prüft im ^meiten cinge()enb ben Sd)rift=
beltiei», ben bie ©egner für i^re ^eid)te ju erbringen fud)eu, unb giebt enblidj im
britten ^tnüuüfung, lüa§ fomit öon bem beftef)enben 33eid)tinftitut ju t)alten fei,
>) e§ erfc^ien fofort ein »afelet «)iacf)brucf öon biefer gd)tift: .''^ QVOD |1 NON
SIT ONEROSA CHRI || STIANIS CONFESSIO, || PARADOXON || lOANNIS OECO-
LAMPADII. 11 [5 3eiten] || EME, ET LAETABERTS. l" mH Sitcleinfnifung.
Jitelrücfjcite bebrucft. 00 3?lättet in Cuatt; Dotierte Seite leer, nuf ber legten ha% Signet
bc§ S^rucfcts. m. P3b: .BASILEAE. APVD ANDREAM |1 CRATANDRVM. MENSE ||
IVNIO. ANNO II M.D.XXl. \\* '-) ©0 giebt Splitt, Cfinleitmig in bie ^liigiiftnna I 260
furi unb tveffcnb ben 3"l)«lt lüieber. ') äUrgl. noc^ bie S^ctncvfung int abriefe an
Wetanc^tt)on Uom 13. ^uli: „Valdo velleni OecoUunpatUi de confessione libiuni apud vo.s
liL JV "J > itidem vemaculum fieri, iit rumpantur papistae".
132 33on ber S?cic^t, ob bic bcr Sa^ft mncf)t f)abc ju gel^ieten. 1521.
tüie iiä) ber 6§rift biefeni gegenüber 3U öerf)alten ))ühe , iinb aeigt, 311 föelc^ einer
Seicht = unb SannprariS man bei fd^riftgeniöBer ^anb^abung ber betreff enben ®e=
böte Gl^rifti gelangen ttierbe.
9(m 1. Sunt nnter.^eic^nete er bie Söibmnng an ^xan^ öon ©idingen, bem
er ha^ ^Büd^tein juf (^reiben tüollte, „met)n toillige^ gemutt unb bancfparfeit 5U er=
3et)gen auff öielfeüige cmr troftung unb erbieten mir nnmirbigen gefcf)ef)en". Sä^n
2:oge banac^ fenbete !s3ut^er bereite fein ^Jtanufcript an gpalatin ab — auö bem
(Sermon n>ar ein libellus geniorben — unb bat um fd)(eunige ::i3eförberung ^um
S)rucE. 3Bäi^renb ber 3Iu§arbeitung n.iar it)m jugleic^ bie ^hngung entftanben, ben
118. (119.) ^Pfalm, n^elc^em er für feine (2d)rift bie einleitenben @eban!en ent=
nommen :^atte, ber ©emeinbe auszulegen. (?in erfte§ Stürf biefer ^:pfalmenau§Icgung
^atte er auf bie le^te ^öogenlage beö i'tanufcriptö üon ber 5?eid)te gleid) Tjeran-
gefc^rieben, behielt fic^ aber nod^ bie gntfcf)eibung barüber bor, ob ber 5pfatm ber
gdirift bon ber 3?eid)te angefjängt ober al§ befonbcre (2d)rift öeröffentlic^t merben
foüte. 3n einer jttjeiten 'DJtannfcriptfenbung folgte bann ber Sdyiu^ ber '^^f atmen-
au§legung nac^. 2)er S)rucf bes ^})knufcript«, öon n^eldjem er in ber Sd)rift gegen
fiatomu^ fc^on at§ toon einem Jiber editus- gerebet Ijatte, zögerte anfangt. 3in=
3n?ifd)en fenbete i'utljer über benfelben ©egenftanb Xljefen ab, mit bem Sßunfd)e,
ba^ an ber Söittenberger Uniöerfität über biefclben bi^putirt irerben foUte; aber
ber Äurfürft berii-»el)rte biefe ^Eisputation, p l'utf^ers nic^t geringem i^erbru^, ber
auf biefe (^ügfamfeit ber Iljeologcn unter bie politifdien 9iüdfid)ten be§ .^ofeä in
Briefen an ^elanc^tfjon nne an gpalatin (13. u. 15. 3u(i) ^^W «»enig fc^alt.^
%hex neuer 3lufent^a(t tam ^inju. IHnfang 9luguft tpar ber S)rud nod) nidjt über
bie erften Stnfänge ^inauSgefommen; bafür aber begetjrte Spalatin rtiieber^olt, l^itl)er
folle ber Stelle ^o^. 20, 22 flg. eine au3fü^rlid)cre iJ?cl)anblung unbmen, aU er
get^an ^atte. S)ann h^ar ber ZXjni bee ''JJtanufcriptö, nietdier ben 118. ^^pfalm be=
^anbelte, öon ben 'greunben öerlegt morben unb tonnte nid)t aufgefunben merben;
ba§ machte neue§ C">in= 11»^ .^erfc^reiben erforbeiiid). 9ll5 nun ^JJlitte Sluguft
ßutl)er bie erften brei 33ogen be§ S)rud§ in bie ^änbe befam, machte üjm bie un=
faubere unb nac^täffige 5lu5fü^rung beffelben burd) 3ol)cinn ©rünenberg neuen em=
pfinblit^en ^öerbru^, fo ha^ er fd)cltenb auf biefen bas Sprüchlein „loannes in
eodem tempore" „er Heibt ein unberbefferlid)er .^an§" ^ anirenbete. (5r fenbete
nun noc^ unterm 15. ^luguft bie berlangte i'luölegung be§ (£prud)eä au§ ^0^. 20
ein, bamit fie an paffenber Stelle ine ^Jlanufcript eingefügt mürbe.-'' S)er S)rudE
f(^ritt aud) je^t nur langfam fort; am 17. September loar er nod) nii^t beenbet,
boc^ fam bie Sd^rift noct) öor 2lblauf bee '^Jbnate gleid^^citig mit ber gegen Satomu^
in ben .^anbel. 9Jielond;tt)on fenbete 6jemplare beiber Sd}riften in einer Senbung
») Söergl. auä) Säger, ?lnbrea§ SBobenftetn Don ßarlftabt. ©tuttgort 1856 ©. 203.
*) ^ie befonntete gorm be§ (Spricl)h)ortei ift ^Hans in eotlem"; yutl)er§ ^in eodem tem-
pore" gicbt aber ft)ot)l bie rirf)tigc ^iluelcgung, lücnn man nur tempus in ber Siebcutung, bie
e§ in ber Mü]\t ^at, = iempo nimmt. „@r bleibt immer in ein unb bcmfelben S^empo, er
ift nic^t Don bcr ©teüc ju bringen, er läßt nic^t Don feinem Sc^Ienbrion." ') S^a bie
brei erften 5ßogen bereit? gebrucft rt)oren , bie ©infc^altung olfo erft im 4. ^ogcn erfolgt fein
fonn, fo geben rtir im Slbbrucf bie ©teile an, lüo in 3ol)- ®rünenberg§ Trucf ber 4. Sogen
anl)ebt. Slbfc^nitt G u. 7 bes jtoeitcn 2:i)eilc§, toelc^e 5JL l'ena für ba'i eingefc^attetc ©tücf t)ält,
bcfinbcn fic^ nocf) auf bem :>. Sogen.
S5on ber 23ctc^t, ob bie bor 2?üp|"t mncf)t ijabi ]n gepicten. lo21. 133
aU 9tDt)itäten an (Spalatin ah. 5(m 19. CctoBer idjrciBt ein SBittenberger <5tubent
an SSeatuä Ot^enanue: „Dono item mitto libelluni de confessione germanice
scriptum, num pontificis sit eam praecipere, quam vidcre cupiebas". 9(uffäIIig
ift, ba^ ber Criginatbnicf bei Schrift üon ber iBcicf}te hie '"^iaimman^ka^nnQ auf
befonberen 3?ogen mit ba^n^iicfien frei gclaffencr leerer Seite an^ngt. 2Baf)rfcf)einlicf)
liefe man Bei ber i^er^ögcrung bee S'rucfes 5unäct}ft bie <2cf)rift üon ber 3?eic^te für
fic^ allein an^ge^en unb lieferte bie ^4>f<ilrnenerflärung fpäter nac^; bod^ ift biefe
burc^au5 ale ba^u gehörig ^u betracf)ten, ba bie Signatur nid)t neu beginnt, fonbem
mit „•'p" foiifä^rt. l-utt)er l}atte fic^ alfo entfct)ieben, ben ^^^falrn ^copulatum'-
ntd^t „separatim'' auSgel^en ju (offen. 9lber am ber 3?efc^affenl^eit be^ Criginal=
brucfs erflärt ]iä) ha^ öerfc^iebcnartige 3.^erfal)ren ber "itad^brurf e , bie tl^eils biefe
Srucfeinric^tung nad)af)men, t^eile beibe Stücfe eng üerbinben, t^^eile ben '^^fatm
mit neuer Signatur % beginnen taffen, t^eil§, tt?ie es fdjeint, nur ben erften Zi)tii
reprobuciren. iCHitbere 9lbfidit, benfelben ©egenftanb, bie ^rei^eit ber G^riften üon
bem 33eic§tgefe^, balbigft aucf) in einer (ateinifcf)en Schrift ju be^anbeln, fam nic^t
3ur 2(u5fü^rung. {_ '^ ^- hj
Sergl. 2öerfe SBb. I ©. 255. 264. 329 f. 516f. 531. 540. 542f.; VI 176f. 193 f. Opp.
varii argum. IV 273 f.; VI 45 f. ^ptitt, (Einleitung in bie Stuguftana II 318flg. 3;e jßjette
II 6. 2. 3. 5. 6. 9. 16. 22. 25f. 29. 41 f. 43. 54. 90. Kolde, Analecta Lutherana <S. 34
[öom 3. 3tuguft]. Corp. Ref. I @p. 442. 444. 451. 453. 458. SBriefwec^fel beö ^eotiiö 9tf)enanu-:',
tjerausg. Don öotatütt! unb ^ortfelber. Seipj. 1886 S. 295. 2ßerfe 9?b. VIII S. 58. 2)1. Senj,
3JJarbutger ^^rogiamm 1883 S. 28. 29 f. 85. 37. 39. 41. 47. fiöfttin, W. Sut^er I ^ g. 478 f.
21u§gaben.
A. „5)on ber S3ei(^t ob I| hie ber SSapft ma= |I ö)i 1)ahe ju || gepieten. || £octor
(^ -v.b.j g}lartinu§ ü !^ut^er. Ij Söittenbergf. " 9Jtit liteleinfaffung. litelrüdf^
feite bebrucft. 28 33lätter in Cuart, le^te Seite leer. S^arauf mit
Signatur „^" beginnenb: „Ser öunbertt Du ac^t^e^enb |1 ^falm nuc^lic^
3u betten für jj hai n?ortt gottiö ^ur !^ebenn rcibber ben [j groffen fetinb
bes felben, ben 33apft l3tl li menf(^en lere, öorteutfc^et j| burc^ 2). lllar=
tinü II ßutl^er. jj" unb borunter nod^ 16 Reiten Zeid. 12 SSIätter in
Cuort, le^te Seite leer. ?Ilfo ©efommtumfang 40 SSIätter.
Xrurf öon 3ot)ann ©rünenberg in 353ittenberg.
5Bon biefem erften 2^rucf muffen jeborf) brei üerfdjiebene Stu^gaben untet=
fdfjieben toerben, beren 2tufeinanberfo(ge fic^ nodj an ber öerfdiiebeitartigen %h--
nu^ung ber ^iteleinfoffung ertennen läßt, ^n a ift ba^ britte SPlatt be^ 3?ogen§ 6
fignirt „6 3". 2~en un-:- befannt gettjorbenen L^remptaren biefer -Jlu^gabe fef)lt
ber 118. ^fatm; bod) ift bas öielleid)t nur 3i'fflü- 3" ^ ^ot ba^ britte
5Blatt bee 5?ogen* 6 bie Signatur „6 iii", ba^ britte 3?tatt bc^ iöogenö -g) „^ 3".
2ie Sluägabe c enblic^ ^eigt ^toax and) „6 üj" toie b, aber anftatt „-§3" bie
©ignatur „-^üj". 33ergl. au^ unten £. 183.
B. „Q^on ber 58et)c^t ob [j bie ber 33apft mo- H d)t 1)abe p ge= || pieten. ||
^»pV. >/.■?. ^ 2;octor "ilJlortinuö i! Cutter, il ihiittenbcrg. " li^t liteleinfaffung. Iitef=
rüctfeite bebrucft. 34 S^lätter in Cuart. Signatur t) mit einer 2ao,c
öon fec^5 i^lättern. S'onn mit Signatur i beginnenb: „Xer Ijunbert
önb ocf)t,je§enb [j ^folm nn^Iic^ p betten für || bog tüortt gottis ^ur
!)ebenn »ribber ben 1| groffen fel^nb bes felben, ben '-Bopft öR || menft^en
134 2]on ber ^eidjt, ob bte ber SBajjft mQd)t tjabe ju gepietcn. 1521.
Icrc, ttorteutfc^et || burc§ S). 5)larttnü j] ^ut"^er. |" luib baiimtev nod^
19 3et(en Icrt. 12 a^Iätter in Cuart, Ic^te Seite leer.
1)xüd bon Wdä)iox Cottfjer in äöittenberg.
C. „$Dn ber 58et)($t ob 1| bie ber !:Bapft ma= 1| d)t TjaBe ^u ge= H pieten. ]|
S^Dctor iltavtinu§ || Sut^er. |1 3.Uiitten6erg. " ^iJtit iiteleiiifaflung [iine B].
litelrüdtfeite bebrucft. 34 iölätter in Cuart. Signatur ^ ntit einer
Sage üon \eä)^ 93Iättern. S)ann mit Signatur ^ beginnenb: „Ser
t)unbert önnb ac^t,^e(;enb \\ '^^falm nu^lidj Iju betten für || hai h?ort
gottiö ^ur ^ebenn nnbber hen \\ groffcn fel)nb beö felben, ben 23ap[t ||
ünb nicnjcfien Icrc, öürtcut|d)et |1 burdj 3). ^JJlartinü |1 i.hitf)er. | " unb
barunter noc^ 19 Reifen Jejt. 12 SSIätter in Cuart, le^tc Seite leer.
Ixud boit 9Jiclc^iDr yottf)ct in äBittenbcvg.
Iro^ bein, bafe C mit B in ben ^Scitenal't()eiUuigcu ^uiammeuftimmt, ift bod)
C ein 90113 neuer, ortljograptjiid) l^äiifig ablüeidjeiibev £a^; B ift nad) A gebvudt
unb fdjiieftt fic^ oft fflttUifd) an bcffen Drt()ogi"nbl)ic on; C ift bagegen nad) bcv
Notlage bon B mit 'oid größerer ^rci^eit gebrudt.
D. „i^on 1 ber 33el)c^t 1| ob bic ber Sapft 1| mad^t l^ab ,]u || gebieten. || S)octor
^lllarti= I! nuä Ii^uf^er. |1 aöittcnberg. j|" ^lit litcleinfaffnng, bic in ben
Seitenflächen „S. ^^autu^" unb „£'ntl)cr" burdj ^ilb unb '^luffdjrift
barfteüt. 2;itelrüdfeite bebrndt. 30 33Iätter in Cuart; Signatur g
mit einer Sage bon fcdjs iölättcrn. üDann mit neuer Signatur, bie
auf bem ,^tt)eiten ^Mattc mit „aij" beginnt: „3)er Ijunbert bnb ai^t=
äcl^enb II ^fatm nü^lic^ 3U betten für 1| baö ttiort gottcs 311 crt)eben miber
ben grof= 1| fen feljub be§ felben, ben ^apft bnb || mcnfd)cn (ere, bcr=
teütfcf)ct II burd) 2). ^JJkrtinü || 2autt;er [sie]. ||" unb baruutcr nod)
19 Reiten Icyt. 12 S3Iätter in Quart, le^tc Seite leer.
Trud bon 2BoIf ßöppt}cl in ©traßburg.*
E. „Ui3 ber 33cid)t ob bie || ber iöapft mad)t Ijab || ^ngepietcn. || !Doctor lUar=
tiuns II l'ntljer: || Uuittcnberg. \\" lllit litcleinfaffnng. litelrüdfeite
bebrndt. 36 Slättcr in Cuart, teilte Seite leer, ^lod) auf berfclbcn
Seite, auf lüetd)er bie Sd)rift bon ber iöeid)tc fd)lic^t, iöl. g4<', be=
ginnt ber 5)3falm; bod) fielet bon biefem '^ier nur nod) bic Übcrfdjrift,
meiere alfo lautet: „S)cr Ijunbcrt bnb acl)t,5cl)cnt ^falm || nnljlid) ,]n=
betten für hai ioort gottcö || ^ur lieben Unbcr ben groffcn feünb [sie]
bcffclbcnn, ben JBapft || bnb mcnf(^en lere, berteütfc^et burd) || 2)octor
^JJtartinnm || !C'utl)er- [sic]^ |i" 5Dic ©rflärnng fängt bann 331. g 4'' an.
yjndj aBeller Kepertorium Nr. 2134 Xrud Hon ^. önftel in otöidau.
F. „Uon ber bel)d)t ob bie ber || 33opft mad;t l^ab || jugcpicten. |j 2)octor ^JJlar-
tinuS fiutljer. || SBittcnbergf. ||" 2itelrüdfeite bebrndt. 28 «lätter in
>) ®a§ 33 fo üerjiert, bnß man e§ ond) aU 2Ö lefen fönnte. -) Son 2BeItcr Repert.
typogr. (I.) Supplement, 5lbrblingen 1874 Nr. 228 al§ „^üxiä), 6. grofd^otoer 1522" be=
scid)nct. *) 2;iefc§ ^nterpunftion^^cic^cn ift in E fetjr Ijäufig.
S3on ber 3?etc^t, ob btc bcr SBapft madjt '^abc ju gerieten. 1521. I35
Cuart, te|te Seite (ecr. Sann mit neuer Signatur, auf bem ^toeiten
Statte mit „%ii" Bcgiunenb: „Ser i^unbert ün Qd)3e"^cnb pfafm nu^ ||
lief) ,511 Betten für bae irort gotte^ jurtjeben || mibct beu groffcn fet)nbt
beg felben, |i ben 33apft önb menfcfjen lere, || berteütfc^t bnxä) 2). \\ 5-llarti.
Sutl^. ;j" unb barunter noc^ 16 ociten 2ert. 12 iötätter in Cuart,
le^tc (Seite leer.
G. „i^on ber SSeid^t || ob bie ber Sapft mad^t ]§a= |1 6e ^u gepietenn. || S;Dctor
^}Jtartinu§ H Sutl^er. I| SBittenberg. '/' Jttetrücffeite bebrudft. 34 «lätter
in Cuart; Signatur 1^ mit einer iS^age öon 6 3?Iättern.
Tili' (5-reinptar, bac' toit tyn befd^rcibcn , cittf)ält nur btc Sc^tift Oon ber
SBeidjte; ob auc^ bcr ^^ialm in biefcm Xrucf üor()anbcn ift, berinögeu toir ntd}t
ju fagen. Äcin SBittcnbcrgcr 2rurf.
H. „5>D ber ißei 1| c^te. ob bie |1 ber 9?apft |1 marf)t '^abe || ^u gepieten. H Toct.
^Dlar II tinus Su= || t^er. || äöitteberg. ; " ^mit liteleinfaffung. 2itc(=
rürffeite bebrucft. 28 33tätter in Cnart, le^te Seite leer.
SBic G nur bie Schrift uon bcr 3?cidjte in bem bcuu^ten (Exemplare cntf;altenb.
I. „5?Dn ber 33el)(^t, ob^ || bie ber ^Bapft ma [| c^t (jabe ju ge- H bieten. ||
S)Dctor gjlartinug || 2nü)cx. \\ Sßittenberg. |1 llt.3).a\^ij. iar. !|" Wit
liteteinfaffung. ütelrücffeitc bebrucft. 34 iPIätter in Cuart. S^ann
folgt mit Signatur „iiii" beginnenb: „Ser tg)unbert önb ac^t5e= i| ^enb
5pfatm , nüpii^ |1 jü betten für ha^ tiiort gottc§ 3Ü erl^e= 1| ben n?iber
ben groffcn fcinb beffet I| ben, ben ©abft önb menfcfien jj tere. 33er=
teütfd}et burd) ü X. ^Jiartinü J^^ut^er. " unb barunter no(^ 16 ^cifc'i
iert. 12 Stätter in Cuart, le^te Seite leer. Stmßnbe: „c ©ebrucft
im . jrij. iar. ''{'
2rud bon 9Ibam ^petrt in 33afel.
K. „Son ber 3?et)(^t, ob^ j] bie ber 2?apft um |1 c^t I)abe p ge- .bieten. || S^octor
5Jlartinu5 || J^iut^er. || Sfelegüg bee ^fatme, Seati immacutati. || Söitten-
berg. 1] Ült.S).3L\"ij. iar. " ^llit liteteinfaffung [n?ie I]. !i^on biefer
Seränberung beg litelbtatts abgelesen in allem Übrigen ibentifc^ mit I.
txnd Don 3lbam ^^etri in Safel.
L. „Son ber Set)c^t: ob bie || ber Sapft mad)t || 'fjabe 3Ü ge= || bieten. ||
j^.. /«.i.) 2)octor -JJtartinu^ |] i'utl^er. || ^tußtegung be^ 'ipfatmcn , Seati !I 3mma=
cutati. II äöittemberg. 11 M.D. XXII. " "Jllit liteteinfaffnng. Iitelrücf=
feite bebrucft. 54 Slätter in Cuart, hüi te^te Statt oermutl)tic^ teer.^
'am (5nbe (St. ^]15'M: „f «ebrucft im. XKij. " ?(uf St. \?2» ein
btattgroßer .^ot.^fc^nitt, !i3ut^er mit •öeitigenicf)cin unb laube barfteltenb.
Stufst. 2 2^ beginnt ber '4-M"alm mit ber Übcrfct)rift: „c 2;er «C^unbert
tinnb ac^tjet)enb || '^'fatm: nü^tic^ ^ü bet= || ten für bas toort gotte» 3Ü
*) 3^Q§ .ffomtna tu 3- 1 be? IttetI i)at nod) einen 5?untt über fic^, ift ober fein ©emifolon.
*) 2öie bei I. 'j 2:afjelbe fef)lt ijt bem benu^ten (^jentptarc.
136 S3on ber Seilet, 06 bie bct SSajjft moc^t 1)abi ju gerieten. 1521.
ext)t= 11 Ben toiber beu gi'offeu fet)nb 1| beffelbeii, ben Sgopft biib || iiienf(^e
lere. 93eiteütf(^ I| et biirc^. S). 5)10x11= H num X?utt)er. |1" unb barunter
noc^ 16 Reiten Xejt.
2;ru(I bon §an§ Sdjott in ©tro^burg.'
M. „33ou bcr Set)c^t: ob bie 1| ber SSa^ft mad^t |1 l^obe p gepic^ || ten. ||
S^octor ^ITlartiiiuö [j l'iitljer. |1 ihiittcmbcrg. || 1 5 2 3. ||" mH 2itel=
einfaffung. litetrücfjeite bebrurft. 36 Blätter in Duart, le^tcö 33(att
leer. 2)Qrauf beginnt mit Signatur „Ä" : „2)er '^unbert bnb Q(i)t=
.^e'^enb j] ^fatm nu^Iid^ ^n beten für bae tiiort (yottiö !| ^ur tjcbcn nnbber
ben groffen feljnb ]] be§ fclbcn, beö Ü?apft önnb |1 menfrljcu lere, t)er=
beutfd^t 11 burd^ S). ^JJkrtinü H ßntl^er. |j" unb barunter noc^ 20 ^^eilen
2ejt. 12 33(ätter in Cuart, le^tc ©eite leer.
2:ru(f bon 5!JJcId)ior 2ottt)et iu äßittciiberg.'^
[N. „3)er .^uiu 1| bert ünb neün^e= H l^enbt ^falm, baö ünö ®ott |1 be^ feinem
n?ort er^It, ünb nit H abfallen (äffe, 3U betten. H 93erbDlmetfd)t bnb au|=
gelegt 1| burc^ 3). ^3Jlartin Sutljcr. H Stern ber. 83. ^^^falni, ®a§ öuö |1
föott üon allen fet)nben erreb= || ten lüoüe k. Sampt ber au^le= |1 gunge. |!
15 29. I" mit Xiteteinfaffung. 24 «lötter in Cctaö, le^te Seite
leer. %m ©c^IuB auf 331. 6 8^: „H ^obft ©nttucc^t. |i"
Srucf bon 3iobft ©utfnedjt in 5iürnbcrg.
2Bit nottrcn biefe Slu^gaOe ton V>2d Ijtet nur, um ^u bemcrfeu, bn^ in
biefer unfet ^folm in bcbcutcnber (frtoeitcrnng unb Umarbeitung cntl;altcn ift,
in gan^ neuer Ubcrfe^nng unb mit biet ouögcbetjnteren (Erläuterungen, in bcnen
jebod) bie bon 1521 meift hiörttid) enttjatten finb. 2Öir leerten biefc neue Sieien^
fion fpäter beim ^a1:)xc 1529 ^u bcrürfftd)tigen f)aben, bnfelbft nud) föeitere ii^ibtio^
grapl)ie für biefe ^.Jtu^gabe ,5ufnntmenfte(Ien. (fbenfo mufi betreffe einer bon !L'utt)er
beranftnttcten lateinifdjen ^tuegobe be§ 118. 5pfatmeö, ^Octonarius", nnf ba^
^nl}r 1527 bertoiefen Serben. 3» ber Grianger Slue^gabc 33b. 41 <B. 93 ift ,^n)or
biefe (ateinifdje ®d)rift cinfndj at» Überfettung bcr bentfrijcn, ber Sdjrift bon
ber ^eidjte onge't)ängten 5tu»gabe be§ 118. ^I^fatm« bef)anbett, aber böÜig mit Uu:
redjt. S3ie(mef}r ift biefetbc, bereu genaue bib[iograp()iid)e 58efd)retbuug Jctr an-
mcrfungähieife beifügen/ at« ein ©pecimen Sutf)erfd)er ä3erfud)e, eine neue tatei-
nifdjc 33ibelüberfe^ung 3U fd)affen, ju betradjten. Sic giebt außer bcr (atcinifdjen
ilberfe^ung, bie einen unter SBenu^uug bc§ örunbtcrte^ hjie bcö l'.saltt'rinni
iuxta Hebraeos bertd)tigten 3Ju(gata=2crt liefert, nur ctf iHaubgloffcn , bie fid)
auf bie Dctonare Zain, Heth, Lamed, Mein, Nun, Saniecli, Kut' unb Res
bertt)ci(en, aber nirgeub mit bcnen in bcr ^^fatman^gabe bon 1521 jufammen=
ftimmcn. 2;cr Dctonar crforbcrt ba()cr einen befonbercn 5ßla^ in iJutt)crä 3Ber!en.]
') S3erg(. über biefe Slusgabe JRiebcrer in Ö5. 6t)r. ©icfe, ^iftorifc^c 9iad)rid)t bon ber
Söibelüberfc^ung .fierrn 5:. 'DJiartin 8utt)erä. C^rftcr 2T)ei(. ?Utborf 1771 ®. 179 flg. -) ta^^
üottt)cr bcr Xrudcr ift, crgiebt fid) aul bem Impressum ber mit gteid)er liteleinfaffung ber-
feljenen Sluegnbe be» „(fuangeUum 2]on ben jefjcn ouf^fc^igcn" bon 1523: „öcbrudt 3U SBittem:
berg Ut) 3)leIc^ior Sotter ^laä) 6f)rifti gcburt 3Ji.2).ryiij." =») ,OCTO |1 NARIVS DAVID
PSAL. 11 CXIX. II Ex Ebreo Verfus. H MAR. LVTHER. || VVITTEM. 1| ^ ||" 2«it 2:itcl=
einfaffung. Sitelrürffcite bcbrndt. 8 S^lättcr in Cctab; auf ©. a 8'^ 7 Steigen S^ejt unb
barunter „FINIS, ||\ SBergt. bc äß. lü ©. 210. jtöfttin, m. £utl)er H* ©. 163.
23on ber S5eid)t, ob bie bet ^apft macf)t ijabe )ü gepietcn. 1521. 137
Siürften rctr ben älteren Bibliographen unbebingt ©lauten )ct}enfcu, jo mü^te
bic Qai)i ber 3lu§gaben noc^ um einige stummem üerme^rt werben. 3rber n?a§
^Pan^er im „(5ntn?urf" S. 42 unter Xr. 2, in ben „beutfd)en l'hinaten" unter
Nr. 1092 berjeic^net, n^irb unfre 3(uega6e F fein tro^ einer f (einen '-Variante in
ber litelangabe. ^. 6. ^alm fc^reibt in feiner „.öiftoric ber beutfct)en Bibe(=Ueber=
fe^ung S). "OJi. gutl)eri" ^aüe 1772 (5. 58: „9lucl^ finben fid) in meinem i^üct)er=
SSorratt) ^tt?et) nnterfc^iebene Ediliones bon 1522, bie bet)bc ^u äÖittenberg gebrucft
[inb [ricf)tiger: bic beibc „9Btttenberg" auf bem litel l^aben], in beren einer öor
bem 119. '4?fa(m Sutf)eri Bilbnie fielet .... Ter litet bee iöuc^ö ift biefer: 23on
ber Bet)d)t, ob bie ber 33abft ma(^t I)abe ,^u gepieten. Doctor ^JJIartinns Sutl^er.
Ullegung bce ^pfalmcn, Beati iramaciilati. äöittemberg". 3d)Dn i1?iebcrer T)at bd
@iefc, .öiftorifc^c ^Jiac^ric^t n. f. W. e. 179 barauf aufnieiffam genmcf)t, baß '^>alm
l^ier tt?of)( al§ mit J3ut§erö 33i(be ausgeftattet ben öon un§ unter L befdjriebenen
%xüd meine; hk beiben ^luegaben, bie er öor fic^ batte, n^aren un^n?eifel^aft K
unb L; au5 K ftammt bas „U^teguug" in feiner litclangabe. Iro^bem t)at '^^an^er
fic^ öerleiten laffen, au« K unb L nun brei Derfc^iebcnc ^(uegabcn ^u marfien ((5nt-
ftiurf S. 42 Xr. 3 — 5) unb baburd^ bie 33ibliograpt)ie ^u t»crn?irrcn; Xr. 5 ift = L,
Nr. 4 = K, Nr. 3 eine 33ermengung üon K unb L. ©nblic^ meinen nnr auc^
SöcUer Repertorium Nr. 2175 nidjt a(5 befonbere 'Otuegabe auf,^ä[)(en ^u bürfen,
ba bie einem 3?uc^t)änblerfatatDgc entnommene Bcfd^reibnng bem l'erbac^te untcr=
liegt, nur incorrefte SBiebergabe be§ ^ttieiten I^eileS unfrer ?lu«gabe L ^u fein.
l'uttiers 33cmcrfungen über ben 2)rucfcr lohannes ^ laffcn feinen oRnnfct barüber
auftomuien, baß nnr in ©rünenbergö 2rurf bic Criginalausgabc üor une t)abeu;
mit Unrecht l§at bie (htanger 5(uggabe bie ;(tpeite !L^ott^erfcf)e 3(u§gabc (C) alö editio
princeps angefel^en. f^ür hcn 118. ^^fatm benu|t fie ein (Exemplar öon B, giebt
jeboc^ ben litel bee '4^falm§ ungenau nneber.) ©5 tonnte bat)er aud^ fein 3weifel
fein, ba& tt?ir A unferm 3lbbrucf ]ü f^runbc legen mußten, tro^ ber .plagen l'u^^erS über
ben nad)läffigen 2;rucf unb ber t^atfäd)li(^ unbequemen unb ber iJutl)erfc^en (£d^reib=
n?eifc mitunter loenig entfpred)enben Crt^ograp^ie, bic an ben ©r^eugniffeu biefer
Cfficin befannt ift. ä^on ben tt>eiteren Srurfcu famcn für un§ als SÖittenbcrger
nur nod) B, G unb M in Betracht, n^eldjc burd^tpeg üerglic^cn finb. 5(u5 ben
übrigen ttJä'^lten hjir ben gtrapurger Siadjbrud D oue unb tl^eilen au§ biefem
(^arafteriftifc^e Sßortformen unb namentlich '.Jlbmeic^ungcn öom 2i>ittenbcrger 2öort=
fi^afe mit. A ift (Mrunblagc für B, F unb H gen^efcn; B liegt n?tcberum ben '^(us^
gaben G unb D ,^u ßrunbe, M ift ein 9tbbrurf Don G, irobei „uit" regelmäßig in
„nic^t" umgeiranbelt iporben ift. I, K unb L finb mit gleid)(autenben 'Hanbgloffen
QUögeftattet, tt?elc^e furje 3n§alt«angaben ber ein.^elnen 3(bfd^nitte enthalten (in
beutfdjcr 2pracf)e, aber in L mit lateinifd)en l'ettern gebrurftj. E r)at ben ^^^fatm,
für ben alle anbcrn ',!lu5gaben 12 Bl. brauchen, auf 16 Seiten ^nfammengcbrängt;
bemcrfensniertl^ ift l^ier aud^ ber @ebraud§ öon fe^r fd^lec^ten ^cbräifdjen i^ettern
in ben Überfcf)riftcn ber ein,5elncn Cctonare. 91ud^ leibet biefe '^(negabe an böfcn
Xrucffet)lern, ]. iß. „^anffpoteus", „tert" [ft. „ter^"J, „^unrferfdjafft" [ft. „^unff=
fran?fc^afft"] u. bergl. m.
0 TU. üicnj bejiefjt itrt^ümlic^ biefcii Söornamen auf .fjons Sufft unb bermutf)ct botjct
ebenfo itrtpmüc^, ber üon biefem befotgte 2rucf fei toieber eingeftainpft rtjorben.
138 2^on bct 23cid)t, ob bic bex iBapft maä)t tjobe ju gepieten. 1521.
Sn ben ©efammtauögabcn |te(jt unfve ed^rift SBittcnb. (1561) VII 237 flg.;!
Sen. (1564) 1 501 flg.; %ltmb. I 783 flg. S)ie nad^fülgenbeii 3lu§gabcu trennen
ben ^^alm bon bcr Schrift bon ber 33eid)te unb reil^cn erftcvcn ben ei-egctifdjeu
6d)iiften l'ut^ere ein; fo l'eip^. XVII 692 flg., ber ^:pfatm VI 537 flg.; 3Bq(c^ XIX
1015 flg. bcr 5pfa(ni V 1816 flg. ;'^ bie (frlanger 5(uögabc gicbt bic Sd^rift l)on
ber 5i3eid)te unter ben potemifd)en 27, 318 flg., bic Sluötcgung be§ '^^falmcö unter
ben ejegetifc^en 41, 92 flg. S)eu 2Bibmung§brief an ©icEingen finbct man aud^
bei be äßette II 13 flg.; gil ^tueg. 53, 74 flg.
$8au bcr 33ctc()t, ob bie ber ^ap]t mad^t ^aBe
5U ße^jieteu.
Dem geftrengen unb rl|eften ^rancifco von Siefingen,
ntcynem be^onbernn I^crnn unb patronn,
jnaartiniie Xutöcr. s
)Dttc5 gnabc unb frib t^nn (S^rifto unfcrcm f)crnn. SBl)r lc§en,
icjcftrcngcr i}cxx, ijnn bnn Buc^ Sofuc, ba got hau bold .^^fracl
l)nn baö boriproc^nc Innb C^auann furct unnb allife bold bailjnncn
,crfd)lug, ncnilid) ct)u unb brct)ffiö Mnigc mit alle tjf)ren ftcttcn,
ha^ fct)nc ftabt ^o bemutig töor, bie ha I)ett frib begertt, au^= i"
genomen bk etjnigc (^ibeon, ^o bod) ^sl'^ad bcfclf) bon gott f)atlc, frib au|u=
bieten unnb an^unef)men, ^onbcrnn ^nn bormeffenf)el)t aEe borftodt In: ftrel)tten
3oi.ii, 19.2U. toibbcr ^H'ficlr ^Q§ öon l)()n bafielb hnä) fagt c. j. al^o: 'ßy iuar fclju ftnbt, bie
]iä) mit frib ergab beni botd ^frael, au^genomen ö)ibeon, §onbern finb aßc mit
ftre^t erobert, benn eä hiar bon gott alfeo gefdjidt, bo§ fie tro|ig unb mutig i'^
toiber ^^fraet ^u ftreljtten, ha bnrd) borftoret unnb ^'^n !el)n gnab er|et)gt
tourbe zc." 2)ie§ t)iftorien fil)et midj au, al§ tüott fie eljn crempell tnerbcn
unfern 58epften, S3ifc^offen, l)odjgclerten unb anbcrn gel)ftlidjen t^rannen, bic
ha offcntlid) fcl)cn unnb grcljffcn, hai man l)()ri^ bingy funbig unb ubir-
brijfig tnirb, unb bay tjcUe lic^t t)t)r tricgüdje, borfurifc^e tabbcl mauigfeltig -'o
3 ©icEingc HCM 4 metjucn TBcfunbcrn CM (5 ®otH§ M unjern C unferm M
9 etjd^Iuc^ M funigc B Äoiiigc (" fonigc M oücn CM 10 bemutig BCM 13 beffelb B
14 3fta^cl C funbctn C ir, mutig BCM Iß öorftovet M 17 SJiefe M 18 i)oä)=
getarten CM 19 ubirbtuffig C ubirbrüffig M örbrl^ffig D
») .^ier ift bie 5lu§gobc M Don 1523 ju ©runbc gelegt. ^) Tajii bie (bürftige)
Iiterargef(^icf)tac^e Einleitung äöalc^ö in SSb. IV Sorrebe ©. 37 flg.
33on ber i8cicf)t, ob bic ber 5ßapft mac^t l^abe ju gepietcn. 1521. 139
an aßen ortten auffbccft, ba^j \)i)n alle bcrfe |u for^ unb fcf^mal tuirt, nocf)
betnutigen fte [tc^ nit, fuc^cn nit frib, ia loffcn bcn felbcn aud) öorgcblic^
anbieten, mutigen [ic^ felb, ne()men für, mit geh>a(t baö licc^t ^u bempffen
unb t)n l)f)rem lüe§cn lui 6Iel)ben, mcl)nenb fie fi^cnb ^o feft l)m fattcl, e»
5 muge fie niemanb auBf)eben, ba^j id) forge, e^ ge|(^ef)e aud) öon gott, bay fie
öorftocft naä) ferner bemut bentfcn, nad^ !el)nem frib trad^tcn, auff ha^ fie
aud) |u le^t an alle Barmr)crt;icfet)t untergc()en muffen. Sic geben ml)r bic
fdjult, hjiffen bod; mol, mie fie ben armen menfcf^en ^o l)ocf)mutig norarfjt
l)aben bi§r)er. ^d) i)ab offt frib angepotten, gefd^rien unb gelauffen, 3U ant=
10 iDort mid) erpotteu, f)ab bifputirt, ()ab nu auff 3tueen rel)cf}§tag erfc^ienen, e»
f)att midj nidjty get)olffen, ba tjat fei)n rec^t, ^onbern etjtett freuet unb getnalt
mir Begegnet, nit me^r benn toibber ruffen auffgclegt unb olIi§ unglud ge=
breitet, tnolan fumpt if}n bk ftunb, bai fie aud) und) frib umbfonft ruffenn
tnerben, ()off id), fie merbeu ljt)riß i|igeu öerbienftö ijnbend fetjun. ^dj tan
15 nit met)r t^ünn, id) bin nun öon bem plan gefc^upfft. Sic ^oben nu |ct)t,
5U tüanbeUn, tnag mann oonn t)l)n nit let)ben fann, uac^ foü, nac^ mid,
tuanbclln fie nit, ^0 tuirtt ct)n anber on l)l)ren band Inanbeln, ber nit, trie
Sutl)er, mit brieff unnb tüorttenn, ^onbern mit ber t£)att fie leren iüirt. ®§
ift, G)ott lob unb band, be» l)anff poticnfe ^u 9{om forest unb fc^eh) einmal
20 njeniger n)orben, unb tüid ba^ Gapitcl 'Siquiy fuabente'^ nit mcl)r bk (eutt
be^obernn, bic Wäi fann i|t ben fegen auff fpredjen. 1:>od) bay idj bie tncl)!
^nn bi§er iuuften unb ^n metjncr ^^atl)mo^ nit muffig fet), \)ab id) mir auc^
el)n 5lpoca(l)pfin gcfd^ricbcn, h.nl bie mit tcl)lcn allen, bie t}\]x begeren, hjilc^
ic^ aiijic mit uberfdjid cn)r geftrengl)ei}tt , mel)n tnitligey gemiitt unb band=
25 porfeit 3U er^ctjgen ouff öielfeltige elor troftung unb erbieten mir unlüirbigen
gefd)ef)en. Gy ift el)n prebigt Hon ber beljd)t, au^ ber urfad) gemadjt: ^nn
bifeere net)iftcn fafteu ließ id; el)n fenffte unterridjt au^getjen ben bel)djtfinbern,^
mit bit an unsere geiftüc^e ;^\undern unb tl)rannen, bay fie bie einf eltigen
gelniffen mit frib liefen meiner buc^er l)alben, ba neben antieljgt, toie ijtjr
30 ttjrannel) bey bel)d)t l)orenB nit grunb gnug Ijabe. '^Iber fie mit bem topff
l)in burc^, ba ift telju l)oren nod) bebenden. ^Üolan, id) l)ab aud) mef)r tüaffer=
blasen gefe^en, unnb cljnn mal fo eljuen freOeln raud), ber fid; unberftunb
bic Sonne gu bempffen, aber ber raud) ift nl)mmer, bie Sonne leudjt nad).
1 ottin B attcin C lut^ C 2 bcmutigeu HCM :! mutigen A fic^ fcr V \ei)t M
4 fi^cn ßCM 5 muge HC ficforgc 1) 7 Ic^ C aUc on~bQtmI)cr^i(fcqt CM 8 '^od^=
mutig BCM 10 rctjc^ötagc CM erfc^einen B 11 junbcin C 12 auff gcled^t B
getccgt C 14 oorbicnfta CM lö tf)uu BCM 19 ))o^en C rjanffpo^eu M ^anff bntjen^j D
auftpo^ens F 20 Icut M 21 tje^eubcvu C bcjcübern M auff brechen 1> 22 muifig M
23 »it ic^ ot^ic M 24 eWcr CM gemut BCM 25 etuer ijoftung C Oücr troftung M
27 biefcr M 28 „fie" fc^U in C 29 angc^c^gt CM angejaigt 1) 30 tjorcnö M
31 ^oten M
') c. 1. in Clem. V. 8. öergl. c. 29. C. XVII. qu. 4. ^) Sjergl. einleitung ©. 130.
140 33on bcr 2Beid)t, ob bie bet 58apft mad)t f)Qbe ,^ii gerieten. 1521.
^ä) \üii anä) fort foien, bic lünrl)cl)t auB 3upu|cn iinb er für nmdjen, unb
metjn ungncbigc ()errnn al^o iüenig find)tcti, al§ öict fic m\ä) lioracf)ten, tüir
ftnb no(^ 6et)bc nit ubiru bcrg. ^ä) Ijab aber e^n f ortc^I : id) gel)c lebig, gott
geb, baö bic h3arl)cl)t bcn fieg bef)ntte. .^ic mit gott bcfoU]cn.
@r lUd)rid)cii Oon .s^uttcn unb 'JJiartimic 3?uceriim Iq§ ic^ ß. Ö. be-
folgen fe^n. ©eben l)nn meißner ^at^mo§. Uprima ^unii- 152 1.
I H E S V S.
nW (Srften. ^er f)et)Iig Äunig unb prop()ctt ^aOib f)att
q5i. iiy. J^'-;>^^^<^^^1 e^nen pfolmen gemacht t)unbert fe(^B "^^ fiben^ig Ocrfen
lang, unb tft bcr nüer lengift, groffift pfnlm unter allen, lo
bcn man teglid^ c^n mal l}n bie |3rim, tert?, fci't unnb none
gctetjlct t]nn ben lirc^en finget unb li^ett,^ unb ift ba§ t)n
fjonbcrf}el)t ^uOortrunbern, bay faft cl)n iglic^er Oer§ buri^
unb burc^ eben ba^ bittet unb begre^fft, ha§ ber anber, ba§
rtio nit ci)n get}ft ift, öorbrie^üc^ |ut)oren ift, ba« t)n cl)nem feo groffen pfalmen 15
feo biet mal, nemlic^ l)unbert fcd}fe unb ficbcnljig mal, tüirt nur ^mcr unb
tjmer, bie irtot mit onberlet) tüorten, el)nerle^ bing angctiogen, benn oller bergen
unb bcy gonticn pfalmen mcl^nung ftett l)nn ben ^h)ct)en finden: l^a^ erft,
ba§ gott un» U)olt füren, leren, lüclj^cn unb behalten ijnn fcl)ncm lucg, gcpot
unb gefe^en, '3)a§ onber, ba§ er un§ h)olt bellten für menfc^en lere unb 20
gepott. 2ßer auff bie^e ^tüel) od^tung ^ott, ber borfte^t tet)d)tlid§ aüe berfe
unb ben ganzen pfalmen.
3um anbern fragen n^ir : SBarumb l)att ha§ bcr prop^ett t^an ? 6§
antmort fic^ felbs, nemlid) ba§ er t)t)c eljn bleljffige h)arnung tf)et, bie tnir
tegtidj für äugen betten, un§ ^ubutten unb fül]cn für menfc^en gefe|en unb *.'5
gepotten, al§ für bcm groften unfalt auff bieder erben, ba nic^tö l)ubfd)er§
swattf). 7, 15. gle^ffct unnb nichts grclblic^er reljffct, bjic ouc^ (St)riftu§ ÜJlotf^ei 7. ba er
fet)n tcre gett)an l)atte, befc^lo§ er fic bamit, ba§ Jt)ir folten nn^ furfcl)cn für
ben falfd)cn prop()ctcn, bic l)nn fc^affö !(et)bernn lommcn unnb t)ntt>cnbig
OTQtti).i6,u.bo(^ re^ffenbe tuolffe fet)n. Unnb bie 3iU^iger Wai. 16. Ijart bormanet, ba§ 3u
fte fid^ ^utten folten für bem fah)rtet)g ber 5|3t)arifeen , ba§ ift, trie er ba§
2 t)crQcf)tcn M 4 gebe M ftec^ CM 5 §ert BCDM Urlic^en C a3ucern CM
ß 9Jt.5).jEi. 15C1)M 5Jl.2^.XXtj. L 8 lunig BC fontg M 0 ^jfalm CM \h }u=
:^otcn M 18 ftcet C 20 bc^utten BC 23 oiibcr C 24 „tt)n" fe^It in D 25 feu--
l^utten BC au Ratten M 2G :^u6fd^er§ M 30 junger M 31 glitten BCM ben C
5p^arifcct M
») 58crgl. «Bb. IV 311.
93on ber ^Bcie^t, ob bie ber ^apft mac^t t)aBe ju ge))ieten. 1521. 141
felB» auB legt, für menfc^eii lere, bie nur ^euc§(erei) unnb ntt ben grunb (eren.
^1^0 f)att 5)at)ib §te auc§ Qetl^an, alB folt er fagen: SBolan, i(^ tuil boc§
etjnen pfatmen mai^en, bo et)ttet toarnung für menfc^en leren l)nnen feljn, unb
glet)d) u6trf(^utten bi% juDorbrieB, hk h3et)l ic^ fc^c, hav fie Bo ^ubfd) glet)fjen,
5 fo (ei)^t et)ngef)en unb Don gottic^ gepotten bo liftig unb f}et)mli(^ ablet)ten.
£rum6 ^atc^ eQn gutt urfad) gehabt, bo§ bießer pfalm für anbern teglidj loirt
geleßen, toie n^ol eS nidjt-^ ge^olffcn tjatt, unb boc^ bie 6f)riftcn()el)t öol ntenfrfjen
gefe^ njorben, and) bieBcr pfalm fe{6e mibber fet)n eigen niet)nung mit menfdjen
gefe|en ange;)unben ift: alte getjftlic^en leBen t)f)n aüe tag, n^iffen gar nichts,
10 tüag fie barinnen IcBen.
3um britten. 2J}ie iuol nu bieBer pfalm altet)n gnug toere, un5 o6^u=
fc^rerfen öon menfc^en gefe^en, bo ift boc^ ber Unfall bo tieff unb iüe^t e^n=
geriffen unnb alle tnelt tjnn bie ijrrige met)nung frefftiglic^ Bracht, ha^ t)ber=
man achtet, folc^e fpruc§ biBe» pfalmen unb ber glel)c^en ftrel)tten nur tnibber
1^ öffentlich 6oBe ubirtrcttunge , nit tuibber bei Sopft» ober ber gel)ft(ic^en ge=
fe^e, unb ^o6en bamit bem fd)n)erb bie fc^net)ben tnibberlegt , ia etjn t)orn
bru6er |ogen, ba^:^ nit mel^r fdjnetjben tan, biß baB i^t nit bie fc^rifft, Bon=
bernn oEetjn ^epftlic^ gefe| regieren t)n alter toelt. S)orumB ifti Pon notten,
toibber folc^ tjart gemonet unb epngetour^lete tjrt^um mit ftarcf ftret}ttenben
20 unb burc^ fd)nepbenben fpruc^en ber fc^rifft P^alben unb fturmen, Uiotten Dor-
fuc^en, ob tnir fie mugen Dom plan fc^la[)en unnb an1^et)gen i)[)r ungegrunbte»
furnel}men unb unbillic^e t^rannel), ha^j mir lüibberumb leren unb erfennen,
mos gott nit gepotten fiatt, ^u metjben fep, mie bec^ teuffelv gifft unb tobt,
e5 i)ab ^apft ober 23ifcl;off, engel ober teuffei gefegt.
25 3um öierben. Sjum erften fpric^t 531ofeö S)eut. 4. 't}^x folt nidjt» 5U= &■ ^ioi 4, 2.
t^un |u bem mort, ha^ id) rebe, unb aud) nid)t§ baPon t^un'. ^a-:- ift aber
'^ut^un' anber^j benn met)r letjren, unb 'abttjun' meniger leren, men hk fd)rifft
leret ? @» mag nit Pon ber auBlegung gefagt fepn, benn bie auBlegung mac^t
fepn nit mefir noi^ meniger, Bonbernn Dorcleret nur baffelb. 3ft ba^ nu nit
30 ein f larer fpruc^ mibber alle menfc^en gefegt ? äs^ae fepn nu S^apfts; gefe|
ben et)tell ^ufet, baPon bie f (grifft bem teuffeit et)nen Bonbern namen gibt
unb Ijepft pl}n auff t)ebreifc^5 2iPiatl)an, ha^ ift, epn tiufc^er, ber epnö bing5
me^r mac^t, benn e» fepn fotl. Xarumb alle, hk ba menfdjen gefe^ ^u gottis
gefe^en t^un, bie fepnb gemiB gottic' fet)nb unb bes l'ioiat^an ^^poftell, unb
35 mer fie auffnpmpt unb t)ellt, bes l'ioiatt)an fc^uler. 65 f)ilfft auc^ t)ie fepn
auBteben, baä foldjä 'JJiofe» nit ijab Pom nclüen, fonbern Pom alten teftament
gefagt, benn ber ^Ipoftell öeb. 2. fagt, e5 gcpur fic^ Pil mct]r uBir bem nemenv^t'^. 2, 1.2.
4 ubirfci^utten M ^ubjc^ M 9 ge^ftlic^e V 13 trcfftüc^ M 14 ipvud) M
15 boBe M ubitttetung CM 17 btuber M 18 SBepfttic^e CM ift C nobten M
19 gerton^att D eijngewur^elete UCM 20 fprud^en M 21 tnugen BC 24 f)abl D
29 öorftetet H<'M :iO gejctj M gefegt C 31 einem P. :i2 ^ebraljc^ D (}cbrciid^ CM
Seöiat^an D 35 jc^uter B( 'M 3« fot(^ C 37 geputt C gepurt M über CM
142 S3on bor 58eic^t, ob btc ber 9?apft mac^t ijobc 311 ge^sietcn. 1521.
tcftament ^uf)alten, lüilc§§ burrf} 6^riftu§ felB§, benn iiBir bem alten, boS et
biird) hu (vnflcl fjott laffen geben. £)i-umB 'mixt bie ^ep[tif(^e fecten fnr biffem
Ipxuä) ntt mugen beftcl)en, e» ligt ^()r gefe| I)te er ntjber.
®pricf)w.:{ü, 3iiin fiinfften. 5(1^0 fpri(f)t ond) Solomon proder. 30. '^lUi^ gotti§
töort ift (anttcr, Inie bnrc^§ felur probirt, iinb cljn fd^irm allen, bie bvauff r.
tratiien, unnb foltt t)^e nt(^t§ tl^un 3U fernen tüortten, bu itiirft fonft [treffUd)
nnb erfunben ct)n lugncr'. Sif)e ha, ber fprtc^t üon allen gotti§ h)ortten,
nit allelinn Dom alten 3;e[tonient, nnb rnfft an^ atte bie für [traffniirbige
nnb Ingener, bie eth3a§ bor3ntt)nn, ^0 mu^ folgen, ha^ iuer ouff mcnfdjen
lere nnnb jnfeljc traluet, ber tralnet anff ligen nnnb triegen. ©30 ntnfj ber 10
5ßapft and; nit anbcr^ feljn, ben et)n lerer ber Ingen nnb betriegcr ber ganljen
tDellt mit allen fel)nen gefeEen. 3)a Ijer !nmpt ba,] fpric^ tüort in bem 5pro=
2.Si8!2i:pt)cten :^\faio nnb bnd)ern ber .innige: '5Öer fid) lel)net anff ct)n rT)or ftab,
bem lüirt ber ftab predjcn nnb l)f)n bie Ijanb 3U ftcc^en", ha§ ift, ^0 man anff
menfdjen lere trainet, bie fd)cl)ncn, alf^ toeren fie gnt nnb xtä)t, al^ ha?- rt)or ir-
fc^et)net glel)dj el)nem öoEigem l)ol^ftab, nnb ift bod; ct)ttel nnb lere, ju le|t
brit^t e§ nnnb madjt bie l)anb, ba§ ift aüe tücxä barinnen gefd)el)cn, ^n nic^t
9)jntti).2v,29. unnb fdjeblici^. 2)aö ift ha^i rl)or, hai bie ^ynben C^l)rifto Ijn bie l)anb gaben,
ha fie fetjn tierfpotteten, ba mit bebent Inorb bie 3u!nnftige triegeret) ^cpftlid^er
lere nnb gcfet;. •.>.•
^(\h'2'>. ^inn fedjftenn. 3tent 3faw§ ^- ftvafft ba§ öold al^o: 'bcin iocljn ift
gemifc^et mit tuaffer, nnb bein filber ift jn filbcrfcfjamm toorben". älniffer t)n
ben mein gieffen ift menfdjcn lere 3n gottiy mort t()nn, bcffelben glet)d)en
f(^aU)m fnr filber lierfeuffen. 6l)n foldjer biebfd^er freljmcr ift ber Stapft and),
bi§ bQ§ er et)ttel pfu^en tüaffer fnr gntten Uiel)n Dorfanfft. ^^Jtber idj mn^ 25
mic^ fold)er öorblnmeten fprndj entl)alten, tuie tnol fie lieplid) fel)nb, nnb bie
fc^rifft l)l)r t)olI ift, ben bie ftret)tigen feinb modjtcn el)nn an^flndjt nemenn
unb fagcn, mct)n nnnb filber beulte nit gotlidjc fd;rifft, ober l)t)e nit anfigebrudt
unnb !tar, iüie fid) gepnrt ^m ftrel)t mit !laren fprut^en ber fdjrifft fcd^teu,
3oi. 8. 24. tüie bebeut ift ^n ben ünberu Hon ^s'frael, bon ben l)n ,3»-''f"c gcfd^riben ftett, m
tüie fie bie feinb tobten mit bem mnnb beS fdjlnerby, bay ift, mit ber fdjucljben
unnb fd^erffe, ba mit e^ bel}ffet unb friffet, tnie eS ben nit t^iit mit bem
tudenn obbcr fcl)ttenn, bcy fd)Uierbty mnnb ift fet)nc fd)nel)bc. Vlt^o mn^
mann gottiö mort and) mit ber bioffen fd^neljttcn furenn, has ey trefftiglid^
freffe atte tuiber ftreljtter unb t)rt^um. --is
1 lt)iteöe§ M 2 58öl)fttidOc D :) ntugen M 4 ©olomon CM 7 tugncf BC
er fprid^t CM 8 Don C 9 lugner C lugncr M 10 Uigen C lugen M 11 lugen M
i;} Kfoia D tonige M 14 ^^m M im 1) IG idre 1) 17 U\ä)m\ C tiefcÖe^Kn I^'^J^l
19 uorfpottcnn C boifpotten M n)av CM 2.J tfnm HCM 24 biebifcOev CM 2.', pfujjen M
26 öorblumten CM finb M 28 gotlidöe M 29 gcpurt BC jptuc^en M ;{<> finbev C
[teet C :J1 tobten M 32 fdöcrfft M tliut HC in bem I)
Sott ber SSetc^t, ob bie ber )&ap\t maä)t i)abe 311 gepictett. 1521. 143
.3um fifienben. ApieremtaS f)Qtt et)n gQnc3 capikl bon ben falfd^en pxo^
pijekn gefc^viben. ^iete. 28. iintter anber tüortten fagt er alfo: '830 ipvtc^tacvcm.aa.is.
got ber ^err ber ^^erfi^aren: t)ftr foEt nit ^oren auff ber Propheten tuort, bie
eud^ prebigen, fte betriegenn mä) unnb prcbigen ijl^r^ eljgen tierc^en geftdjt
5 obber bunctel, unb nit au^ bem inunb gotti^'. 5it)c ha, alle propl)etcn, bie
nit auB bem munb gotti» prebigcn, hie Betriegen, unb gott öerpcut, man fott
fie nit froren: ift ber fprud) nit !lür, ba-^ \vo nit gottiy tüort Irirt gcprcbigt,
ha foU niemant 3U ^oren, aud) bei ber gotlict)en maieftct gepot unnb ungnaben,
unnb fei) eljttel triegeret)'? 0 Stapft, 0 Sifc^otf, 0 ^^faffe"' 0 5Jluncf), 0 %^eo=
10 Togen, h)o tnolt t)f)r ()ie furnber? mel)net t)t}r, baS el)n gering bingf fet], tnen
bie ^ot)e ÜJiaieftct Uorpeut, ina-^ nit aufe gotti>5 munb gef)et unb etlt^ai? anber^
benn gottig tüort ift? e§ t)at foIctiS nit etjn breffc^er obber I)irt gefagt! 3Öen
bu üon bet)ncm t)erren tjoriteft fagen 3U bir: 'loer f)at bic^ ba^ get)cl)ffen?
ha^:^ t)o6 id) bir nit 6eiolt)en\ id) ac^t, bu trurbeft bar au^ fo öiel furnet)men,
15 bu fottift e§ nit ii)an traben unnb alfe Dorpott oermljben l)a6en, tüai foüen
toir ben tf)un, tuen bie ^ot)e ''JJlaieftet fagt: 'tjoret nit ju, e§ ift nit met)n
toort'? Sotten lüir nit biHic^ bem 5^apft nur bae tnibber fpiel fialten t)nn
QÜen fetjuen tollen gefeqenn, bie er muB bctennen fetb», bov nur fel)ne lt»ort
au^ fepnem tjercjen, nit gottis tüort au§ gotti» munb gangen?
20 3uiTt adjtcn. 3l6er Ineptter l)m felben copitct: '^sä) f}ab bie proprieten3cicm.23,2i.
nit gefonb, nodj (ieffen fie. ^d) ^ab l)f)n nirfjtä befoten, nodj prebigent fie.'
^ä) met)ne, hav fei) auc^ rei^t gnug, bo» niemanb prebigenn foE anberfe benn
gotti'5 lüort, unb ift übrig genug, bü5 bie i}otic 'DJtaieftet fagt, fie i:)ab fotd)^
nit befotfjen, fei) nit gotti» Iport, brumb luirty geluifelid) liegen, triegen unb
25 öerterben fet)nn, loa§ menfc^en lere fel)nb.
äßeptter: 'äßeren fie l)nn mel)nem rab blieben unb betten mepncm Dold3cmti.23,22.
metjue tnort ^u bo^'ci^ geben, %o l)ett ic^ fie beferet Don t)l)ren bo^en liegen
unnb bon t)§ren bo^en tl)otten\ .S^oriftu t}k aber, bae gotti^ rab, gotti>:i
iDort fotlen bem Oolcf ^u tjoren geben löerben, unnb hai fonft niemant mag
30 beferet lüerben 00m bb^en leben ^um gutten? fet)n lüortt mu^ e^ tt)un, nit
menfc^en lt)ort, lt)a§ lücre nott gottiä Inort, loen meufdjen lere un§ belffen
mochten? äßao iDere e§ auc§ für el)n gott, Inenn fe^n iDort nit gnugfam,
^ufa^ beburfft bon hcn menfc^en? Soll man billid) bie ebre unb band tcl)len,
nit aUel)n gott geben, ^onbernn aud; ben tiufetjernn. -<?tber gottiy loort ift
35 ^0 |ort, bo§ e» tel)nen |ufa| mag leiben, e§ Ipil allet)n fetjn, ober gar nid^t»
fet)n. ©Ott mag tt)ol let)ben, ba§ etlnay unrel)nB |ufe|igi§ t)nn un§ern Incrden
2 yriiij- ^^ 3 I)oren M 4 tj'^reS M 5 biindfen D „nit" fe^U in D (J dov=
^)eut M 7 :öoren M prebtgt M 8 ^orcn M gotlit^cn M 9 mund^ M 10 bin^t B
13 ^oriteft M ^orcft D lö oorbot öortnljben M Ic l)6ret M tnt)n C 21 Jjtcbigtcn D
22 jo(t (.'.M 2.j üottcvBen CM 27 ju^oren M boBen B(" 28 bofeen HC ^»oiiftii M
„gotttö tob" fcf)it in D 29 Igoren AI 30 bogen HC muß et D 31 ton CDM
36 unrel)ni§ M
144 3}on ber Seicht, ob bic ber Sapft maä)t ijahe ju gepieten. 1521.
unnb (eben mit unterkuffe, ober l)nn feljnem Jüort, ha^ utty rcl^mgen foH
öon aßem ^u|q^ unb unftatt, tan er nit |ufQ^ biilbenn, e» tourb fonft un^er
*M2,7. leben nit tet)n etüifllid^. 5)arumb nennet er es pfa. 11. ein ftlber, ha] ha
fe^ ret)n, unb fpricf}t : 'bie tüort gotti? finb ret)nn, unb et)n filber probirt unb
öorfuc^t unb fibcnfeltic^ geret)niflet', Jt)ilct)'3 er and) ^n bein felben pjalm fagt &
tüibber bie äufe^er menfc^Uc^er (ere.
3erein.23,28, ^um 9. 3ßet)tter : '6t)n propf)et, ber et)n tratum ^at, ber prebigc ben
tralüm, unb ber niel)ne inort l)at, ber prebige nicljue tnort rec^t. äßa§ ^at
bQ§ ftroe mit bem mel^ffenn ^u tt)ün'? fprtd)t gott. ©e^nb nit mc^ne iDort
loie el)n felüer? fprirfjt gott. Unb tnie ein f)Qmer, ber bie fel^ 3ur[c^(egt?' lo
8et)c ha, men|djen teve ift ftroe, gottiö tuort i[t fetoer, iDie fe^n rel)men fie
fid§ 3U fammen, unb tüer gotti§ tuort l^att, ber fott e» prebigen re(^t, nit t)or=
!eren t)n menjc^en Derftanb, tner ct)n trattmt I)Qtt, ha^ ift e^n Offenbarung ^m
4. aRof. 12, fctiloff , ber b(el)b aud) ha bei), unb mad) nit onberfe brau^. S^enn 5iumeri 12.
befennet gott, ha5 er bre^erle^ toct}^ offenbar fel)n tnort, tjm tratDm, X)m ge= i'-
fi(^t unb offentlid) t)m getjft. Unb ba» n)ir .f)ieremiam enben, fpridjt gott
Sftcm. 23, toe^tter : 'Sd)alu ^u, ic^ tüit über bie Propheten fummen, hk met)nc tüort
fteten e^ner bem anbern (ba§ ift, burc§ menfd)en lere fc^etjnen Derpergen fie
baneben gotti^ toort, ha^ ba§ öolcf nit getoar hiirt, tuie ^^m gottiS h)ort
enttjogen, unnb nt)mpt menfi^enn h)ort für gottiy tnort an), ©djalt) 3u, id^ '-^o
mi ubir bie propt)eten fummen, bie t)[)r et)gen jungen auff lüerffen unb fprec^en
boc^: gott ^at ha^5 gefngt. Sc^alD t^u, iä) tviU ubir bie Propheten fummen,
bie t)[)n tremmen (äffen e^ttcl lugen unb prebigcn bie felben unb t)orfuren
melju üold mit t)t)rcn lugen unb gefdjloe^. ^sd) t)ab fie nit gefanb unb l)()n
nit bep^oten, t)oben bem öoldE tnolt nu^ fet)n, unb finb i)()m bod§ fetjn nu^ sä
getreten, fpridjt gott'.
3um ^cl)enbcn. iBelüegen fold) iDort nit, ha gott felb ^o t)iel ant^eugt,
ba§ nid)t» fe^, tüo nit fel)n mort fel^, ^o fel^n tt)t)r ^t)e fte^n unb t)ol^. öet
er fd)led^t gefagt, fie f ölten folc^e nit leren, unb nit ba|u gefetU, ey fet) nit
fel)n befeit) nod) fel)n njort, mod)t t)emanb ein luifcn finben unb fagen, bamit :"'
mere nit alliö Oortüorffen, tüaö nit gottis toort ift, ^onbernn atlc^nn Wa^
bb^ unnb mibber gottiö iDort ift, unnb lunben bamit erbic^ten (tric fie fc^on
tt)an l)aben) cl)n mittcE ^tnifc^cn gottiy toorttcn unb falfc^en propt)eten. 5lber
baö mittell ift t)k auffgel)üben unb enblid) bcfd)loffcn, hav gotti» luort allein
unb nit menfc^en lere ^nn gotti§ Doldf regirn foll, benn lr)a§ er nit l)att ^•■•
befoU)en, geraten nod^ gepotten, foll niemant gepieten nod) fobbernn.
9 t^un BCM ©inb M 10 fctfcn 1) 11 ©if)c CM 13 üorftanb C Doiftanbt M
offinbaruttfl M 14 maä)e C 15 offinbor M je»)ne D 17 met)n M 19 bor=
neben D 21 fornmeii M „bie" fe^tt in CM t)i)Xi M 22 übet M 23 tugen BC
24 Ingen ßC 25 bcfolt)cn BCDM njoUcn D 27 anjeiidf)! M onjaigt D 29 '\ä)Uä)ti\)
bor jü D geje^ (' 30 barmit D 31 üeviüovffen M 32 bo^ BC bojc M 33 getfjon D
34 Quffget)Qbcn B 36 forbern 1)
Soit ber iSiidjt, ob bie bcr iBopft mac^t ^abe ^u gepictcn. 1521. 145
3um 6t)Ifften. SßoEcn l)nn bas nctü teftamcnt tommcn unb ^um crftcn
Igoren, toa» er feI6 ha ^u ia^i. ^JOktt. 15. fprid)! 6f)n[tU'j ^u bcn ^uben,
hk t)f)r menfc^en gefe^ hielten unnb ftrafftcn fe^nc Sin^Qei", bos fie e§ nit
f)ielten: '£ t)!)r gle^B"cr, e§ f)at (ffaios tnol tion ciic^ norfunbigt: 5^t^ öoIdE ^not«». 15,
5 et)i-et mi(^ mit fet^nen lippen, ober Q{)r fiert] i[t fern Don mi)r. '^ber Dov-
geblic^ bienen fie mt)r mit menfc^en gepotten unb leren, bie fie leren.' Sag
ml)r ()ie: 3I>a-3 ift 'oorgeblic^ gott bienen'? barff bcr tcrt aucf) ei)ner gto^en?
9Zu tnaren boc^ bie felben menfc^en gepott nit 66§e, ai%, t)enb lüafc^en, flei)ber,
tanben unb onber gefe^ ret)nigen, n^nrumb toirfft? benn G^riftu» mit ^foia
10 ^0 gar Pon fic^ ? 2Bal mag {)ie für 6e()elff auff fummen für bie menfcf)cn
lere ^,ux rebten ? £iene bu cpnem l)enc!er öorgeblidj, fc^lnepg benn gott, loer
bienet gernn Porloren bienft mit mitten ? ^d) ac^t, 61)riftu^ l)ab alt)ie gnug=
fam an^epgt, mie er mcnfdjcn gepott oorpotten l)a6en mitt. (5r tfjet aud} fclb
ha mibber, l)ieB unnb lieB fcpne ^u^QC^'^ a^id) ba iüibber t^un, leret unb
15 prebigt auc^ ba tnibber, milc^s er fet)n§ on ^löcQffctt tl)an l)ette, unb unS tnol
epn anber erempet für tragen, tüenn gott nit öortnorffe unb Porpotte men=
fc^en lere, ^o er pnn atten fturfen gott geljorfam gcme^en ift, brumb ift fepnem
erempel pn atten ftuden on ^luepffel auc^ pn norac^tung mcnfc^lidjer gepot
lufolgen, motten tüpr anber» rec^t ß^riften fepn.
20 3«^ 3tDelfften. Sanct ^aul 9io. IG. '^dj bitt cutf), lieben briibern, iHSm. ig, n.
pl)r tnottet il)a auff fel)en auff bie bo matten fecten unb ergerniffc neben bcr
lere, hk tjijx gelernt ^abt, unnb tüepd^et öon pl)nen, bcn bie felben bienen nit
unterm Ijcrnn 6'f)rifto, fonbern pl)rem band), unb burc^ gut mort unnb mol
teben oorfuren fie bie epnfettigen l)er^en\ 6r fprid;t nit üon leren, bie mibbcr,
25 fonbern neben ber redeten lere gefegt toerben, hac- finb bie |ufe^e, tücldje auc^
fecten ma^en, unb bie cpnfcltigcn fic^ leicht brau ftoffen, ha5 fie be§ rechten
tüeg§ feplen unb auff biß fatten , ba Pon fc^reibt Salomon proPcr. 4. '2i^cpd; ^p/'*™- ^'
öon bem munb, bcr bo Der!crung leret, unb la^ fern Pon bpr fepn bie lippen,
bie bic^ abmenben. 2aB bcpn äugen ftractS für fic^ fel)cn, unb bein augcn lib
30 rid)tig für bpr l)pnn ftc{)cn. DJtac^, ba^i bcpn fu^c pm tritt fc^nurglcpi^ geben
unb atte beine mcge glepd) auß fid) richten. älJepdj ial) nit ^ur redjten noc^
^ur lincfcn l)anb, unnb toenb bcpn fuß Pon bem bofeen.' äßa» mepnftu, ha^
Salomon mit fo Picl tüorttcn mil, ha^^ er un3 nur auff ber fc^nurglepc^cn
bau bet)alte, benn haz^ attcpn gottiS Inort unb mcg für unj^crn augcn fepn
35 fott, unb gor fepn bep hjeg, er fep |ur redeten obber lindfen, gut ober bofee?
5^u fepn p^e menfdjcn lere cptcl bep tncgc unb nidjt bie gottlidjc ric^tftraffen.
2 ^oren M Silben BCM ö Uff^en D fett D 8 Soße BC 10 öon im I>
11 jü tebten D 12 gcnucjfam CM i:^ angejaigt 1) Iß für getragen D öornjorffe M
öorpotte .M 17 barumü C'M IS 3tocl)effei A 20 $!anet C brubern BC trüber M
22 geternet M 24 oorfurcn KCM 20 «etc^ C.M 27 hjetjc^t CM 28 öorfcrimg M
leff^en D 30 fuB BC fuß M :31 föeljc^en CM tueid) gaf)e Ü 32 fu§ M bo^en BC
33 fd^nurgtel)dö C 35 io^t BC 36 gottic^e M rtc^tftraffe C rccfjte ftroffen D
2ut^er§ SBerfe. VIII. 10
14G 3)on bct $Bci(^t, ob bie bot 33apft mndjt ()atie 311 gerieten. 1521.
2.*etr.2,i.2. ^um bvcl)^cl)enben. ^^Ifeo fagt aiiä) <B. 5]3etni§ 2. 5pet. 2. '(5§ finb t)or-
^e^ten faljc^ propt)eten getüe^en l)m öoirf, alfe benn unter mä) oud) fel)n
tuerben falfd^e lerer, hk tnerben bet) tüege imb fecten neben et)nfnren, bamit
öiel Icutt nmbringen, nnb öiel tüerbcn \)i]xcm öortcrben folgen', ©i^e, ber
jagt and) öon be^ tnegen nnb fecten, tuitcbv \)i}c nit mag fet)n, benn ntcnfc^cn
lere an^er gotti§ lere nnnb tnege, unb ij^^e l^ubfd^er fie glel)ffen, t)^e erger.
spricf)ro.7.8. S)aöon f)at 6a(onton ]\vo pnraboln ober glet)rfjn{§ gefetjt proöer: am fiebcnben
nnb ad)ten, ba er §0 mit groffcm flet)^ tnarnet für ber et)bre(^er^nn, bie tj'^re
©Diid)m. 2, tüort fufe mad)t unb öorleft benn met)fter, ben fie t)nn tj^rer ingent ^atte,
'^' ^^ unnb öorgiffet beS öorpunby mit l)f)rem gott gemadjt. äßild)ö aüife ift gefagt
öon ber legten ^et)t, ba beö tenffetö !ir(^ mit menfrfjen gcfe^en bie redjten tixd)
sprid)ro 9,gottiö öorfuret, nnb befdjretjbt fie al^o: '©§ ift ein töricht Uiel)b, bie öiel
'^"'^ f(^tüe|t unb lotfet, unb fan bod) gar nic^tg, ft|t ^n ber tt)iir l)()riB I)an§ia
auff et)nem ftnel om t)of)en ort ber ftabt, auff ha^ fie ^n t)br labe alte, bie
ouff bem inege ge()en nnb rid)tig Inanbeln t)t)re ftraffe. ^il^er ift leid)tglanbig,
ber fumme 3U mtjr. Unb jn bem ^er^loffen ^pxaä) fie : D bie Uorftolen it)affer
finb fnffe, unb bie öor)3orgene fpet)^ ift luftig, unb er Wt)^ nit, ba§ ba el)teE
tobten grüben finb, unb t)l)re gefte t^m grunb ber I)ellen finb.' 0 Stapft, inie
biftu ^ie mit bet)uer liri^en ^0 tüol abgemalet t)n ber ^orabolen ober glel^d)ni§ !
äßer fi^t am l)ül)en ort t)n ber C^^riftcnl)el)t ? äßer filjt an ber tbnr au^en
an ber ftraffen'^ Sinb ey nit bie cn^erlidjen cerimoniiften Ijnn ber fl)nlid)en
!^et)litfeljt ? äßer lotfet bie red)t tüanbclbenn ^u fid) tjnn bie mort grüben unb
t)elte grunb? äßer ift fdjtne^igcr unb nngelerter t)n gottiS megen, benn fold)
toUe öoldt ber glelj^ner? äßer üorfnret bie leid}tglambigcn nnb l)er^lo^en'?
äßoy finb bie öorftolen tnaffer nnb liorbad'te fpetjj^e, benn ha^ man unter bem
fc^el)n ber gottidjen marl)et)t bie eljnf eiligen mit menfdjen lere fuüet'? 6§ ift
et)n parabcl nnb mag nit öon eljucr leljplid^cr el)bre(^erl)nn gefagt fet)n.
©piicDw. 7, ^um t)ier3cl)cnben. 2s^mx l^roöer. 7. Don ber felben teuffely l)üren: 'Sieber
*"^^' ^ou, fog 3U ber h)et)peljt: bu bift meljuc fd;tt»efter, unb nenne bie borftentniy
bet)n frennbl)n, ba§ fie bid) bcl)üte für ber frcmbben unb für ber aujilenbifdjen,
bie ijljre inort fnffe madjt, benn id) t)ab am fcnfter mctjniö l)am^ unb ^nm
fenfter toc^ ^l)n au^ gefet)eu, unb '\atj unter bie leidjtglaUibigcn , toart alba
getüar unter ben linbern et^nfj l)ert;lof?cn iuugl{ng§, ber luanbett auff ber gaffen
be^ \)\)xcx ed'cn unb ging am Inege l)l)riJ3 l)ött)^i^, am obenb, ba ber tag tDor
tundel tüorben, ba» i|t bie nadjt finfter tüarb unb man nit fel)en lunb, unb
4 leut M umljljvingen M 5 h(\)htn loegcn ABC u. f. f. ; erft ^cn. ^htSg. „JBcUoegcn"
Tiid^t§ I) (1 ()u6fc^er M 7 gcjc^ C 8 mit \o D groBen C 9 ju^ M l^ctte U
11 rechte D 12 tf)Dte(^t D i:) tf)ur BC 10 fomme CM berftolett M 17 jufee M
öevpovgcne M 18 gruben BCM 20 tf)ut M 21 fünbtlic^cn D 22 njanbclcn D
3U im 1> gruticn BCM 2'> ocrbcdte D 26 gottid^cn M etfuüct CM 27 let)f)=
lidöeii L> 28 3tc C fclbigcn CM f)urenn BCM 30 befjute BC be^utte M ouBtenbigen D
31 fufje M t)ab oiii fcnfter D meine§ BCM 33 iüngling§ M 35 buttäel BCM
2]on ber i8eirf)t, ob bic ber JBapft mac^t ijabc 3U gepieten. 1521. 147
ftf)e ba, ha begegnet t)t)Tn etjrt ireljb tüte ein f)nre anbetet)!, bie ein öorftoret
n3n]"t ^er^ ^ott, fc^toe^ig unb nnbenbig, bic nit mag mit t)l)ven fnffen t)nn
X)i)x^m ^atü^ blet)6en, t^t ift ftc evauffen, i^t auff ber gaffen, imb on alten
ecfen tanret fie, unb fie f)at t)I)n nmbfangen unb gefnffet, unb f)at t)f)r on=
5 gefielt unb geperben gefteüet unb f)ot gefagt: !^\d) f)a6 für bic^ geopffcrt, f)eut
f)ab icf; gottic^ bienft ootnbrac^t, brunib bt)n id) ouBgangen, bt)r ^u begegen
unb be^n angefid)t |u fudjen, unb l)ab birf) funben. ^ä) i)ah mein bette ge=
frfjmucft mit guttem fc^mucf, mit bonben au^ 9legt)pto etjngemac^t. 'i^sä.} t)ab
mel)n temmertin befpvengt mit m^rrticn, a(oe unb ö'innamen. 9hi tum, la^
10 un» ber brufte fatt hjerben U^ an bcnn morgen unb la^ un§ ber liebe pffegen.
We\)n man ift nit ha t)e^m, er ift fern ubir lanb gongen, er f}ntt ein buttel
öoti gelt» mit fid) genummen, er Inirt aller erft tribber f)el)m fummcn am
tag be» t^ron^.^ <Bk ^at t)§n ßenet)gt mit ber menge t)i)x% an^if)en^ unb
f)att t)()n eingetrieben mit ber fuffic!ct)t t)l)rer lippcn. So balb folget er t)br
15 nac^, tüie el)n oc^S ^ur flel}fcl)band gct)et, unnb toie l)nn eljm feffell, ha man
hu norm mit coftel^et, bi^ bog fie tj^m fet)n lebber oufffpolt mit et)nem pfetjl,
g(el]c^ tüie tX)n fogell el)let Ijum ftricf unnb tüct)fe nit, bac* t)l)m fet)n leben
gillt. 9iu l)6ret m^r ^u, metjuc ^one, unb l)obt aä)i ouff bie h)ort met)n§
munb». Sa^ be^n l^er^ nit loenben ouff ij^re tüege unb la§ bid^ nit t)rre
•jo marf)en ouff tj^re ftroffe, benn fie ()at t)l)r Oiel OorU^unbt, tju faEc brad)t, unb
bie ftorcfen ^att fie olle ertourgt, t)f}x l)auB ift el)n tüeg ^ur l)ellc unb nl)ber=
genge ^n hk tieffe be» tobt§/
3um funff3el)enben. S)o» l)et)ft fret)lidj tjnn poraboli? gerebt, unb o6§
glet)(^ mod)t Oon et)nem lei)plic^en lnel)b oorftonben tnerben, ^0 ift boc^ ber
25 recf)t oorftonb bon ben mcnfc^en leren, bie inetjl Solomon felby bcfennet, erspncfiiB.i.t.
rebe ei)ttel glet)c^niffe unb porobolen, iuie ß^riftu» t)m Cniongelio ouc^ tl)ut. ""'*
(4r t)ot lüol gefcfjen, ba§ am obenb ber tnelt enbe, toenn ha?- lidjt be§ glaubeng
untergongen ift, unnb et)ttel unOorftcnbig toll Ooltf ouff erben t}rr gel)n Inurb
Qnn eufeerlidjen tt)et)Bcn unnb f(^et)n ber l)et)li(fel)t, bo§ eben baffelb cljnn red)t
30 öold toere für biffe bubt}nne, bie bo l)et)ft mcnfd)lid)e lere unnb U)et)^t)el)t, bie
fid) foft lobt, fc^mudt, oicl tiorl)el)ft unnb ben tneg Imr felidfel)t leidet mad)t,
h)ie tjun be» iöapft» ürdjcn für ougen ift, barouff olle bifee trort ftl)mmen,
aber i^t ^u long tiu glo^iern. S)en t)orftenbigen ift gnug gefagt, muffen i^t
ftret)ttig fet)n mit offenen terten, iDie broben gefagt.
1 f)ure HCM ttorftorct rtuft .M 2 fiijfen M 3 bcteifien D :^crQu6en D 8 Sgtjpto M
9 fetnmertetjn BCM Ginimmomum ü Ki tiviiftc M 11 über M büttcl A eine buttel M
]edd D 12 mit im D genommen M fommen M 14 jujficfeijt M Icff^en D lö 3u
ber D IG narren M 18 fjoret BC jone M 19 t)^rcn C 21 3Ü ber D 23 fun=
fec^enben BC 30 biibljnne M ba M 31 3Ü ber ü 34 oben D
'j «utfier überje^t wSO:? = XS3.
10*
148 S3on bcr SSeid^t, 06 bic bet Sopft madjt ^bc 311 gcpieten. 1521.
öai. 1,8.9. 3"^ fe(^|c'f)cnben. 63 fagt fonct 5paulu3 ©oI. 1. 3ttie9 mal: '©30 eiid)
lüir felb, ober auc^ el)n engel öom f)l)mel etlDaS anbei'y :prebtgt, bcn t)l)r f)at)t
empfangen, ba^ fet) öormalebetjef. 2)q§ i[t tj^e e^n !^art tüort bon foli^em
^JlpoftclT. 5hi {[t t)^e menfc^en lere etttna» anber» ben ha^ ßnangclium, ^0
muB fic gelüi^üc^ Dormalebet)! fet)n. %bcx fi^e |u, tüte (jaBen fie et)n lod§ t)n •'>
bi^en fpruc^ gemad)t mit ct)ner glo^en, bic l)et)ft ol^o: ba» tnortUn 'ettt)a§
onber»' f)c^ft nit f)ic, ha^ man nidjt» me()r ba ncBen foE leren ober I)Qltenn,
^onbernn bos man baS ßnangelium nit tüibberfpred) unb t)ornel)nc, tt)il(^5 ber
Äapft mit fet)nen gefe^en nit f^ut. öor t)ie ^n, finb ha^ nit fel)nc glo^irer?
iiienn ic^ fie nu fragt, au^ tüa» grunb fie bie glo^ ^a6en, nnb tüer t)f)n ge= i«
tuatt gebe, be§ ^^poftellS tnort al^o Ijurctiffen, ^0 tnerben fie fagen, tuie t)m
*i. i2,f.. 11. pfalm ftett öon l)()nen: '\vt)x i]ahm felb bie mad)t, Inoy fragiftu barnad^T
unb a(^ bie patoPatfen be§ ä^apfts palt)§ten imb fpruen in feljnem beeret:
*Ubi eft maioritaS, \bi eft manbanbi autoritär, cetero3 manet obebienbi necef-
fitü§. äBe^l \vX)x ber gro^ift fel)n, ^0 {)aben lt)t)r gclnalt t^u gerieten, aEen 15
onbernn ift öon notten ge^orfam fel)n\ ^ä) me^n, boy tlingt ^^tpoftolifc^ unb
(^t)rift(id)!
^um fie6en]et)enben. ^ilber bie glo^ ift Iel)djtlicfj toibberlegt. ^um erften,
ba§ l)^r cl)gen tidjt ift on grunb bcr fdjrifft, hm fie mügen fct)n eyempelt
auff bringen, ha baffclb tuortlin bie mel)nung gebe, ^um anbernn ifty !lar, 20
bay fanct 5poul nit tuibbcr bic rebct, bic boy (Suangcüum ijorfprod^cn obbcr
t)ornet)nttcn , tnie fie ertid^tcn, ^onbern loibbcr cttlid; iunger ber anbernn
^2lpofte(n, bie bo tüoltcn neben bem (Suangclio audj bay gcfe^ ^oft e^ntrel)ben,
bcn er fpric^t nit el)n mal, bay fic nit geI)ord)cn foUen bcncn, bic bic befdjncl^^
bung, bic fcft tag nnb anbcr gcfc^ ^Jlofi neben cljnfnrtcn. ^Jhi fil^e bu ^u: 25
§0 fonct ^aul uit !unb Ict)bcn, bay 5Jtofey gefe^, h)il(j§3 boc^ öon gott geben
tnar bi§ auff 6[)riftny ^el)t, tüurb ncBen bem tnort gottiS unb ßnangelio
prebigt, feonbernn t)ormalcbet)ct feo l)od) auc^ fiel) fc(b unb alle enget Dom
l^^mel, tüo fie tjufa^ Icrten: toa§ tüurb er fagen |u be§ S9opft§ unnb anber
menfd)en gcfe^, tuilc^ gott nod^ nie f)att gepottcn? 5Drumb ift bieder fpruc^ ao
''^aiüi cl)n red;ter bonncrfdjlag, fd)tec^t ben iöapft mit allen fernen tratnm
leren unb toEen gefc^en tju pulocr ^n bie erben. (f§ inirt für bem fprud)
niemant bcftct)en. 6. 5|iauluy ift nit ^0 unbcrebt, nod^ ^0 arm öon tnortten
gelöcft, er t)ett inol funb fagen : 'Ircr bay (.^uangelium leugnet obbcr Oornct)net,
bcr fet) t)ormalebel)et', luo baS fel)n mcl^nung tocre gelüc^en l)n bem ii)ort)tlin 35
i.2im.i,3.4.'etlDay aubcr^". S)cn 1. 2imotl). 1. rcb er and) ber maffen unnb fprid;t: '3d)
2 ^el6§ D 3 bormotebt)ct BC 9 f)or BC §ore M 10 fraget M 1?. ^jfouB-
boden D :()faiiBten 1) jpueu 1) Spruen M 14 auctorita§ M 15 ABl) intcvjjungircn
nid)t nocf) „gepieten", ^onbcvn iiacf) „anbernn" 3- 16 IG notten M 17 ßljriftenni^ D
19 gebiegt D gejdivifft D miigen ß(' 20 ift BCM 21 5ßauel C 2:3 ba BCM
26 5ßoueI C 32 in ber erben D 33 unBerebct C 35 bormalabetjet A
SSon bn Seidjt, ob bk bcx Sapft madjt 'i}abc ,^u gepietcu. 1521. 149
^ah bicf) Dornrnnet, bu tüoltift 3U (fpficio bictjkn unb öoilunbigcn ctlid^cn,
ba» fie nit anbcr§ Icrctcn, aucf) nit 3U fjorctcn bcn fabeln unb gcpurt rcgiftcrnn,
bie fcl)n cnb l^aBcn'. .§ic fe^cn tüir ober, ha^ nit umB tcug!cn boy ßuangcli
bcm SlpoftcE ^^u t^un ift, §onbernn umB anbcre bei) lere unb neben prebißetcn,
ä hk ha^ öoIcE Dom Guangelio f)etjmlicf; abn)cnben, e^e man§ gctuoi: tüirt.
3nm ac^t^cljenbenn. 9io(^ Herer fprtc^t er ßoloff. 2.^ 'Se^ct 3U, boö euc^eoi. 2,s.
nit t)cmanb bctricgc burc^ bie bornunfftigc !un[t (bie ^^f)iIüfopt)ia) unb cljttcicn
betrug burcf) menfcfjen gefelj, bie bo finb nac^ ben clemcnten ber tnellt, unnb
nit naä) G^rifto gerieft'. 333q» moc^t tterer gcfagt tüerbenn '? er fpridjt üertid^ :
10 toua nit nacf) 6f)riftuy laut, boy ift, lüay nit 6f)riftuö tnort unb lere fei), bay
ift betrug unb 3U mel)ben. Sr nennet mit namcn aEe natürlich !unft unb
hiel)§^e^t, bk pI)i(ofobf)ia, oEe menfc^en lere, tDa§ §ol er me'^r nennen? toaä
leffit er l)ie übrig bleljben, ben aEel)n (£()riftum? hk pl)ilofopf)in ift ii)c bay
groffift, bay menfcf)en f)aben mugcn, %o fcl)nb mcnf(^en gcfe^ bay gel)ftlic^ft,
15 boö fie ^abcn mugen. 2lbcr c§ ift alliy l)rtf)umb unb betrug, fpric^t S. $Pauluy.
3um neun^e^enben. Unb ba§ tnir auc^ ju enb !ummcu, gibt er bcn
menf^en gefc|en el)n nEtcn fd)lappcn 2it. 1. unnb bcfitf)t l)f)n al§o: 'Strafft in- 1. 13. i*-
fie f)art, ha5 fie ^m glaubcnn gcfunb fel)n unb nidjt^ geben auff bk iubifd)cn
fabeln unb menfi^cn gcfc|, tuitcf) nit mef)r t§un, benn oblüenben bon ber n)ar=
20 l)eit'. 2ßie ift bay cl)n er)re menfc^lic^er gefec3, ba^j [fie] nit mef)r bcnn Don
ber n3orl[)el)t füren unb feren, barau^ Icl)cf)tlicf) 3U ermeffcn ift, U^üy ber '^IpofteE
6. 5pauluy Pom Sapft f)elt, unb lueB ftatf)eltr)er er if)n fc^ec3t, nemtiif) bey
l'ucifer§ l)n ber fetten, ber ein Patter aller lugen ift unb fcl)ncn 2lpoftcE 3U
9tom auff getoorffen, bk gan^ icelt unter bem namcn G^rifti 3U üorfurcn
2:-, unb Porberbcn, iüie c§ bcn ic3t gel)t. S)a ^er gebort ba3 fpricf; luort 'äöo
man got el)n ürdjen balnet, ba maä)i ber tcuffcl el)n ßapcl ba neben', unb
'h)o epn !irdf)niel) ift, ba Inil auc^ cpn tabern unb iarmarctt fepn'.^ %l^o f)att
er and) aUc3ei)t l)m aütcn tcftament neben bem tempcl anbcre aEtar unnb ftctte
auff gerieft unnb falfc^c prop()cten bac3U ertuedt unnb ^m nchjcn tcftament,
30 neben bem l)cl)ligcn Guangclio, be§ 33apft unb fcl)ncr fectcu lere auffbrarfjt,
bi§ bay er aUeiju prcbigt an aEcn ortern unb bay (iuangclium unter ber
bongt ligt.
3um ^lrenc3igften. So fie aber für Ijaltcn bk Goncilia, barinnen Piel
gefccst ift 3U t)altenn, bay bod) nit pn ber fd)rifft fuubcn lüirt: ^Jlntloort: G»
1 betfunben D 2 ju^oieteu M 3 Icucfen beS ßuangclü M ©uangclii C 5 man e§ I)
7 !ß^itoiap^ia A c^tktn BCM 8 ba M 9 modjt M 12 p^ilojap^ia Ali 13 tafet 1)
p^ilojap^ia AB 14 gtoifift xM inugcii M fiiib BCM 15 mugen M 16 tommeii M
17 alte UM ©traft M 20 „fie" fc^lt in ABCD 22 toa§ ftat^alter ü 23 lugen M
24 gon^c CM 25 gebort M 26 bat neben ü 28 alle jc^t D ftebtc M 29 bar^u BCM
31 euangelion M 34 gcfcfe BCDM gefc^r^fft D
') aJetgl. oben (5. 127. ') SJergl. Sßanber, ®pridjh)öttct=2erifon II 1344. 1351.
150 23on ber Seicht, oh bk ber S3apft madöt f)al)e ju gc^iicten. 1521.
finb ^n ettit^en (Sonciltcn aitidcl bc§ glatüBcnfe bmä) bic fc^rtfft erlauttert,
qI§ Sticcnum ift getnefcn, utib etücf) bing gcfecjt, qu§ ber fdjrifft öccaoQcn
unnb buvcf; fcfjrifft gegrunb, haii man bie fclbcn I)altc, tft eben fo biel al§
gottiö njüit polten. '216er hjaö mcnfdyticfj brljnnen gefccjt ift (ber ha^i mcl)rer
tet)t unb faft aUe ber art finb) f)QUcn fie felb nit, bie bo ()od) rumen bic ^
Goncilia. Setjnb auc^ offt lüibbcr einnonber, unb l)n cl)nem gefccjt, hah l^ni
nnbern öerbampt, unb eljn foW) iüerrig!, lucijtleufftig bing mit ben ßonciliil
tüorbcn, ha^j fie ()infurt nichts me^r qu§ ber fcfjrifft, ^onbcrnn nur au^ ^f)rcn
cQgen !opffen fccjen, au§ großer freöelcr öormef|enf)cl)t , ber ^eljlig gcift fei)
Bei) l)^nen unnb laä fie nit Ijrrcn, bruniB fie onn fordet, on anbad)t, on t)cr= u»
ftanb, t^un Ina« fie tuoUen \}n benn (ionciliiy, aud) l}{)ren glatuBcn t)ortt)ar=
lo§et. Unnb folt man alter ßoncilii gefec^e t)alten ober tniffcn, muft man
nod) mcf)r bruder t)n bie iüclt fd^iden unnb ben mcnfdjen lengcr leBcn cr=
Serben. (£y ift iüol fo etjn gro§ mcf)r foldjer ftatutcn mit ber C3cit t)cr=
famlet. 5lber toic e§ menfd^en t^ab ift getoefen, §o ift§ auä) mit ber qeit i'»
oorfdjtüunbcn, an bie ftud, bie ben !)cl)ligcn 3iomifd)en ftuci I)altcn, bie finb
altern \)n ^2lbamant gegraben unb fcfter bef)altcn t()anfent mal mef)r, benn
ba^ ©uangelium 6f}rifti. 3lufe ttia§ getjft ba§ gefdjcljc, mag t)berman toot
gre^ffenn.
3um 21. 2)arumb Goncilia f)inn, ßoncilia l)er, finb e» menfc^en lere, 20
^0 gellten fie nidjty mctjr, §0 finb cä nit Goncilia, e§ finb taberncn unnb
^uben fc^ulen. ^d) glatüb 6f)rifto, ia aud) fand 5Panlo, fetjncm ^^IpoftcU,
me'^r ben allen 6oncilii§, toenn l)f)r auc^ §0 öiel tocrc al^ fanb am mcl)r
®Qi. 1,8. unnb ftern am l)l)mcl, ber fid) fclb unnb alle engclt tnilt öormalcbcljt l)abcn,
toenn fie nit bo§ tuort gotti» für tragen, ßoncilia foHen mit fc^rifftcn obber 2.>
mit gelüiffen antjetjgen beS gcl)ftiy l)anbellnn, Joie bay erft ßoncilium ber
aipgjd). 15. ^^poftelnn tljet, '2lct. 15. 8ie toerbeuy nodj lange nit bctuel)fen, ha5 etju Goncili
ben ^eijligen get)ft '^obe, unnb fie an ftatt ber ganljen (Sl)riftenl)et)t fitjcn, iuie
fie Plenen unb furgcben, cö fcl) benn, ha§ fie bie fd)rifft unb gottiS loort
füren, mau toirt t)l)n nit §0 glatuben l)^ri§ rf)umi§ unnb el^gcn ge^engui§. 30
©pS.27,2.'6^9cn lob ftindct',1 fpridjt Salomon, unnb ba§ iä) fage: (g§ ift ber groften
unglud el)niö ijun ber 6f)rifteuf)el)t, ber fc^cnblid) Oorbampter lDal)n, ba^^ man
bie Goncitia ad)tct, fie i]abü\ bm l)cl)ligeu gcl^ft, Bo l)t)r unter 3iüent}igen laum
cljniB ift, bah bie fd)rifft braucht unb ben getjft beloelj^et. Sie l)aben gefel)en,
ba^ bic crftcn Goncilia tjm get)ft gcljenb glaubloirbig finb toorbcn. .^aben 35
1 6onciüi§ CM gefd^t^fft D cttcuttett M 4 geje^ CM 5 bic bod^ D turnen M
7 onbet C rtirtig D bcm C 9 lo^jffcn M ftcbet D 10 furd^t CM borftonb CM
l'J ge^e^ 1) 13 btundct C 14 öorjamlct CM 15 tf)anbt 1) tf)at M 16 9i6mtfd5cn M
18 ßuangctiou M 24 fterncn 1) üotmatcbcljet CM 20 gcljftSM 30 i)'^re§ M
31 gtoftcn ungludE M 32 hjon l) 34 Btauc^ CM
») SBcrgl. ^tgticola, 300 ©pric^tüörtcr Nr. 214. SBanber, ©prid)h)örter=2ejifon I 772 flg.
Salomon unb 5JioroIf 23. 238. 239.
33on ber 23cidjt, oB bk bn 33apft mad)t tjabc 3U gerieten. 1521. 151
fi(^ nu aud§ ^nn btc felBcn e^xc gcbnmgcn, gar itic^ty angcicl)cn, ob fie uBtr
taufent me^l ungictjd; [inb am Ic6cn unb gcljft bcn erftcn fjeljligctt dettern ijn
tjljren ßonctlten, unb tuic fic unter gottiö namcn muib icfjctjit gotüd^cr U)ar=
l)el)t l)t)r etjgen lugcii prebigcn, ^0 gcBen fie anä) unter beut namcn unb ttttel
5 ber l^etjltgen (Soncttia t)^rer f^nagogcn unb taberncn gei(^tt)urm un^ernn elenben
feien, !ur|ü(^ Inie tutjr mit bem öoltf ^u marc!t fomnien, §0 muffen tutjr
Pfeffer beraten unb meu§ mift freffcn.
^um 3h)et) unb |h3en|igften.^ äßen |u etjnem ßoncilio ntt mel^r getjorct
ben etjn borfamtung bieler, hk ßarbinol f)utt, JBifc^off tnfulen unb paretf)
10 tragen, ^0 moc^t mon auc^ bie f)ult3ern t)el)Iigcn au^ ben tixä)m öorfamlen,
^^n ßarbinal :^utt, 33ifcf;off tnfulen unb Barrett auff fe|en unb fagen, eS
fet) etjn Goncilium, §0 lüere Ijljnfurt !et)nö I)el)ltgen gel^fts not^ ©uangelium»
nott t)nn ßoncilii^, !unb auc^ etjn igüc^er maier unb Bilbener tüol etjn 6on=
cilium machen. 2ßa§ fetjn fie aber me^r ben !(o| unnb Uoä), bie ungetereten,
15 ungel)ftüc§en Garbinol, Sifc^off, boctoreö, bie un» mit ben ^tten, ^statten
unb paretten etju faftnadjt fpiel machen, ha5 h)l)r fie für bie an fef)en, hk fie
feI6 gar ungcrne n)eren, unb bocf) l)f)re üetjber, t)()r gepcrb, l)§r ftat Befi^en,
unb fcf)rec£en unS mit bem fpruc^ ß^rifti: '2Ber cucf) f)6ret, ber ^oret mid^', ^"c- 1^>. ig-
alB ^ett tjtjxi ß^riftuy 16efoü)n feu fogen n)a§ fie tu ölten ? 6r fagt aöer al^o:
20 '@el)et i)t)n unb leret fie, \va5 iä) eud^ 6efoll)n ^abe', on 3lue^ffel nit toas fieä'Jnttf).2s,i9.
ertic^ten modjten.
^JJiodjt aber tjcmanb fagen, bie mtjr ettlic^ fdjulb geben : 'foll !el}n menfc^en
gefe^ fetjn, §0 muft aud; telju Joeltlic^ regiment fclju. Ä^iltu benn all ubir=
!et)t n^berbrudten'?' anttüort ic§: 2ßa§ ge^^t toeltlic^ regiment hk fac^ an?
2.-> Siffen luol, bo3 S. 5]3aulu§ unb ^etru» l)a'6en tneltlicl; fcfjtücrb unb gefc| ge=
potten |u f)alten Uo. 13. lit. 3. 1.5pe. 2. ^^Iber lucltlid) regiment unterftefjtiira,^'^*'
f{(^ nit bk geluiffen |u regiern, ^onbernn l)anbelt nur Ijnn ^etjttidjen guttcrn/'''''^'^''"''
Gin ftetjnme^ mu^ ctjn gefc^ Ijaben, ba» er nit ein eil lang für ein Ijalb neljm.
Gljn fcfjuftcr l)at gefe|, hau er einem finb fctjn man fd}uc^ mac^t. i^a morbcr
30 I)Q6en gefe^, ba5 bie auHbeut gleljrf) teilet lüerbe. äßag gel)en foldj gefe| benn
geljft unb getoiffen an ? ^^l^o hjeltlic^ u6irfcl}t l)at gcfe^, ha^^ et)n bem anbern
an gutt, el)r unnb le^b nit fd;abe, fpridjt aber nit, ha^ ha burc^ ha^^ getüiffen
für gott iDol regirt fei), ^ilber ber iöapft unnb geljftlidje fe^er, bie farcn mit
fiucifer ubir ben ^^mel, geben für, l)I)r bing fei) gotlic^ unb mac^c für gott
35 frum, regtre unb für bie gelüiffen Iju rec^t. 2)a» !on gott nit Iel)ben, ha
1 ufcittaufent A 3 goUicCjcr M 4 lugen B lugcitn C 7 unb muft mift CM
8 geboret M 9 ^tt M pauct^ ABCM lu l^ul^ctn M l)ur^cn D üotfamln BC
11 f)utt BC pauctf) M H uugelcrtcn M 15 l^utten BC 16 panctten ABC pannetten M
faftnad^ A faßnac^t Ü ITftabtM ISl^orctBC l^orct BC 19 l)efoll)en M 20 ©ef)t M
22 mhäjt M 25 „©." fc^ in M 27 regiren CM 28 oinet eU D 29 manä Ü
morbcr M öü gctat)let D bcn gcift BCM 31 einer M 34 gotUtfj M 35 füre M
') iJ3erg(. oOeu S. 57.
152 S3on hex S3ei(i)t, ob bie bcr 2?ap)"t mad)t tjabe ju gerieten. 1521.
ift er et)n ctjffcrcr, bcu tjtin bcii gctüiffcn lüil er allcl)n fctjii unnb feljn tüott
atte^n regieren lofjcn, ha fott frcl)t)cl)t fclju Don allen nicnfd;en gefe^en. Benn
nu ber 23a|)[t tnie ber .1n^el)f3er bie gctniffen faren lief] nnnb [trafft nit lücl)tter
benn ber Ätetjfer, [30 Ijettiy feljn nobt, aber er tuil bie gelnifjen gefangen l)aben,
nnb fol gotti§ h)ort feljn tüort gleljd) fet)n, unb er ticfjtct e^n ctüige ftraff ^
nnnb einigen loTjn fcljner gepot, ha^^ Mjn ilcljfcr tl}ut. 5)arunib ift er ber
2.2Dc)i.-2,i.^2lnticfjrift, ber fid) nbir gott feljt, tnie 6. ^anl fagt, nnb Bridjt auff bie bratrt
lammcr ß^rifti unb tnad)t alte ß^riften fccten iju l)üren. O bu aEcrgroffift
f)ürn tret)ber, tnie tuctjt uBirtrifft bctjne Büf3l)et)t nnb Bnberet) alle toort, alte
banden, alte bornnnff t ! ®cnn tuer mag erljelen bie geluiffen, bie er mit fcljnen i"
gepotten at§o öorrndt, erlünrgt unb fdjcnbet l)nn aller mclt? 2)a§ l)el)ft
2. xf)cff. 2, 9. lg. ^aulu§ bie rcdjte Icljte tuirdung beä uBirftcn unb crgften tenffelS ©atane.
3)a§ fei) gnug gefagt üon menfdjen leren, l)off e§ fei) feft gnng gegrunb uiit
f(^rifften, toic fic ^u mel)ben fetjn at§ ha^2 grofift ungtnd auff erben. 9Iu
lüotten mijr fürt faren unb ha^j angrel)ffen, barumB bie^c öorrljebe ift ge= i-^
fc^e'^cn, ncmlid) bie l)cl)mlid)e petjdjt, ber fid) alle tuelt nnb BiEid) Bcelagt.
äßollcn Ijum erften fet)en, oB fie gott obber menfd) gcpotten l)att, unb al^ ben
un§ rcd^t unterridjten. (So l)aBen Bi§l)cr fidj üiet nit bcr felBen frag Bc=
!ummcrt, unb folt nndjriftlid) geEt tragen f)aBen bcm ^opft, tüo ber iar=
mardt lüere angangen, bay mcnfdjen gcpot mere, luicmol ber Bo^ gct)ft eljn l'o
anber§ brlju angefcl)eu tjott, baran t)I)m mel)r gelegen, hcn an be§ Sapfty get)^,
er ^etti§ fonft lengift fclB§ auffgcftodjen.
2)a^ niibcr k\ß.
Um erften. äÖl)r fragen art)ie ben 33apft nnb alle bie feljnen,
lüo l)er fic mod)t l)aBen, bie Bet)d)t anffljulegen aüen 6l)riften, 2.=.
\inb mo ba§ got gepottcn l)aBc. Xrctt l)cr für, t)l)r lieBcn frcnnb,
l;,el)gt Bricff unb figel etnery amptö unb gebt rcdjenfdjaff t , luie
i.^;5cu.3, 15. ^a^Sfesw fand 5pcter eud) gepottcn l)att, ba er fagt: 'l)l)r folt Bcrct)t fetjn,
urfadj jn aeljgen eiuri^ glaluBcnö'. 8ic Brengcn auff jnm erften hcn \pxnä}
<üiatto.8, 4.(Sl)rifti yjlat. 8. ha er ben oufjfeljigen reljuiget unnb fprad): 'öeljc l)t)n, er- 30
|cl)gc bi(^ bcm priefter unb giB bein opffcr, toic ^JJiofe» tjt)n gepottcn l)att'.^
4 ^ctt e§ M 5 ]t\)m mxl 1) cvtidjtct DM 7 enbcä^tift M 8 fjUttn BCM
gvoffift M 9 t)uru 15CM lü gcbaudcu D 11 ücvtrudt D 12 ulOcrften C crQcftcnn G
crgcftcn M 14 arojjift U unglucE M 15 fort IM 17 ab A 20 fcofegc^ft A i.o&=
geijft B bofec B 6ofc M 23 2)te Sluffd^rift fe'^tt in D 26 im M
') Scrgt. Totr. Loml). IV. Sent. dist. 17 A. 18 F. 93crt()otb>5, 5Bifd)Df'i boit Pfiicinfce,
letotfdje ItjCülogcl), tjcrnuög. Don 3icitl)mcict. ^JJJüiidjcn 1852 S. 50ü unb bie bort aiiijejDijeiic
©teEe au§ 5pfcubo = 5Utguftin de visitat. iniinnoruiu II 4. Eck, Encliuiridion loc. conun.
cap. 8. (ed. Colon. lOUU pg. 'J7).
S3on ber Seicht, ob bie ber iBapft mac^t i)abt ,^u gepieteu. 1521. I53
§ie, fprcc^en fie, tjatt 6t)nftuö Bctolljcn, bcm prtefter ft(^ |u cr|el}gen, bQ§
tft, er foU bcm pricftcr l)e^mlic^ Beichten fct)n funb, unb tote iüol bQ§ feo etjn
nerrtdjtc glo^c ift, baö fic 6illicf)cr üorIad)t beim Inibberlcfit luitrbc, tüoHen
tül)r bod) l)f)n bicncu unb l)()rcu t^rttjum öon l)()u iiemen. Sie folteu aber nit
5 untüiEtg fe^n, ba§ bie fc^aff anheben ^u leren hie l^irtten, bie fc^uler ben
nict)[tcr, bie untertf)ancu hk iibirftcn: hk t)or!erung ift \}\]X fcfjulb, fcljutemal
fie gar unb gan^ luibberfijnnifd) unb borferet finb. äßenii clju blinber fci)cn
tourb, unb ber blinbenle^ter bliebe blinb, ^off iä), folt billidj ber blinbcn=
le^tter fet^ner c()re unb meljfterfdjafft fic^ t)or^eijI)en unb bcm fcf)cnbcn folgen, •
1« obber ol^ ct)n unfljunigcr narr öorlaffen lücrbcn. Gö ift aurf) bie borferuug
nit nett). 2)aöib pfa. 118. fpricfjt: 'bu ^aft mirf) iüet)§ gcmadjt ubir atte;i-^'j'^.
mcl)ne fcljnb burd) beljn gcpott, barumb hivj iä) t)mer brau bl)n. ^sä) blju
!(uger, benn alle meljue mcijftcr, barumb hiVj iä) mit betonen be|cuguiffcn Iju
t:^un fjobt. ^d) btjnn borftenbigcr benn bie alten, barumb ha^j iä] beljne
15 fa^uug bcfjütte'. 6» ift nit iuunber, ha^j bie narn llug toerben, bie ]xä) an
gotti» hjort l)alten, unnb hie luctj^cn narn toerbcn, hie fic^ an mcnfc^en lere
:^aEten, barumb hai mir audj mct)r miffcn benn un§er S3a|)ft, iöifdjoff, Gar-
binal, 5pf äffen unnb ';)Jlond^, madjt, fie laffen gotti§ toort liegen, ha^ liedjt
otter creaturn, unb tricc^cn bcm tcuffcl naä) ijun menfc^cn leren, hai finb
20 et)ttel finfternifj. Xrumb fpridjt gott Dfcc 4. 1]U bcn fclbeu Dorfcrctcn: '2nt->ot- 4,6.
^oft t)on b^r getüorffen ertentni» meißner toortt, brumb tüiE id^ bic^ tnibber
öortucrffcn, ha^2 bu nit fetjcft metjn pfaff\ ^2ll§o gcl)ct cS nad) bcm j:t)ij. pf a : ^i^,. is, 27.
G)ott borferet fid) mit bcn bcrfercten.
3um anbern. :3fty aber reblidj, fdjtoetjg c^riftüd^ t^on, ha^ man auff
25 foldjen lo^cn grunb etjn folc^cn iamcr tjnn bie mclt batoet, fold) fc^djung, folc^
angift, fold) tljranncl), fold) frcöcl unb gematt ubit? O Stapft, toie fil)ct fic^
"^ic bcljn unnb ber bet)nen borbicnft! ^iitn erftcn. 5)l)r molt mit tcljucm bunctcUn
fpruc^ getrieben felju, c^i fott alliö tlar unb cljgentlidj fcpn au^gctrudt, may
eud) bringen foll, molt bennod) ungefangen fctju. äBarumb bringt l)l)r un-i
30 benn mit biffem fprud) iuir beid^t, ba tclju toort bon ber bcl)d)t, fcpn mort
bon hcn funben t)nnen ftett, ^onbernn aEcl}n 'ber geretjnigcte foll fid; bcm
priefter ^cljgcn'? ^tem, fear bod) ber felb priefter Woici pricftcr l)m alten
gefe^, ber !et)ne madjt l)at funb ^uborgcbcn, bcn bas ift aEdju bcm nelucn
teftament mit ben fd)luffclnn geben. (5$ Ijcttcn t)^n bittidjcr hie ^iHpoftel ab=
35 folbirt. äßiltu aber fagen, er l)ab bebeuttet bie bet)(^t, bie bcbeutung muftu
bctucljBcn, benn ea modjt eljn anber and; elju bcbeutung brau§ faffen auff elju
3 öortagt BCM tocrtcgt D 4 l)rt:^unilj CM 5 fd^ulcr BCM G fiutcmat M
fe^ttnalS D 7 fic fo gar D feiern C 8 bliubcleiter BCM bleibe BCM betljbe 1)
13 Huger BC aUcinc C alle^nc M bctjncm M l.j be^uttc BC narren BCDM IS^JJund&M
21 brum BC 23 öoricrctcn BCM 24 3ft B rcblitf) iä) gcjcOcljg D 29 bringen jr 1)
34 fd^lüifcln M 3(i moc^t M baraufe BCDM
154 S3on bet Scidjt, ah btc bet S3a)3[t madjt Ijabc ju gepietcn. 1521.
anbeiB, ioeldjcm folt iä) benu glauBcnn? gigurcn unb beuttungcn, btc 16e=
toeren nid^tö, fagt ©. ^luguftin.^ ^cf) lüilt aucf) etju beutung geben, bic foE
nel)!- fet)n bcn bic bcl)nc, unb i[t bic. (^ö ift !et)n ä^e^ffei, ba§ alle figurn
<Röm. 3, 'ji. unnb ganl gcfc^ 5Jtofi auff fö{)ri[tum hjcljfen, lüie S. 5pau( 9to. 3. Icrct. 5ll^o
bcr pricftcr Ijm alten tcftamcnt bebeut (5()nftum, ber allein prieftcr ift für ö
unö aEen. äßenn )x>i)x nu burc^ fctjucn glatubcn geretjuiget tüciben, finb lt)l)r
fcljulbig uns für l)()m ^u crljcl^gen, boö ift betennen, ha^ tnljr öon uuy fclber
et)tel funb fe^n, unnb altern au§ ferner gnaben frum felju. 6ic^, ber band,
ha^j lob, bic e^rc, ha^i belennen ift bebeut burd) bifec figur, ba fl)nb alte mcnfdjcn
ijuncn begriffen on untcrfdjeljb , bcn fie finb aÜe für got funber, unb alXet)n i"
aufe 6f)rifto rechtfertig: ha'^ ift bic rci^t bebeutung, bic auff bcn glauben ge[)t,
nit auff bic iücrd, auff 6()riftum unb nit auff mcnfdjcn.
3um 2)rittcn. 5U§o ligt ber fprud). ^um anbernn füren fie bal)er
©pncf,iD.27,bcn fprud) Salomoniö proücr. 27. '2)u foüt mit ))kt)^ cr!cnncn ha§ angcfid)t
bel)nc§ bi§ey'.2 ."pirau^ mad^cn fie et)n fold) crforfi^ung ber getüiffen, ha^ ^^
!et)n cnb noc^ rüge ba ift, glo^ircn alfeo, ha^ angcfid)t l)ei^ ein gelniffcn. ^vft
ha^j nit cljn tüunbcrlidj latin unb beutfd) ^ '^ngefid^t t)ct)ft baä I)crl}, unb
ertcnnen l)cl)ft betjc^t l)orcn! äßie aber, lücn l^cmanb nit Inolt bcidjtcn obbcr
nit reljn bciii^tcn, tric offt gefd)id)t, tuo luiltu bcn fetjn angefic^t ertcnnen?
bu niuftö l)^c erfennen, foUtu beut gepott gnug tl)un. i&ö mufj and) eljn 20
fel^ant gott fe^n, ber bt)r fold) bing gepicte, baä nit l;nn bcljncr mad)t, fonbern
tjun et)nfe anbern Ijcimlidjcn luiEen ftet)et. äBo I)at er foIc§ gcpot niel)r geben?
übber tucre eß nit et)n nicljuung, bic iDctjl \\)t)x uuy §0 fret) iju gloficrn gc=
tüalt genummen l)abcn, h)ir !ercten hcn fprud^ umb auff bic lüet)§: 'hu t)i()e
folt bcl)n angcfid)t mit ölel)^ Iju ertenncn geben', auf ha^ fold)§ gcpot Don -'•>
unö auff bic bci(^ttinber tcme, luic broben, ber anfefetjige muft fid) crljct)gen,
unb nit bcm priefter gepotten luar, aEc aufefe^igen |u ertennen, bcnn c§ hjcrc
l)f)m fdjlücrc geloc^en. 6i()c auff fold;en peltjcrmeln^ ftctt bic bcidjt unb has^
gan^ 5öapftum, nod) tüoEen fie niemant bic fdjrifft lüiffen laffen, bcnn fid^
fclb aEcin, mctjncnb, l)l)r bing ftcl)e auff ftcrdcrn fctulcn bcn ber t)t)mcl, aber 30
fie t^un§ barumb, ba^ niemant foE l)inber bic groben lugen unnb triegcrcl)
1 »itd^cm M icbcuttungcn BCDM 2 kbeuttung 1) G gcrctjntgt CM 7 für
un§ jetfecr BCM für D 8 front COM 10 bor got D 15 §ic aufe D IG rugc BC:m
rütt) D 18 Igoren M SBir A 19 tuic Itjiltu BCDM 20 muft BCDM 21 fcöamcr I)
22 tua D 24 genommeil M 28 fdjhjcr DM ol lugcu M
') SJcrgt. oOen ©. 60. -) Thom. Aqu. in IV. Sentent. dist. 17. qu. ii. aii. 3.
qu. ö, 2: ^mandatum divinum est ad rcctores Ecclosiavuni, ut diligenter vultiini pccoris
sui agnoscant, Prov. XXVII., quod inipeditur, si alius quam ipse confessionom cius
audiat". SBcrgl. Dcfolompab'j 3d)rtft Quod non sit onerosa Christianis cont'essio H. li.j flfl-,
bet ^toax and) bie ^Bc^iefjung bicfct ©tcitc auf bfiö forum conscientiarum obtoeift, ober bori)
bic 2ßortc aU 2lnlüeifung an bic geiftlidjen .^lirteu fafet, „ut per seipsos gregis curam gerant".
^) Sergt. SKanbcr, oprid)h)örtcr=ycji£ou 111 1208.
Üiott ber Seicht, ob bie ber 35oJ)ft maä)t X)abi. 311 gcpictcn. 1521. I55
!ummen, lugen mag boy lidjt nit lct)ben, brumb toil fic aEein tebcn unb
red^t l^abett.
,3um öicrbcn. %nä) ftnb fic iiit ^0 furfic^tig, ba§ fte TBcbcdjtcn, baä bie
beidjt i[t, h)ic fie )elb leren, eiju facrament beö nennen tcftament», unb tjm
5 alten bie htiä)t nit gelreBen, unb 6alomon felb nit geBeicf)t, !unb auc^ nit
beichten, bie tuetjl !ci)n fc^luffel geben lüarcn, biumb toollcn \ü\)x bey fpruc^y
rechten üorftanb ^orcnn. Salomonn leret am felbcnn ortt, tüic ei)nn iglidjer
foll fct)ner guttcr toarten, bay et; \fym brau gnugen laffe, fe^e |u, bay er nit
feljniö ne^iften gutte befil^c. Sljntemal bi^ leben turlj ift, brumb foll el)n
lu igtic^er t)l)m benugen laffen, nitt fc^arren unb trafen, aU tüo(t er etoig l}ie
leben, unb laut alBo: 'S)u folt t)f)e tütfjen bay angcfidjt beljuy fifjCy, unnb spridjiB.o?,
fe| beiju l)er| auff bel)n fjerbe. S^enn hu toirft nit ciüig ei)n l)err fet)n bey
guty, üuä) nit ein ubirljerr t)nier unb ijmer. S)ie iüic^en ftef)en offen unb
ba5 graB Jüec^ft, unb l)eh) famlct fid} auff ben bergen (bay ift, forg nit, raube
15 nit, la§ bir gnugcnn, rtedjft boc^ aHe tag gra^ unb ^etu, boä feit ift if)e
nit 3u gebedt, iüie tt)ucftuO- 2)ie lemmer lafe bir tleljber geben unb bie fc^aff
ha5 lolju geEt ^um aderbatt) (bay ift, borteuff fie unb loßc gelt brauß, ba
mit bu Ionen unb balüen mügift, nit groffe l^etofer, ^onbcrn benn adcr). £a$
bie gcl)§ mild^ bein fpcife fel)n t)m Ijatüßc unnb |ur nobburfft betjncy gcfinby
20 (bay ift, mad; milc^, putter, fe§, iß baOon, üorteuff unb fdjaff bl)r bein nob=
burfft brau^)'. ©il)e feo leret tjk ©alomon toibber ben get)| unb forgc, ioie
fii^ ein menfc^ foE gotlic^ ncren l)nn benn ^cljtlidjcn guttcrn, unb tüir Ijaben
el)n beidjt brau^ gemacht! 2)aö er aber üonn beut angcfid)t beö fil)cö rcbet,
meinet er ha^ anfe^en unb gcftalt bey filjey, benn et)n l)glid)er fennet fel)n
25 fif)e für einä anbern aufe bcy fif)eö gcftalt, ob ey rob, luei§, tlein, gro^, tpenig
obber öiel fet). 8olc^ eu§erlid) form nennet bie l)cbreifd) fprad) ein angcfic^t,
unb fe|t eö gegen bay I)er^,^ fprid;t, (^ot fct)e unb ridjte nadj bem ()er^en,
unnb nit nac^ bem angefidjt, tüie bie menfdjenn ridjten unb fe[)en.
3nm funfften. 2^cr britte fprucf) ift :3öi-obi bcö ?(pofteE 3"cob, ult:3ac. 5,16.
30 unb laut al^o: 'S^efennet eigner bem anbcrnn etur funb unb bittet für cljun-
anber, bay t}i}\: feiig toerbet'."'' .^ic fummen tuir l)n^ nctr teftament, unb für
inar t)ie inirt hk bcid)t unnb funb bcrürt, ba er fpridjt : '2?cfcnnct clur funb\
^ber er fe|t cljnn fel^amcnn beijdjtoattcr, ber Ijeljffct "<!Uterutrum', ber gefeit
bem SSapft unb $Papiften gar nic^ty. Sllterutrum l)cl)ft 'cljucr bem anbernn'
1 lumtne ABC lommc 1) lommcii M lügen M 5 fclbä D 7 l^oteu M 8 guugc A
Genügen BC knugen DM 9 net^fteii gutt 1) Sctjtmalg D lu Genügen M 11 bcineä CM
12 fcfet BD 13 ubcr^ctt CM lö bitf) tcnügcn D 16 t^uftu M 17 loßc BC
bo BC 18 mugift BC 19 fpcii'e M 'JJ gotlid^ M 26 .t)ctivaiidf) D 29 %po\tcU CM
30 kuttet BCDM ctoct CM bittet M 31 .^it C lommen CM 32 beiuit BCM
etoct M 33 gefcUet CxM
') SJergt. Oecol. 1. c. 35t. lij: „''SB dicit, non "'i'^, vultum, non viscera, exteriora,
non intel•iol•a^ ') 23ergl. Occol. 1. c. 331. N i.j flg.
156 33on ber Seidjt, ob bic ber Sapft madjt Ijobe ju gepieten. 1521.
obber 'unternonbcr' unb mc^nt un§ aEc fampt, barau^ bann folget, ba§ bie
^elji^töetter foUert bcn ktjdjtfinbcrnn Beichten, unb ba§ fie nit QHe^n Pfaffen,
Btftfjoff, SSapft fcl)n, fonbernn ct)n iglic^cr (5()iiftcn tücre Sapft, T6ifcf)off, pfaff,
nnnb ber iBapft muft ^()m beljdjtcn. G()r fie ba« 3U geben, (äffen fie tnel
lieber ben fprud§ faxen unb befennen, er rebe nid^t§ don ber I)epmlirf)enn beprfjt: \
ha^j ift au^ tnar, löie inol fie l){)nn am erften gefurt Ijaben. ^en i^acoBuy
meljuet ba,3, toie e^n nienfcf), Inen er got ert^urnt ()at, fc^ulbig ift, fid) gegen
l)^m öorüagen unb fe^n funb befcnncn, §0 tüerben fie tjijm öorgeben, Jnie
^i. 32, 5. 3)aöib pfa. 31. fagt: '^d) i]ab gcfagt: idj iüill lüibber niid) ntct)nn funb gott
be!ennen, nnnb bu f)aft mir liorgeben bic untugcnt meißner funb': 5llf30 aud) i"
fot et)n iglid)er gegen feljnem ne()ften fidj beniutigen, ^uöor §0 er ^()n bclcljbigt
t)at, fetjn funb befennen, nit fic^ fredj cntfdjulbigen, ben ba mit tnirt !el)n
frib unb etjttel Ijinberniö bes gcpetö. Xo5 h)i( er für fommen, ba er fpric^t:
3qc. 5, Ib. 't)^r fott für e^nanber bitten, ha^ t)^r alle feiig luerbet'. 2)aö mugt t)l)r nit
t^un, t)l)r öorgebt ben cijuer bcm anbern, tcie ha^ batter un^er au(^ leret v-,
'borgib un^, h)ie h)ir Oorgcbenn 3c.' 5tu !unb ly^r nit borgeben, eljuer beten
benn bem anbern feljn fdjulb, Inie er ijlju beleljbiget l)at, ba^i al^o elju iglidjer
bereit fet), t)^m felb unred;t ^u geben, auff ba^ iatj frib ble^b nnnb ba§ gcpett
TOattö. 5, 23. nit boi1)t)nbert inerb. 5llf3o leret andj 6()riftuö yjlattl). 5. fid) jum erften mitt
bem net)iften borjunen, e()e er bai opffer jum alltar bringe. -'o
3um fed)ften. 3)er bierbe unb ber ^ctDbt fprud§ ift i^o^on. ult. ba
30^. 20, 22. 6§riftu§ ben ;3ungern eljnblie§ unb fpradj: '5Jemet l)l)nn btn l)ct)ligen geljft.
SUildjcn ^()r bie funb borgebt, benn fel)n fie bergeben, unb tuildjcn iyf)r fie
bel)altenb, ben fe^n fie bet)alten\ |)ie, l)ie getoonnen ! §ie fpric^t man : 't)l)e,
follen tü^r bie funb borgeben, §0 muffen tuir fie njiffen, toie mugcn aber irir 2.^
fie tüiffen, tüenn fie uuy nit gefogt tuerbenr öic laft un§ fcl)cn, pn hjildjen
iamer unb fdjiuepfe fie fid) füren ubir bcm fprudj: ift ein fprudj in ber iöiblien
tribber bie Ijepmlidjen bepdjt, feo iftö eben bißer.
^um erften: bißer fprudj fagt nid)ty bon ber l)epmlid)cu beidjt, ia anä)
nic^tg bon ber offcnber(id)en beidjt, unb loo er ^lonnge l)cimlir^ ju beichten, so
fo 3tüung er onc^ offentlidjen ^n beichten alle funb, benn C5 modjt l)ie ber
33apft eben ^o hjol bifputiru unb fagen: foll id) borgeben, ^0 muftu bcfcnnen.
diu niil id; nit f)cpmlidj, fjonbcrn offentlidj borgeben, §0 muftu auä) offentlid)
beichten. 5llßo ftunb un§er beid)ten gcpunben an fepn borgeben, unb too er
mit bem borgeben füre, ^0 muft aud) bie anl)angcnb beidjt folgen. 3)amit 30
f)ett er geinalt, aEer ()crtjen Ijcpmlideit iju offenbarnn, al§ loere er gott felb,
ber allein ber ^er^en Ijeljmlideit Joiffen h)itt. 2)ringt aber ber fprucf) nit auff
1 unbcr ainanbct D beim M 2 fic^djüettcr A I3ct)d^linbctnn A 4 Se D 6 ^l^m BC
7 ift fc^ulbig CM 9 p]a. O. AHCDM 14 mugt BCM 16 9lun C lunbcn hjir D
17 bele^bigt M 18 iod^ D 20 bovfuncn BC aUtct AB breiige CM 21 pxui^ C
23 borgeben CM jt fie bc^oltcn 1) 25 mugcn BC 27 über CM 28 ift BC 31 offcn=
liefen C 34 ftunb M 36 offenbaren BC offiiibaren M Wer CM fclber D
Son ber i8etcf)t, ob bic bev 5^npft tnocftt ^obe 311 gepietcti. 1521. I57
bie öffentlichen Beicht, ^0 brinc^t er aud) nit anff bic (^etmltc^e beid^t. S)arumb
ifty nit tnar, bov l)t)n biffcm fprucf) getnott geben fei) hk beic§t |u fobbevn
unb auff fe|en, nnb hk beic^t nit an t)I)r öorgeben gcpunben, §onbern !ere
hüv btot umb, ^0 finbcftu c^. 2:a§ öorgeben ift an bie pct)c^t gepunben, unb
5 hk Dorgebung fot folgen unnb fic^ lencEenn nac^ ber bcl)cf)t: tnil ic^ f)et)mlic^
betjc^ten, ^0 biftu mir fc^ulbig ()et)mü(^ öorgeben, toil iä) offentlici^ bet)d^ten,
fo biftu fc^utbig offentlid; ,]u nbfoloirn. WiCX)n bct)c()t ftef]t nit t)n bet)nem,
^onbernn meljnent tüilfor, ba^u hk abfolution ftef)t i)n meinem unb nit beinern
red§t. ^ä) i)ab redjt unnb fret)f)eit fte ju fobbernn, bu f)aft nit red§t fie 3U=
10 öorfagen, ^onbernn fc^utb unnb nob ]u geben. S30 f)at Gb^iftu-o feijne ubirften
]n !necf)ten gemacfjt, ^0 fereftu e§ umb unnb tüitt mic^ ,3um fnecf;t mac^enn,
be^eltift bir rec^t unnb gctnalt ubir me):)n be^c^t unb abfolution. 3i^e, ha^
ift öorferet bing.
3um ftbenben. 3if)e nu, ob nit ha^ ber tert gibt. 6r fprid^t nit 'fumpt
15 unnb be^i^tet', obber 'gcf)t ^t)nn, ^etjffet fie bet)d^ten t)^re funb', Bonbernn
'loel(^en tj^r bie funb Oorgebt, benn foEen fie oorgebcn fet)n\ 9iit me^r bringt
hav toort, ben hai- bu fc^ulbig bift bie funb ^uOorgeben, tt)er e§ begert, unb
bift ei)n tnec^t ba^u gefegt. 5(ber bem bet)c^t tinb ift tnitfor getaffen unb
folc^ oorgebung ju gefagt, ha^ er ^f)r mag brauctjcn, Iren, toie unb tüo er toit,
20 toit er nit, ^0 f)aftu \)tyi nit ^u treiben, ben niemant !an no(^ fol geben
tjemaub an feijnen bontf unb loitlen. 5tbfo(ution aber ift ein groffe gäbe
gotti». @(ei(^ al^ 3U bem glauben !an unb fol man niemant 3mingen, Bon=
bern tjberman furf)alten ha?" (?uangclium unb oormanen 3um glatoben, bodj
ben fretjen loillen laffeu |u folgen obber nit 3U folgen. (^» foUen alle facra=
■2ö ment fret) fein tjberman : hjer nit taufft tüii fetjn, ber la^ on flehen, toer nit
tüill ba^ facrament empfal)enn, i:}ait feljn tüol mad)i. 511^0 tner nit beijd)ten
tt)il, i)ai feljn aud) mac^t, für gott. Bii)c, %o (jabenn fie ben fprucf auff bie
ht\)d)i genottiget, ^0 er eben ber ift, ber hk bel)if)t fre^ machet. Sßibberumb
l)üben fie hk Oorgebung l)nn tfi^x milfor frei) gefetjt, ^0 ebenn bieder fprud) fie
30 notigt |u abfoloirn. 2i}a§ folt nit iamer^ au^ folc^cm frcOcln Oorteren ber
fd)rifft gottiö folgen, ha man mit lugen unb menfdjcn getid)t bie tüelt nerret
unb Oorfuret?
^um achten, '^um anbern: ift-S aber nit ein frf)anb, hav ein fo(d) burb
ouff gelegt aller iDelt, unb bod) 3U folc^cm groffen tnc^en nit ein el)niger flarer
aö fprucf mag auff brad)t Inerben ? muffen fic^ mit folc^en angft glofeen unnb
nobreben ^0 lauBfid)t unb bcttclifdj bcf)elffen, fo bod) 6briftuv bie tauff, ha^
facrament unnb aEiy, toas er t)at tuollen l)aben, fjo üiel unnb flerlid) au^
1 ^emlid^c ABC 2 ift M l)f)n in bicfem M forbern D ö geniert ü 8 nit
in betjnem BCDM 9 fotbetn U lö biec^tcn Bf 17 ba§ »dot C 21 on D
23 ßuongeüon M 25 an ftcen D 28 genottiget B genottifjet C ntQdfjt .M 29 loitfor M
30 nottig Ü nottigt M :J1 lugen M 33 ift BC 35 mujjen BC'.M 3G taufefic^ BC
tauffid^ M (auficf) D ben tauft ^
158 33oit ber SSeic^t, ob btc ber 58opft mod^t fjahe 311 ge^Jteten. 1521.
gebrurft, unnb bi^ tüefen ber ()c^mli(^enn beid^t, faft ba§ alter groffift t)n ber
(i§ri[tenf)eit, fol nit e^nen el)nl^clen fprud) ^abcn! %uä) Ido tüotten \mx bie
tje^ligen öetter (offen ^nn ber tniiftennet), hk nit 6el)c()ten, auä) nit ha?^ facra=
ment empfangen nnb nichts Oon be§ 23apfty gefclj Iniffen? S)a^u finb man
i)nn ^^(mbrofio, ^^luguftino, öiei"ont)mo nnb t)t)ren g(el)dj mefftgen öettern nid}t§
öffentlich baöon gefc^riebenn, bo§ hoä) ttjunber toere, h)et)l fie fonft öon attcn
C?^rift(i(f)en fad)en ^0 nbirflnffig gefd)riebenn. (^§ ^at et)ner el)n tnc^ l)nn
fanct ^^uguftin^ nanien gefdjrieben 'be öcra et fatfa penitentia', tueld}-^ l)m
get)ftli(^en rec^t nnb t)n ©ententiiS toirb fedjer auffgelüorffen, unnb ift tceniger
6. ^ituguftini^, benn met)n nnb bet)n.' (£r füret and) ^Jiugnftinum an et)nem
ort mit namen unnb ift ^0 el)n grob ungeleret topff gelne^en, ha^ er ben
fprudj (^^rifti 'toer mic^ befennet für ben menfc^en, ben toil iä) be!ennen für
mel)nem üatter', tfjar ^um grunb ber {)et)mlid)enn bct)d)t für legen,- unnb ber
gteid)en öil me^r. 6» ift eben ct)n bud) für ben ^apft nnb fel)ne papiften,
hk nit beffer^ ioerb finb. 6l)n efell fol nit fet)gen, ^onbern biftelln freffen.
^Jlber e§ t)at öil f(^abcnn t()an unnb bie bet)d)t faft gefterdt, ha§ iä) forge, fet)n
met)fter ligt brumb in ber ()ell om aller tieffiften, too er nit Jool gepuffet l)at.
^9. ^um britten. Ubir baS atli§ rebcn fie toibber fid) felb. Sie fprec^en:
*@ott id) funb öorgeben obber binben, ^0 mu^ id) fie Griffen, tüild; id) nit
iuei^, bie !an id) nit Dorgcben nod) bl)nben : brumb mu^ man bel)d)ten\ .^ie
frag ic^: iüa§ mad)t benn ber ^'apft, tocnn er fi(^ tjnn fet)nen buEen f)oren
leffit bur(^ feine 5lpoftell, 6r öorgebe aEe funb, pel)n nnb fd)ulb, mit namen
bie t)orgeffne unnb unbetnufte funb/ unnb füret bie fcelcnn t)on munb auff
gen t)t)mel, au^ l)ett, auf] fegfelor unnb aufs öUcm unglud/ nnb er fan nit
1 groffift M 2 endeten BCM entließen fpruc^ I) 3 itiüftnüfe D 7 6^rt[ten=
liefen l) joc^e (,' tc^reljten ü 9 \\ä)cx CM 10 ^luduftinB CM 14 jein BCM
16 t^on D 17 ^eücn HCM in ber tieffe ber f)eüen D flepufjet BC 21 ^oren M
22 Slpoftetn CM 23 borgcffenc M 24 unglüiJ
') U^erg(. Oi)p. August. Tom. VI Venetiis 17.'31 Append. -231. ,Totus fere hie
Über cum nomine Augustini in Decreta per Gratianuni et in Sententias per Petrum
Lombardum translatus est .... Suppositium tamen credit Tritheniius lib. de script.
eccles." Trith. in Fabricii Biblioth. eccles. Hanib. 1718 pg. 39: ^Liber, qui de vera et
falsa poenitentia sub Augustini nomine iam impressus est, illi mendaciter adscribitur,
quoniam in 17. capitulo circa finem ipse Augustinus allegatur". ^) Opp. August. VI
App. 234. ,Quod Omnibus promisit indulgentiam , aliis promissionibus declarat: Qui
me confessus fuerit coram hominibus, omnis quantunuunquo et quotiescunque peccator,
euiuscunque ordinis, etiamsi fuerit sacerdos: confitebor et ego eum coram Patre meo."
') §ier beginnt in A ber bierte 5Bogen; Dergt. nnfrc ßinicitnng <B. 132. ■•) 5üergt. bie
^formel ber ?lb(aji=3!ni"trnctiDnen „Absolvo te plenarie ab omnibus peccatis tuis confessis,
contritis et oblitis^ Siapp, ©djnnpla^ be§ 2c^e(if(i)en ?lb(n§ = ^ram§. Setp3. 1720 ©. 77.
3^er|., fiteine 91nd)tefe 111 (Seipj. 1730) ©. 213. ''•) ,,Mandamus angelis paradisi, quod
animam illius a purgatorio i)enitus absolutam ad paradisi gloriam introducant." Me-
buction^buüe t£(emen§' VI. öom 3. 1350. ,,Et si tunc moreretur, sine impedimento ad
celestem gloriam migraret." ^trcimbotbi? ^b(aB^3fnftrnction in fiapp, fil.^kdjlefe III ©. 182.
3]on hn Seiest, ob bic bet iBopft mac^t i)abt 311 gepictm. 1521. 159
tjnen, toie t)r fagt? ßtncr ctjnt^ mu§ liegen unb trtegen, ber 5öap[t obbcr
t)^r. .Hunnen bie funb öorgeben tuerben, bie unbclniift unb üorgeffen fel}ub, ^0
bringt unb fC§Ieuft nit, ba^ tj^x fagt : 'i^ tan bie funb nit öorgeBen, ic^ mu§
fie tniffen', unb tjoBt ben fprud) mit ber Bet)(f)t norloren, 6(^leufjet aber etnr
5 met)nung, §0 nerret unb üor füret ber Stapft bie lüettt mit fel)nem öorgeben
unb ^^mel füren. SCßa» ioolt ^^r t)ie fagen? ©i^e fo gat)t e§, luenn man
menfc^en t()anb nnffric^t unb trilfi barntu^ mit gotli(^er fc^rifft ftertfen, aber
fie leffit t)f)r fernen ftroern barb fledjten. Sie maä)i gar ibe^enb 3U fc^anben
oße, bie fie f(^enben unb befielen tnoüen, tuie ber tretj^e utan fogt. 2)rumb^sJ'i*i) sm-
10 fc^lie§ iä) ubir eudj bet)be: l}()r liegt, %o treugt ber ^apft, unb fef)ret elur
kt)n^ rei^t, l)^r 3tüingt mit falfd)er gloffen auff bie bet)c§t, §0 mag ber Stapft
!et)n unbetüufte obber öorgeffnc funb öorgeben, unnb 6lel)bt bie h)art)et)t l)m
mittel |mifcl)en euc^ l)l)nburd) brtngenb. 5iemli(^, ba§ t)l)r nur hie funb tniffen
muffet unnb lofen funbt, bie mä) gebel)d)t tücrben, tinld)e aber eud) nit ge=
15 6ei)c^t merben, muffen tj^r nit Unffen unb lofen. ^
10. 3um öierben. 2)rumb ift^ nit allet)n falfdj, Bonbern audj gar et)nn
nerrifc^e bifputation, ha^ fie fagen, bie funb mngen nit öorgeben Juerben, fie
muffen Ql)n ]u iDiffen iDerben, benn ha^ lüere ju el)ncm unmnglic^em bing ge=
trieben, fintemal tein meufd^ fe^n funb mag ott erfennen, unnb bo» mel^rer
20 tet)ll atlel)n gott fnr6el)altcn, hav tnenigcr tet)l er!anb tt)irt. äöie bau pfa. 18.*i3i. 19, 13.
fagt: '^err, hjer erfennet alle feljne funbr unb pfa. 39, '©§ l)aben mid; bie ^^^i. 40, 13.
übel umbgeben, ber tet)n gal ift, unb me^n funb l)aben midj umbfangen, ba^
id) nic^t ^ab funb feljen. ^r ift mel)r, benn iä) l)at)r auff bcm t)eubt i)ahc,
ha^2 mir au(^ mein t)erlj abgefagt l)at 2C.' ©prid^ftu aber: 'tja bie betouften
25 nac^ muglid^em erforfc^enn foll man bepdjten": 3^rag iä): iüo tniltu ha^j ^er
beH)el)Ben? 5lud) lüo Iniltu ha^ )^ii nel)mcn, ha^ ^0 öiel el)nfeltiger menfdjen
erfennen, tüie fern fie fid) erforfc^cn unnb tnild) funb fie bel)d)ten obber nit
bet)d)ten f ollen? iuer tü'iU. l)berman fagen, tuildjy teglic^, lüildj^^ toblid; funb
fei), ^0 hai felb nodj fel)n 2)octor, fein öater, fetjn l)el)lig erfunben nod) geluift
3u nod) geleret l)att? unb bu tuitt ber Inelt ganzen l)auffen l)n el)n folc^e un=
getüi^e mul)e tret)ben, bü§ fie nl^mmer Iniffen, U^aran fie fetjn '? ^JJtel)nftu, ba»
6l)riftu§ tnort el)n fol(^ rl)or toanden unnb luiubtuerbel ber ()cr|en lere? ^0
er el)n feft getuiffer felB fel^n inill unb foll, ha^ l)nn fel)nem tuort ct)n iglic^er
tül)ffe, tüie er brau fei) mit ljl)m, unb nit l)t)nn unb l)er fare luie bie bulge
35 ouff bem mel)r, ha fe^n rüge nimmer ift.
11. "OJIodjt aber l)manb fagen: '^a, ob ba§ lo^en nit ftel)et tjnn be3
priefter» tüiltore, ^onbernn ift fdjulbig tiu lo^en, luo er brumb erfud;t luirt,
1 et fagt BCDM 2 i!unncn M finb M 4 ctucr M 5 narret M 7 gotUc^er M
gefc^vifft D 11 tet}ni& C fct)ni§ M 12 üorgefjene M 13 nun D 14 lofen M
10 lüjen M IG ift C 17 mugen M 19 fet)tmal§ D 23 nit C Gr ABU ttl CM
24 obgfagt A 2Ö müglidöem M 27 fetr l) 28 tobtic^ M 29 fetjen D 31 mu^c M
33 foft D 35 riihJ D 3G moä)t M ijemonb M lo|jen BC 37 »nilfore M lofen BC
») S3ergt. be aBette 5öb. II ©. 34.
IGO 33on bcr $8ei^t, ob btc bot S3apft Tnaä)t '^ak 311 gc^iieten. 1521.
tDa§ fagtftu aUx |um 6inben? S)a§ totrt l)f)e nit t)nn bey ^unbcrS tniüorc
ftel)en. 6r tuoE ober tüol nit, Bo i^^QQ ^^)^^ ^e^' pnefter Binben unb bannen",
^ilnttüort: ^ab iä) boc^ ^uöor gefagt, bay alle bie lüort öon binben unb lo^en
gefegt t)m ©uangetio bringen nit tüeitter, benn ju bem offentlid^en binben unb
watti). IS, iö^en, iDÜd^y i^t ber ^an f)ci|"t, h)ie and) 6()ri[tuy felby 5Jlatt). 18. bay binben ^
''"'^' unb (o^en auff bie funb ineljffet, hu |ut)or l^et)mUd§ öormanet, bornad) mit
gctDifi'cn ber ,]engen geftrafft, ju te^t offcnttirf) für bem ^atüffen unb bcr ge=
uicl}n öorftagt unb ubirtDunben tüerbenu, tüildjer !)el)lfamer braurf) i^t i[t gor
üurgangcn bur(^ unfjere tlironnen unb öorfurer, Stapft, SSifc^off, mit l)I)rcn
ftocfern unb ^entfern, hm Officialen. ^n biffcn öffentlichen funben ifty tüar, m
boy bie madjt ift bet) ber gemel^n obber bem Pfarrer on ftat ber gcmel)n,
^u pinben bcn funber auc^ on fei)nen lüillen, unb fott ^^n lo^en, §0 er^
begerb, ^ilbcr barau^ folget nit, ha^5 fie bie funb mugen erf orbern, toie fie
tuolten, 1)0 ey folget, boy l)ie ouc^ bie öffentliche funb t^uOor mufe offenbart
unb bdanh feljn. i^>
12. SCßa» aber öon ^etjmlic^en funben ift, bie ton niemanb bormonen
nod) felb onber ftroffen, biel tDeniger offentlid) Oortlogen unb ubirtoinben.
2)rnmb ift !el)n geltjolt l)nn ber fird^en, bie fclben |u pinben ober ju lo^en,
fonbern ftel)et t)nn el)ni^ iglic^cn tüilfore, ob er fid^ felb Normanen, ftraffen,
öorllogen unb befennen tnill. (Sy ift gor Oiel el)n onber bing, funb belennen 20
unb funb binben ober lo^en. (£l)riftuy luort fageu tüiber Oon leugfcn nod^
betennen, fonbern üon binben unb lo^en ubir bie funb, bie offentlid^ t)or=
leugfet ober be!anb tüerbenn. 9hi tnotten fie on^ bem binben et)n befennen
mad)en, boy fie iot) ju fc^offen l)oben. ^]Jlit bcr lücl)^ modjten fie oud) er-
^luingen unb trel)ben funbe ^u t()un, ouff bay fie ^u binben unb ^u lo^en 2f>
fetten. 6intemol e^ eben ^0 bort fd)leuft, tnen iä) olfjo orguirc: ©oE iä)
binben unb lo^en, fjo mu^ funb bo fel)u, lt)ie ton id) fouft binben ober lo^en?
glel)d) tt)ie fie cy bundt fd)licffcn, menn fie al§o orguiren: 6otl id) binben
unb to^eu, ^0 mu^ bie funb belennet loerben. 3)rumb tnie nit folget: 'bu
foHt binben ober lofjen, ^0 mu§ man funbigcn", aljio folgt oud) nit: 'bu :w
foUt binben ober loßen, fo mn^ man be!cnncn\ Sonbern tuiberumb boy folgt
tüol: '^at t)emanb funb t^on, ^0 fanftu l)^n boruber binben unb l6^en\ ''^llfeo
ouc^: 'l)at l)emanb betonb ober offenbart fcl)n funb, fo lonftu t)f)n binben unb
l6^en\ S)oy luoUen hk mort G^rifti unb nit mel)r.
1 jagftu M lüitforc M 2 ftc^c ABC 3 lo^cn B tojcn C 5 (o§en BC tü«(3ö CM
C lofecit BC 7 feu ie^ C 10 ftoÄcrn M ift c§ 1) 12 lofecn B toffcn C toflen M
1:} tniigcn M 14 ba§ bie auä) AB ba§ bir auä) D ia§ i)k auä} CM offenfcor BCDM
18 togcn BC 19 hjitforc M 21 (oBcn BC 22 logen BC funb junb A 24 mod)ten M
25 iofecn BC 20 ©ctjtmalö 1) 27 loBen BC tiinbe B logen BC 28 „atgo"
fc^Ü in D 29 logen BC 5Erum B 30 dinber C logen BC lojen M 31 logen BC
32 logen BC tofcn M 34 logen BC lofen M
33on bcr ißeid^t, ob bie bet ^apft mac^t ^abe 311 gerieten. 1521. Ißl
13. ^ä) ftret)t nur barob, ha^ bie pct)ä)i obber 6efentntB nit 311 fobbern,
^onbevn ouff^unc^men )et). S)ie fc^difielt fotlcn mit ben funbcn |u t^un
f)aLienn, nit mit ben ^ei'^en obber gelniffen, nnnb foüen nitt f)ertjenn obber ge=
lüifjenn ^n jc^lielfen ober Qufj ictjüeffen, ^onbern ben ^l)me(. 65 l)el)iien nit
5 ^er^en f(^luffe( ober getuiffen fc^tuffel, fonbern f)t)md fd^tuffel. 6f)riftU'3 )pxaä)
nit jn 5^^etro: '^sä) iüit bir geben bie fcfjlnffel ber fier^en ober gelrifjcn'. Dletjn,
folcf) id^hifielX ^at er tj^m aßetjn betjaßten biß an jungiften tag, tnic 5. ^^an. .
9io. 2. unb 1. 6or. 4. jagt, fonbern aI]o fagt er: '^d^ mit bir geben Die fc^tnffetii-.^oi- i.r/.
be§ f)l)me( retjc^^ jc.' nnb ^o^Q"- "W. fagt er nit: 'lx)il(^ ^ert; ijbr auff t^ut,'"" '" *"' '
10 fot auff tt)an fetjn, tt)itc§§ t)t)r ^u fdyiieft, fot ]u fc^Ioffen fet)n', Bonbern:
'tüilc^ funb t)^r I)aUtet, fotten behalten fet)n 3c.' ßaß fnnb ^.nöor fomen, et)e sci). 20, 23.
bu binbift ober lofift, barfift fie nit fncfjen no(^ erfobern. (£l)n Inettlid) ric^ter
ift üuä) fc^ulbig bie boßen ^u ftraffen unb bie frummen ^,u (oBcn. 3lber
barumb muß er nit oEeS l)el)m(ic^ bofiS toiffcn noc^ erforfcf)en, Bo^i^crnn nur
15 toa» t)l)Tn für !ompt.
14. Unb tüog barff c oiel iDort ? tücnn (oßen unb binben ber maffen t)n
t)i}X geloatt finb, ha5 teQn funb oorgeben tourbc an t)f)r toBen, mo mollten
bie bleiben, bie fie mit unrei^t binben, bie für got gelriBtic^ loB fe^n ? älMber=
umb tüoS f)itfft§ hie, bereu funb fie nit binben nod) binhm looKen, l)a toßen
•20 offentlid) funb auff, hk bo^ für gott gepunben fei)n? 5oUt brumb ber fprud)
^o^an. ^tüingen, ha^ a\ii% lo^ fet), ina» fie loBen, gepunben, iua§ fie binben,
toie firf; ber S5apft unb 33ifc§off öiel mall öormeffen, narren bal)er, c§ fei)
alliB gepunben, toaS fie pinben, toB, toa» fie loßen, unnb betenncn hod), lüie
fie offt (oBen, ha^ nit to§ ift, pinben, ba^ nit gepunben ift? barumb (offen
-5 trirB b(et)bcn ha bei), ha^ ]\vo lt)el)B finb, hk funb betäub ^u madjen. @t)ne,
burc^ sengen öffentlich für ber famluug ubirlnunbcn, bie6t)riftuy leret ^JJiotf). IS.watth.is.n.
S)ieBe ift nobt unb aud) gnug ben fc^luffeln unb gel)ft(ic^er gelualt. 2^'ie
anber gefd)id)t loilliglic^, frei) unöorflagt unb unge^loungen, bie ift aud) bie
befte unb gan^ l)el)lfam, brumb lüil fie auc^ ungetrieben unb unerljlouugeu
30 t)nn el)niB iglic^en frei) Iniltore ftel)en unnb oonn menfd)en gefe^en unge=
fangen fe^n.
15. S)arumb foE man bie nid)t Oorbamncn, bie l)f)r I)el)mlid) funb allcl)n
gott, fernen f)el)ligen ober Inem fie luollcn, betenneu, unb nit bcm pvtefter
bel)c^ten, ^0 fie Bonft l)n rechter relu, trcln unb glalüben bo§ tl)uu. ^JJian
35 fol fid) aud) nit l)rrcn laffen bie greln(id)cn ercmpel, bie et(id) trammprcbigcr
ertic^tet l)aben Oon ber OorbompniC' ber ungepei)d)tcn, tu: fc^red;en bie leut unb
1 f orbern D i>, bcm ^er^en C'DM 7 am BCM Siungftcn M S 2. 6or. Al'.CÜ.M
9 toelc^§ I) tfiunb D 10 gct^on D cjef^foffen I) 12 binbeft HC lofift BCM crforbcrn D
toett(itf)er D 10 boßen BC bofen M lofeen BC (ofcn M 14 aüi^ BCM notu l) 17 on D
19 lofen M 20 fct) BCU borumb M 21 fingen B lofen M 25 tjwii (' 2S ge^
fc^i^t M unöcrftogt M 29 ungejmungen L) :32 öerbammen D M trctü, trcw C
„rem" fef)[t in M 05 fol fie auä) BCM
£ut^er§ 2ßerfe. VIII. 11
102 S3on ber Seidjt, ob bie bcr ^opfl mad)t f)nbe ,^u gepieteti. 1521.
2.2:t)c)f.2,io. ^nn ^()r ge(t nc^ ^u tagen. ©. 5pau. ^at fol(^§ oHi^ öorfunbigt, tnie ber
6nbd}rift Itmrb mit fallrfjcn ljcl)d)cn imb tnunbcrnn bie tnettt öorfuren burd)
()ulff be§ teuffeig, boy itjt gar faft ttott ift, nit nadj tjcljcfjenn, ^oiibcrnn nac^
«HC. IC, ber itlarcn fc^rifft gottiS 311 ridjten. '>itbrat)am ^ucc 17. toolt bem ret)d)en nit
^^~^^' gönnen, ha§ Sa^aru» obber et)n tobter !eme ^u fetjnen örubernn, ^onbernn
lüet)§et fie t)nn hk fc^rifft, fpra(^: 'Sic f)a'6en 5}tofen nnnb bie 5]3ropt)eten,
la^ fie bie felben f)oren\ %ud) bie gan^ fdjrifft fagt nit öietl lionn ber tobten
offenbarunge, tnie bi^e cjempel für geben. ©tetüB bu fid)erti(^: l^enn fie ^0
oicü muften l^ur 6ct)i^t geBcn, al^ fie baöon ne^mcnn, fie lüurben bi^ hjott
ungebrungen (äffen, l)a mit gelnattt baüon ftoffcn.
IG. 5(6er iüa? miU ^ie aller erft tüerbenn, ba§ 6()rtftu§, e()e er Bcfel^
tl)ut bie funb tjuborgeBen nnb Ijn Binben, bliebet er t)l)n el)n nnnb fprii^t:
5of).2o,22.23/9iempt ben ^eJjligen gcljft, Unlcljcn l)l)r tnerbet hie funb Oorgcben, bcn fel)n fie
öorgcben"? §ie ifty befd^loffen, ha^ nicmant bie funb öorgebcn fan, er i)ah
benn ben l)et)ligen geljft, benn hk tnort ligen llar ha nnb lnet)c^en nit. ^§
l)ilfft nit, ha^ man plerret, ha^ fet) cl)n artidel ^^o^nniS |)u^ obber äBigleff
unb ^n i^ioftni^ öorbampt.^ (5§ ift nit gnug an öorbamnen, efi gcl)oret ant=
wattii. 23, 3. tüort ^u geben. 6§ ift and^ nit gnug an3eugt, ha^ ^JJlat^. 23. ftet : '2!Sa§ fie
endj fagen, ha^ tl)ut, aber nad) l)l)renn tiierden follt t)l)r nit tl)un', benn ha^
ift Don bem prebigen gefagt, ^u lüeldjem ampt (i;i)riftu§ bie ?lpofteln fcnbet
unb blie^ l)!^n nit e^n, gab ^l)n anc^ noc^ nit ben Ijeijligen ge^ft, tnie er !^ie
t^ut. äßo bleljben nu bc§ 23a|)ft§ fdjlnffett? id) ad§t, fie muffen l)l)m I)ic an
fel)nen band cmpfallen, unb funb Jnerbcn, baä er [bie] mit allem freöel aUel)ne
füret l)nn feljnem fc^illt, %o !^ie Har ftett, efi l^ab bie fd^luffett nit, benn ber
ben l)el)ligen geljft l)ot. £)rumb follt man bem S?apft l}nn fel)n fi^ilb (iä)
meife tooll loay) malen nnnb bie fdjluffeE craufj rcl)ffen, ba» loapen ift etjnfe
anbern man|, benn ber ^^apft ift. S)odj mibberumb, follt id) nu nit el)e öor=
gebung Ijaben mel)ner funb, ber bcl)d)töatter l)at benn ben ^e^ligen gel)ft, nnb
nicmant mag geloi^ fcljn Oon bem anbern, ob er ben felbcn i)ahc: iocnn Unirb
idj meiner abfolution gcloifi unb ubirfem el^n geruget gcloiffen? ^0 inere cö
tüte öorl)t)nn.
1 üertimbigt il 2 ncxfurcn M 3 funbcrn C jonb M 4 ciej(]5rt)fft D 5 gönnen M
C 9cjc^vt)fft D 7 üorcn M fiantje CM 8 offentmntngcn BCDM 11 Ijefetd^ D
12 bticfje (' Hicfc M filofet ci: in tjn I) 1:3 finb fie M 14 ift CM 15 ro\)ä)tn D
17 (softcnt5 I) genng C betbammcn D gcliorct M 18 „Qud)" fel)lt in M an9C,^eücit 1)
anl5el)gt M matii). jriiij. M 2o \»M)m M 22 »apft HCl) fi^luffel M 2:5 cv bie
mit F 2-, 3)avuni'6 CM 20 f)evauB D 27 cf)v CM 29 anber C 30 nkvtcm M
gevulüig 1)
') UJevgl. bcn nm 4. ^JJiai 1415 in (^oftnii^ üctbommtcn <Ba^ „Si episcopus vel sacerdos
est in ppfi.ato mortiili , non onlinat, non conlicit, non consecrat, non haptizat".
^efelc, ßoncilicngcirfjirfjte VIl 117; ober aud) 33nbbcnfieg, ^of). 2BicIif u. feine .3t'it- ^oiija
1885 ©. 199; Hus, de unitate Ecclesiae cap. X; Palacky, Documenta Mag. lo. Hus,
Pragae 1869 pg. 164.
93on ber iBetc^t, 06 bte bcr 93apft tnad^t ^of»? 3« gcpietcn. 1521, 163
17. 5lnttt)ort: bog {)a6 ic^ anzogen, aiiff ba^ man bi§e§ bing§ el)n
rechten grunb ijobe. £a ift !ct)n atueljffel an, boS niemanb funb binb obber
öorgibt, beim aüet)n, ber ben t)cl)ligenn get)|t ^0 geJiuB f}a6e, ba§ bii iinb id)-5
iriffen, Inie biffe tuott 6f)ri[tt oüjic ii6ir|eugen , biV3 ift aber niemant, bcnn
?. bte ßbriftUdjc tirc^c, bo§ ift, bk öorfomtung oKer glelrBigen g^rifti : bie i)aii
allel)n bi^e fcf)(uffel[, ba foltu nit an 3tiiet)ffcln , unnb Iner l)f]m baniBcv bie
fc^luffcH Ijii el)genb, ber ift etjn recfjter a6gcfct)tnpter facri(egii§, tirc^cii rcmber,
e§ fet) Sapft obber toer e§ IdoU. 3}on ber feldcn firc^cn ift t)bermQn getüi^,
ba^j fie bm §cl)Iigen getjft f)aBe, lüie ba§ 5|.^aii(u§ waä) Csf)rifto itnb otte frfjrifft
i^> ret)cf)Iic^ betuciBen, unb auff y furtjift öorfaffet ift l)m glatnBen, ba Kur fagen :
':S^ glelob, ba^ ba fei) et)nn t)et)Iigc ß^rifttic^e !irc^c\ -C^eljlig ift fie umb
be» I)el)(igen get)ft§ iriHenn, ben fie getoiBlic^ t)att. SarumB foll niemant
eljn ?lbfoIution üom ^opft ober ^ifcfjoff empfaf)en, a(B fel)n fie e-B, bie ba
abfolüirn. S?ef)ut gott für bes ^opft-^ unb ^Bifdjoffen abfolution, ber itjt bie
15 tüettt üoE ift. 6§ finb be§ tcuffel'^ abfolution. 5(6er ^0 fotltu tf)un, toie
6f)riftu§ fagt ^liatf). 10. 'äßer et)nen propf)eten auff m)mpt t)nB Propheten Wiitifi.io,4i.
namen, bcr t]att el)nB propf)eten (oI)n, unb Incr etjuen recfjtfertigen auffnijmpt
t)nn bem namen ei)n^ rechtfertigen, ber §att et)n§ rechtfertigen (of)n'. 9l(§o
lüenn ein fteinn obber f)ol^ mirf; !unb abfoloirnn inn bem namen bcr (Jfirift-
•-H. licfjcn firctjcn, tootlt ic§y anneljmen, h)ibberumb lucnn midj ber Stapft im namen
feiner getoalt in ben ubirften !or ber ßngel fe^t, trollt iä) 6et)be oren ftopffen
unb pt)n für ben groffiftcn gottis Icftcrcr l)alten. Gr ift ein !ned)t ber fdjtuffett
toie aUe anbere pviefter, fie finb aber ollctjn ber fird;en. i^in f)err mag leiben,
ba^ fein fned^t fein hjapen füre, %o fern er nit öorme^, [ba^'l ba§ loapen fel)n
■-'5 fet) für allen fnec^ten unb t)berman. ^^Ubo bie G^rifttidjc firdjc gibt bie fdjlnffel
bem Stapft unb befill)t t)nn l)()rcm namen fie ^u füren unb brauchen, aber
fie leffit fie nit barumb fe^n fepen.
18. S^arumb ift uuBcr glalub alfjo georbnet, bav ber articEcll 'Oorgcbung
ber funb' muB ftel)enn nac^ bem artictell 'ßt)nu f)cilig 6l)riftlid)e firri}c\ unnb
30 für bem^ '^«^ glatob t)nn ben ljcl)ligenn get)ft', auff ba>5 erfeunet tnurb, toie
on ben ()et)ligen get)ft fein l)et)lige firdjc ift, unb on ^el)lige !ir(^e fein t)or-
gebung ber funb ift. 5llfo ifty nit toar, ba^^ bcr ixipft bie fd^luffel Ijalc,
lionbernn atlcpn bk firc^e. Unb nit er, Bon^c^in fie allet)n binbet unnb ab-
foloirt, bart)nnen er t)^r bienet unb alle prieftcr. S)arau^ folgett, bai ber
35 ^apft l)nn fet)nem ampt fol fet)n ein fncd)t aller !ned)t, toie er fid; rumct
4 uticrjcugen M 0 anstueljffctn A 8 fettigen CM 9 gefc^ttjfft D 10 auff BC
12 geift BCM 13 cnpfa^cn D 14 »apft BCM 18 namc A ijat am D fjot ein CM
21 uberften C 22 für M f^luffct M 23 attc oüc A 24 fcrr I^ oevmc? M
borme^, ba^ toapm ABCIJM ba^ bj wapcn F fe») fein L 25 alte M fd^lüffet M 2ß 6e=
fitc^t D 29 funb M 30 »ourb M 31 öcrge'enng M 32 3ltfo ift BCÜM
') ^JJJnn conflriiirc: für bem [für biefem nrticfe( iniif; ftol)cn ber nrticfcl] ^d) qlalüb ic.
11*
164 33oti ber SBeic^t, ob btc bcr Sapft maä)t i)aU 311 ge^Jtcten. 1521.
unb hoä) nit t()ut, ba§ ouc^ et)n ünb tjnn bei* lüiegen me^r rec^^t ^u ben
jc^luffeHn ()att, iinb aEe bie ben t)el)li9en gct)ft {)abcn, benn er.
S)n§ fct) giiug öon bem fprud^ ficfagt. ^^l^o t)aBen tüir tiii, hai" bie
!^et)mlicf) 6el){^t bcr 3?ap[t gar !et)n mocfjt ()Qtt Iju feljcn nocf; ^u fobcrn, unb
3. ftnb fet)ne grunb jai~]ä) unnb trieglid) erfutiben, hJte 6. ^etru§ 2. 5pet. 2. öon •''
t)()m unb ben fetjnen gcfagt f)att : '6§ ftnb fa(f(^ ^rop'^eten geinc^en l)nn bem
x>oid ber ölten e^e, nlfjo lüerben unter cud; and; feljn falfd^e lerer, bie mit
folfd^en ertic^ten tüortten md) tncrben umB» gelt bringen'. 2öa§ ftnb folfd;
erti(^te Inort anber^, benn folrf; falDle lo^e grunb ber 5Bepfttid)en tl)rnnnel),
bamit er bod; Ijberman fdjoben tf)utt, bie mellt nmb l)()r gellt bringet unnb i'>
alle feeten, bie l)l)m folgen, ^nm teuffei füret? 5hi ift uoä) ho ^t)nben, tDoS
tpQr öon bem fprud) unb ber l)et)mlid§en pet)(^t l)alten: baS UioUcn n)ir nu
l)oren.
S)a^ brüte tet)a.
1. S)te l)et)mlid^e bcl)d)t Qd;t i(^ trie bie 3ii"Pffci1(^flfft nnb feufd)el)t, ir,
el)n fel)cr foftlic^ l)el)lfam bing. D eS foUt nUen (Ujriftcn gar let)b feljnn, ba§
bie t)cl)mlidje bel)d)t nit Inerc, unb gott auf} t)cr|en bandenn, ha§ fie nuy er=
leubt unnb geben ift. ^ilber ba^ ift öorbrie^lic^ öom SSapft, ha^ er eljn nottftal
brau§ maä)i nnb mit gepot Dorf äffet, gleljd) It^ie er mit bcr !eufd)cl)t audj
feret. <£ct)n artt ift nit onber^, benn hai er oEiö, ma§ gott gepottcn l)att, .'o
tiorad^tet unb lefftt e§ gal)n, h3o§ aber gott nitt gepotten obber nur geratten
^at, ha^ maä)i er iju gepottenn, fcljt fid) bamit ubir got, fobert mel)r benn
got, alB er benn ber (5nbd)rift ift unb tt)un fol, ha5 er ia() ctma^ ^n fd^affcn
l)ab t)nn ber firdjcn ubir gott, nnb luenn !et)n anber an^cl^gcn ioere, hav er
ber redjt önbc^rift fe^, luerc ha^ gnug, baS l)bermann grcljfft, tt)ie er l)n alter -.'s
mellt leffit faren gotti§ gcpot unb treljbt nur feljn el)gen gcpot. Unb mag
nit entfd)ulbigt Iricrbcn, baö er nidjtö bartju funbe, ha^ anber leut bo^ fct)nn.
^on er fetjn gepot tretjben, lüarutnb fann er nit audj gotti§ gepot treljben?
obber leffit er gotti» gepot farcn, loarnmb leffit er fctjnif] ond) nit faren'?
3a fel)n gepott bringen gellt, el)rc nnb luft. (^JottiS gcpott bringen armiit, -m
Idjmaä) unb creutj. 3fl» ^^nt aber ju Diel t)nn alle tücEt gotti§ tnort ^u
tret)ben, Inarumb nntcrftef)et er fidjy benn nnb mil^ anbere and^ nit laffen
tl)un? ^a marinnb trcljbct crfi nit an fetjnem ()off bei) ben fetjnen? lUd; e§
ift liegen unb triegen, alli§ h)o§ am 23apft unb ^apftum ift öon ber fc^el)tlen
bi^ auff bie ücr^cn. 35
4 forbctn D r, cinuib M 0 fatfd^e M 9 grunb M 15 ^unilfferfcöafft liV
iundtfratoid^afft DM IG fofttid^ M 17 ouß^er^en A 18 öerbrie^Hiiö M 21 malztet M
22 iotbert BCDM 27 haiu M 29 toaxumi) tcflet C 30 armut BCM 31 3ft CM
Son ber Seidjt, ob bic bet 5Bapft mad)t Ijabc ,p gepictcn. 1521. 165
2. SHß^r fc|en "^ie für ctjitcn öiimb, jum crftcn bcn fprucf; o. ^o^onntä
(Suangcliftae ^n fet^ncr Icgenbcn:^ 'dlon placcnt bco coacta ferbitia. @y gc-
faEcn gott nit bic ge|it)ungen obber untoiüigc bicnfte\ Unb tücnn fc^on ba§
bie fcIB Icgcnb nit fao^- §o Ijattö boc^ qUc fdjnfft l)nn fid^. S. ^pautibS
5 2. 6or. 0. gcl)t mit ^anfften Inortten umb, toill nidjt gerieten, ^onbcrim robt
geben, |u lc|t fpric^t er: '@^n iglid^er tljuc, h)ic cr^ fur!)att, ^o bod^, bays.csov. 9, ?.
nit auB nnhift obber ge^tuang gel'cfje^e, bcnn el}n frolicfjcn gcber Iic"6t gott'.
Unnb ^u fetjnem iunger ^Vfjitcmone: 'D6 ic^ tuol ^uöorfic^t fjob, boS ic^ b^r*^')"f"'-8-3-
folc^y gcpottc, §0 tnolt iä) bod) mä)t5 an betjncn rabt tf)un, auff bay be^n
10 gut toerif nit gc|lt)ungen, feonbernn tüiEig U3erc\ ^Jll^o fpric^t and) 6f)riftu§
3o{)an. U. 'äBcr miä) lieb ^att, ber ^elt ntetjn tnort. äßer mic^ aber nit ^pfM^.ss^i.
lieb f)ai, ber l)elt me^n iüort nit\ S)a !^cr tje^ffen bic ß^riften t)n ber td}rifft
bie frel)cn obber lüiltigcn, pfa. 109. '3)el)n üoltf fetjn, bic bo frc^ unb IriEigi^- no.a.
finb\2 Unb 8. 5petruö 1. ^et. 2. '5)^r folt fetjn h)ic bie frctjen, bo(^ nit ber i-^ct^- 2,16.
15 fclben fveljf)ct)t brauchen |u e^ncm becEcl ber bofef)e^t, ^onbernn foEt gotti»
lmä)i )et)n\ 5ltBo fpric^t au(f) ß^riftu» 3oI)an. 8. bo» ber tnec^t bktjhi nit 3of). 8,35.
etoig tjm I)aU)fe, ber §on bictjbt aber eiüig brljnnen, barunib ba§ ber ^on frei)
bienet, ber tncc^t bicnet ge^iüungcn. S^a-^ iuil and) gotti^ gcpott, ha er fagt
^Qtt. 22. au§ 3)eutero. G. 'S)u folt bctjnen gott lieben au§ betjncm ganzen J^^g^^^^?.
20 l^er^en, au§ betjncm ganzen leben, an% beinern ganzen gemut ic."
3. 3i"^ anbernn grunb bic^cö Ijanbelö ift |u mercten ber unterfc^ctjb,
hai: gottiö inort fctjnb breljcrletj. S)a§ crft tetjl finb gcpott, bie ba fobbcrn
h)ay lrt)r tf)un foßen unb muffen, foHen lüt)r fclig h)erben. ^0» anber tel)l
finb treU) rebtc unnb gutte furfdjlcg, bie lutjr nit tl)un muffen, foEnn h)l)r
25 fclig Incrbcnn, §onbernn ftctt tjnn un^ermm frel)cn iüiUcn. 5tl§ ha ift bie
iungfralolidjc unb toitmifc^c !eufdjct)t. ^tem lücr bo bcgcrcb et)n SSifdjoff Iju
fel)n, ha^ ift, etjn prcbiger be§ lüort gottiö, unb fel^n leben brau fe^cn, tüic
3faia» tl)ett ^sffiic 0. ha gott fpradj: 'äßer Inill gcl)cu? )x)d)n foll id) au^- ;^ci. e, s.
fc^idten?' antlüortct er: '©it)e l^ie bl}U id), fdjid mid) au^\ 2)ation fagt^^aulus
30 1. 2;imo. 3. *äßer et)n ^ßifc^offö ampt begerbt (bay ift prcbigcn bic gotlidjc 1.21m. 3,1.
tt)arf)el)t), ber begerb cQn gutt tocrct tut tf)un', benn er loirt aller IneUt fcljnb-
fd)afft ubirfummen. SlBcr bie iöifdjoff, bic iijt regicrn, finb nit 33if^off,
feonbernn luie bic gemalte unb l)ull3ene ^ifdjoff, benn cö trcljbt l)f)r fcl)ner
iöifdjoffö ampt unb iücrd, nemlid; hau prebigen, nit eljn iglid) prebigeu, feon=
4 gefdör^fft in jr D 5 fcnffteu I) nitt C ö fut ^attj C et eS bot l)att D
7 ftoUc^cn M 8 5pf)Uomciic D y gcljottc D on D 12 gcfc^tlifft 1) 14 1.5l}c. A
15 fclbigc C fclbigcii M 17 batinncn D 19 Scutro. A Sind) 'beutet. 1) ganzem C
20 ganzem gcmut C gcmut BM 21 anbct C 22 ciftc CM fotbctu D 20 muffen BCM
24 muffen BCM 20 freiem C 26 ba Ü Ijegetb M 27 batan ü 2S ßfaiaä D
29 mntwott BCM 02 ubittomcn M 3:J l^üt^cnc M
') yutljet ittt tooi){. in bct CueÜenangabe \üx fein Gitat; üctfll. abct äßonbct, ©ptic^=
ttJöttet-Sejifon V 1137. -) UJctgC oben ©. 11.
166 2Jon ber 23ei(i)t, ob bie ber Sapft mQd)t '^abe 311 ^epieten. 1521.
bern flottiö tüort prcbincn. 2)rumB finb fic aucf) ber öoiiovcn Ijalrff bc3
tcuffclö cljQcn, lüciui [ic Qtcljd) luuubcr tljcttcn. 3)ay brittc tcl)E finb gotlic^e
jufagung unb t)üil)cl)ffungeii, barljnncn er nidjtö fobbert, fonbcrn nur borbeut
feine f)nnb, gnebifie f)ulff unb troft ic. 2)i§e brcl) ftuii unb unterfd^eib muffen
n)l)r tüül meröen, gepütt, rab unb t)or()eljffuuge.
4. 9^u ft^e, h)ie tt)oll er fcljn gepott tüill ge'^QlIten I)aben unb fobbert e§
Hon etjuem iglidjcn, bennod) tuilt unb mag er ber nit, hk fie mit untüiüen,
Qufe ge^lUQug, furdjt ber pelju unb nit au^ freiten iuillen Ijallten, Inie ber erft
^^si. 1, 1.:;. pfolm fagt: '6elig ift ber menfd), beS iüittc in gotti§ gefe^en ftef)t', f|3rid)t
nit 'feiig ift er, boy fet)n I)anb, fujj, munb brl^nnen fei)', benn ha^j mog nUi^
on I)cr| unb tüillcn gefdje()en. 630 er nu feljn gepott tuitt nit mit unh)illen
unnb ge^tüang gefjallten I)aben, tuic biell mefjr ioirtö ty()m gar nidjty gefatten,
fo man Ijmanb ,3iüingt 3U fetjncm rab unb öorljeljff ungcn , bie er nit fobert'^
60 ift gar Diel Iel)blid)er, ha§ man ijUjing Iju feljnen gepotten, benn tju feljnen
rebten unb liorf)el)f(fjungcn. ^cS nljm etju glel)d)ni5. äBenn et)n rcljcfjer man
fi(^ öorfpred) unb IjU fagt, alten burfftigen IjU geBen eljn gutt t(el)bt auff
el)nen tag, tüMyS niemaub benn eignem igliifjen für fidf) felb mod)t nu^ fet)n,
fie tuoUtcn aber nit, unb bu narr au^ beljuer gutten mel)nung meljutift ber
fachen ju ^elffcn, brungift unb ^toungift fie baljinn, ba^ fie c§ muften cm=
pfaf)cn, unb lüifteft bo(^, bay fie cy nit Inurben bel)attten, ^onbern inn ben
n)in(fclt loerffen, luay mcljuftu, elcnber tlugeUer, hai bu für el)n bienft tl)ettift
bem re^c^en man, bem bu feljn gut ^0 uerrifd) tüoUtift IjeEffenn bortl)un'?
ßr luurb bit^ für unfinnig obbcr fetjucn groftenn fetjub l)allten. £ienn haQ
fpridj tuort ift iuar : 'Wan tan nljemanb on feljueu toillcu geben. ''Man tan
t)t)m aber tuott on fet)nen band uef}mcn\
5. ©il)e, alfjo tl)uftu, unfinniger loutenber ^apft, and) mit bet)ner fecten,
t)l)r ergiften gottiö feljnb. 2)enn hk Ijeljmlic^c beljdjt ift el^n auffgetf)aner
gnaben fd;a|, bar^nnen got für l)eltt unnb anbeut fctju barmljcrijidtctjt unb
Oorgebung aller funb, unnb ift el;nn feligc rcljdje gottiS Iju fagunge, \vM)c
niemaub ^tüingt nod) bringt, f3ünbernn t)berman lodtt unb rufft. ©30 plumpiftu
\)a elju^er mit beljuem frePcl unb tjlüingift aEc iüettt tju foldjen guttern, unb
)ocl)ffift unnb fi^eft, boy fie berfelben uoc§ nit bcgirig fel)n. 51el)men fie and)
nit, bef)aütcn fie aud) nit: ioaö madjftu l)ie anber^, benn hai bu got für
eljnen narrn l)eltift, ber feljue guttcr umb beljni§ Ijtüingeuy iDillen foll bor-
fd^uttcn, bringift t)l)m üiel Ijatüffen für, ben er geben foE, unb ift niemaub
1 öoxloru BC toerlorn M 3 öcr^eljffungcn M forbcrt D 5 „iuol" fe'^U in CM
G forbert 1) 7 bcnnod^t 1) 8 fordet D 9 Juil D öcfcfe 1^ 10 '^anb, fuB D
13 t)cmanb iM forbcrt D 14 ^»utugt C ahiingt DM 15 ücr^aiffunijcn D ucrijctjffungcn M
lO bcrfpredö M 17 nu^ M 19 ätoinöift BCM 20 »üurbcn M 21 mct)[tu A
Itügcler M cl)nbien[t A 22 ücrt^uu M 23 groftcu M 21 fc^n M 25 on feinen luiUcn 1)
26 lüutcnbcr M 27 auffijctfjoncr CM 29 bcrgcfiung M 30 lad C ptnmpiftu bu A15CM
Blumpeftu ba D 31 fettjinöft C jtüingft DM guttern M 34 guter M öcrfdjuttcn M
35 lüringiftu CM
23on hex SBctci)t, ob bte ber 93apft mad)t fjabe ,^u flcpieten. 1521. 167
ha, ber fet^nn Begcvc. D h)ild) mt^ptnuc^ bei cbicn tctrrcn guttcr ric^tiftu an,
bu elenber Sapft, ba§ tcf) tf)ar [agcn, baö ficljlid) kljn funbüdjcr Dorbamlidjcr
tag ift tjm tor beim ber ofteitag, unnb tncun bay gan^ l)ar et)ttct faftnadjt
loere unb aEc tag gctantit iinb gctruncEcn tüurb, geicf)e()c bod) nit ßo öiet unb
s groß fimb, al§ t|t gefdjic^t Ijun ber aUer f)cl)lig[ten ^ei)t ber faften, ^utior
in ber ^Jtartter toodien unb Dfter fcftcn, ha^ fi(^§ aUhi umbferet : h){tc^'3 h)tr
bte l^et)l{gt|ten feet)t {)cl}ffen, ha§ bie hk aller unl)et)lig{[t ift, tüild)'5 niemanb
benn be^ ^apft )d)ulb ift mit fel}ncn toUen, freöettn, f)cUifc^cn, teuffelifc^en
gepotten.
10 (3. £enn aKc, bie ungern Bcl)d)ten unnb |um facrantcnt gcTienn, unnb
nit au^ ^er^enn bcgerenn, ben Incre beffer, bk locl)U tjun el)nn fdjtucre öffent-
liche funb gefaEcnn. Sie uncf)rcn gotti» gnaben unb mod^en eignen fpot braufe.
5ht finb I}fir gar h^cntg, bie {)int;u gengen auf^ el)gcner anbadjt unb Begirbcn,
h)o ber unfinnig Icuffclö -2lpoftcE, ber ^apft, foldjy nit tjUJungc mit fctjnem
1^ gepott. %[^o funbigt bie gan^ lücUt grelnlict) auff ben Stapft, unb er ift anc^
f(^u(big alter funb, bie t)ic mit gefcf)ef)en, ha^j 8. 5]}au(uy tuol gefagt f)at
2. 2;eff. 2., @r fep eljn menf(^ ber funbcn unb et)n !l)nb ber tiorberbniö, barumb 2. 2^01.2,3.
ha^ er tjn aller Ujclt funb unnb üortcrben t)etüffet, tuibbcr Gfjriftum, ber ba
ift el)n mcnfc^ ber gnaben unnb e^n ünb bcy §el)ly, bay er t)n oEcr iücHt gnab
20 unnb fclictetjt f)at angertd)t, ha fon f)ct)ft er 6t)riftuy, unnb ber 23apft '^lnti=
(^riftuö, hai loutt auff beutfd) clju ioiberdjrift, ber g(cl)dj tinbcrfinnifdj bing
tt)ut, bod) unter bem namen 6f)rifti, be§ ftat()ellter er fic^ rumet. 8if)e ha^
finb bie greU^Iii^en ^t^ropfjeljtjcn, barin öortunbigt ift, Inic bie Sifdjoff unnb
^Pfaffen tocrben bie ()eiyiige facrament ben feinen unb unüornunfftigen ttjercn
25 geben. ^JJ^etjnftu, ha5 folc^y gefagt felj, bay fie ben natürlich felren Incrben
geben? dlctjii, cc^ finb bie fctoifd^en t)er^cn, hk nod) nit bcgirig finb ber facra=
ment unb f)aben nod) luft ^ur funben, unb muffen bie facrament bo(^ eni-
Pf a'^en unb Tbe^c^ten, on tjijxtn band unb inillen. Xa^ finb bie fett), für toeld^e
ber Sapft unnb ^J^apiften unf;ere f)oI)C fc^e|e unb troft ber facrament ^0 Iepd}t=
30 fertig fc^utten, bay nit Ujunber U)ere, unj^er fjertj Imrfprung l)nn taufent ftud,
hjcnfe nur an ben le^bigen ^apft, hcn @r|funber unb er^ oorfurer, bedjte.
7. ©pric^ftu aber: 'Sollt bie f)cimli^e pet)djt alige()cn, ^o Unirben gar
niel bofe leutt h}erbcn, bie fid) iljt an bie bet)djt ftoffcn, unb Cy angcfe()en Inirt,
bie bel)d)t fei) cl)n l)crlid)c rcformatiou ber 6l)riftcnl)cl)t\ £ unb ad) l)err gott,
1 ebcten CM gutter M 2 öcrbomlic^ct M 3 ganljc CM gan^ gar A fafenad^t D
4 toutb M toter a unb C 6 fic^ CM umfcrct M 7 uii^ct)ligft CM 8 »apftä KCDM
tciiffcU^en A 13 gecn D gtcngen CM 17 ücibcrl6nt§ M 18 öcttcrl6en M 19 :^e^lc§ CM
21 toiberfinnicf) BCDM 22 ftatt^attcr 1) turnet M 23 5l?to<)^cjct)en D ^^rop^ccctjcu M
berfunbigt M 24 unbctnünfftigcn M tt)tercn AB tl)cten C t^^crcn D ticrcn M 25 natur=
liefen M 26 gegeben Ü 27 ^u C ju 1) entpfa'^cn C 28 njitd^e M 3u 3ur=
f^rung M ftud M 31 er^öerfutcr M gebeerte D 32 tict)c^t BCM tourbcn M 33 iojs M
„fic^" \ciiü in D
168 Sßon bet a5cid)t, ob bie ber Sapft madjt t)abe ^u gepieten. 1521.
ber rcfoimation! I)cttiftii aber, lieber menfc^, baö für frum incrbcn, h)enn
uulniUigc mcnfcf}cn gc^toungcn lücrbcnn |u gottiy focramentcn ^u gel)en'?
$IÖcnn mau alle luclt funb fctia madjen, folt man bod) utt für ctjuen men)c^cn
bie ciotlidjen focramciit al^o noridjutten, ija tncuu bie frumdel)t ftunb ijm
gang 3um 3lltar, mod)ti[tu andj tuoU cljn falü unb l)unb frum madjen ! ^nr= &
tüar, lüer tuillig unb luftig balju ift, barff !el)ni^ gepottiö, luer nutoitlig unb
unlnftig ba^u ift, bcm I)ilfft !cl)n gcpot nodj |tüang, i)a mac^tö nur erger.
§ie foUt bcö 33apfty ampt unnb ülel)B fid) uBen, baö bie Icutt luiEig unb luftig
ba|u tüurbcn, ^o tücre te^uB gepottiö nott. 5iu u6irl)c6t er fid) berfelbcun
mu^e, f(^afft l)^m unnb hm fel)ncn gutt tag, tüillfe mit gcpottcn anfj rid)ten, lo
unnb ift ba^u ^o el)n nerrifdj gcpott, hiVj clju fjonbcre plage gottiö ift, baä
mcnfc^lid)e öornunfft fid) feo ()att laffen blenbenn unb uit crfel)cn bie uu-
fd)idlid)en tnort bart)uueu. ^r gcpcut ^ allen (?l)riften, mau^ unb \mt)b% per-
foncn (l)at üillcic^t forg gel)abt, eji modjten (il)riftcn fcljn, bie tniber mcnlic^
nod^ toet)bif(j§ tücrcn), lücn efe !omen ift tjur öornunfft, foU cö ct)n matt ^m i^
iar alle fel)ne funb bel)djtcn feljuem eljgcn priefter. äßer hiVj uit tl)ut, bcu
fott manu uit begraben auff ben fird)e£)off. följ l)ilff got, tuie fdjrerflidj ift
bie ftraff bc§ aller l)el)ligiften öatterfj! tüie tt)ct idj l)l)m, h)enn i^ nit auff
ben tird)()off tüurb begraben mit ßtjrifto, allen 5tpofteUn unb ^Bartercrnn?
Gy luurb üillei^t hau badj ber ürdjen nit auff melju grab trieffen. C groffcr 20
fdjabe, hau eud) buben gott ftraff! tnic luerfft l)l)r auff, baä ba boä) ^0 gar
lautter nid)t^ ift, unnb fperrt bem Pold ha^ mautt auff mit foldjen fatülen
fragen !
8. 2)a^u bie ^tcet) tüortle '5(ttc fe^n funb' unb 'fcljuem eljgen priefter',
l)ilff gott, h)a» l^abcn bie ^amer angeridjt ! tüie ift mau barauff gefattcn, iüie '^^
\)ai man bie elenben getüiffen 5U unmuglid^cn fadjen trieben, alle funb ju
beljdjten ! \mid) eljnn meljrftroni budjer Ijat bay eljuige luortlin 'Omninnf ge=
mad)t! Sßenn c§ ber l^cljlig gel)ft gefügt ^et, ^0 tüere e§ lengift Porfatten,
lüic beuu atte fetjne h3ortt Porfallen fcpnb. Siber iuepl e§ ber 33apft au§ bem
teuffei fagt, fdjtoebty empor unb martert alle toellt, alfeo hau aufe hafft biefeey 30
eblen gcpotö auc^ bie iungeu ünb unnb unfdjulbigen muffen bepdjten, tootten
fie auberfi meulid) obber Inepblid) blel)ben, er Inurb pl)n fonft öittcic^t au^
fdjuc^tteun, lautt bi^c^ eruftcu gepottiy, bay fid; aul)ebet 'Dmniö', atte, nie=
4 ©ottid^e CM ücrii^utten M 7 luftig D bcu D.M 9 bar 3u 1) tourben M
10 mu^c M 12 öernunfft M fo ^aii D 15 bernunfft M 17 !l)rd}oft D fiilfft AB
roic, wie fd^rcdlid^ BC lüic, Joic ctfdOroctUd^ I) 18 :^ct)li9ftcii CM 19 Wuvb M SHartcten BD
Mcttetcii CM 27 biidjcv M tuorttcin CM 28 Ucrf allen IM 29 öcifaUen fiiib M
32 toutb M as Jeanetten B iiacC; taut D
') C. 12. X. de poenitentiis et remissis V. 38. ^Oiimitj utriusque sexus fidelis,
postquani ad annos discretionis pervenerit, omnia sua solus peccata salteni semel in
anno fideliter confitcatur proiirio saccrdoti etc." Concil. Lateran. IV. can. 21 (Mansi
XXII. Ibl. 1(XJ7 flg.). »crgl. ©tei^, S^aö tömiid)e ^öufefacramcnt. §raii!f. üM. 1854 ©. 155 flg.
unb £utl)ct» Scmertungcn tu 53b. VI ©. IDof.
Son ber 33eicl)t, ob bic bet JBapft rnadjt V^^c 3" gcpictcn. 1521. 169
manh au§gc|ogcn, ob er fc^onn md)U |iu pet)c^tcn I)aBc. ^teni. SöaS t)Qmmer§
ift crlüad}ßcnn 5iöi]cf)cu bcn pfarrern uiib bcttclX orbcn ubir bcm Ivortle 'pro-
prio facerbott', on bav fic ftcf) lüt crmorbt f)Qbcn, tua^ ift fonft öon 1)0^,
nct)b, gifft, tiorii, malcbctjuiig, l3cng, f)nbbcr, crgcrni^ riad) Blieben? C tine
^ ctjn feljti fpiel ift ba» bem tcuffell bißfjer gelueBenl 6r t)att gebadjt: 'icf; t)ab
e^n rcc^t gefe| l)f]n geben, ic^ 1)ah bie lüortlc gefegt, toie ic()5 ^abcn toottf.
5t(Bo finbbert man nocf) fjeuttig^ tagc\ tner bo fei) proprium facerboc\ oby ber
^^farrcr, Gapellan, Gufter, ^Jliunid) obber iBcgt)nen fep, n.n)r muffen aber bcn=
nod^ bie h)ct)t bct)cfjtcn. 8if)e, baä ift ct)n ftuc! ber reformation auß biffem
i'j gefe^ crfoKgett.
9. Xrumb foUt ber 33apft mit ben fcijuen bay laffen feijn erbeljt fcpn,
Quff trctten, munbüc^ prebigen unb bem Polet bie far unb f(^aben ber funben
unb gottiy gerietet für t)aEten, ha neben prepffen unb (oben bic facramcnt
gotlicfjer gnaben, baffelb on unterlaß pmmer prebigen, unb al^o hav Polet oon
1' funben abfcfjreden unb fruntlicf) rep^cn ^u ben facramenten, ba^ fie aufj an=
fef)en t}[)x% fc^aben-^ unb nut;5 bemegt tuiltiglicfj femcn. Xa Irurbcn fie bcnn
gott f)otIt, unnb ertenncten p()r untugent unb gotti-j gnaben rccf)t: ha^ tuurben
redete (itjriften. 5UBü foUt bk bepdjt frei] blepben pbcrmann unb p()rer nu^
neben ber funben ungtudt gcp rebigt toerbcn, tocr bcnn feme, ber ferne, toer nit
20 !emc, ber btepb au§en. @(cpd) mic idj tnoUt rabtcn unb prepffcn bic ^unbffcr-
fdjafft unb fcufdjcpt. ^d) moUt aber fic frcp laffen, niemanb ^luingcn nom
Gl)etid)cn ftanb. 3tcm, id^ lüotlt prebigen bcn glalübcn unb bk tauff, aber
niemanb batiu ^toingcn, Bo"^cvn auffnel)mcn alle bie bo frcpmitlig ba]u tcmcn.
3tem, ic^ rooUt prebigen bcc^ facramcnt» ba aiiax% gnabc, aber boc^ frei) laffen,
25 niemant bar,5U ^tningen. Sll^o bic bepc^t auff^^ aller l)ol)ift prepffcn (tüpe fie
bcnn pjarlid) npemant mag gnug prepffcn), aber niemant bo^u bringen. 5il)e
ba5 meren ^epftifdjc, ^ifdjoff ifc^c , gcpftlid)c ampt. ^50 l)abcn bic '^Ipoftcll
tban unb alltcn oetcr. ©Icmb fic^crlid), mild)c bu l)icmit nit ertiu bringift,
bic mirftu mit gcpottcn unb notten nit fcliglidj cr^u bringen, unnb P^iü bic
30 urfac^ gröblich an^cpgcnn.
lü. ^um erften gcfc^id)t ba5 unglud, ba^ berurtt ift, hjcnn pcmanb un-
h)illig unb mit gc^mungen ()er| |ur bepd)t gc()t, bas gotö pjort unb ^ufagung
mirt Porgcbcns oorfdjuttct, gicpd) alß locnn bu guttcn ''JJfalmaficr goffift pnn
cpn faB, bay oolt l)effen lucrc biß oben an. Xenn bic gotlidjc gnabc fucl)t
2 orbcn M obit C toorttc CM hjortün D 4 jond 1) (j gefegt C jncn D loorttin Ü
ic^ CM ic^ e§ D S mün^ D »C9i}n U bennoc^t D 9 ftutf M 11 Qibait D
12 bie föt D Vi S;atnclJcn D 16 nu^ CM 17 „unb" fc^lt in BCDM toutbcu M
18 rcdjtcn 15 icUt)bm D jt D 19 prcbigt C L'u 3undfferic^afTt BC ^undEfranjjcOafft DM
21 öon C 22 „bic" fe^U in D 23 bar jü I) ba U 20 baju M ^6()cft D l)6^ift M
2G genüge gcuügiam 1) jiningen D 27 Siffc^offc CM ^Ufo D 26 nit^tö nit bat jü D
bringft CM 29 bat ju 1) ol beriit D a2 geawungencm D ^er^en DM 33 öei=
gebenö üetjc^üUet M guttc BC gojfift M
170 33on ber SBcic^t, 06 bie ber SBapft macfjt fjabe ju gc^jieten. 1521.
unb fobcit Icbic^c, fjunc^crigc, bcgiiigc, burftigc, öorlongcnbe I)cr^cn, Itiie 'OJlarta
2uc. 1,53. fingt: 'Gr I)att gcjcttigct mit gitttcm bic !)ungeiigcn\ £)arum6 mag ber nit
on fcfjnbcn bcijc^tcnn, ber lauttcr auB gcpott unb nott unb (tuie fie fagen)
Quß gef)orfnm ber fird^en, nit nuß Bcgirb uunb fc()ucu und) ber gnab I)t)n^u
ge^t. 3:erf)nl6eu aucfj mcl)n trclucr rnb ift: (5t)u igtic^cr ^rufc firf) auöor, •'-
tüarumb er Bet)(^tcu tooEc. 2^t)ut cr§ nur umbö gcpottiS tuillen, unb fe^u
I)cr^ ringet unb fcuft^ct nit noi^ f)ulff gotlic^cr gnabcn, ber BIcl)^ nur bntton
fret), laß ^-^abft mit fctjnem gepott ficf) nit tjrrcn, bi§ hau er ficf) fulc t)ungerig
unnb begirig gotli(^cr ^ulff, unnb ber funben au% grunb icl)nb iüerb. (^ott
t)Qtt gcrnn, bnö man [icfj Im l)()m fuge. 6r Ijatö aucf) ungcrnn unb [trofft "'
gretülicfj. föernn l)Qt er§, §0 man ()crt^üc^ l)ulff unb gcuabc begerb. Ungcrnn,
tt)enn e§ aufe nott, gepot unb on ber I)u(ffc bcgirb gefcfjic^t. 5lbcr nu ift ^u
furchten, ha5 gar toenig ^nn ber faftcn auf3 fotd^er fiegirb Bet)rf}ten. Senn
mo fie cö aii^ begirbcn ber f)ulff teten, tüurbcn fie auc^ au^cr ber faftcn on
gepott bcl)c^ten, gar nictjty auff hk faftcn gcpot, kl)tt ober ftett acfjt l)aben. i-^
9tu fie aber bas ntjmmer tt)un unb ber faftcn aucf) looU lieber gerabten mochten,
ift» etjn ^el)cf)cn, baä fie aufe tjhjang iJ^cpftlicfjcö gcpotS bet)d)ten: ba§ ift nit
anberö, benn ijnn alle unfati fid) treljbcn laffcnn.
11. ^um anbern gcfd)ic^t ha^ unglud, ha5 and) an^ allen anbcrn
mcnfdjcn gcfc|cn folget: ber finb bre^. '^a^ erft ift cl)u falfd; bo^ gclviffcn. 20
Xa5 anber ein falfd} gut gclniffcn. S^as britt abgottcrci). ^-ragiftu, tuic ha^
^u gcl)e, ba^ h)ilt ic^ bt)r fagenu. SCÖenn bu mcnfdjcn gcpott adjtift, bu muffift
Ca ballten, ^0 ift bclju getuiffcn fdpn gcfangciui, benn f50 bu ubirtrittift, fprid}t
betjn gctüiffcu ^0 balb, bu l)abift gcfunbigt, unb ift bod) nit iuar. 3)cnu luie
ha^ gepott falf(^ ift, ^0 ift anä) hau gctuiffcn falfd), unnb gcfc^id)t btjr eben 2.-.
(tüic mann fagt), hau bu bic^ furdjtift für bct)ncm et}gen augcnnftcrn, benn lüo
bu feft glctubift, ber toolff fct) l)t)nbcr bcm offen, ob er fdjon nit ba ift, feo
ift er boc^ b^r ha, ber bu nit onberft tf)uft unb ferift, alf3 fcl) er ha. 6il)c
fot(^ fcfjctrc^tcr unb fpugniy ift allic, U3a§ ber S3apft t)nn ber lucllt mad)t,
unb betreugt nur 6()riftlic^ gcmiffcn mit fcl)ncn nid)tigen effifd)cn gcpotten. .so
'äi^ tücnn bu ad)tift, tu fei) fuub, %o cl)nif3 'ilpoftcU abenb nitt faftift, ^0 iftö
geh)i§ funb. 5iit boS h)arli(^ fuub ba fe^, lr)eill gott ba'^ nit gcpotten '^at,
feonbern ba*5 bu unnb betjn gemiffen glclubt, Cy fct) funb, ^0 rid)tct benn got
nad) jold)cm gcJuiffcn, benn ioic bu glembift, \^o gcid)id)t bir für gott. äßild)y
getüiffen unb funb nit got, §onbcrn ber tolle ft^clücE iöcpftlidjy gefep bt)r ju 3.^
1 forbctt D burftitje M ücvlangcnbe M 2 guttcvu M „bct" fcl)tt in 1) 4 jc^cn Ü
5 geltet M ®c§]^atbcn D tratoer C ^jrufc M 7 juff^et A 1 1 gnobc CM Ücgereb BOM
12 toenn er e§ D an ber C unb anbcr liulffe M 13 bo§, ba§ gar D 14 bcg^rb 1)
l^tlff I) 15 faftcn, gcpot BCDM ftcct C „ad)t" fc^U in D 20 bofe BC 21 ^.Jib--
gottere^ M 2:) „fdjon — 24 gOoiffcn" fc^tt in D 26 furcfjtift M 28 bo D
29 fd^ewfat D gcfpcnft D 31 Ulpoftclö 1) ift CM U fold^m C 35 fdjeWfat D
SepfUic^ CM
5Bon bn !ßeid)t, ob bu bei ^apft rnadjt tjaOe .ju gepieten. 1521. 171
gerieft, h3t((^cn fo bu crfcntift, ol^ lücic er m(^tc^ lüic er nurf) tüarlit^ nic[)ta
an l)f)m fclb i[t, Bo lücvc !cljri fuiib ha, bu faftift ober effitt. ^ii^'d^ftu birf)
für bcm po^eii t)m ^anff, Bo fi'ift er bic^, furd^ftu bic^ nit, feo t^ut er bir
ntc^ty. Sif)e, nIJ30 fptelt ber 5pab|t mit uiiBeruti cleiibcn gctüiffeii luib grcto-
5 liefen öortcrben, al§ toerc cß elju fiuber[picl, bic man mit po|cn unb rolninten
fd)ud)tert, unb toitt bcnnocfj ber I)el}ltgift öattcr unb 6f)riftuy ftatt ^aüter fet)n,
büS' ^el)[t, qIb mid) buncft, bic fc^aff Gfjrifti getneljbet.
12. Xai i[t el)n [tuet üon falfctjcn boB^n gclüiffcn. Sßibberumb Wo bu
gtetübift, boy bu für got tüoll tfjutft, toenn bu fcl)n gepot Iiclltift, unb ntjmpft
if» für, ba burcf) frum ]u fct)n unnb borbicuft fanilen, fp t)aftn aber cl)n falid^
gut gcmiffcn, unb i|t ober bel)n glalub borterbet, ^o ge^t birB luie cl)ncnt
menfc^en tjm tralüm. Xa ^foia» bon fc^reljbt c. 29. 'ber bo mcl)net, er cßfe Scf- 29, s.
unb trund, tücnn er auff toacfjct, Bo ift er nod) leer unnb f)ungerig\ ei^e,
q(Bo ift ber ^Qpft mit ben feljucn et)n trah^mprcbiger , nerret uuBcr gctniffcn,
1^ ba^ e» meljne, cö finb gercc^ticfcljt ba, unnb ift nicf;t mefjr babijubcn, bcnn
^0 bic^ t)emanb ubirrcb, ^alpfennig iueren reljnifrfje gutte gulben. 3^a-5 ift
ber grofftft feutfcler, ber auff erben himmeu ift, unb ber boBc gcbft fcljncn
lang gefaniletcn t)aB burc^ folcf; borterblic^ faucfcün inn fotcfjcn ernften facfjcn
burc?^ ben S9apft on ber elenben 6f)riftcnbct)t §0 muttnjtHig buffet unb fetttget.
20 SBcnn er felju gcpott alBo gebe, ba^ er bk getuiffcn frei] licBc, unnb |u gebe,
baä fie f)ic(t frei), tuer bo moUt, Bo Ijctte bk facfj fein fat)r. iHber er toill
fie nit toeniger benn gottiö gepot gefjaEten ^aben, unb foE foltf) getüiffenn ba
fet)n, ba^i ber frum fei) für gott, ber fie f)cllt: bau ()cl)ft ben glatüben (luitc^er
allelju für gott frum unb gut gelüiifen macf^t) mit fuffen tretten, unb an
25 fctjnc ftatt e^n fo((^ falfc^ ertrelomct faucEel gctüiffcn auff richten, ba^ ift ber
teuffctl fetby mit alter feljner bofjljeQt unnb fdjatct()et)t. S)rumb ift bey iöapft
regiment gteljd] bem ünberlüertf, bk man mit fatfdjen po^en fdjrcdt unb mit
latl Pfennigen loctt.
13. S)arauB folget benn bic -^Ibgottcrel), ba^j ift bie: äßenn bu fold) fatfc^
30 gelriffen ^aft ber ertrcmmeten funbenn unb frumfeljt, ^0 ftett betjn fierlj nit
mcf)r ijnu gottidjer gnabcn t^unorfidjt, Bonbcru iju oormcffenfjeljt foldjcr merrf.
Xk felb üormefienI)eljt rietet tjn btjr auff ben abgot bcljuer eljgen guttcn n)er(!,
burd) bm Stapft unnb fel)n gefc^ geteret, auff bie fclben borlcffiftu bidj, \vMß
bu foUtift allelju auff gott tt)un. Xenn mo bn bid) nit brauff Oorliijeft, Bo
35 tourbift nit §0 brauff geben unb an ^I)n I)angen, feonbcrn fret) tüanbeltn, tt)un
2 fotd^teft bu D 3 po^cn A butjcn D 4 unjct C 5 bcrtetteu M bufjcu D
6 bcnnoc^t D ^e:)ti9[t t'M 8 ftudE M tio§cn BC bofen M 9 ntjmpt A 10 öct=
btcnft M 11 üettctfiet M 12 Gfaiaö D i:] Ictc CM 15 eg feljb C cö fclj M
nitt C KJ tjmanb C ^olpfcnning BCM 17 groifift M gaudetcr D fomcit M ioBe BC
bofc M 18 öcrtctblicf) M gaucfcln D 19 büffct M 20 lieg M 21 fad^c BCM
föl D 2.J QQudct U 27 bilden D 29 ^JlbgottcrcQ M :jl auoerfid^t M 32 Det=
nicfjenf)ct)t M 33 geletnct I) öorlc|iftu A Dcrklfiftu M 3-1 octliffeft M
172 25on bn SBcidjt, ob bic bcr Sapft niad)t Ijak 311 gerieten. 1521.
iinb Inffcn bic fclljcn, lüic c§ bl)r für !cmc. 'M^o ift ber 33ap[t alter tücllt
o.xf,cfi.2,4.a69ott, iüic ^l^auluö faßt 2. 2cffal. 2. 'ßr irtrt fic^ crl)cbcu uUx alle tnort
unb bienft gottiS'. 2)er gtatub ift ber red)t gotti§ bienft, bcn öorftorct er
unb maff)t fctjucr gcfelj lücrtf an bcficlbcu [tatt, ba§ un^er gctüiffcn auff fcl)ne
gc)el3, unnb nit auff bcn glatübcnn acfjtct. Sil)c, bavumB lüoHt got aud) [cljn 5
ct)gen gcpot nit erfuHet l^aBcn, bcnn altct)n burd^ bcn gtatüBcn, ba§ ift, |u=
öorficfjt nnnb öorlaffcn anff fct)n gotlicfjc gnabc, anff bo§ ntt bic tocrt! fcl)ncr
gcpot nn^cr aBgott tonrben nnb un^ iiormcffcnt]ci)t Icrctcn, ^onbernn allcljn
fcl)n gnab, unnb er fclB un^cr öormcffcnI)cit, troti unb troft tücre: ba^ ^et)ft
bcnn el)n n^arcu gotti§ bienft unb gott f)aBcnn. .'piraufe mcrd nu, tüaruniB t"
2.3:i)ffi.2,3.^aulu§ bcn Jöapft nennet clju mcnfcf} ber funben unb cl)n fon bcy öorterBcnö,
baö er folcf) falfcf) gcU^iffen l)nn aller lucUt t)etoffet, bamit bcn glatüBcn Dor=
tcrBct unb mit aBgottercl) aEe t)er|en erfuEct.
M. ©i^e, al^ü gat)et efe aiii) mit bcr Bcljc^t unnb ©acramcnt. Scid)ftu
nit anff bic faften, tüic bcr ^apft gepent, ^0 glelnBftu, c§ fct) funb, unb ift »-^
borfj nit al§o. ^eidjftu aBer, %o gIctDBftu, bu f)aBft mol tl)an unnb fcl)eft für
gott ba burrf) frum al§ cl)n get)orfam Ünbt, unb ift aud^ nit mar. äBcr
mad^t bljr bcn glamBcn unb folct) gcmiffen, benn bcr iöapft mit fcljnem gcfc| ?
2)enn tuo fcl)n gefe^ nit h)crc, ^0 ^cttiftu bc§ glatüBcn§ unnb gcmiffenS nit.
9{u mag fotcfjcr gtatüB nit Bcftcl)cn mit G^riftUdjcm glamBcn, mild)cr nit nnff -'o
un^cr tt)un, -^onbcrnn auff (Sl]riftu§ tl)un fiel) Baloct, unnb t)ellt feft bafur,
ber menfd) fct) baruniB frum, baö (5l)riftu§ für i^n alti§ t^an l^aBc, unb fetjuc
merd l)t)nfurtt fet)en nur frei) folge unnb fruct)t fold)ö glamBcn^^ nnnb fruni!ct)t.
3)erl)atBcn ift l)ie mctjttcr mclju trclücr rab, bay el)uu ß^riftcn menid)
auff bic faften unb oftcrn nit Beid)t nod) tjum facramcnt go'^c, unb bcnd 2^
alfeo: ©il)c ba, bic met)l baö el)n mcnfcf, ber iöapft, gepotten l)at, fjo mitt
i(^§ cBcn barumB nit tf)nn, unb menn crfj nit gepotten l)ctt, ^o moHt id)y
tf)un, milB aBer auff cljn auber mal tt)un, ba erfe nit gepotten l)att, menn
unb h)ie midj meljn fre^ luft unb anbadjt rüret. Hub tril^ barumB tl)uu,
ba§ idj nit mid^ an mcnfdjcn gcpot gcmenc, unb mid) für pl)n furdjten obber ^o
auff foldjc merct lerne Horlaffcn unnb troftcn, ba mit mctjn glamBc unb tram
^u gottiö gnaben Horle^t hjurb. älHltu aBer t)a Bcidjteu unb facramcnt em=
pfal)en t^u bcr tiept, fjo Bcbitig t)c Bei) bl)r felB, baö bu cS nit bon lUvang
^cpftlid)er gcfclj nnb nobt joldjy gcmiffen, fjonbernn au^ frcljcm millen bcljncr
fcelcn |u gutt unb ()el)E tl)un tnoUift, fct)n gcpott nit l)ol)er angefcl)cn, benn 3n
bcn tatt für bpr anff ber gaifen. ;^\d) fag Bei) mcpncr fcelcn: mer nit fclju
gcmiffen al§o frel)ct Bon bcm l)cUifdjcn tljranncn, bcm S3apft, bcr mag nit on
2 u'bct C ;i bcrftoret M 5 aä)len 1) G 3uücrft(|t M 7 berlaffcn M
fe^ne BCM 8 bctmeijcit^c^t M 9 bertiic jjcnf)et)t M 1 1 bcrtett)c)i§ M 1 2 tjaufjet I )
öevtcrtct M 11 9ct)ct M 1(5 f)o[t CM 18 gcjc^t C 19 glouticn CM 2:i Ijinfut C
25 gef)e CM 29 turct BC 31 tocttaficn M tre» D 82 gnabc M berieft M
',il bell BC
3}on ber iBeic^t, ob bie bcr ^Bapft madjt tjabt 311 geptetctt. 1521. 173
öoxfe^rung je^neB glalrbenS foicf; toll gepot t)aUten. ^ä) tuex-e fie ntt ^u
f)allten, aber mit tret)em geltiifjen tüil id) fie t)a(ten, ba» ic^ nit ba burd^ frutn
iinb unfnim ^u tücrben tiormeljne, al^ lüenn iä) fou|t bem 5öap[t tu bienft
mqr auff^ l)elt)6t griffe obbcr ettlüac^ anbcrfi tt)ett, ba tcijn gelüiffen an t)üfftet.
5 15. Spric^ftu: 'tük tüxü man benn ^unben Ineren V ^ünttnort: 2Bie Ineret
man i^t? \vai: f)ilfft ha^Z" beidjtcn i^t ? 5i()e, loie Diel fid) bcffernn nac^ ben
ofternn, unb bennoc^ alle miiffcn 6eid)tcn. G» ift nur folc^ beichten el)n fur=
geben unb f c^eljn , ha nic^t» nac^ Dolgt , unb Irie Salomon f agt , gro^ tninb spri*™. 25,
unnb tüolc!en, ha Ux)n regen nad) öolgt. ^Jian ^att ^luo tnelj^e, ben funben
lii 3n meren. Sie erft burc^^:' treütliclje f(^ti:)erbt, ha i]ai man galgen, raber,
felnr unb tüa§ ba^u gel)ort, ba» man frib fc^aff für offentlidjen ubeltt)etternn.
S)ie anber ift geiftlicl), bie ^at d^riftu» 9JM§. 18 et)ngefe^t, unb lout alfeo:
'äÜenn bet)n bvubcr l)nn birf) funbigt, gel)e f)t)n unb ftraff l}l)n ]tüiffcf)cn bir a-^fitth. is,
unb qt)m allein, .s])oret er bic^, fo t)aftu bcijuen brubcr getnunnen. i^orct er
15 bic^ nit, %o nt)m. tu bt)r eQnen ober ttoeen, auff bo§ t)nn |tüet)er obber brct)er
teugenn munb alle ge^eugniffe bcftcfien. öoret er fie nit, ^0 fag cc^ ber ge=
meljne. iporct er bie gemeine nit, ^0 Ijallt l)f)n tnie et)n publican unb f)eqben.
S)enn iä) fag eut^: ma§ ^^r binbet ouff erben, foH gepunben fet)n tjm f)t)mel,
unnb tüa§ t)f)r lo^et auff erben, foH loß fcpn l)m l)t)mel. äl3el)tter fag ic^
i"j eu(^: IDO 'jtueen auß euc^ auff erben etjniß finb, Inaruber fie bitten moUen,
ha^ tDirt l)f)n geben tnerben öon metjnem oatter, ber t)m l)t)mel ift, benn tüo
3tüeen obber bret) öorfamlet finb t)nn melinem namcn, ba bt)n iä) t)nn t)l)rem
mittetl'. £ ha^ bißer fpruc^ nit Inere ijm öuangclio, ba§ toere mott für ben
Sapft, benn ()ie gibt ($f)riftuc^ hk fd)luffcÜ ber ganten gemel)n unb nit 5. 5^^etro.
•j-> Unb i}k l)er t)oret au(^ ber felb fpruc^ yjiatt. 16. ba er S. 5petro hk fc^luffel mattiMö,!».
an ftat ber gantjen gemet)n gab. Tcnn pnn bi^em acf)kbenben capittell gtoficrt
fic^ ber t)err felb, trem er bie fdjluffell t)ab t}m oorgangen fect}l3cf)cubcn capitel
tjnn S. ^eter^ per^on geben. Sie finb aEen G^riften geben, nit 8. 5^>eter§
perfon, unb t)ie ^,u foU and) bcr ob gerurtc fpruc^ i^soan. ultimo fid) fugen:
30 '9iempt ben t)et)ligeu gel)ft, mildjcu l){)r lücrbet oorgeben bie funb, ben f ollen 506. 20, 22.
fie öorgeben fe^n, unb tnitc^en ^^r fie beballt, ben foUen fie bet)alltenn fetjn".
Xret) fpruc^ el)ner mel)nung, ba mit Gbriftuvi bie C^iriftlid) orbnuug funb ^u
ftraffenn t)att cijngefett, bav ba^n be» ^apft» gefe^ telju nott nod; nut ift.
IG. Xißer orbnung nad; foUt» nu al^o ^u geben: 2;a§ t)nn et)ner
35 iglirf)en 5pfarr ober gemcl)n, tno l)cmanb offentlidjen funbigete, Oon fetjncm
1 üorfd^rung B tjetfetunci M ücmunt I) iet)niB Bf'M 2 bavburd^ (' 3 oermetjne M
4 mit auff? CM gre^ffc M ^ muficn HC.M lo rcbet M räber D 11 öov COM
1:5 fünbet 1) 14 öoret M 10 ^ugcnn H ljungcn CM 9e3ciigniiB D iioret M is biiibeit D
19 tofeet BC (ob BCÜM 22 boriomctet C öerfnmiet M feljn D 24 ft^iuffci M
25 l^orct M id&tuffel M 27 ie(6§ BCM Wenn l) öergangen M i'edi'^ljcfienbcn C
29 auäf bie BCM fprüt^ M 30 »erbent D oergefcen M 31 üergcbcn M »nildicin M
jr fie behauen D 32 fprudj M 34 foü eä COM
174 33on bet SSeid^t, ob bie ber Stapft mnd|t ^abc 311 (jepictcit. ir>21.
net)ften bruberlid) geftrafft tüuib, barnad) orbentid^ mit met)r ^eugen geftrafft,
^u le^t öffentlich in ber tirdjen unter ber mefe nad^ bent ©uangelio für bent
^4^farrer nnb t)bcrman nnb gantjcm gemetju crfnr|ogen, tiortlagt nnb nBev=
^eugt, tüollt er fid; benn bcffcrnn, t)nn gcmel)n für l)f}n bitten el)ntred)tli(^,
tuie i)k ber ^err teret unb erl)orung 3U fogt. äßoEt er nit, boS man t)^n &
öon ber gcmet)n t()ctt nnb t)ctt nicmant mit t)i}m ^n f(^affen: boS ()et)ft ()ie
ber f)crr 'gcbunbenn Inerben', nnb ba§ ift aud) redjt l)nn bcn bann gcttjon.
Sold) lüel)^c f)übcn bie ^äpoftell nnb nnd) l)I)n cljn lang ^cl)t gcbrandjt bie
3^iff(^off, bi^ ber greinel ^u 9{om fic^ erf)abcn nnb fold)§ alli|3 mit bem ganzen
(i^nangclio mit fnffcn trcttcn l)att. 2)arnmb fitzen iljt nn^cr ^'ifc^off tnie bie i"
sad). 11, 17. olgo^en nnnb mantlaffen, alö fie 3«rf)f^i*iöy nennet, fct)en offcntlid} an allen
ortten tabernn, ha öoEeret) unb allerlct) untugent, flndjen, nnt^ndjt, morb nnb
ijamcr gefd^idjt, ba finb gemel)n fralncnn t)elt)fecr, ha fii^enn öffentliche lnnd)er,
eljebredjcr, ha fet)en fie fold}en nbirfd^Urnng! ber l)offart mit !lcl)bernn, ba§
nit 3u fagcn ftet, !ur|umb hk gan^ hjeHt unb alle ftenb offentlidj ungezogen 1^
finb: lt)a§ tl)nn fie? rel)ttcn l)ubfdj ^engft nnb tragen gnlben ftnd, l)allten
fnrften l)offe, ober finb fie gant^ ^et)lig, fjo §aEten fie mefj unb betten l)l)r
fieben ge|el)t. ?lber fold^ funb l)elffen fie fterden mit ij^rem ftill fi|en, t)a
mel)ren bar.^n nur fetiertog, ha§ l)l)e bicl fnnb burd) l)l)r ^nlff gefd)el)cn, nod)
meljnenn bie elenbcn leutt S^ifdjoff |u fet)n, iDoEen» mit l)ora§ le^en, ^Bcf3 i"
l)aCtten, ftifftcn Inibbcrbringcn nnb laffen fol(^§ bornac^ mit ber ^et^mlidjcn
bct}d)i anf^geridjt fetjn. 2:oE,"toll, toll aUfampt! tna§ l)nlff§, Incnn ct}n S^Mffdjoff
I)nnbert tanfent mc^ be§ tag§ l)iclt'? lna§ Inere e§, tncnn er atte !ird)cn l)nn
ber meLlt ftifftet, nnb leffit bifee orbnnng 6f)rifti an ftef)en unb untcrgel)en?
3ft er bod) gefetjt tpm ^ifdjoff ober 5|^farrer, fold) fnnb ^n tneren unb fold^ i-t-
orbnnng 6l)rifti l)anbl)abcn, ha'i ift l)l)e feljn anber ampt nad) bem prebigcn.
■})a menn e§ tünfj Incren, bie armenn leut 3U fd^inben, ha tunh man bannen,
ba f et)n funb ift ! ^ Sße^c, tüe^e atten S^iffd^off en unb gcljftlidjen regenten !
17. 6i()e tno bifje (^l)riftlid) orbnnng Inerc, ba Incren and) ©Triften, ha
fonft etjttell C5t)riften namen nnb bie ergiftcn l)el)ben finb, ba lourbcn niel -m
funb unb urfad) Oormibben, ha tnurb ber l)e^mlid)en betjc^t Ut)n obber tnenig
not fel)n. äüet)l to^r ober (5l)riftn§ orbnnng Oorad^ten, nnb nnfjcr el)gen
menfdjen funble trel/ben, unb onfj ber offentlidjen bel)djt cl)n l)el}mlid§c mad)en,
maö ift» lüunber, ba§ 6^riftu§ unfj loiberumb andj öorloffc unb geb un^ tjnn
un^er etjgen t^nn, tnie e§ i|t gal)et, baö gott erbarm, ^a fold^§ tt)oEt mul)e 3,^
1 nc^iftcn CM bvubettt(ä5 BCM 2 offcnlid§ C 3 QQtiljcn M ßcrftagt M ubtr--
jcugt M 5 crr)onm3 M 8 ©otd^c CM wel)^ D lange D 9 gratuet D 11 ot=
go^cn BC olgoljcn M 12 ottten M füüevct) D 13 fcljn I) mtiä^mi; CDM IG ftud M
17 ^üffc M l)off D IS 3ct)t D 24 taflet 1) 25 gejct} BD I5U C jü D 27 arme CM
28 Söe hje D 31 bcxmittcn D ücvnnbbeu M 32 öevad)ten M 33 offentUdöe BCM
34 toertaffe M 35 mü^c M
») Sßergl. 5Bb. VI e. 445.
53Dn bcr ^etrf)t, ob bie ber ^npft macf)t f)abe 311 gcpictcn. 1521. 175
unb er6ct)t foften, unb moc^t nit cl)n 3>'iffc^off ubix jtüo ftett regtrn, öiel
Weniger ber Stapft uBtr atle tncllt. S^nimb f)at ber teiiffeü fie gelevet bcn
titeK unb fc^cl)n S^iffdjofücfjc» ftanb^ 6cf)aÜtcn, hai^ ompt aber abct^un, fid^
tm guttcr rüge [teilen, bie iad) t)nn fcfjrtiftiic^ gefeti unb gepott öorfafjen, hai
5 et)n iglic^er ftc^ felb 3um gutten tret)6, unBer ^imcfern unb getjftüd^e ^ernn
muffen bie tüeüt regiern, ^iuB budjer le^en unb ber ürc^en gutter bctuaren unb
mel)ren, (labcn öiel 3U tf)un, bie armen er6et)tfam leut, folct)^ prangcnB unb
praffeuy ^u lüartten, ha^j 6f)riituC' orbnung fid) l}nn l}t]r tneBcn nit fdjicfeu
ian, brumb mag ec^ faren, tüo e» feret, fel)n glct)^ tüott ^iffc^off, eben tuie
11^ hk gemallten f)et)ligen pnn firc^en f)et){igen fet)nb. Srumb aüc funb unb
unorbnung ber mcUt ift niemantc^ fc^ulb, bcnn bcr Siffcf)off unb ^-i?epfte, muffen
auc^ bie felben alB ^§t e^gen funb tragen, ba^i ic^ forg, Inilc^en gott ju e^nem
S^iffdjoff i^t mac^t, ben ^ab er fd)on bem teuffet ]u et)gen geben. vHber (afj
faren, ba» Doid f)oret nit unb gletnbt nit, fie muffen^ felb;5 erfaren, gott
1^ tPoEt, fie toereuB attet)nn.
18. 5Iu laft unB bie f)el)mlic§e Bcljc^t (janbeEn unb leren, ha?^ Inir ber
felben feliglic^ brauchen. Unb ^um aller erften, roie gefagt ift, tocnn bu nit
QuB fret)em ^er^en bie i^e^mtid^e funb be^d^ten ttjitit, §0 taB nur an [teilen,
bu bift unDorpunbcn ba3u öon bes ^^apftv gefe^enn, biB hid) bie anbackt an
-» fumpt, bu leuffift fonft ^m grelulidjer Dorferung bel^ner feelen ann hai facro=
ment, be§ bu burc^ fo(cf) untoillenn nitt |e()ig bift. ^et)c§t aber beijnem got
mit !2}aöib pfat. 31. '^sc^ i)cib ge'ogt, id) Wiä mepn ungcred}tic!cl)t Iribber mid) iü. :i-j, 5.
befennen meijnem gott, unb bu bi^ft tnir oorgeben hk untugent mepncr funb.
^ä) i^ab mei)n funb bpr geöffnet, unb mepn miffetat bcib id) btjr nit t)or=
1'.=. porgen". ^2luff bie tDepfje f)aben alle l)et)ligen muffen beichten t)m atlten tefta=
ment, unb ber nad) biB fliiff» ^ap]t§ gefet;, tüie auä) ber fctb S^aöib i)nn
bem felben pfalm auff bie Dorrigen tjiücen öcrB folgt unb fagt : 'für bie felben v\. 32, 6.
(funb) tüerbenn bi^ bitten alle l)et)ligen {ba^ ift, aEe menfc^en, bie ^nn gnaben
rechtfertig leben,) t.u gelegener ^ept (ba§ ift, tnenn er fid) fd^ulbig finb unb
■so ber funben t)nnen lüirtT. So nu bie bepligcn burd) Ijcijmlic^e bcpd)t, für got
getrau, finb feiig iüorben, on Offenbarung t)l)ren prieftcrnn, iöorumb fottt
benn iljt pemanb (30 frcc^ fci)n unnb bcn t)t)met abfagcn bem, Bo i^it feljnem
5^^farrer bet alle ^et)mlic^e ftud gepcQc^t, on allen grunb bcr f(^rifft, aufj
lautier eijgen menf(^en bundell fold) ^artte burbcn auff legen ? 5Jtan laB fid)
35 gnugcn, bay tnpr bie felben bcpdjt loben unb lieben unb gerne norgonnen,
aber boc^ nit alBo, ba^j mann bie für feljcr fc^ellte unb bem teuffell ]u eijgcne.
1 atbetjt BCM über P.CM 2 ufier M 4 gejc^rljfftitd^ D Detfajjcn M ö icI6§ BCD.M
6 Budget M 7 at6et)tiam 15C.M brangen? I) 9 „njoü" fc^tt CM 10 finb M
11 tp BCÜM »iijt^offc M 14 ^orct M IG f)Qimlit^cn I) Ijanblen D 1 7 iclbigen CM
toenn t()u B 19 unuerpunbcn M 3?Qpft BCM 20 lauffeft D 21 betjnen B 2:3 tier=
geben M 24 ocrporgcn M 29 gelegner C 32 i^ tjmonb C :j;J gcic^rijfft D
34 ctjgcn BCM burben M '-iö genügen D toergiinncn Ü Devgonncn M
170 S3on bcr S8et(f)t, ob bie ber Snpft macf)t fjatie 3U gerieten. 1521.
bie etlic^ §eJjmltd^ funb got Qttet)n iinb nit bcm menfd^en 6e^d;tcn InoEcnn.
S)enn tDer für et)n te|er unb öoibompt foE gefc^oUten lüerbenn, bem ift mann
fcf)ii(big ^u ^et)gen e^n ftorcnn fprud), ha tnibbcr er gefimbigt iinb ficf) nit
lücijffcn laffen tuill, li)tlc^§ man l)nn bißer bcl)cf)t nit tf)un !an.
19. S)al tü^r aber tüiKiglir^ unb gerne bcl)(^ten, f ölten un^ |n3o urfac^ ^
ret)ljcnn. S^ie erft, basi t)et)lig (Sreulj, ba» ift, bie fdjanb unb fd)am, hiv^ ber
nienfc^ fid) n)iUigtid) emploffet für el)nent anbernn mcnfd^en unb fid} felb öor-
ftagt unb t)or()onet, haU ift el)n foftlic^ ftud üon bem t)et)(igen Greulj. D Inenn
tt)t)r iüiften, tna^ ftraff fotd) Initlige fdjam robt für ferne, unb inie gnebigcn
got fic machet, boy ber menfd) t)i)m Iju el)ren fic^ felb fjo t)ornid)tigct unb i"
bemutigct, tül)r inurben hk 6et)d)t au§ bcr crbenn groben unb ubir taufent
meQt ^oten: bie gon^ fd;rifft 6et,cugt, tüie gott ben bemutigen gnebig unb
I)oüt ift. 5iu ift bemut nidjtS anbcrB, benn ^u nidjte unb ^u fc^anben tncrbenn.
(J5 tan aber niemant ba% ^u nid)te luerbenn, benn mit emploffnng feljner
funbenn. 3)emut ^nn f(et)bern unb geperben ift ni(^t§. ^ä) ^off audj, ba§ 1^
finb ber tet)t auffgcf)ortt t)at hat^ blut öorgiffen ber ^Jkrterer in ber 6^riften=
i)el)t, unb bie 6§riftüd)e firdjc on yjiarterer nit tan fe^n, ha^ gott be§ 3?apft§
QU ftatt ber ^el)bnifd}cn ^ft^el^^er geprauc^t i)dbc, burc§ fotd) gefe^ fel)ne t)el)tigen
^u marternn unb ^,n creuljigen, unb alf30 bes S^apfty tt)rannel) unb frcPel t)ab
ben felben loffcn 3U gute fummen, bie e§ lüittigtid) getiben unb tragen ()aben, jo
lt)ie tüotl ^§r trenig tüirt getüeßen fetju, tuie ber merterer and) Inenig ttiaren,
benn hai- me()rcr kt)U Inirt burd) foldj tt)raunel) tiorterbet fel)n, bie t)^r nit
t)a6en n^iffen ber maffen 3U braui^en, otfj bie be§ ib'apftS gefcti für gut, unb
nit al^ eljn geiüottt unb freöell erlitten ^aben, bamit l;^r gelniffen ift gefangen
unb bod) unlüillig geluefjen. 25
20. £amit ift aber bcr Sapft nit entfdjulbigt, ha^- l)cmant feljncr bo^-
t)e^t nu^üd; Brandet. 3)enn ba§ ^itnguftinu^ bur(^ ber fetter loibberftrcl)tten
t}t)t gelerter unb beffer h^art, ^att bie !e|er brumb nidjty gct)olffcn, bie aud^
md)t, bie unter ben tet^crnn öorfurt fol(^ beffernng nit mod)ten baöon cmpfat)en.
2)ay bie 53lcrtercr n)ie (^()riftuv l)t)n ()aben nulj gemad^t bcr 3ubcn, Äet)^cr, au
f)el)ben t)orfolgung, be§ t)aben fie nid^t» gnoffen, finb brumb nit ^u loben,
bie and) nit, bie öom glatrbcn ha burd) gcfaltcn unb bcr felben Porfolgung
nit audj a(fo nuljlid; braudjt ()aben, finb and) ha burd) nid)t$ gebeffert. IHlfio
bie bo mitlig finb gelnefeen fic^ ,]u fdjcnbcn tjn ber bel)d)t, ift be§ ^apft§
tt)rannet) cljn nu^tid) öovfolgung getncBcn ^nr bemut, ,^ur gnabcn, Ijur fclidet)t. 30
^ilber ben anbernn e^n grctnlid) urfad) |u junben unb Uortcrben. -^1(^0 ftct)t
1 ben HCDM 2 öctbampt M 4 wild^S loon C ."> ^rou C G ^ctjtige CM
7 cmptoffct I) öerftogt M s üetf)onct M 9 witftcn M 10 öernic^ticjet M 12 gc=
fd^rtjfft D 13 ift? bemut BD nidötcn D 14 jiii^tcn D 15 ift§ C IG fünb D tocr--
giffen M Vetteret M 20 lomcn M 22 louvb UCM hJÜtb D ocrtcrbet M 2G bo^^etjt M
29 »)eTfutt M 30 <0lorterer BC 31 üerfolgung M genoffcn D 32 borburd) D bcrfot=
Qung M 34 ia D ifti BC'DM 3.j tcrfolgung M 36 getretDüd^ urfad^ BC ücrterben M
S5on ber SBeic^t, ob bie ber S?opft maäjt ^ahe 311 gerieten. 1521. 177
e§ Quc^ itoc§: tner al^o gefcfitdt ift, boS er tüittigüc^ fic^ bemutigcn unnb
Tttc^tigen \viU, beni fc^abet be§ ^ap[t§ gefe| ntt, er tf)Ht§ aiic^ nit i:m6 tcl)n{B
gefcp tüiiien, ^onbernn imib gotti§ toillen. Slber iril^S ungern unb umb§
.^apft§ iüitten tfjun, ben i[t§ fd^cbltc^ unb borberblidj. '^xumb (aft un^ felb§
5 martternn, tüttjU tt)tr ^et)t tiobcn, unb hk funb nit etjner !lel]nen mut)e unb
furtier ^et)t QUBle)d)en. 6g t[t !e^n faftenn, !cl}n beten, fel)n oblaB, fct)n
tüoßen, !et)n (el)beu nl)mmer Bo gut, al^ bifee toilligc id^am unb f^anb, bortjun
ber nienfd) rec^t grunb ^u nic^t, bemutig, ba^ ift, ber gnabcn begreif fig tüirt.
Unb lüoltt gott, e§ tnere et)n brau^, öffentlich für atter tnellt atte f)el)m(ic^e
10 funb |u befennen, h)ie ^2tuguftiuu§ tf)an t)Qtt. 0 gott, toie gnabereic^e men=
fc^en fotten iDtjr ba gar fc^neüe toerben, ha \vix fonft mit !et)nem ftrengen
leben ^mer ^^n futnmen.
21. Unnb h)Q§ ift», ba? lt)t)r un^ für etinem et)nigenn ntenfc^en %o faft
f cremen, ^0 rtir boc^ am fterben (bo nit lang t)l)n ift) folc^ fc^am auB fte^en
15 muffen für got, alten ß^ngeltn unnb teuffettn, bo el toirt taufent matt fc^toer^
lid^er |u get)en, mitc^em tnir allem mit bi^er geringen fc^am für el)nem men=
fc§en tet)cfjtlic^ mugen ^ubor tummen? ^d) tnel)B ai^t^ "ttt, ob ber el)nen
rechten lebenbigen glatoben ^obe, ber nit ^0 öiet teljben obber ftcfj |u Iet)ben
begeben toiti, ha^j er für el)nem menfc^en t,u f(^anben tüerb, unnb et)n fotc^
20 !let}n ftuö öon bem t]el)ligen (Sreu^ nit tragen Wili. Sintemal et)n iglict)
6f)riften et)n 6reu| tragen muß, Bott er fetig unnb fel)n glalub belocrb merben,
^0 ift i)l)e !et)n let)ben ein Greutj leiben, benn allet)nn bie fc^am unb fc^anb,
hav er (mie 6^riftu§) mit ben funbern geachtet tnerbe. S)enn ha^ ic^ bei
Sapftö gefe^ öonn ber bet)c^t furtoirff, tl)u icf) umb ber initlen, bie folcf; 6reu|
25 nitt trogen tüotlen unb t)f)nen fold^ ret)^ung nit etjuge^en, hk felben foEt er
ungebrungen loffen unb nit ^u U)et)tter funbigenn treiben, benn eS finb et)ttell
lincfe fc^ec^er unnb letjbenn oorgeblid), t)a funbigen nur me^r brl)nnen, ioie
ber linc!e fc^ec^er ouc^ t^ett. 5Jton fotlt nur ret)^en, nit treiben, lotfen, nit
jtüingen, ftertfen, nit bretoen, troften, nit f(^redfenn mit ber bet)c^t unb ottem
30 onbernn tel)ben, frei), fret), tüitlig unb gern fott man beljdjten leren unb machen,
fon mon bo§ nit t^un, ^0 lo^ mon ge^ot unb tretjben auä) onfte^en. ^211^
^u ber 9)krter let)ben unb tob foU man ret)kn, locEen, ftercEen unb troften,
toer bo» nit ton ober \vi\l, ber foU fet)n breiten, jtüingen, fc^retfen laffen.
65 bretoett unb bringt fic^ felb§ ot^u biett.
35 22. S)ie anber urfoi^ unb ret)^ung |ur h)illigcn bei(^t ift hk t^elnre
unnb eble t)ort)et)fc^ung gotti^^ t)nn ben öiercn fpruc^en 53ktt. 16. 'äßa§ buaiMtto 16,19.
3 gcfe^ BCM funbernn (' mitc^c M 4 betbcrbncö M S 6e9tt)ffig D 11 hjit
^i gar CM hjir gar D ba rtütt junft 1) 12 !otnen M 14 ba mit C ha boä) nit D
IG einen BC 17 fomcn M et)nem C 19 oincn ü 20 ©eitmot§ D 22 ift
^ie fein BCDM 24 g?a^ft BCL) oorrtirff B öorh)irffe C Octrtitffe M 25 toiüen BD
27 fc^ac^et ABCDM öergebti^ M 28 fc^ac^ev J) jot BCDM 29 troften M .32 matter,
(et)bcn M 36 t)ct^ct)ffiing M f»)tuc^en M
Sut^eri SOßetfe VIII. 12
178 3}on bcr S3eic^t, ob bte ber 33apft mac^t ()abc 311 gerieten. 1521.
awatto.i8,i8.h){xft aufflogen, foK to§ fcl)n\ mati)ti 18. '2Ba§ l)I)v tüerbet auff lo^cn, foll
3oi). 20, 23. lofe fel)rt\ 3oan. ultimo. 'äBiW^en t)i)x bic funb Dorgebt, bcn fottcii fie öov=
iüMttp.is, 19. geben fe^n'. 2)^att. 18. 'äßo jttieen mit et^nanbet el)n§ fel)n auf[ erben, e» fei)
tüaxtjii e§ tüoK, ba§ fie begeren, ba§ fott t)'^n gcfcf}ef}en öon met)nem öatter,
bei- \)m l)ljmel ift. S)enn Ido jlücen ober brcl) Dovfamlct fel)n ^n mcl}nem r,
namen, ha 6t)nn iä) Ijnn Ij^tem mittel". 2Bil(i^en fold^ lieplic^ nnb ttoftlid)
niortt nit beilegen, bei" mu^ frct)lic^ etjn lallten glatüBen ^aben nnb et)n lo^er
(itjxi^i fet)n. S^cnn ob tüoU el)n iglic^er bei) t)[)m felb got bel)cl)ten mag nnb
fic§ mit gott ^e^mlicl) öorfnnen, ^0 l)at ex bo(^ niemont, ber t)l^m e^n nrteljl
fprec^, baronff er fic^ Iju fricben ftett nnb fel)n gelniffcn ftille, mn§ forgcn, er i^»
l)ab ^l)m nit gnng t^ann. ^<ilber gar fcl)n nnb fid)er ift§, baS er gott er=
gret)ffe be^ fel)nen el)gcnn tnortten nnb Ijn fagen, ha^j er el)nen ftarden xuä=
ifaüi nnb troi^ anff gotlid; lt)arl)e^t nbirlnmme, bamit er mnge frei) nnb
Uäiiä) Q,kt)ä) gott felb bringen mit fel)ner el)gen lt)arl)e^t, anff bic n)el)§e
fprec^enb: 9ln, lieber gott, id) l)ab mel)nem nel)iftenn fnr bl)r meljn fnnb er= 1.-.
!lagt nnb offenbart nnb t)nn beljnem namen mit ^^m mi(^ borel)niget nnb
gnab begereb, %o l)aftn an^ groffer gnaben l^n gcfagt, lna§ gcpnnbcn luirt, foU
gepnnben fel)n, tüa» gelobet lüirt, foll lo^ fel)n, nnb foll gcf(^el)en öon bel)nem
öotter, lt)Q§ toir e^ntrec^tidlid) bcgeren: %o i^attt id^ mid§ bel)ner |ufagung,
^loe^ffel ann be^ner lt)arl)el)t nit, loie micl) mcl)n nc^ifter ^nn bel)nem namen 20
entpnnbenn ^att, ^0 fei) ic^ em|)nnben, nnb ml)r gef(^el)e, Inie Wtjx begereb
f)obenn.
23. Si^e, e^n folc^en troij nnb fid)er^el)t fan bcr nit l)abcn, ber bei) fid)
allein gotte bel)(^t, benn bi^e ^nfagnng gottiö finb geftcUct anff Tineen, bre^
nnb n)ic öicl ^^r fel)n mngenb. diu ift gott niart)afftig, nnb tnay er Ijn fagt, 2r,
2.xim.2, i3.be» fel)n lt)l)r gclnifi, ha^ er^ tjellt. S)ay ©. ^^anln^ ^n Simotljco fagt: 'äßenn
Inir gle^d) nit gleit) bcn, ^0 blel)bt er bcnnoc^ trelü nnb lt)art)afftig. @r mag
fid) felb nit lengncn'. Sarnmb ift fold) gotlidjc lüarl)cl)t l)nn fel)ner jnfagnng
gar cl)n ubirfd)lt)endlic^, !oftlid), rc^c^ nnb ftarde fic^er^eljt, hk niemanb leffit
finden nod) |a|}pelln. 6r mnfj fnr alter gcU^aEt blcl)bcn, l)nn l)l)mel önnb 30
l)cll nnnb erbenn, ha^ and) gott felb barl)nnenn fid) l)l)m ijn el)genn nnnb
i.i»ioi.32,24f. gle^c^ gelüonnen gibt, äßie ha^ fignrirt ift @ene. am glüc^ nnb bre^ffigiften,
ba ^iacob mit bem ßngel rang nnb fempfet bic nad)t bi^ an bcn morgen, ha^
bic fc^rifft ba felb fagt, ^atoö bcr fei) gegen gott |n ftard gelücfjen, nnb ber
ßngel §ab l)^m nic^ti? mugen abbrechen. Darumb er anc^ l)l)m fcl)ncn namen -.i-.
n^anbcEt nnnb l)ic^ l)l)nn !^ixad (baö lant anff bentfd) 'cl)n fnrft gottis' obber
1. Wo). 32,28. 'ber bo gotti§ gelücEtig fei)') nnb gab bcffelben nrfad) nnb fprac^: '3)n foUt
1 ouffto^en BC aufffofcn M oufffofjcn lU; auffCofen M 2 Detgcfet M öcrgefien M
5 öorjomctt C bctjornelt M 9 Ucvfuncu iM bct bcr D 13 ubtrfome M 14 fcglicf) D
16 bereiniget M 17 tcgcrb M 18 gclojct M 2;j Bet) im D 25 ntugen M 2G ha'€
jcljn CM 29 iifcerfc^loencftid) CM foftlid^ M fider^eit H :iO jatilen D ;}2 bretjffigften CM
33 an morgen D 34 gefd^rljfft D 36 beu^ C
3}on ber SBeic^t, ob bic bet Sapft mad^t ^abt 311 gepieten. 1521. 179
^t)nfurt §et)ffen ^frael, gotti§ getneEttger, benn ^0 bu gegen got Bift ftard
gch3e^en, tüte biet tTte()t luirftu gegen menid)en mec^tig fel)n\ 5l(^o muffen
)x>t)x alle ^fraeliten fet)n, ba§ toir gottiö mei^ttg tnerben. S)a§ ga^t ntt
anber^ 3U, benn ai^o: gotti§ gerieft unb un^er geJtitffen finb groffe fet)nb.
5 @ottt§ gcridjt ift rec^t, un^cr getüiffen ift funbig nnb fttefüc^, h)enn bie jtüel)
auff et)nanber ftoffen, %o ge^et an ber toblampff unb bie ^eH angft, ba^ ift
et)n ^artti» ringen unnb fd)h3ei-c§ ftret)tten, feolt ha^ geiüiffen ha oBIigen unb
e^n ^]xazi töerben, ^0 muß e§ gott crgxeiffen, ha er ^u ubirtoinben ift unnb
gefangen mag merben: ha^ gef(^i(^t Bei) fet)ner |ufagung, ann iuilc^er bo» ge=
10 tüiffen ^0 feft unb lang mu^ faßten, Bi^ ha^ geridjt mu^ aB laffen unb bie
^ugefagte gnabe alleljn ha Ble^Ben, ha tnirt benn ha^ geioiffen frolii^, ba ift
gott, tDO§ ber menf^ felBg tüiH, benn er !an ntt liegen, unb töirt al^o mit
fet)ner h)ar^et)t uBirltiunben, bie er gnebiglid^ ^att ^ubor borfproc^en.
24. £arumB folget and) an bem felBen ortt, ha^j ber ßnget geBenebe^ete
15 i^acoB, unb ^acoB fprad): '^ä) i)ab got Oon angefid^t |u angefi(^t gefeBen, i.fflJoi.32,3o.
baOonn ift metjn feel erlöset', äßa» jetjgt er bamit an, benn ha^ fe^n feel
ift t)nn groffen nobten unb cngiften gebeten, !^at gotti» gerieft gefutett al^
toibber fic^ erzürnet, h)a» t^et aBer er ba^u? 6r ^atte |ut)or e^n gnebige
^ufagung bon gott, has er fe^n gott fet)n tnoüt unnb t)nn fernem famen Bene=
20 bellen alle Ineltt. 3In ber tnarl^etjt ^ielt er ^0 feft, lie§ l)l)m gott nit anber^
t)nBilben unb !^et fic^ et)e laffen ^nn f)unbert taufent ftud rel)ffen, el)e er
anber^ gtetüBt !^et, ©ott, ber t)m bie ^ufagung gnebiglic^ t^an ^atte, hjurb
fällten unb tüar^afftig fe^n, unb bamit getnan er auc§, unb ift genennet e^n
man, ber got ongeiüonncn f)at, baS ift, ^frael, babonn Cfee 12. '@r ift t)nnc-.oi.i2,4.5.
25 fet)ner fterdE gotti» mec^tig toorben unb !§ot t)§m gegen bem ßngel gefc^leunigt
unnb ift oB gelegen. (Sr ^att geinetjnet unnb ^l)n geBeten Jc' 5ll^o ift er
tüorben ^frael, ber gottiö getoeEtig ift, unnb Oor^tjn ^acoB gelüefeenn {ha§
ift e^n untter tretter, ber aller funb oB gelegen ift) ha^ ift, e^n frelj menfc§
tuorben, ber gotti§ unb ber funb, l)ell unb ^t)melB mec^tig ift. 3llBo muffen
30 toir auc^ got mit got uBirtoinbcn unb l)^n mit l)t)m felB bringen, in inilc^em
tampff un^er ftercf nic^t» anber^ ift, benn fc^ne gotlic§e ^ufagung unb tüar=
i)tt)i, bie er felB nit leuden tan noc^ toiE. 3)rumB iner t)l)n ha Bet) ergret)fft,
ber ^at t)^n unnb tüirt t)I)n l)aEten. !3^ay Benennet and) bie Kranit 6ant. 3.
ha fie ^§n lang gefuc^t unb nit gefunben, ^0 Balb fie für ben tDed)ternn uBir=
35 !am, ba fanb fie t^^n unb fprad): 'id) ^ab t)l)n unnb tüiE t)^n nit laffenn'. ,^>of)ci. ,4.
2ßer nu folc^ gro^ gutt gotlic^er tr)ar^et)t nit achtet unnb fie bod; tnit ber
Bel)c§t ^0 let)c^tlic^ ^olen mag, toaS i^et)gt ber fclB an anber^, benn ha^ er
gottis gnaben nit gro^ ac^t, leffit ^^m et)n folc^en rct)(^en t)armardt t)or=
1 3yta^et C 0 ^eUe CM 11 Bleibe BCDM 1:5 berjproc^en DM 14 9e6enc=
bette C gei)enebet)tc DM 17 engften CDM 18 et aUx D ^ette D 22 t^on ^ettc D
26 gepeten BC 32 bo CM 38 laffet D tergefienS M
12*
180 23on bn 5Beic^t, ob bie ber SBapft madjt ^^abe ju gerieten. 1521.
ge6en§ auff gefd^Iogen fe^n, ba§ |u Beforgen fet), et tücrb nit tedjtfc^affen
gtalüben !^a6cn, audj nttt enblic^ Bcftcnbtg 6let)Benn.
25. 3ift§ aöer nit tuar, too ^emanb lüifte, ha^ et)n folc^ l^ufagung gotti§
tüere, at§ 5lbro'^am, ^faac unb SacoB gel^abt, an Inilrf^eni ortt ber tücEt e§
toexe, Bo tüurben tnir nit tnge tjoben, letjB unb gntt bran fe^en fie |u f)olen. &
^fiu fil^e, gott f)att otte hjellt öott gemacht folc^er |ufagung t)m ßuangelio.
S)cnn eBen n)a§ et ^^nen ^at ^ugefagt, bog |u fagt et nn§ unb aßet tücUt
3Knttö. i8,i)nn oBBetuttten f:ptu(^en Waii). 18. unnb tüt)t !^aBen fie Bet) un^ctn ne§i[ten,
fut bet t^ut, ^m ijato^, unnb iüoEen [ie nit anffne^men. 2)ie ^e^Iigen
^Qttiat^enn ^oBenn fie ^o i)oä) unb feft gewollten, unb tnl^t ad)ten fie ^o i»
geting, bo» töit eljn fle^ni^ fi^anile unb fcf)anble fut et)nem einigen menfdjen
nit tüoEen, umB fie |u empfa^cn, auff un§ loben. (St) e» ift e^n fi^enbUd^et
nnglotüB unb e^n unbanifpat t)otacf)tungc folc^et gnebiget Ijufagnng gotlirfiet
gnoben unb ttoft. 2)atumB I)Qt un^ gott auc§ geplagt umB folc^e unban(f=
pat!e^t mit bem Stapft unb feljucn öotfludjten gefeljenn unb t)ot()en(ft Ijut ^■>
fttaff, bo» "mtjx fernen lugen f)afftigen BuUen unb ttiegli(^em oBlo^ noc^ lauffen,
unb hk felBc fet)ne BuBeteQ mit gtoffet !oft traten unnb Ijolcnn, gefd^id^t un^
ted^t, bie \x>t)x bie tet)c^e gotti§ Icatljafftige Ijufagung nit etfenuen, noc^ mit
lieB unb luft umB fonft on foft unb mu^e auffgenommen, ha^ io^t an ftatt
bet felBen eljttetl lugen be§ teuffely butd^ ben Stapft fut tüatl)et)t mit gtoffet ao
2.j()efi.2,io. mu^e unb !oft teuffen muffen, tuic 3. 5^^au. 2. S^eff. 2 öotfunbigt: '@ot tüitt
l)^n tm fc^icfen mitdung be§ tjtt^umB», btumB bo§ fie bet U)at^e^t nit ^aBen
glemBt unb t)aBen bie lieBe bet lt)atl)el)t nit auff genummen , ba§ fie töeten
feiig tnotben'.
20. äBo aBet et)nn tec^t gleiüBige tctn ift, ha batffy nit bicl Beteben^ 25
nod§ üotmaneuy, unb ^onbetlid§ t)nn toby notten, ha Ivixh bet funbet ted^t
fe()enenb, Begitig unb ftol), hav ^l)m el^n folc^ talom metbcn mag ^u Bct)d^ten
unb foldjen ttoft bet tjufagung gottiy l)otcn. 6t)n fold) l)et| geBe e!^e Oiel
matt fe^n leBen, e§e e§ fol(^§ fottcl)tt§ mangettnn tüottt. SßotumB tl)un h)it
benn nit anä) ai^o attljel^t unb bie lüei)l mit gefnnb fel^n? f30 mit bo(^ bet= 30
felBen funb attt^eljt geioatttcn unub nnfid}et feljn muffen. äßibbetumB, tük
btoBcn gcfagt, iüilc^e nit al^o gefdjidt finb, ben ift bie Bet)c§t nit nu^. S)enn
e§ ift nod) nit tem noc^ glamBen gnug ha. 2)atumB iftö l)l)n Beffet, fie laffen
l)()t Bel)c^ten anftel)en, ha^i fie gottiö ijufagung unb etBotteu gnabe Ijnn hzx
Bet)c^t nit uue^ten unb fd;me[)en butd^ \)f)X unfd§idlide^t , unb loffen fid) bie 35
met)U be§ S3apft§ äffen gefe| nit tjtten, oB fie glel)d^ btoB fottten OotBannet
2 mä) A 3 itjuftc BCM 7 Ij^cncn D 8 fptud^en M 9 tl§ut M 13
ac^tunge M 14 troft§ M 15 bcrflud^ten M bctl^cnÄt M IG liigen^afftigei
noc^ CDM 17 bcjaten D 20 bem C 21 ucvfunbigt M 23 auffgeuommcn
20 gläubige I) 2« bcrinanenS M notten M 27 je^cub DM 28 r)orcu M 30
t)ev=
tigen M
CM
30 atte
3ei)t D 33 ift CM 30 ungejc^idEtigtQit D 3ö öerbrennct D ucrfiannct M
23on ber Seicht, ob bie ber SPa^ft mac^t '^aBe 311 gejjieten. 1521. 131
tüerben. (5ö tft Beffer t)nn bc^ !cu(Jelet§, bei 39ap[t§, Bonn feljn, ber bo ntcj^ti
gittt, benn t)nn bie ernftc h:»arf)affttge gnobc gottty unb |u fagunge funbigenn.
Unb fumma fummarum: 3i>cr ct)n rcc^t 6f)n[tcn tft, ber bancE gott, ha^j er
folc^ betjc^t tjaben tan, unb 6rauc^ t)^r mit freubcn unnb luft, unangeie^cn
.s be» ^ap[t§ narren tüercf unb gcpot, inenn unb trie offt er tritl obber barff.
XrumB i[t t)ie nit ntef)r ^u tt)un, benn ha^ man hk leutt, feonber gepot unb
^iüang, tüillig unb luftig ba3U maä)c burd) obberurtte urfac^c, %o öofgt nu^
unb fruc^t. 2J3ibbcrumb , lt)il(^e nit tnillig fel)n nocf) foId)e urfac^ fic^ 6e=
toegen taffenn, bie Bringt man auä) biet Jüenigcr mit gepot unb jiüang ha=
10 ^^n, ober §0 fie ^tnungen tüerbcn unb on fret)en lt)itlen t()un, ^0 trct}Bt man
fie nur gu l)()rem groffernn öortcrBenn unb fc^abenn. Xarumb ift t)ic nott,
ba§ man fold^ nit nottige unb la§ ha^S unfeligc gepot be» SSapft» bie it)et)lX
auffy t)el)mlirfj gemac^ ge^en: ba gef)ort e^ ^l)n, unb ift fet)n bennoc^ nit
tüirbig, hk n)et)E es Bo gretulid) öie( taufent feelen ^u ^^rem borterben iagt
15 unb trel)Bt on biffem facrament, unb mac^t baffelb I)o^e gutt gotlic^er ^u=
fagung 3U etjnem fpott on oEe urfac^ unnb grunb, au§ lautter et)genem fredel
unb muttüiHen.
27. 33itt Beffer ift ben felBigen gu rabten, ba^ fie t)e^mlic§ gott alletjne
Bet)c^tenn. Xenn fie tnerbcn on timet)ffe( nitt bret) obber öier maU ber moffen
2u mit gott f)c^mtid) reben unb Bei}c§ten, fie tnerbenn t]t)c elju mal t)nn fi(^ fc^la!^en,
benden, tuer ber fcl), mit bem fie reben, bem fie Bcljcfjten unb Befferung für
legenn, unnb toerben ^u fic^ felb fagen: 6^ toie offt be^(^ftu benn? tok offt
rebiftu mit bet)nem gott'? Inenn toil^ et)n mall ernft fel)n betjn Befferung?
Unb mod;tcn ai%o huxd) bie felBen t)el)mliclj Bet)d)t für gott et)n mal t)nn bie
25 furdjt fummen unb barnac^ fre^ tnerben unb ioillig, autf) bem menfc^en gu
Betjc^ten, unb bomit gotti§ ^ufagungen aucl) erlangen. 3" toilc^em etjnbcnden
fie fonft billeic^t nt)mmer fummen für angft unb furd^t, bie fie bem menfdjen
^u Betjc^tcn ^aBen, bie Ij^n ^0 öiett 3U ft^affen gibt, ha^^ fie nit Inetjtter
bentfen, benn tueren fie nur erburd), Blet)Ben al^o ctjn iar mie ba^ anber,
30 meinen, fie ^aBenn mit ber Be^c^t gnug tljan, benden ntjmmcr rec^t on gott,
bleuen nur ber gemon^e^t unb menfc^en gefe|. S)rumB nur fern mit benen
öon ber Betjc^t, unb untertüci)ffet, boS fie fiel) getüencn t)l)rem gott, öngeE ober
Patronen am l)et)mlid;en ortt Betjdjtcn, unb laß fie ba Bei) blei)Ben, Biß boS
fie irilliger unb Beffer tnerbenn.
35 28. 2;oc^ bie fc^lnac^ glemBigenn, luili^ ber l)el)lig '^(poftell 9to. 15. ge=
peut nit juöoroc^ten, ^onbern an guneljmen, tnoUen tnt)r aU)ic ouc^ metjtteraiöm, 14,1.3.
1 gaudelcti 1) S?aj)ft B ba I) b Sßap^t C ü 3;tum V funbet CD 8 forest 1)
11 ^^ten BCD öettctbcn M 12 nottige .M Sajjft CM 13 geboret C 14 bcrterkn M
18 aüein C attoin Ü otte^n M 20 fc^tagen 1) 22 ju jn D 23 bcffctunge CM
2ö lotnmen C fönten M hjiUic^ BC 26 et langen A toitdjen BC hjelc^cn D rtird^en
gebancfen M 27 fomen M 29 :^ctbur(^ D 30 genüg 1) 31 Satumb CM fett I)
32 ^^ren BDM ^:^tenn C 34 fie benn Jüiüiget BCDM 35 hjiÜit^ C 3(3 juDcrad^ten M
182 23on ber Seicht, ob bie bet Sapft marf)t f)a6e ju geptctcn. 1521.
troftcn unb bi|3cr 6el)(^t frelj^cljt tüet)ttcr nn|et)gen. S)er S3opft ^ot tjnn feljncm
tandd gcfclj baö biug §o enge gefpannen, bn§ er gcpeut aEc funb 311 peljc^teu,
unb nur bcm ^Pfatxer:^ boS foUtu nit tf)un, bu tüoltift benn fonft gcrnn,
unb mei(f t)ic bret) be^ncr irct)f)el)ttenn. Xic erft, ha^^ bu h\)x nitt furn'^cmift
aEc funb ^u peljdjtenn, ^onbcrnn nur bie hiä) tjvx gelüijfcnn 6et)ffenn uunb 5
brurfenn, unb baneBen t)nn gemein bie anbernn mit ganzem leben borttogen,
bQ§ bie 6et)d)t !nr| fet). 5lemlic§ al§o: '6i^e I)err, bQ§ \}ab id) tt)an unb
ha^, boncben auc^ öiel nte^r, bie iljt nitt nobt ^ur |clen, hi^ finb aber bie
groffiften, Bit um6 e^n gutten troft unb rabt, benn aE mei)n leben nichts
gutt§ ift\ äßo l)er hjottt ber 35ap[t obber mcnfi^ ^hjingen, aEe funb lui fagenn lo
Ijnn ^onber^eljt, %o ha§ gott nit fobbertt? S)ic anbcr: fie ^oBenn auc^ t)onn
ber be^(^t te^lung öiE gefcfjtoe^t. ^ %btx ic§ gletoB, ha^ nientant muttniEig
fet)n Ut)d}t te^le, ber bo lüiEig beljd^tet, oB er aber etlüaS tiorgeffe, ift er bar=
nac^ gar nit fc^ulbig, bem felbeu beQ(^tiger |u bel)c§ten, ^onbernn mag baffelb
gar nitt be^c^ten obber iüilrfjem er h)iE, benn ba ift !et)n gepott ubir nod) i.^
tDtbbex. 2ßilc^ ober untüiEig bet)d)ten, nur au§ furd}t ^epftlid^e^ gefe|y, tüo§
ligt brau, ob fie tel)len ober nitt teilen hk bet)c^t? bie beffcr tüere gar natf)
geloffen, benn fie giEt boc^ nid^tS unb ift öorloren erbel)tt, ba|u fdjcblii^ an
ber feeten. 6§ ift etjn bel^i^t, bie gott nit ()oret, f^onbcrnn e§ ift bem Stopft
gebeljc^t. S)rumb hjie ber bel)d)t öotter ift, §0 aiiä) boy bel)d)t ünb, ^0 oud^ 20
bie 3Ibfolution, on ba^ gotti» tnortt bo lüirt gefd^enbet unb mi^praud^t.
2)arumb lo^ te^Eenn obber gen^cn, ioie fie tüoEen, e§ ligt nid§t§ brau.
29. S)ie brtjtte frel)^et)t : ino bu nit moc§tift ct)ncm Pfaffen obber ^unid§
be^c^ten, ißo nt)m für hiä) et)nen mon, er fet) Icl) obber prieftcr, Iju bem bu
bidj gutt§ öorfit)eft, unb t^u nit onber^, benn ai% tüoEtiftu treinen robt unb 25
troft bet)ncr feeten l)oIen, toortten, ltia§ got bl)r burd) l)f)n fogen lüoEt, unb
tüie b^r ber fagt tjun gottiS nomen, ^0 folge unb laf3 bljrfj e^n obfolution
fel^n unb hiCVib brouff, fudj Ut)n onber obfolution. 6§ foEten inoE bie
priefter foldj leutt feljn, bo l)berman fi(^ troft unb robt§ l^u borfelic ^nn
folc^en foc^en, %o lu^eEt fie bie getnoEt ^0 foft, boy fid) niemonb ^u l)l)n 30
1 troftcn M 2 qauäd l) 6 berltagen M 8 ^u ^elcn C 3Ü crjelen D ju
jelcn M 10 mcnfc^§ C tnenft^cn I) 11 forbert D 13 ba D bcrgcffc M 15 ntiä^t C
16 gcfc^ CM 18 Uerlorcn M arfiait D bat ju D 19 l)orct M 20 S)antml6 C
21 ba§ tont CM 23 eine C c^ncn M ntünd^ D mund^ M 25 berft^cft M attife C
attiä tooltift M 27 Ux D 28 aBfoution A 29 ^tibftcr C ttoftä M bcrjct)c M
30 luvtet D
^) Söcrgf. oben ©. 168. ") SBergl. „ber befd^loffen gart bei rofenfran^ 5JJarie"
Nürnberg 1505 in bem 3lbfd)nitt „'p,x\m fnnfftcit jol bie bcid}t gan| fein, nnb nit geteilt" bei
.^o)af, ber djriftlidjc Öilanbe beö bcnti'rfjen 2.>olfe§ beim Sdjtnije beö ^JJMttctatterS. 9tcgen§burg
1808 ©.303. g^erner „45nberriri)tung ein>3 geiftlirijen lebenc'" ©tro^burg 1509 ebenbaf. ©. 358;
öa^Ier Don ßa^feröperg, „Ta§ bnd) Öranotapfel" Stngöburg 1510 ebenbaf. ©. 394; „©umma
:3oanm§" «afet 1518 ebenbaf. ©. 524.
5öon bet ^eid)t, ob bte bcr ^opft mac^t l)Qbc 31t ge)3ieten. 1521. 183
borget unb nur qu^ f utd§t be§ S5a|)ft§ gcfe| ^"^n Bet)(^tet : fold§ ungunft machen
fte mit t)^xn tt^xanmt), ha^ fie nit bicner, ^onbcrnn "^errnn fe^n tooEen ijnn
bcr (?f)riftcn^et)t. (?^ ^0 tnuft man \){}x {)irid}afft laffcn 6Io^ ft^en unb ctjn
ntott fte l)f}r§ bienft ampts ertjnnern unb fie |cl)cn (offen, bay fie nit iuncfern,
: ^onbern fnei^t Uferen, toie ^^n 6^riftu§ t)at ouff gelegt. Diu boy id^ foli^ä
nit au% metjucm fopff rebe, |o loft un§ G^riftum felbiJ f)oren, ha er tjnn 06-
Bcrurttcn toorttcn Watt. 18. qI^o fngt: '6unbigt bcljn Bruber tjnn bidj, ^0 2}{atti).i8,i5.
gang f)t)n unb ftraff l)!)n ^tüifdjcn bl^r unnb t)§m altcljun, I)oret er bii^, §0
l^aftu betonen Bruber getounnen'. öorc ^ie ben uBirften Sa|)ft unb ri^ter.
10 @r fpric^t, ber Bruber fei) getnonnen, tüo er t)I)m fagen left unb fet)n funb
ertennet Ijeljmlid; ^tnifdjen t)()m unb fcljuem net)iftcn allel^n. 3ft er gelnonnen,
^0 tft§ aUi^ fd^Iec^t, unb öorfdjlüinb bie funb alba ^et)mti(^ ^tnifc^en t)t)n
Bet)bcn altetjn, tüa§ barff er mc^r Bel)djten? 6f)riftuy fe(B§ aBfolDirt i)f)n aU)ic
oUetju bamit, bay er fernen Bruber (joret unb nierben bcr fadjcnn et}nif5, ba
15 ift ^:§e !e^n priefter nod§ Stapft, nod) ift bcr Bruber getnonncn unnb funnb
borgcBcn.
30. 2Bic öiel mef)r ioirt bay %o fct)n, ^0 iä) felB ^ubor !umnte unb
tntd§ felB ftraff für meinem ne()iftcn unb Bitte rab unb troft t)on l)f)m?
D3iet)nftu, tucnn id^ ^ie ß^riftus n)ort unb aBfolution I)aB, idj foHt niid; laffenn
20 anfcc^tcnn, oB mid) bcr ^opft nit abfoldirt, bcr Iju fel)ncr t)ct)ntlii^cn Bctjdjt
fet)n tl)tel ber fc^rifft f)att, unnb i^ att§ie ^0 el)n ftarden fpruc^ 6t)rifti für
mic^ ()aBc? t)a c§ tüitt l)ic folgen, ha5 bie t)cl)mlic^ Bet)d}t, ftraff unnb Beffc=
rung bcr funben bon ben pricftern genummen unnb tjun bie gank genictju
eignem iglic^cnn gcBcn fet), benn 6t)riftuy fpridjt nit ^u 5^?etro obber tjemaub
25 aEetjn, ^onbernn t)nn gcntclju ^u Ijbermanu: '(Sang ^t)nn unnb ftraff bet)ncn
Brubcrn'. SaruntB fo ift etjn iglid) (S^riften menfd) ctjn Bet)d)t öotter bcr
I)et)mlid)en Bel^djt, toitc^y ^u fid) geriffen t)at ber ^apft, tnie er audj bie
fc^luffel, ^'iftumB unb atti^ anber ju fit^ ^att geriffenn, ber groffe reioBer.
SieBcr, iücnn 6^riftu§ urtctjllt unb fpridjt, bcr Bruber fei) gewonnen, unnb ge=
30 fc^idjt bod) I)ct)mlic§, ^0 mad) bljr f clju fdjclücl nic^r. @r Inirt bljr nit liegen :
ift er getüonnen, %o ift funb h)eg unb gnabc ha, tt)a§ tüiltu inel)r? 3)a|u
t)ilfft ber folgenb fprud) aui^: 'Wo l^tüccn ober brel) ijnn meljnem nanten t)or=wattD.i8,2o.
famlet finb, ba Bl)n id) ijun l)()rem mittcü'. äöarmnB ift er t)n l)^rem ntittcU,
benn bog er ha^ an nl)mpt unb BetüiEigt, h)a§ fie ba tl)un? ^a er ifty felB,
35 ber cö tl)ut, l)l)c tnay fedjten Inljr benn tne^ttcr, ^0 lütjr I)ie fcl)nn flar tnortt
l)aBen, haä aEiy rcdjt unb fd)lcc^t für l)()m fei), luay al^o ijun fcljncm nanien
1 öEtfi^ct M »ü^ft BCM 2 l^ctren liCDM :J fielen C 9 gclüonucn M
§0« M 10 gchjunnen C 12 öetf(i^U)inb M 15 gctüunnen B(J 16 bergcBcn M
17 suöorfomc M 18 meinen C 19 9)leimftu C 9)tet)utftu M 22 l^e^mlic^c CM
23 genommen M 26 bruber DM 27 ju im D 28 fc^Iujfcl M ju im 1) 31 gc=
lounnen CM l^^nhjcg D h)iü I) 32 öorfamctet C bcrfamlet M 33 ^nn l^^rem A, a'6ci;
nur in ben Grempiarcn a 34 „ba" fc^tt in D
184 3Jon ^^^ S3eidjt, ob bie ber SBapft inad)t '^abe ju gepietcn. 1521.
|U)if(^en brubcr lutnb hxnhn gcfdjidjt? tüo !umpt bic frcmBb Pflicht f)cx, bic
bex Stapft barubcv fobert unnb IniU auc^ Ijnn beni §el)mltd)cn mittel bic t)Qnb
^m fobe I)a6en, t}a left ^^m nit bcnugcn, boran (5l)xiftuy felb genüge l)at,
fexet ubir 6[)xiftum imnb Ißtüingt fold; t)cl)mlirf) bing anä) t)f)ni unnb ben
fernen ^u offnenn, t)a öottilgct fo(cf) l)el)mlid;, 6t)nftlid) betjc^t unnb xid;t r.
Quff et)n 35ep[tif(^, menfd^lid) f)et)mlic^ Bel)d)t on aEen gxunb unb uxfa(^'?
yi(Uti).i8,i9. 31. S)a§ ift aud) feo [taxd obex nod) ftexdex, ha^ ex jagt : '3iVnn ^iiiccn
unttex nid) mit cl^nanbex eljuife finb auff cxbenn, lr)nxubex cä fet), boö fic
bitten, ba§ fott ^^n gefc^e^en öon mei^uem öattcx, bcx ijm :^t)mel ift\ ^d)
met)n, baS ^el)^ bem ^apft t}nB mauE gxiffen unb fetjn fpljntüebifd^ gefe| ^u lo
ftuden ^uxiffen. 6x jagt ijn gemel^n: 'luenn jioeenn unttex euc§', jpxid^t nit
'trenn bex Sap[t unb le^, pxieftex unb buxgex, munidje unb patox", ^onbexn
'|tüeen' JDex fie fcljn, tüenn fie nux 'untex eud)', bay ift 6f)xiften fetjn, unb
'auff exbcn', bay nit ijcmanb fidj untexftet)e, tuie bex 33apft, bie tobten Ijm
fegfetüx obber i)elle ^ux lo^en. Unb 'Itiaxl^nn fie et)nif3 ioexbcn 2C.' ha xebt i^
ex fxet), nljmpt nidjtS au%, '6egxet)fft on allen 3lüel)ffett aud) bie funb, ^o
3tt)iff(^en Bxubex unb bxnbex ge^anbeEt tüexben, unb !uxij umB aEe bing. 5iu
^oxe ha^ uxteljE unnb öefd;lufe: '(ä§ foE t)f)n gefd)et)en üonn meijnem bottex
^m ^ijmer. 8i^e ha, tüay tüiEtu me^^x unb ftexdex^ ^aBen'? ß^xiftuy ift ba,
bex öattex ex^oxet, ^o nux ^tüeen aEel)n Bitten Ijnn 6l)xiftu§ uamen Ooxfamlet, 20
toaä fie lüoEen obbex buxffen. £)xumb laft unfe nux fvifd; unb fxolic^ ex=
lüegen auff fetine !laxe tüoxt, unb e^nex bem anbex Bel)(^ten, xabteu, ^elffen
unb Bitten, h)a§ un^ t)mex an ligt '^el)mlic^, e§ fei) funb obbex petjn, unb
l)^e nit ijtüel)ffeEn an fold)ex liedjtex, l)eEex tjufagung gottiy, fxel) unb fxolic^
bxauff ^um facxament gelten unb ftexBen, öiel fii^exex unnb getüiffex, benn 25
auffö ^apfty Ije^mlid) Bet)c^t, bie luetjE bie felBe teijiten gxunb l)at, l)ie ift
abex el)n ftoxdex gxunb. ^^^a id) fog lucl)ttex unb Juaxne, bay t)l}e niemanb
eijnem pxieftex ol^ eignem pxieftex t)et)mlidj Bet)d)t, ^onbexnn al^ eignem ge=
mel)nen Bxubex unnb (Sljxiften. Hub bay baxumB, bie toeljE bie ^epftifd^e
Bet)d)t fel)n gxunb l)att, baö tül)x nit auff ben fanb Batnen, ^onbexn bay lol)x ;«
tjnn fxafft bi^ex luoxtt 6I)rifti Bel)d)ten, txiem iüix Bel)d)ten, ejj fei) let^ obbex
Pf äff, unb baxanff un^ fedlid; lct)nen unb txoften, baö iuenn ijh.ieen mitt=
et)nanbex fidj l)nn fel)nem nameii Ooxfamlen, ha'5 ba 6t)xiftny fei;, luaö fie
tl)un, i)l)m gefaE, h3ay fie Bitten, Oom öattex gef(^el)e, baxan l)t)e nit t^lüetjffeEu.
5fiu !an man ^^c nit Beffexex toetjfe ijnn (S^xiftuS namen ^ufammen !ummen, 3.^
benn ba§ man bie funb Beffexn, fclju gnab, ^ulff unb txoft fudjen ItiiE, ha^
1 lompl M 2 forbert D 3 jn 1) gnuge M 5 bcvtilflct M unb ß^riftlitf) M
9 Dom A ^^m C 10 gre^ffcu CM 11 Iju eiffen C ju rcl}ffen M 12 tnuncf; 1)
jitund^ CM 15 JU erlofcn D cnife C 18 ^otc M 16jc^lu| A 20 txljhxd M berfamlct M
21 35axumB B("M fxottcf) M 22 aitbcvn D anbeten CM 23 l)cmet 1) 24 Ic^t^ter U
froüd^ M 2(j iclbcu 1) 31 Wen C 32 bxauff BCM kincu l) 33 uorfamelcu C
öerfamlen M 35 tomen M
23on ber S?et(^t, ob bie ber SBa^ft madjt tjaBe ju gerieten. 1521. 185
t[t ^^m ha§ nlter Iie6|t, ba tüirt t)\)t fet)n namc unb ct)re geflieht, unBer namc
unb ef)re ^u nickte.
%u% biBcm QÜen itijm tütr nu, tDie fern un^ 33cp|tifc^c tt)rannet), auß
bey teuffei» rabt, bom (Suangeüo unnb ß^tifto, ba|u öon alle unterm troft
ö unnb l)c^ll gefuret Ijatt, unb ha für bennoc^ aller toeltt gellt, gutt unnb e^rc
gcratüBt, olB f)ett er§ h)oll au^ gerieft, ba» tüenn e§ nit un^er öorbienft
hjere luxib gott öorfc^ulbt, UUiä) tncre, hai- tüix t)^n mit fet)nem tcuffcl» ftuell
|u pulDer malmeten. G§ ift ber rec^t, er^, l)ert)6t ^Jlnti(^rift, Unlc^en, 06 gott
h)tll, un^er ]^err 6f)riftu§ gar fester ^nn aögrunb ber gellen ftoffen inirt burd^
10 fetjue |u!unfft. ?lmen. £)arum6 laft un§ un^cr fcf)ulb benennen unb un-
bandparfet)t betlagenn. äBt)r l)a6en gotti» tnovt unnb gnaben nit anffgenum=
men umB fonft, brumb §at er un§ ben ^a:pft geben |ur ftraff, ber un^ feljne
lugen unb ^rt^muB öorfeuffet um6 all un^er gutt, let)B unb leben, biß ha^
er fcel, lel)b unb gutt öorfc^lunben f)at unb nod^ teglic^ borfc^linbet, unb laft
15 unfe et)ntrec§tlic^ bitten tuibber ben felben teuffei» ftantf unnb gretüel ^u 9tom,
ber aEe hjeEt dorgifft, ha§ gott Inibberumb fetjn n^ortt erl)ebe unb bl)» funb=
liefen öorbcrbtic^en menfc^en gefe^ öortilge. 2:;a^u !^elff unß (i.t}riftu5 un§er
§err, gebenebe^et ^nn elüig!et)t. 51 -B^ 6 3^.
2 ntd^ten D 3 3Bcp[ttifc^e A a9ät)ftttf d^e D 4 aUcm ü 8 ntalctcn D 1 1 auff--
genommcn M 12 batumb BCDM 13 bcrfeuffct M 14 betjd^lungcn M berjd^linbct M
15 ainttec^tigfUc^ U gtartel D 16 Ocrgifft M 17 üerberbUc^en M bcrtilge M
186
23on bet 33eid)t, ob bie ber 5Bap[t madjt f)abe 511 gerieten. 1521.
2)er Ä^nubcrtt uub arfjt5cl)cub ^^falm
nuc^Ut^ 511 betten für bacs niortt gotti?' tjur l^ebenu tuibbcr bcn grufjen
fc^nb be£^ felkn, bcn 23a))ft unb men(t^eu (cre, tjorteutjt^et
burdj 2). SOkrtinum Sutfjcr,
3e f)cBreifc^ Ijung f]att 22 BucfjftaBcn, unb bcr ^^io|)r)ct l)nn
biffcm ^^falm l)att auff cljn igiicfjcu bud}[ta6cu 8 liev[3 gc=
madjt, bie ficf) attc ad^t ann bcm fclBcn BiidjltoBeu anial)cn,
t)ntt al\]o eljn öct)ftHd) gotüc^ ipid Iju gcrid;t, bo» man
tcglicf) üben foEt.
60 ift ober |u merden ^onberlic^ auff hau tüortUn
'2)e^n'/ iuilc^y faft inn otten tier^en ober l)()e fel)ni§ gtcii^
meffigen ftctt, bamit er un^ abrct)ijet öon menfd^en lere unnb nnff gottiS
lere bc()allten tüill. 2)rumb joU mann and) mit bem ()eiijen folgen unnb ob
bem felben irortt et^n luibber Initten cr^el^gen t)m fjerl^en auff bk menfdjen
lere unb el)n begirb ]n gotti§ lüorttcnn.
Wan mu^ nu(^ aUe fe^nc iuortt üorfte^cn, alJ5 ftet)C er für got l}U)iid)en
fet)nen feljnbenn, bie ju ^"^m trachten mit gemoltt, Uften unb altem öormugen,
mit tüildjcn er ^u t^un l)att ubir gottiS unb menfdjen leren.
». 1.
5. 2.
SB. 3.
SB. 4.
SB. 5.
N Aleph.2
1. 6elig finb bie ganlj gefunben^' auff bem ioege,
bie bo lüanbelln tjnn gotti» gcfc^e.
2. 6clig finb, bie bo bcl)ueten'' fet^ne ijeugni^,
bit t)t)n Oon ganljem ^er^en fudjen.
3. 2)enn bie bo übel tl)un,
lüanbelnn nif^ Ijnn fernem tocgc.
4. 2)u l)aft ge^el)ffen be^ne fatjttngc
|ul)alltenn fei) er.''
5. 5ldj ba^ fid^ me^ne tuegc rii^teten'^
^u l)allten be^ne gcpott.
2 3u ergeben D 3 be§ »a^jft IM öcrbeutj^t M 4 Sautfjct D .5 .^"»el^roifcO O
12 fteet CM 13 „md)" fe^U in M Iß Derftef)en M 17 bcrmugcn M IS totlc^e A
tüitc^em HCM rteld^cm 1) lere M 19 D läfet 1)iev unb h)cttcr^in bie l^ebr. SSud^ftaben fort
21 ba D 22 behüten BC bel)uttcn M fein D 23 ganzen ßC 24 ba D 25 lueg D
') Sergl. »b. IV 6. 304. 305.
einzelnen Octonare ein.
-) yutt;er§ Otanbgloiicn fc^en tt)ir am ©d;lufe bei;
25
jLer .^unbertt unb ad^tjetjenb 5pjalm. 187
6. £)enn hjctb iä) ntt ^u fcfjanbcnn/ s- e.
iücnn iä) aufficf)e auff alle bct)n ge^et)tfc-
7. ^(^ tocrb bt(^ loben mit richtigem !^er|en,« a?. 7.
Inenn iä) erlern bie gerieft bctjner gerec^tidett.
s 8. 2)e^ne gepott tüill id} fjolltenn, ss. s.
borla^ mic^ nit all^u fef)er.''
S)a§ iüorttlin 'gan^ gefunb' 6cbeut gel)[tlicf) gen|e unb unborle|ung, i.iim. i, lo.
tütld^y 8. ^poulnS offt Brautet ah Situnt et 2^imotl)eum, ha er ba§ gc)unb2.2tm. i, 13.
tüort, gefunb lere, gcfunb glotüBen, gefunb glctüBigen nennet, baö ift, bie !ct)n xu. 1, 9. 13.
10 fet)l ^oBen, fic^ nit flicken mit anbernn leren ber menjd^en, toilrf) er nennet
'fied^en circa qucftionem ac". i.jim. p,4.
* Sie ni(i)t§ me^r Bcburffeu ju bc^nen gepottcn, finb al^o bamit gan^ unb
gnugfam frum. ^ Sae fie ly^u nit gcnummcn Irerbeii burd) meiifd^enn (erc
unb '^a^. *= äöie fic^ bod) öovnieffen bie menfc^cn lerer. ^ 5Daö mann t)^r
15 allet)n inartte. " S)a5 fie nit üDr^i)nbcrt unb frum tt?erben burc^ menfc^en lere.
^ (Sonft lt)irt etittell fd)aub au^ menfc^en lere. « Sonft loben fie fid) [elb mit
frummen et)gen fu(^tigeu 'perlen. ^ S;a§ ift, Wenn er nit aHc^u lel)ben lefftt,
^onbern auä) burd) leljben ober luft abfallen.
Z Beth.
20 1. 2Bart)nn !an e^n iungling^ fetjnen ^fabt ret)nigen? s?. 9.
tnenn er fic^ ^ellt nac^ beljnem toortt.
2. SSon gan| met)ncm ^er|cn ^al iä) bic^ gefuc^t: as. 10.
la^'' mid§ nit fet)len be^ner ge'^e^ffc.
3. ^n met)nem l)er^en ^06 iä) öorh^aret beijne rebe: s. n.
25 barumB*= tuirb ic§ für b^r nit fe^n e^n funbcr.
4. @eBenebet)et'' fet)ftu, §err gott, »-12.
lere mid^ be^ne gepott.
5. £)urc§^ met)ne lippcn ^ah iä) öortunbigt «.13.
alle geriefte betjni^ munbi^.
30 6. Ubir ben lüeg bet)ner ^eugni^^ bl)n iä) §0 f rolid§, ??. u.
ol^ ^emanb mod^t fe^n uBir allem reid^tum.
7. 5Det)ne fa^ungen Inill ic^ auflegen« s. 15.
unnb fe^en auff be^ne pfabt.
8. 3" bel^nen gesotten tüill ic^ mic^ l)allten, sj. le.
SS tüill nit borgcffen*' be^ner toortt.
4 gcrid^te CM ß Sßertal M 7 unOcrle^ung M 9 glaube BCDM 10 \d D
i:{ gcnugfam I) gcnomcn M U bertneffen M 15 öct^inbctt M 17 kftct I) 18 ab=
foUent BCDM 23 fe(en 1) 24 Dcmaret M reb D 2s Icff^en D ücrtunbigt M
29 getickt KCDM 30 bcm M froUc^ M :jl aUeii CD :J2 fa^ungc BCM fa^ung D
ic^ ftiiü C 35 öergcffcn M
188 S3on bet S?eic^t, ob bte bcr 'i&ap^t mnc^t tjabc 311 gejjietcn. 1521.
S)q§ tüorttte 'auflegen' ^ ^m 7. öcrfe Iie^ft crfurbringcn uub auMtvet)c^cn,
ba§ bic metjnung flar an tag fumme, tüie bie tl)uu, bic bo gloBii» un^ coni=
mentitn. 5l(§o foEt gotti§ toort getrtekn unb au^gef(^e(et, au^gcpult ubtr
bic tnenfc^en lere erfur|ogen Serben, ha^j fie ju fci^anben hjerbenn.
** 2)en man fonft mit biet Jüet)^cnn terct nnb bodf) ni(f)t§ '^ilfft. ^ 2)ur(^ .■,
öorBtcnbnng Ij^x^ glet)ffenö. '^ 53tuB aber für l)l^nen and) et)nn fe^er jct)n, baö
tc§ Ijl^r lere ^nn mct)n l^er^ nit ta^. ^ S)enn fie t)ormatebel)en biet) t)nn mir
umb beiner gcpot lüilten. ^ |)at) nit gefdjUiigen au^ furcht t)t)rer gen^altt.
^ 2)a§ teret bie öorfotgung umb beiner tnort lüilten, aber ntl)r genngt, baö ic^ für
bir nit fnnbige t)nn bem t^^un. » Ob fie nmll mir fnr'^allten l)l)r treten unb n.
öorpieten bel)n mort. ^ 2öie fie t^nnn burc^ ^nfa^ i^rcr lere unb Wxd.
:\ Gimel.
35-17. 1. $öorgente=' beljnem !nerf)t, §0 iriib irf) leben,
unnb trill f)aUtcn be^ne looit.
2J- »s- 2. 21^u Quff mct)u äugen, bo§ ic^ fcl)c 15
auff bie inunber^ on beljncm gcfe^.
®- "• 3. ^ä) btjn ct)n frembbling" ouff erbenn,
öorpirge ia^ nit für mt)r beljne gc^c^^.
^•20- 4. 53ce^n feel ift tju mallmef' für fernen
naä) bctjnen gcridjtcn ju aller |eljt. 20
»•21. 5. S)u ftroffift bic brcd;cn, unb finb bormalebctjct,
fie fehlen'' on betonen gcl)ct)§cn.
38-23. G. SÖJcltjc üon mt)r hie ^ä)anh^ unb fdjmac^,
benn id) bcl)ucte bet)ne ^cugniffe.
®-23- 7. 6§ fi^cn auä) furftcn^ unnb reben tnibber niidj, 2.^
unb bcl)n Inec^t legt au^ bel)ne gcpott.
^•24. 8. ^Jlc^n tju^alltcn ift ^u bcljncn tjcugniffcn,
unb fie fe^nb met)nc'' rableutt.
3)a§ iüortlin '|ul)allten' ^ ^m 8. öcr^ bi§e§ unb borigen bnd)ftaben§
l)cl)ft, ba§, tuen ijcmanb furgclcgt tnirt vielerlei}, unb er fidj ^n eljnem t)cllt 30
©prirf)iD.8,3i.unb tt)ut, bamit er an,]cl)gt, tnaö l)t)m gefeilt. S^o fprid)t bie lnci)^t)ctjt5^^rot)er.8.
1. OTof. 4,4.5. 'belitie meae. ^d) l)ollt unb tf)uc nti(^ ^u ben mcufd^en', unb (iJeu. 4. 'refpcjit
2 fome M bo 1) •) oufegc^u^ BC augge'ßufel I) 6 öctMenbung M jtc§ D
„auc^" fc:^It in CM 7 bcrmalcbetjeu M 8 jtcg gchJoUä Ü y bcrfolgung M mid^
fcnügt D 11 berjjietcn M Icr BC;D 1.3 »crgclte M 18 Scr^Jirgc M „fiir mtjt"
fc:^It in M 19 berfcncn E 21 örcti^tcn D öcrmalcbekjct M 22 ötclcn BCDM
24 fcel^utte M 28 tnc^n M rabt§Ieüt^ D 30 hjonn D .31 gcfottc CM
') n-^ir. 33crg(. 58b. IV ©. 284. ^) o^3.'y:»\ä unb nirsnuJn. S3erg[. oben 6. 86.
Xet .ipunbertt unb ac^t3e^cnb 5pfalm. 189
beuy 2c. ©Ott ti}d unb ^iclt fi(^ tiu 5tBett unb fct)ncm opffer, aber t.u G^üin
unb fernem optfe^-" t^et unb t)ictt er fic^ nit', unb i[t tiu mall eljn fepn lüortle.
* S;a§ fie fe'^en ba burd;, ba§ ic^ bet)ne trarl^et)t füre unb tj'^r bing un=
rec^t fet). ^ Senn on creu^ unb ftiunber mag ntemant frum fet)n. " Jpab
5 fetjnn erb, benn bet)n n»Drtt, brumb laß mirB- ** 2Bie ^m morfer et)n bing ju
ftoffen loirt, aI§o 3uftoffen mic^ bie anfec^tung ubir beinern wort. « SÖQe n>oI(
fie meinen oiel anber^, ftc treffen^ allein, unb ic^ foU festen. ^ 9ti§o mu§
gottie h?ort toractit unb üorleftert nierben. » Senn gro^ tjauBen fallen t)i)n ju
unb mt)r ab. ^ ©ie i^aüten fid) ^u ben groffen unb meinen, mein ftercf unb
10 Tob finb bet)n Ujortt.
1 Daleth.
1. 5Jletn feet ttebt'' am puloer ber erben: ».25.
mac^ mic§ lebenb nad) bet)nem mortt.
2. ^Jletjn tuege'' i)ab id) DorJunbtgt, unnb bu f)aft mt)r a. 26.
" ( -x s> V, V ii anttDortet:
lere mto) oet)ne gcpott.
3. Jöorftenbige*' mt)r ben Ineg bet)ner fa^ungen, «-27.
Bo mill i^ auflegen bet)ne tüunber.
4. 2)^et)n feet t)att ftd) Dortropffelt'^ für gremen: «-28.
20 richte mic^ auff nac^ bepncm tnortt.
5. S)en toeg^ ber falfc^e^t ia% tr)et)d)cn Hon nii)r, »-29.
unb gnabe mir bet)n gefe^.
6. Sen Ineg be^ glalrben»^ f)ab idj crmelet: »-30.
beljne gerieft ^ab ic^ mir furgepilbet.
25 7. 5tn betonen ^eugniffen ttcbe^ iä), «.31.
toB mic^ nit ^u fc^onbcn^ tnerben.
8. S)en n}eg be^ner gel)el)B h^ül ic^ tauffcn, »-32.
benn bu ^aft met)n ^er^ auBgcbrcijtct."
^ 3d) bt)n gan^ ^n nid)t irorben unnb (ige t)nn ber afc^en für ber tt?eEt,
30 bie gefjt empor t)n lufften. ^ 3Ber fei)n funb bcfennet, bem öorgibt gott. l.Ssocin. 1. i.sofj. 1,9.
£a5 t^unn bie gotloBen nit. "^ 6^5 teret fid) üon unB felbs nit, ^onberlid) pnn
ber 5et)t bes creup barffö woll gottie jn ei)nem met)fter. '^ Sie Tjatt fid) unBL^I
bnr unb mube geniet)net, ^0 übel i)ah id) nüd). *^ Ser fid) üonn natur unb
burc^ boB lerer faft er.^u nottiget. '' Ölauib unnb tt?ar^eit ift l^ie ein bing: onn
35 glarob iftä alliB trug. *^ "Dcit an menfd)en leren. '' 2a^ mid) nitt tljnn, be§
id) mic^ fc^emen muffe. ' duftig, troftlic^ unnb frolid) gemad)t.
3 fuTC BCM 5 barumb D miitfct D in morfat E G jerftoffen D 7 fcten D
8 öcta^t M ocrteftcrt M 10 tobt U 14 rteg D octtunbigt M 15 geanttoort D
17 SBetftenbige M 19 öcrtropffelt M gvcincn I 27 H)i(c^ (" 32 creutj CM bebarff? D
öuB bur A, t)on BCDKILM in „önfe" corrigirt, Don N unb ber Söitt. unb 3en. 'iluvg. in »gon^"
umgefe^t; F on^ -H bofe BCM ;)ü lere M
190 3]on bev S3et(i)t, ob bie ber Jöapft madjt t)abe 311 gepieten. 1521.
n He.
58.33. 1. ^txx got, iinterh)et)^e tni(^ ben h)eg betjnet ö'-'l'ot,
uTib iä) tüitl l)^n 6et)ueten 6i§ on^ enbe.''
sj. 34. 2. 33or[tenbige mid^, ^0 T6e§uetc tc§ bcljn gefe^
unb tütUS t)aHten au% met)nem gongen'' l^er^en. 5
9J. 35. 3, ßet)tte int(5§ auff bem ftetjgc bet)ner gel^e^^,*^
benn t)nn ^"^n fte!^t mct)n Begtr.
38.36. 4. 5le^ge tne^n ^erlj |u betjnen ^cugnt|fen
unb nit auff ben nu^.**
58.37. 5. Ubirfure me^n äugen, ha^ fie nit feljen bo§ ct)tele:^ i«i
maä) mid) lebcnb l^nu bequem hiege.
SJ. 38. G. 9lt(^t Quff beinern fnec^t be^ne rebe,
auff ba^ ex bid§ furc^te.^
58.39. 7. UBirfure« bie fdjanb, ber id; miä) befotge,
benn bet)ne gcrid^t fe^n gutt. 15
s. 40. 8. 5l^m iüaf)r, irfj fe§ne mid) nad) betonen foljungen,
mac^ mid) lebenb ^nn be^ner gered^titfetjtt.'"
^ 5iit abfallen burc^ lieb nod) Iet)b. ^' S)a§ mag nitt gefd)e'^en ijnn
®ai. 6, 13. inenfrfien leren. '^ ^Jlcnfc^en lere furf^en nur X)^x ebre ©al. 6. unb t)l)x begir ift
jHöm. 16, 18. trum. '' 5lIIe mcnfcben lerer ftnb etigen nutjig Üto. 16. ^ Unter bem el)ttel 20
mu^ man fet)n, foE aber nitt barnad^ fcbenn, toie iuoE fie fe^r ret)^en, fonberlid)
ba§ gle^ffen ber teren. ^ .^el)n furcfit, ct)ttel öormeffenbct)t ift t)nn menjcben
leren. » S)aä fie nit auf mir btel)be, unb id) ha burdj abfiele. '' Ttit l;n
met)ner nod^ ber menfd^en.
1 YOU. 25
25.41. 1. Unb Ia§, tjcxx gott, himnten t)n mic§ betinc borm^er^ideit,''
bet)n t)et)U nod^ betjuer rebe.
88.42. 2. Unb ntei^nem fi^cnbler Inil id) onttnorten ba% Inoi't,
benn metjn t)offnung'' ftet)t l)n beljnen toorten.
as. 43. 3. Unb nit*' la^ ba§ tnort ber lüart)eit bon metjnem munb faren m
benn auff be^ne genest ^oi-r id). ^ \ >
aj. 44. 4. Unb id^ iniU polten bet)n gefe| alltoeg
öon e^ner ^e^t ^ur anbernn ^merbar.
3 Behüten C 'Dcl^üttcn M 4 SSctftenbige M 'behüte C tc^iit M G fteg D 10 ll'6ir=
filte M citer 1) 12 beincn CILM 15 finb M 21 „fott" fe^tt in IL 22 ber--
mej)enf)e^t AI 2:$ barburd^ D 2G 2Bn C lomcn M beinj C 28 meljnen M
30 meinen C 32 geriete C 34 feu ber CM
S^er .^unbertt nnb aditjeticnb ^^fatm. 191
5. Unb id^ Irerb luanbeln l)nn ber Brel)tte/^ »■ 45.
benn id^ ^ab gefui^t bc^nc fa^imgc.
6. Unb t(^ irtll rebelt bon beljnen |eugntffcn für ben !unicien/i^- «
unb h)tU ntt ju fdjanbcn'^ tucrbcn.
5 7. Unb ttJtll mii^ ^^allten^ 3U bc^nen flefjeljffen, ».47.
iutlc^c td) UcB ^oBe.
8. Unb I)eB auff met)n §enb ju bctjncn gc^et)ffen, bit id§ UcB«- 48.
unb hjül au^tegen^ bet)n gepott. ^
i'i S)ay tüortle ^m onbernn ber^ 'ha§ tüortt'^ l)el)ft auff fjcBreifcf) qI§ öiel,
alB h)ie eS umB bic fa(^ ftcl)t, IdqS ber grunb ift, hifiy bic fad) fei), unb tft
ai%o ötel gcfagt: ^cfj i^itt mic^ mit mcljnent tcftercr nit fi^elten, nitt eljn
fluc^ umB ben anbern geBen, ^onbernn ^f)n laffen lefternn, iä) tnitt antlnorten
bay mort, linll fagen, U)a§ unb tüte bic fac^ on t)i)x felB ift. 6ic ^roBer. 27. spncfjm.a?,
1^ 'lerne ir)el)Bf)e^t, ha^i bu ntugift antniorten bem Icftcrer hav toort", ha^ ift, ben
^anbel, bie fac^, unb S. ^^aulu»: 'S)a» t)l}x hjiffet, luie t)^r foEt antlüortten lüh. 4, .;.
e^nem igli(^en\
* £11 Unlc^ ift fel)n^ gepottig tvnä gutt. "^ SrumB Unll tcf)§ b^r Be=
feC^en, micf) nit red)cu. "^ S)aö fareu ift, ^0 gott burd) fd)ulb left üon t)cnianb
20 tummen, lüaS er l^at, al^ üon ct)nem uutuivbigni Befii^er, tin)e er ^)Jlat. 8. fagt: ai?attf). s, 12.
'5Da§ rcid; gottiS foE öon cnc^ genummen uicrbcu\ '^ 3nn troft unb gutem '*' ^^"
getriffen, ou angft, tüild)§ geUnffen t)^euc nit ^aBen. ° Söerb uit t()uu, be§ ic^
mid) fd)enic aud) für fuuuigen, ^0 flar ift bet)n tuortt. ^ SÖill bcunod) nit nuff
funigen Bauicn, ^onber mid) 'fällten k. ^ 5lu§ pu^cn, frei) erfur ftrel)d)enn,
25 nl)eniant fdjelnen, nl^ bie el)nn Brei) l)in mau( TjaBen.^
T Zain.
1. ©cbenct an ha^j tnort, bequem tnccfjt gett)ann, 35.49.
barauff bu miä) ^aft laffen ^arren.
2. S)afferB ift met)n troft l)nn meinet bemutigung,* «.50.
30 benn bel)n rebe tnadjen mid) leBenb.
3. £)ic Urec^cn triegcn'' micf) allju fet)cr, sß. 51.
öon beinern gefe| ne^g iä) mid] nit.
4. ^c^ ()aB gebac^t an bet)ne gerid^t öonn altera l^er, ».52.
-Öcrr got, unb B^n getroftct° lüorbenn.
2 bein I) iacjungc A -i tunigen Ii<' fonigcn M .-) ger)el)f)en, bic ic^ ticli f)Q'6c I)
6 toilii^ CM 7 1) läßt „bie icf) lieb ()a&e" ()icr fort 10 §ebiai|dö J) 12 mctjucn -M
18 fet)ni§ M Srum CM 3)arumt) D 19 lafjt D 20 fomcn M hjci; ^att F 21 gc=
nommcn M 22 333cr CM 23 fonigcn M bcnnod^t 1^ 24 tonigcn M jonbcvn M
fiu^cnn 1) ol öxcd^tcn D
') '^?!'' ■) ^- ^- itnbcutüd) rcbcn ; iicv(-i(. (shintm, 3:ciitfd)e§ 2ßbrtcvbuc() II 354. 355.
192 S^on ber Seicht, ob bie bcr SBapft maä)t tjobi 3« gerieten. 1521.
».53. 5. ©turme*^ l^aben mxä) Befe^fen t)on ben c^otlo^en,
bic ba öorlaffen bet)n gcfc|.
S8. r.4. 6, 2)e^n ge:pott fe^nb tnet)n fangtibe
t)nn bem ^a\ü% tnetjner itjollfatt."
as. &5. 7. ^d§ !^a6 ^nn ber nad^t QU bet)nen namen, .^evTgott, gebolzt 5
unb toiU ^oUten betone gefe|.
sß. 56. 8. 3)affelb ift ntc^n et)gcn tüorben/
benn bet)n fo^ung iüill id; be^ueten.
S)a§ tüortlin l)m 3. öet^ 'Stiegen'^ ^e^ft, ha^ man gotti§ trort t)or=
teufd^ctt unb (erct untei* gotti» nomen Tiienfd^en lere. £)q» tretjBen oEe 10
g(et)fener ubir bie ma^, !^orenn nit auff, fie ^oben benn l)bertnan Mrogen,
^f. i.i.pfa. 1. '^n cat^ebra ittuforum non febtf.
^ S)a§ irf) ^u ni(f)t uunb unter bvudft it)evb. '' ©eben guttenn fcfiein für,
bamit fie öiel öonn mi)r irenben, imb tljun bn§ mit groffem t)tet)|. " S)enn er
l)at nod^ nie bie gerechten enblic^ öorlaffen. ^ 2)ie gtel)^ner fturnien al(|et)tt 15
umb l)^r bing h?iber bie toarljeit, bie gal)t fanfft. ^ S)il3 (eben ift ein wallfart,
un|er toonung ift nit f)u, attein gottiö tüort ift un|er troft. *' ^ab fonft
fet)n gott.
n Cheth.
25.57. 1. ^Jletjn erbtetjll," ^err gott, fag id^, e§ fe^, 20
bQ§ iä) ^oUte £)g39i(5 h)ortt.
3.58. 2. ^ä) '^ob geftel^et für bet)nem ongefid^t au§ ganzem !^er^en:
gnabe mtjr naä) 3)ß39lg9i rebe.
58.59. 3. ^ä) t)ah met)n tücge betrachtet
nnnb tüill !erenn metjn fu^ t^u S)635^^9i ^eugniffen. 25
as. CO. 4. ^ä) ^ab gee^let^ unb nit öor^ogen,
|u l^anten 3)(S35^ gel§el)B-
58. Gl. 5. ^er gotlo^e ^atxjffe l^att mxä) beraubet,*"
2)6391 gefcl^ t)ah iä) nit Oorgeffen.
a. G2. 0. 3it ntitter nac^t ioiU iä) auff ftel^en bid§ 3U loben 30
ubir hu gerid^te 5Dg3^e9i gered^tidfetjt.
S8. 63. 7. ^ä) bin mitgeno^'^ aller, bie bid) furdjten
unb l)allten 3)(g39^(S fa^ung.
SB. 64. 8. 2)6:39^(591 borm^er^ideeijt,« |)err gott, ift öoll bh erbe,
2)ß39i ge^ott lere mid^. 35
2 öcrtaffen M 3 ftnb C ß bcm gcfc^ M 8 Behüten M 9 bcrteütf($et DIL
tertcütfc^t F Dertaujd^et M 11 über M tiebermon B 14 grojfenn V 15 öerlaffen M
3)em cilel)§net C 16 gct CM 2:3 „-naä)" fct)U in CM 24 me^ne M 2.j beljnem M
26 üerjoaen M 29 Dergeffen M :}0 oufffte^e BC 32 tnitflnofe CM
') r^n.
S:er §unbertt imb oc^tje^cnb ^^falm. 193
^ SrumB ntuB iä) aurf) ^ie not Iin)bcu, aber ijfienc 'i)ühm gniig. ^' 9(uff^i^en
unb }üä fte^eii ift ^u xnd gelten t)nn gotti^ irege, unnb fcfiiret^gen ift Bo öiel
al^ wiberfinnifc^ leren. '' Cn- tjat mir öiet fjer^en abmenbet mit l^Tjrem gleiBen
unb liften, hu burc^ folt^ fc^ein bet)n öorgcifen. '^ Söic fie Iei)ben, lei)b id)
i, aud), wie S. ^^^anhie jagt. '' Unb tüiü leQber niemant au ueTpnen, öorfolgen2.(>or.n,29.
fie baju.
i: Teth.
1. öeiT gott, bu fjaft gutt get^an betjium !necf;t «-es.
UQC^ Xi^^s^WM iüortt.-
10 2. 6t)n gute orbnung unb crtentntB ievc mid;, «• ec-
benn 3)(S35^g^^^ ge^elj^ ^ab ic^ gegleiübt.
3. @^e i(^ gebemutigt tüartt, fiaB ic^ gefetjlet, «• f-?-
aber nu Rollte tc^ S^ö^^i® i-'c^e.
4. S)u 6tft gutt unb gutt^etttg, s. es.
15 lere uuc§ S)ß35i(g ge|3ott.
5. 2)te ureigen !§aBen falf(^e^t° uBir mid) ^ugeridjt, «• C9.
iä) lüiU bon ganzem ^cr^en 6e()uetcn 2;G3'i)i fa^ung.
G. ^i)§r ^er^ ift borbidett'^ luie ba^j fdjmaltj fett, '■«• 70.
iä) tüiU miä) |u 2)g39ie5Jl gefe^ I)aUten.
20 7. ©utt tft§ mir, ha?- bu mid^ I)aft gcbcmutiget,^ «■ ti.
ba§ ic^ lerne 5:63516 gepott.
8. ©utt^ ift mi)r ba§ gefe| £63(5135 munbtB ®- '•^•
uBir aüe taufent gollt» unb filberB-
Ter anber öeiB tDtü ba»: £)i| leben mag on euBcrlid) lt)et)Bc ber ge=
-'^ perben nit fel)n, Bo bit er, ba§ t)f]n got lere el)n foldj tucliBf, bav er nitt
brauff falle, a(B fei) fie ber rec^t grunb, unb blcl)b Ijuu crfeutniB unb redjtem
unterfc^el)b be§ eu§erlid)en unb tjnnerüd^en tueBeng.
^ 5tit nad^ met)nem borbienft. ^ Senn niemant nnnj^, tuie Diel unr iivren,
biB ba5 bas (^reutj lere, wie fern wir öon gotie gepott feiin, fiunft gel)en wir in
30 unBcrm eqgen willen unb wiffen§ nitt. '^ Sie prebigen unb Ijüllten mir fnr
tjtjx lugen, bic folt id) ^oren unb auff nel^men mit gewallt. '^ ''))nn if)ren et)gen
leren, bie t)l)n fo feer gefallen. " SaS id) mid) erfenne, wie ic^ mid) l)nn allen
bingen gefudjt Ijabe. *" Sas id) l^infnrt bid; unb bac- bei)ne fud).
1 genug D 4 (cftern M fotc^cn ^[ üevgeücn M 5 Pcrfolgcn M ^<^ orbnung
t)iU crfcntniß <'M 1'2 gcbumutigt .M gcfeUet CM gefctet D 14 unb guttig (' giittig M
16 »redeten U 17 bet)uttcn .M IsoevbicfetM 20 ift CM gebemiitiget M 24 onbevc C
28 berbienft M 29 feit U fet) .\HC •■12 ic()ev M
2utf|CT§ SBerfc. VIII 13
194 2]on ber Seidjt, ob bie ber $8apft mac^t ^abc 311 gerieten. 1521.
^ Jod.
58.73. 1. 2)6^516^ f)eub §aben mid^ cjcmndjt uinib bcveljttet,
öorftenbigc midj, ^0 lerne icfj ^(S^i^i gel)et)^.
<s. 74. 2. S)ie bic^ furchten, fd^atren'^ mid) unb fretnen fid^,
ba§ ic^ auff S)(S39ie tüortt r)ari-c. 5
58.75. 3. ^ä) crlenii, -öert got, ba§ ®63'9^ gertd^t finb gere(^tidel)t,
unnb l)m g(alt)ben'= ()a[tu miä) gebemutiget.
58. 7c. 4. Sa^ ^(^3516 6ax-m()erljitfe{t'' fel)n mein tvo[t
nad) 3)ßS^iß^^^ i^ebe ^u beljnem biener.
58.77. 5. ^a^ nBtf mtc^ fnmmen 2)(^:35i Barm^ev^ideit, ^0 lebe id), 10
benn ]U 2)6^9^05^1 gefe^ f)allt id) mid).
58.78. 6. S)a5 bie öred^en innffen ^,u fd^anben tt>erbenn,
benn fie mit fntfdjetjt mid^ ^u nnred;t" madjen.
3d) tüill aber nufstegen S:(S39t(^ fat'.ung,
55.79. 7. 3)ali |i(^ |n mir Oefercn muffen/ bie bidj furdjten n
unb bie bo erteuncn S)(^35iG ^eugniffe.
58.80. 8. Sq^ mel)n ^er^ ganlj^ gefunb felju ijnn 2)(SS9'i69i fa^ungen,
ba^ id) nit ^u fd)auben tnerbe.
* ^d) Iil)n bel)nn etjgcnn, (afe mic| nit frenibo (erer f)al)en. ^' 5)ie frum=
menn fe'^en iiiict) gern iiiinb fvetiHMi fid) iiu't)ii, aber ijljenen bijn id) et)nn tobt l)nn 2ü
äugen. '^ älJarl^eit. '' 'Jtit niei)ne icerd, benn baö ift ipibber ben glatobcn
unb tttar^et)t, bart)n id) bl)n bemntig. '^ U>orferen mel)n lere unb bringen fie
fetfd)lid) für, fid) iju fd)murfen. *■ 3)ie gotlo^enn fcren bie anbernn alt unib.
K Cn fei)l, ei)nfeltig, ba^ nitt bnrff nmngevlei) nu'nfd)en lere unnb flidiuerrfe, luie
broben ^ am erften öer| be§ erften bud)ftaben ift gefogt. 25
Z Caph.
si.M. 1. 9JUt)n feel ift oll^^ iüorben nad) "i^^^^mm tctjU,
auff S)(539i Inortt l)a5 id) gel)arret.
58.82. 2. 9Jle^n angen finb all lüorben'' nad) 3)@3i9i69{ rebe
unb fagenb: äBenn iüilltu mid) troften? 30
58.83. 3. X)enn id) Bljn toorben Inie el)n lx)el)nfd)land)'^ l)m gereud)e:
3)6391S gepot» ^ab id) nit öorgeffen.
■i 5öerftenbigc M 7 gebemutiget M y jet) M 9 ^Jiqc M lü tomen M
12 meisten D l.j fcvcn M Iti ba BCDM aeügnüfe D 19 tere CM 22 Sßer--
feven M 24 fe( I> büiff B bütff D 27 beincn CM 29 fe^n D :W fagen M
32 S;{s3(s© C 3;ß39fe3 1>>^^1 oetgefjen M
») Oben ©. 187.
2er ^unbertt unb ac^t^e^enb ^^falm. 195
4. 2Ba§ finb boc^ bte tage"^ 3)ß39l35 !ne(^ti§? «• s*.
tuen lüilltu gexi(^t fällten uBtr mel^ne öorfolger?
5. i)te brechen ^aben'' mir aufläge aufftragen, S8. ss.
totld^ lüt tpat nac^ £'ß3yiß"":)Jl gefe^.
5 6. 5lHe 5:^39^ ge^ct)t3 ift glatoBen/ ». ss.
mit talf(^et)t öorfolgen fie mtc§, ^tlff ml)r.
7. ©te ^aben mtd§ gar naä) all gemacfjt aitff erben, sb. st.
unb iä) ^aBe nit öorlaffen 3)6^9^6 fa^unge.
8. 91acfj £635169^ 6armf)er|tcfet)t moc^ mtcfj leBenb, «. ss.
10 ^0 tüill id) t)aUten bte |eugni§ 5)63l5iS munb^.
^m 5. üerB 'bie breiten' finb, bie bo !un unb ^'^n felb» tnolgef allen,
on furcht faren, h)ie ber ^apft unb bie fet)nen t^un. 2)iBe nennet S. ?Paulu§
Sit. 1. ^3üit!)aber,^ be§ felBen glct)c^enn 2. ^^et. 2. t)etiffct fie auc^ '5lutl)abcr, f Jj^t^Jy, lo.
bie fic^ felb ad)kn unnb anber t)ora(^tenn, faren fic^cr, alf? funbten fie nit
ir. ijrren, tnie benn aller gtelj^ne^ ai't ift, brumb fie tjnn biffent pfalm offt ge=
nennet tnerben.
^ gur groffen begirben burc^ bie toorfolgung. ^ S;a§ bie fet)nb ^o ftarcf
ha tt?ibber fturmen. '^ Qjorborret unb unnu^ für ber ftieltt angefe^en, ba§ mad)t
bie öorfolgung. '' Söenn fumpt megne ^er)t auc^ et)n matt, ba§ \<i) auä) mit
20 xcdji beftefjc? ijfjv Ijeijt ift alte tag. '^ äöie man Iju tifcf) aufftregt unb für fe^t,
alBo putjeun fie i)fjr biiig erau§, ha§> e§ foftlid} |d)el)nc uuub mel)ne^ m^bcrbrucf.
f 2Bar^el)tt.
b Lamed.
1. §err gott, i)mer unb t)mer 6efte!^te «• »g.
25 i)ß39l toortt l)m ^tjmel.*
2. 93on et)nem'' gefc^lei^t t)n% anber 6Iet)6t ^-©^^^ glatüB, "ß-^o.
hu ^aft bie erben Beretjt, unb fie ftc^t.
3. 3u 2^635165^ gerid^ten ftetien fie f)euttc, «• 91.
benn ade bing bie neu bl)r.
30 4. SBenn nit met)n ^u f)a(lten luere I5U 5)G39l gefe^, ».92.
^0 norburbe ic^ ijun meljncr bemutigung.
5. 3)mmer unb l)mmer tüill iä} nit öorgeffen Sß35^^9Uo^""Ö'^i'- ^s-
benn burcf) fie Ijaftu mid) lebenbig gemacht.
1 tag BCDM bcini§ C'.\r 2 bcvfotgcr M 3 totesten D G öetfotgcn M
8 öertQ^ien M K» beinc^ D 1 1 3n ABf uvciüten 1) üin I) 12 fotcf) 1) 14 Der=
ojJ^tcn M 17 oerfolgunfl M 18 ä^etbovrct M 19 öerfolgung .M fompt M mc^n M
21 bu^cn 1) binger qub C bing quo M f)erniiB D nibvebriicf D 24 bo? crfte „t)mev"
fe^it in M :in se^^JiCv^Jl M :J1 oerbürt \> nerburbe M bemutigung M ;52 üevgefien M
') ((v&('(&}jg.
13*
190 2?on ber SBeic^t, ob bie bei 5Bnp[t maä)i i)abe ju gcpiden. 1521.
SB. 94. 0. S)el^n 6t)n ic^, ma(i^ mid) felig,
benn S)6;39i fa^ung ^6 ic^ gefucf)!.
58.95. 7. 5lutt miä) tüatten bie gotlofeen, mid) umb^ubiingen,
3)^35^6 leugnife borftanb id).
SS. 96. 8. ?l(lt^ aümadjcn« ()ab ic^ el)n enb'^ geiel)en, 5
£)g^gi ge§e^^ ift fe()er brct)t.
a -Cb§ tüoE anff erben öorfotgt Inivt. '^ i)b§ Ji'oII iiit jd)el)net fuv ber
SRüm. 8, 28. njeÜt. '■ %iU bing finb forberlid) ben frummen, "äo. 8., tt>ie tDoU cö fd)el)net
\)i)x ntemant jo faft braudjenn al^ bie fet)nb ber n)arl)el)t. '^ ©ie »üerbcu el)u
mall auff f)orcn, ha^ wel)^ id). lo
C Mein.
«.97. 1. 2Bie ()aT6 ic^ hoä) ^o lieb 2)03^^ flefe^,
ben ganzen lag ift§ tneljn auflag.''
SS. 98. 2. 5)u l)aft mic^ iiBir meljnc fetjnb tueljBe inadjt biirc^ "i^ß^^KS^
c ^ Ti . k . . gcVi)§, 15
benn cö ift l)mmer nnb l)mmer ntel)n.
58.99. 3. Ubir alle me^ne lexer"' t)Q[tn miä) gefc^iebe gemad^t,
benn S)@39i ^eugni§ finb Tnet)n anklage.
as. 100. 4. Vibix bie ollten'' bin iä) öovftenbig,
benn 3)63^ fo^ung be'^uete idj. 20
as. 101. 5. ^ilUc pfobtcn ber bo^()cl)t i)ab idj ntcl)ncn fuffen öovpotten,
bQ5 id) 3)e3^)ie tDüvtt Ijatttc.
a. 102. G. 33on S)635^69i gerieften bin id) nitt getüidien,
benn bu !)nft mid) untcrtüclj^et.
as. 103. 7. äßie fn^ finb mel)net feelen SDö^^Ji© rebc, 25
nte^v benn ha^ l)onnig meinem munbe.
3J. 104. 8. äJon 2)^35i65i fal^ungen btjn id) Dorftenbig tüorben,
barumb f)a§ id) alle pfab ber falfdjeljt.
(S§ ift Ijn mevtfen, ha^ t)\m biffcm öicl maü iuirt gerumpt, ha^ er l)üb
gefndjt, geliebt, geballten 2C. gottty gcpott nnb ber g(el)d)cn, nnb bod) lt)ibber= '^
umb bittet, bay er fie ballten, erfennen, lieben nnb tl)nn nuigc nnnb iDolle.
S)a» fd)et)net b^)C h)iber etjnnanber fel)n. 'vHber ey ift alfjo bnliorftetjen : äßcnn
er fid) gegen fe^n hjibberpartt l)cllt, bie nmb gotti§ gepot lüiEen i)l}n öorfolgen,
4 berftanbt M 7 ücviolgt M 9 ba§ l)f)r M i:! ift HC'ÜM 14 >üel)B flc--
maä)t D 17 cicicf)l)b l> giicftidt CM 19 uerftenbig M 20 be^iitte M 21 p^abe 1)
öerpottcn AI 2b iiiß M 2(J niunbt CM 27 tevftcnbiß M 28 pfäb D 32 2)e§ ABCD
3ut)crftcl)en M 33 oerfotgen M
3:et .f)unbertt itnb ad^t^efienb ^jalin. I97
|o rumet n ft(^ 6tIIic§, ha§ fei)n tucg rcd}t itnub t^iit fei). '^I6cr ci Bit, ba§
er brauff fclctjben tnugc unnb für got ljl)c mct)r iinb brau 311 nef)m, für lütlcfjcm
niemant gnugfam frum tft.
^ S)ae td)« t-rau^ ntod^c unb au tag bringe. ^ £cnn baffcIB ift gottid^
5 it)el)Peit, bie feijiib aber l^abcn menfd)Iid) it»ci)fel)ei)t, l)Ijr el}gcn ler. '^ S^cnu fte
lauffen oben ^\)n, bencEcn i)^m nit nad), ba» fic c5 idoU erau^ ftric^cn, toie ic^
t^iie, brumb bas fic mid) leren, öorfteTjn fic fctb nit. l^lann ntu^ l)t)ni nad) bcnden
unb auflegen. '^ 5IIIter l^ilfft für fct)nn tDrfjet)t, ' luo c§ nitt t)nn gottie gepottenn
ga'^t, toie tuoll fic i)f)r aütcr T)dc^ auff lucrffcn, al^ fotte baniit gnug fetju, bae fie
1" bic altten, bie lerer, bie ubirften finb, ic^ folt barumb unrecht Ijabcn. ^Jtit al^o JC.
: Nun.
1. ^@3^ toottt ift ct)n Icud)tc mctjnct fuffe s. 105.
unb cl)n lid^t me^ucr ftctjgc.
2. ^ä} i)ah gcfc^iüoru unb furgefc|t as. loe.
i^ 5U Rollten bic gerieft S^ß^^iCSiH gcredjtidcljt.
3. ^ä) b^u fecr gcbcmutiget, ».107.
|)err got, tnad) mic^ Icbcub nad) S)®^^^^''^^^ tnort.
4. 2)tefrel)eu reb mctjuiß mnubfe Ia§, .Socxrgott, gcfcttig feius. los.
unb lere mtc^ 2)S;33i6 gerieft.
20 5. ^et)n fecle ift ottneg t)nn met)ncr=' t^anb «.109.
unb £'@2i^ Qcfel '^ab iä) nit borgcffen.
6. S)tc gotlo^cn ^abeu mir ftrid gelegt"' 33.110.
unb ic^ t}ah t)ou S)@39i(^5Z fa^ungenn nit gcQrrct.
7. ^s^ I)ab beerbet'' ^6^^® |eitgni§ l^mmer unb ijmmer, 4^. m.
2.'i bcnn fie finb mc^n^ I)cr|en frcub.
8. ^d) I)ab mcljn ^cr^ genetjgt |u tt)un 3)6^916 gcpott «.112.
t)mmcr unb tjntmer bi^ an^ cnbc.
2)er tiicrb bcrB bon ben freien ift ^uborftcI)en bon bcr lere gottiö, irild^e
frei) ift, mad)t frei) unb loitlige Hon allen nicnfd)cn gefclien, luild) nur gefangen
.30 glüiffen mad)cn. 9hi laut ber ber§ nit aUcl)n, hau gott l)l)m fold) la^ ge-
faüen, ^onbcrn and) mac^e, ba§ folc^ prebigt ber frel)l)el)t gefellig fei) l)bcrmon
unnb tnac^ mi^fcUig bic norfenglidj prebigt bcr mcnfdjcn.
2 SBieüeitfjt ift nait) „mc{)r unb" ein jmcitcö „mcl)r" anogcfaUcu Jti(tf)cn M 4 ic^C
l^eraufe Ü tage .M <; ^etoufe I) ftrcid^en (DM 7 üerftci)n M 'J auffrterftc (' genug D
10 barum C 12 füfe 1) IG gebcmutigct M 18 nuinb I) 20 icel CM 21 t)et=
gcffen M 24 '^ab ic erbet A tjabbe er!6et B l^atie erbet CM i>ai ercrlict 1) i)ah lieerljet F
^abe erbett I 2.") feljnb i) 28 3uticrftct)en M :]0 gewiffeu CM ;jl prebig CM
^cbcrman 1^ -52 üertcncfticf) M
') Sergl. Süaubcr, ©pricf)tüörter= l'crifon I 59. 60.
198 S3on bet SBeic^t, ob bte bet 5Bapft macf)t f)abe ju c^epieteu. V)'2l.
* 2)a§ i[t, 1)11 ferlic£et)t mu^ ali ftiinb üou t)I)n bcö tob^j Uiavtten, baö e^
f(^et)net, meijii fcel fet) nit t)nn be^ner I)anb, ba fie tüüK öortüatet i[t, ^onbcvnii
^nn niel)ncr, ha man fie all ftiinb ncnicim tau. '' ^^)l)rcr lere uniib glel}ffen.
*= Sd) ad}t fünft fei)U erbe 3U l;akii.
D Samech. 5
sß. 113. 1. 3rf) ^^n fct)nb ben JüeBUiigcn''
unb Xm)dl gefe^ Ijab ic^ lieb.
58. 114. 2. ^JJicl)n fct)u| unb fcl)irm Biftu,
auff 2)(g35l(S tüortt bcxlnj] id) mid^.
«■ n.-'. 8. 3öcl)djt öon mir, i)§r Bo^tüilligen, 10
id) toill Bcljuetcn, U)a§ mi(j^ ^JJt63)9l gott ge^el)ffcn Ijatt.
».116. 4. eiittjallt mid) nad) S)(5?)9I(53t rebc, feo lc6c id),
unb la% mid) nit 3U fdjanbcn lücrbcn an mcijncm tuortteii.
s8. 117. 5. Unterfinge mtd§, §0 tüirt td§ felig
nnb Joill mirf; ^^allten |u S)e?)^Jl@9l gcpottcu alltücg. ir.
«•118- 6. 2)u Icffift nntcrtretten'^ alle, bte bo fet)Icn £)(5^})5ie9t gepott,
benn falfdjetjt ift§, ba§ fie anff tüetffen.*^
sß. 119. 7, T)u f)aft alle gotlo^cn anff exbcn al§ baö !crid) anf3 lüorffen,
barnmB l)al6 irf) lieb S)®?)9i@ ijcugnifj.
35.120. 8. ^JJletjnem fleljfd) I)oBen hu i^aljt geftretübt für bcljnem fdjretfen, 20
nnb fnr 2)ß^9'l(59i gericf;ten Ijab iä) mid) gefnidjt.
3m 7. öcr^ bay :^ebrcifc^ iDort '8c^abaF^ ift bcntfd) morben unnb l)el)ft
öortücrfflicl) bing, al^ taid), fdjladen, fpcnc, fdjalom, fpixin, trefteru jc. nnb
lant alf3o: 2)n §aft fie frfjababt luic hau tmd) nnb Inaö tjbcvman locg tuiifft,
ba§ fie ni(^t§ nnlj finb, ben tcmme nnb tt»el)re mit t}I)n Ijn fnEen, ha^ man .'.•)
nbir fie lanffc, iöie tuol fie diel anbcrfj Incljncn, al^ feljn fie allel)n au^evlcfcn.
Sie fel)n ©djabab.
2 Dctttarct M 3 ?)^erlcrc A 4 fünft D 9 tocrtaf§ M 10 'bofetütütcicn M
11 bcfjittteu M „'^att" fep in CM 13 tüovtcn BC meinen luorttcn DFIM M Untcv=
ftu^e U 1.-. Qlüücg fjat C IG lejfit CM lafjcft D ba fclrn 1) IS üufjgetuorffcn DM
19 brunib Ü Sg^^i C 20 flct;fe C 22 üiii. 1) I)c13veif5 C 23 üorwcrfüng BCF
öcvtocrffUng M bcrlnotffcn DI fd^rtjm M 24 tiebcrman D
^) 5öcrg(. Q-'^air .^oj. 8, 6 unb bnju Snt()cr§ .^ofenjüorlcfnng Don 1.524 (Exegefc. opp.
lat. Franc, ad M. XXIV ©.52): ^Schahal» lüntbcn sicut pracsegniina et praeei.sionos
lignorum, peripsema est, id est: deus Samariae ift schabab. fit peripsema, id est: redi-
getur in nihilum^ ferner tiergl. Scnerfc, ''lT?ittcIt)0(f)bcutfd)C§ Sööttctbud) (9)JüEer = ^a'^«'*'-')
II 2. 60. 2em, aJJittctl)od)bentfd)cg .S^anbluortcrlnid) II 020. 5pf. 119, 119 ftet)t übrigens
B'ij'^o, ©d)tadcn.
lex. .f>utibertt iiiib a(f)t3ct)enb ^]aUn. 199
* Sie bo 1)1)11 unb tjcr uiobeti unb farcu luic bic baium tipifeii uom uniib.
Station 5pau(u5 ö-pt). 4. *{a[t unB nit I)in unb l^cr mcbcii üou allevtci) uunb bcrep^. 4, u.
levcii IC." ©5 foll nur bic ci)nigc Bcftcnbigc Icie beö gUmibeuö un^ auf Gl)vil"tuni
ben fel^ batneu. '' SÖic 6t)riftu5 93lat. 5. fagt: 'biV2 falfe, ^o e» ben f c^nmc! ^oJatti). 5, is.
üorlovu I)at, iftö fcl)u uuij, bcnn ha^ bic leutt brobcv lauffcu', al^o uicnuct er I)ie,
füld) üDlcf fei) fein nu^, benn hü^i eö üon nieufd^en lereuu nntcrtrettenn Uicrb, luic
man fagt uon unuutjcnn lenteuu, man foUt ci)n tüdjx mit fd)u^eu obbcr b6§ toege
bamit fuHcn. " öcbeii, räumen \)\)x tcrc unb ipercf.
y Ain.
1. ^ä) fjabc tt)au bac^ gciidjt* unb gcredjtiif et)t: ».121.
uBirgtb'' mid) nit metjncn öor^^oncrnn.*'
2. 6et) bu bürge für bct)ncn !ncd)t tit bcm gnttcn, ss. m.
boy bic brechen miä) nit bor^oncnn.
3. ^Ict)nc QUflcn ftnb all toorbenn nacf) £»(539^^531 fjeljll ».123.
unb nad) bcr rcbc 3)6,:^^5i@9t gcrci^titfeit.
4. %\)ut mit bcljncnt !ncd)t nad) bcl)ncr barm^ef|t(fet)t'' ».124.
unb lere mirf) £)@3i5i® gcpot.
5. S)et)n !ned^t bi)n ic^, borftenbige midj, 35.125.
Bo trerb icf) erfcnnen £)6;39l |eugni)fe.
6. 6§ tft |cl)t, ha^i bu, A^errgott, ba^u tl)uc[t: ' ».126.
fic Ijabcn'^ ^ubrocfjcn bcl)n gefe|!.
7. S)Qrumb Ijab iä) lieb 3)63^^ 9ef)ei)ffc »• i^^^.
ubir bay gollt unb ^afcn^ gollt.
8. 2)arumb l)ab icf) ntid) ganl^ gertcf)tet no^ allen 1)@^^l@5Hv 128.
^* rr - Vi ^ - r-^ .. i f t ■ -^ fofeunoeU,
olle Pia bt ber |ali(^et)t l)o§ tc^. 1 ^ 0 -
^m anber bcrB, ba er got |u bürgen fe|t, bocf) ^um guttcn, tft glel)cl)
h)ie ^ühüi^ fel)nen bruber S^eniamin auff fcljncn glalubcn an nam, l)t}ii ,]u i.a)?oi.43,8.9.
bebauten, al^o begerb er t)ie, ha^$ gott tnoEt t)t)n auff nemen unb für l)f)nt
30 fteben ^u fetjnem beften, tuiber alle fel)nb, tncnn aber gott für un§ fielet unb
anttiüortet, trer hiitl f lagen ?
* 3id) ^al» lf)a", n^a« nd)tig unb red)t ift. '^ Sae 'ubivgeben' bcl)ft l^ic
auff l)ebreifc^- 'bie iribber fac^cr |u rüge fe^cn', bae im)r bcutfd) alfo fagcn: 'ta^
20
1 ba 1) l)ert ABC öon HC 5 üerroin M r, tottt U 7 fiofe B boefe C
tio§ M 10 i)ah D 11 öer^onetn M 12 bürge M 13 üte(^tcn D öerhoiicn M
14 allroorbcnn A is perftcnbigc M 20 bar3u 1) 21 3Ür6tod5en D 27 onbcrn .M
28 33en Samin M 32 übergeben (J 33 auff bcut|($ GM
1) TE, *).'^''?r'-
200 ^0» ^^^ 2?ciri;t, ob bie bcr Sopft niad)t f)aOc 311 gepieteit. 1521.
[ic nit ifji; mütlin fulcn an iniv' ober '(a^ fic nit it)v XpvU ]an[\t m)ber legen au
int)r\ tote [ie für l^abeu. "" 3)aö finb, bie mit geuiallt rei^t InoIIeii tjaben, uub
|oII nit unrecfjt noc^ geiüaü ^et)fjen, lüae [ie tt;uu bem rechten, tüild)cr imi^ nlfeo
fc^aben iinb unrecht batiu tjaben, l^lrel) ungluii nnff ein mal. 2)ie aber offentlid)er
fvebcler geluatt farcn, finb nit bieder artt. '' 'Jüt nad) mei)nem liorbienft, luie 5
tiioll id) bod) auf! bcr rcd)tciin [tra^ bt)nn gegen meljucn fet)uben. "' ^}3tit l)l)renn
gefc^cn unb leren.
E Phe.
iö. 129. 1. 2)e^n ^eugnife finb cljttct tounbere,*
barumB Be^uetet fic mcl)n fcel. 10
». 130. 2. 2)te t^^uex" 3)e39i(^9i iüortt erleuchtet,
unb öorftcnbtgc bic geringen.''
«.131. 3. 2i(^ ^Q^ mctjncn munb aufff|)erret'' unnb lufft gci)oIct,
benn mic^ öorlongct nad) 3)63^^®^^ 9e^ct)§.
».132. 4. ©it)c nii(^ an unb gnabc mtjr 15
naä) bem gerieft bcr licbt)aBer^ berufe namen^.
58.133. 5. Tltt)nc tritt rid)tc nac^ i)e^9ie^)i rcbc
unb la^ nit ljirfd)en ubir mid) et)nigc ntul^e.*'
a. 134. 6. ©rlo^e ntic§ t»on bem bor!^oncn ber mcnfd)cnn,
§0 tüill id) fällten 3)639^6 fa^ungc. 20
35.135. 7. (5rlGU(j^te bc^n angcfic^t ubir bct)ncn tnec^t
unnb lere ntit^ D(S35I@ gepott.
».136. 8. ^Jleljn augcn l)abcn tuaffcrflu^ abcrgelaffcn,
ba§ bic» nit l)alltcn 3)(535te gcfet^.
* S)cnn tüer fie IjaKteu foü, mn^ tunnbcrlid; leben, bae alli^s gclje anber^, 2:^
benn e§ filmet. ^' S)a§ ift, tnenn fie offt^ann ttjerbcn, ^0 öorblenben fie oller
evft bie ljDd)gelerten. " S)ie eljnfeltigen, bie fiel) bereben laffen, nitt gro^ finb
l)nn l)ljrer flugl)et)t. •• '^ü^ bem angft ift nod) be\)nem liuntt unb troft. '' JlBildje
bel)nc gerieft l)allten. ^ ''33lnl)e ^ nad) bcr pvopljeten art Ijctjft baö gute leben on
glatoben, bo el)tteE mul)e unb fein gut getfiffen ift. s 3)ie iribcrfad)cr. 30
1 mutlin BCM r)au'6t 1) :J gemalt C 5 bcvbienft M c. uff 1) lo l3el)uttct ("M
11 t'^uv M 12 berftcnbifie M 14 ucrlangct M 18 IjcvfcJjcii I) .VBl) fc^en baö /"
über ba§ SÖort „u'bir", CM lihn „f)itfc^en" cnigc C c^nig mut)e U 19 bcn lU'DM
t)etf)oncn M 21 uUx betjnem M 26 aufft()au M ücifitenbcn M 28 naä) D
29 l^aiffet D gut D
') i.?9-
^er .^unbcrtt uiib Qd]täel)cnb ^^falm. 201
i^ Zadick.
1. §err gott, bu öift gcvecfjt, 3?. 137.
unb richtig'* i|t S^ß^j^t gerieft.
2. 3)u l)a[t ge^ct}ffen btc gercrfjtiif et)t £(J^5l@9t ^eugiüB a^- las.
5 unb bcn glatnbcn'' feer.
3. 5Jle^n @t)ffcr f)att mi^ öorljcfjiet,'*'^ »139.
ba§ met)ne engftcr öorgcffcnn be^ne h)oitt.
4. 5)e^n rcbc ift fcer Bctücrb'' alß butrfjy fctur, «.140.
unnb bctjn fncc^t t}att fic lieb.
10 5. 2^ ^^^ iung"^ unb tiorfc^ntcd^t:^ s- ui.
betjn fa^ung (jab icf} nit Dorgcffen.
6. 2)et)n gere(^ti(fet)t ift c^nn gerccf)ti(fct)t" t)mmcr unb 5?. 1«.
unb bel)n gcfcti ift bie lüarfjc^t.
15 7. -2lug[t unb lcl)b batt micb funbcn, s. h3.
metjn 3ubaUten ift t;u -£ 6 ^5 'Jl g ^JJl gcbeiB-
8. ®ie gcrcc§ti(fet)t bet)ucr gc^cucfniß ift ^mmer unb ijmmcr,«- h4.
öorftcnbige mic§, ^0 leb icf).
@§ ift |u merrfen, hav bieder 5|}falm faft gar gel)t auff ba^ crfte geholt,
•-■u bo'j bo leret, tü^r follcn gott e^ren. Ta teblen fic^ bie ]\vc\) tiolrf. Xie
frummen tniffen, bog man gott ntu§ ebren mit bcm glaiobcn unnb ouff fel}n
bing balüen, aEet bing gelaffen ftel)en, b'^^^cnbig unnb QUBtoenbig. 2)ic
glebBner lüiffen ba^ nit unnb metjncn mit öielen trciden gott ebren unnb
bicnen, bal)er matten fie bcn fiel gefe^, bie l)l)nbernn beun ben glotobcn, unb
-'•^ alßo gebt benn t)br bing tiiiber alte gottic' trortt, rebe, gefcbe, gepott, beugni^!\
hivi man nitt guug baoon fageu fan, beuu fie b(el)ben auff ijbrcn tüercfen
unnb gcfe^en.
* <Btxad unb fcbtecbt, fibcft nit an bie pcvfon, alfe fic ficb nornicffcn. '' 3Bar-
l)el)t. " Xae ift, eö Ijat micl) üorbvüffen unb erbittert, bne icf) brob fd^icr öor=
30 gebe. '' S^arumb (e^bet fie fet)n tiufafe nienfcblicber lere. " 2)a^ ift, fte^nn
unb gering. ^ Sie lücrffen auff, i)br bing fei) aüt, icb lt>olIe fic nett? bing (crcnn
unb fumnie new babcr, barumb öoricbniebcn fic miä). « ö)lel))|cnt gcrccbttcfcljt
tüerett nur ^et)tlicb für bcn menfcbcn.
4 gcjeügnife I 5 ietjct M 1; cljfferu I Dcqct)i;ct M 7 Dctgcjfcii M S buid^ M
10 öcrjc^mcc^t M 11 Dcrgeffen CM 18 oerftenbigc M 20 ba I) üoldfer D 24 ban C
28 öftmcücn CM 2Ü uerbroffcn M oerge^c U 31 uff D 32 lommc M bcr=
fc^me^en M
202 33on ber Seicht, ob bie ber SBapft inadjt t)atie 3U gepieten. 1521.
p Kuff.
58. US. 1. ^c^ TjaB flcriiifcn nu§ 9fin| meinem r)cr|cn, antttrort mt)r,
feo tüilt id) bel)ucten 2)635^6 gepott, .^;)crrgott,
58. 146. 2. 3cl) ^fl6 gcruffcn Iju b^r, tna(^ mtc^ fcHg, 5
feü loill id) I)QUtcn XC^^^lö Ijcugni^.
33.147. 3. 2^ f'i^ |uöor tummcn t)nn ber fruf)e unb f)a6 geft^rien,
auff 2)ß3^Ji(S iüortt l)a6 i(^ gcljnrret.
55.148. 4. ^JJle^n äugen finb ^uöor !ummen iju ber morgen tnac^e,
au§|ulegen* 2)(S3^e rebe. w
2}. 149. 5. ^ore mcl)nc ftl^m nad) bel)ner 6arml)er^idet)t,
.^err got, nad) Xi&^-)l^'i}l geridjten moc^ midj lc6enb.
58.150. 6. 5Jle^n borfolger na^en fid^ |ur miffet^at^
uub Ijaben fidj gefernct öon bet)nem gcfe|.
58.151. 7. £iu bift nad) 6el),'^ .^errgott, 15
unb alle 3)@:35i ge^etjfe ift tüQrl)et)t.
33.152. 8. ^d) ijab |ut)or erfennet bet)ne |eugni^,
ha§ bu fie l)a[t gegrunb ijun etüide^t.
*» 6rau^ jupu^en unb gniub an^c^geu k. ^ Sas ift, fie fui^eu got Ijk
unb ba, laffcnn bod) ben glalüben aufteilen, bamit fummen fie nur iceiter öon i^'^m 20
unb tteffer t)n bie funb, Vfijc mc^r fie mit tocvrfcn unb gefcfecn UiDllcn fclig utcrbcn.
" 3(ber got ift nad), barff i)ljnn nit toe^t fud)cnn, l)ni l)cr^eu finbt er fid) burd)
ben glattibcn. '^ il^or allen bingen ift ntt)r betjncr gepott cvfcntuif^, ber id)
nid)t^5 für fc^, fie ift me^nn crfti§, furnc§mift unnb beftiö, benu bie erfentni^ toirt
en?ig feijn, luie bie ^eugni^ aud§ finb k. 25
■) Res.
95.153. 1. Sd)a'm an me^n bemuttgung-' unb errebte ntt(^,
bcnn 2)©3^ Sefc| l)ab iä) nit öorgeffenn.
35. 154. 2. 9lt(^tc mel)n fad}'' unb lebige mi(^,
|u 2)e^^(S3t rebe maä) mid^ leBenb. 30
25- 155- 3. i^ernn ift ha^ !^et)l öon ben gotlofeen,
bcnn 3)(53^ gepott fuc^en fie nit.
4 bc'^uttcn M 7 fommen D frü^e M 9 tommcn D 11 f)6re M 13 tier=
folger M 19 ju bu^cn D 20 lotncn M 23 crfcntenife AB crlantnUfe D 24 er=
tantnüfe D 27 bemüttgung M 28 ücrgeffen U 29 meine M
2:er §unbertt unb ac^tjef)enb ^\alm. 203
4. 2)et)n erbarmung, .^errgot, fiiib tiicl groß, sj. ise.
na(^ X'@^9i(S5t gerid^tcn maä) mic^ lebenb.
5. Wt\)ntx borfolger unb cngfter tft ötel, s- 157.
öon S5G35tG5l ticugniftcn ncljg tc^ mic^ nitt.
5 6. ^c^ i)([b angefc^alrict bie burcfjccfjtcr'' unb öorbroß midj, «. iss.
benn XC^^^i© ^'^^e (jallten fic nit.
7. ©(^Qh3, ()errgott, X63^i^ fa^ung ijab id) lub, «.159.
nac§ bct)ner BQrmtiGr|idcl)t mac^ mtd) (cBenb.
8. Xq§ f)ctübt X©39i;^5 toorti; i[t n3nrf)cl)tt, »• leo.
10 unb einig ift al%^ gerieft 2)©:35i69i geret^titfeljt.
^ i^iit ülc^^ unb mit \vc\)l anfeilen l^ct)ft fd)an.icn. ^' ^^ifc^cn mir unb
mei)nem mibbcr tcljll, beim got mii^ allci)ii "^ie rid)ter fci)u. *-' S'ie oben l)i)nn
ge^n, act)ten fDld)er fadjeu ntci}t5, laffen« geben iinb luoüen bennod) frnm, ljct)lig
fet)n, nemcnn fid)5 nitt an für tjijxcm ttje^enu, boriju fic erfoffen fei)nn. 'Uu tt)utt§
lö faft tfe^e, toenn el)n fad) gro^ ift, unb foU fct)enn, bag fid) ber felben bie nit an
nemen, ben c§ boii) am mei^ftenn gepurt. ^d) l)d^ ]o 'l)an§ ac^t fel)nn nitf.
w Schin.
1. ?}urften^ ^aben mid) borfolgct on urfodj, s. lei.
unnb für Xg^^'Jiß^Jl hjort furd^t ficb metjn f)ert
20 2. ^d) btju frol] ubir Xe^s^iß^Jl rcbc, ». 162.
alB bcr bo finb öicl rnlub {bau ift, nuBbeut).
3. Q^alfdjctjt bt)n id) fei)«'^. lu^i^ ntl)r grcU^lct^' für l)t)r, 3?. les.
aber Xö;^^^ 9efe| ijab ic^ lieb.
4. Sieben mal'' beö tag» i)ab iä) hid) gelobt sj. m.
25 ubir bie gerieft Xe:39^69t gerec^tideljt.
5. 33iel frib Ijaben, bie XG;>5I gefcij lieben, 3?. les.
unb fic ergerf^ fei)n crgerni^.
(3. ^ä) ^al getuartet auff Xß^^i ()ei)U, .s^errgot, as. lee.
unb betjn gefjel^fe t)ab id) getl)an.
30 7. ^JJ^cljn fcel fjott gefjalten beljne ^cugniffc ». m.
unb {)att fie fcer Heb.
8. ^c^ t)ab gehalten be^n fo^ung unb bei)n ^cugni^, «. les.
benn alle met)ne njcge finb für bcl)nen äugen.
3 bcrfotget M 5 toetbtofe M 'j i)aüU D ^tübt M lu allec. F aljo M
13 ta^fen§ gcfin M bennoc^t 1) bannod^t V 14 ficf) fic^ö M crtruncfen DF finb M
l.j fic nit ABI) IS öerfolgct M 21 .i. AH unb ff., üon F aufgctöft in „ib cff
22 gtcloetct M grartct I) 31 fe^et -M 33 lücg 1)
>) = aüii, acr-c-br.
204 SBon ber Seicht, ob bie bet Sapft mac^t 'i)abc ju gcptctett. 1521.
* 9IIIi«, lüQ5 ubivfeljt ift, beim bic meuuige, bic flvoBc, bic t)oT}e, bic inacfjt, bie
üornunfft, bie tt)eJ^§^et)t, bie reirf)tumb ftnb a( iüibev bae gepott gottis. '' 3i5i(c^
ben glei^Bnevnn baö l)ol)ift gut ift. " 2)a^ ift offt iiub üiet ma(. '' S)ic
gle^B'ici' crgcvt aiid) bic iuart)et)t unb alle bing, was uit ljf)v biug ift, aber bie
sRöm. 8, 28. gletobigen ergert auc^ bie funb nit, lonbernn ^ilfft i^n alliö |um gutten. 9to. 8. .-)
n Thaph.
!8. 169. 1. ^Iel)n lob^* ncf)c fi«^, .'pcrrgott, für bcl)n ongefii^t,
nacf) 3)(S3^Ji®^^^^ tDort Horftciibigc micf).
Iß. 17U. 2. Safe Eummcn tnetjn flehen für bcljnn angefid^t,
naä) be^ner rcbe crlofec ntic^. w
sß. 171. 3. ^Jlc^n lippcn lücrbcn f^ctümcn*' bct)n loB,
bcnn bu I)aft mid) X©^^^^® Ö^^pot gelerct.
a. 172. 4. 5Jlc^n ^ung tüirb bet)n rcbc^ |u antiüortt geben,
benn alle 2)635^ Sc^ct)§ ftnb gcre(^ti(fct)t.
58.173. 5. Safe bcljn ^nb ntt)r Ijelffen, is
bcnn bcl)n fa^ung l)ab id) crtüclct.
s8. 174. 6. ^JJlid^ l)at borlangenn, ^crrgott, nac^ betjnem ^et)ll,
unb |u 2)(SS5ie5}t gcfe^ ^allt iö) mic^.
SB. 175. 7. Cafe me^n feel leben, feo Inirt fic bic^ lobenn,
unb 3)@35i(^ gerieft locrben tuljr t)ctffen. 20
83. 176. 8. 2^ 'f)«^ geartet tuie etjn t}orIorcn fc^aff , f uc^e beijnen !ned^t,
benn 2)63^ flcl^e^fe l)ab iä) nit öor^effen.
* Cbber me^nn ge^^et mit lob. ^ 3Bie ein topfen iibir bem fetttr für bi^
fcberomt unb ubirgebet, at^o aufe groffcr lieb prcbigct er baö inort gottis« fret) 2^
a«Qitb.4,4.7. crau^. '^ Xcnn burcb gottie wortt füll man antiuortten, loic G,t)riftuö ''JJlatt. 4.
^"' bem üorfucb^^' ^^ctt.
1 ift benn, bic ABU menge 1> 2 bcrnunfft M »ocld^c D 2öitt^§ M 5 gläubigen 1)
8 ocrftenbigc M 9 lommen D fomen M 11 leff^cn Dl 14 bc^ne M 17 »erlangen M
21 Derlorcn M 22 oetgefjen M 23 l^ix \ "j-^x BF 31501691 D, fc^ in EIM 24 Sffiic ain
Isafen E 26 l^erau^ D
2)er 36. (37.) ^^falm 2)atJtb§.
1521.
Viit^ers ge^eimni|t)otte§ 93crfc^tüinben rief in SBitteuBcrg inef)r ai^ an irtjenb
einem anbern Crte ^tnfregung unb Q^eftür^nng t)ert)or unb erciffnete bti feinen bortigen
Sln^ängern bie tranrigfte '^^erfpectioe in bie ^ufunft. S^an! ber über i^n öer^ängten
9{eic^§ad)t nuif^te man in ber Stabt feiner Biöfjerigen SÖirffamfeit für bas IVben
bee ^^tuguftinermönd)« nnb n^eiter für ben gebei^tid)en /voi'tgang feines begonnenen
Söerfe^ ernftlic^ beforgt fein; im beften 5aIIe aber fa"^ fid) Stabt unb Uniöerfität
üon Suf^er auf unabfel^bare 3eit l^inan« getrennt. Um einerfeit« bie aufgetaud)ten
^Befürchtungen für fein ©efc^id ju entfriiften unb anberfeitö feine ^reunbe im
Äampf mit ben fie bebrängenben 2i}i ber fächern 3U ftiirfen, fenbet ber ferne ^Kefor^
mator feiner ©emeinbe ,5u Sßittenberg bie 3>erbeutfd)ung unb furje 3(u5legung be«
36. (37.) ^:pfatmes als „xroftbriefle".*
Sen '^lan, bie ßommentirung bee ^Pfaltere fortjufe^en, nietete ja burd; bie
Söormfer 9ieife unterbrochen niorben n>ar, faßte ßutl^er fcfion in ber allererften ^eit
feines Stufent^^alte» auf ber Söartburg. Senn fc^on .^efju 2age nad) feiner ^^tnfunft
t^eilt er ©patatin feinen 3trbeitsplan ba^^in mit, ba^ er fd)reibt: „Scribam ser-
monem vernaculum de confessionis auricularis libertate: Psalterium etiain pro-
sequar« (be 2Bette II S. 6). mit bem 67. (68.) ^falm ^ub er an/ anbere (ie^
er folgen, ^u benen auc^ ber 36. (37.) ^fatm gehört. 2)ie '^tbfaffung unfereS '^fatmeö
loerben n>ir in ber .C^auptfac^c h)enigften5 fd)on bor bie tjeftige (frfranfung beö
Ofefonnatorä, wcidjc i^n anfangs ^nü adjt läge lang arbeitsunfiit^ig mad^te (Dergt.
be äÖette II (£. 22) 3U fe^en ^aben. 9(m Sd)tu^ ber ;-]ufd)rift eilrabnt er, ha}i er „ein
tlel)nif! geprec^lin ubirfummen" I^abe, mobei man aber nur an ha^ treiben im l'Uige=
meinen, bas fc^on inSSormö begonnen (jatte (be SBette II <£. 16f.), unb bas imlHuguft
noct) nid)t üi^lüg getjobcn war (.fiotbe, Analecta Lutlierana ©. 34, be 3öette II S.41),
,iu beuten ()at. ^ebenfallö öerlie^ ber 36. (37.) '^.sfalm am 12. 3tuguft hie örünen=
berg'fc^e Cfficin, wie ba§ ^mpreffum JJIontag nad) l^aurenti]" .itoeifelloö bartljut^.
Sn einem am 1. ^fioöember ir)21 an "Dtifolaus ©erbet geridjteten ^-Briefe
(be Sßette II £. 90) gebenft ^uttjer felbft beö P.salimis XXXVI ^ ad Ecciesiam
') Scrgt. oben S. 1. ^j Sie ^atirung bei be QBette U ©.00 „füox bem 1. ')lo--
Dcmber" ift batum nur retatiD rid)tig. ») 1e SBettc lieft XXXVII nad) Vorgang Don
tJtuvifaber, Epist. Lutli. l '^l.'MS^, mtbegveiflid)etn3eife niinint er bie ridjtige l'e^Qit bei fyedjt,
bist. eccl. saec. XVI suppl. ®. 841 nic^t in ben SEert auf.
206 2)er 36. (37.) ^falm SaöibS. 1521.
Witebergensem consolatorius, unb ^tvüx an her Stelle, Wo er bem ©tra^bitrger
Jreunbe eine Üteil^e feiner feit bem 3BQrtburg=3lufent^alt öeröffentlic^ten Sd^riften
aufjä^It. ßinige läge fpäter, am 11. 5böember, erfa"^ren mir aus einem ^Briefe be§
Sodann üon 33o^t)eim an 3:()om. Volarer (bergl. äßalcfjner, S. öon ^Bo^'^eim ©. 124),
baß jioei '4^falmen Sattere bereite ben 2Beg ju ben {yveunben 2utl}erö an^erfjalb
SBittenberg« gefunben !^aben. ^n ben duo psalmi a D. Martino vulgari sermone
divulgati i)aUn mir ben Ü7. (68.) unb ben 36. (37.) 3U feigen.
;3m Saläre 1526 bearbeitete ber 9teformator ben 36. (37.) ^^falm jum ^toeiten
9JiaIe, um i^n jufammen mit bem 62., 94. unb 109. ^^falm unter bem litet
„ißier trofttirfie ^^fatmen" ber .Königin '^laxia öon Ungarn ju mibmen. S)iefe
jmeite 3tu§gabe nnfere§ ^^fatmeö unterfd^eibet ftd^ nicf)t unmefentlic^ Oon ber erften,
tt»a§ insbefonbere auc^ öon ber Überfe^ung bes 2erte§ gilt.
SJetgL itoftlin I- ©.480. ßen3, ^Hogramm jur acab. Öutfjcrfcier in 3Jhu-Lnug 1883 ©.40.
A. „2)er fec^§ ön bret)f= || figift ^ pfatm S)auib |j e^nen (>'^riftlic§en 53^enfc^en
^^ H.i -^ ^u II leren ön troften mibber bie || ^}3lütteret) ber bo^enn |1 bnnb freuetn ||
mct)^-- 11 ner. j] ^JJkrtinuö Sut^cr. 1| 1(|21. \{' mt liteteinfaffnng. ^luf
ber ütelrücEfeite nur ein .öoljfdjnitt. 16 S^tattcr in Cuart, le^tc
Seite leer. 3tm @nbe: „©ebrucft |u äöittembergf || ^Jtontag nad^ 1|
Saurentij. |1 1^21. i,"
^oIäf(^mtt auf ber 2;itetTÜ(f feite : DJkrin, mit .ftrone auf bom .Stäupte uub
9timbuö, auf ber ^DJ(Dnbfid)et ftebenb, trögt auf iljrem recf)teu '^(rm ba^ 6[)riftu§-
fiub, beffcu fi5pfd)eu l)ou ciuiMu AireujuimbuS umgeben ift. 2^a§ Öianjc luirb Hon
ciuer ;){aub(eifte umrabmt; iu ber 'BUtte bes uuteru 2(}eil'? biefer Seifte ba^
5Jiünoflramm "^ — Snid üon :3ot)aun ©rüncuberg in äßittcubcrg.
B. „2)er fec^§ öü bret)f= H ftgift pfatm S)auib 1| e^nen 6:^riftli(^en 5Jlenfd^cn
tu II leren ön troften mibber bie 1| 53tüttere^ ber bb^enn \\ tmnb freuetn
@(el)B-- II ner. H ^33tartinu§ ;i'utt)er. || 1^)21. ;;" ^JJZit liteleinfaffnng. 3tuf
ber 2itelrürffeite nur ein <£)otäfc^nitt. 16 931ätter in Cuart, tc^te Seite
teer. %m C^nbe: „©ebrucft ^n SÖittembergf H 9)lDntag nad) || i*au=
rentij. H 1^121. j" Sm Innern öon A öerfd)ieben. U^ergt. S. 209.
S)cr |)ol3fc^nitt auf ber litelrürffette ift berfelbc tüie bei A. — Srucf bou
3ot)ann Girünenberg in SBittenbcrg.
C. „S)er fec^ö bü bret)f= 1| ftgift pfaint Xauih \\ el)nen O'^riftlii^en 9Jlenfd)cn
^u II leren ön troften mibber bie |1 ^Jlutteret) ber bof^enn || ünnb freneln ||
®le^f,i= II ner. |; ^llartinn« ,?ut§er. || l<i21. || •:■ [" mH Stiteteinfaffnng.
3luf ber Jitetrürffcite nur ein faft btattgro^er C^oljfd^nitt. 16 ^tätter
in Cuart, (ctjte Seite teer. %m @nbe: „(^ebrudt ^u 3Sittembergf j|
93iüntag nad; Saurcntij. |1 lf|21. ||"
.^-)Dl3f(^uttt auf ber litetrücf feite: SJlaria mit bem 6^riftu§finb ouf ber "üJonb^
ficl)el ftet)eub. ^3J(ortas -öaupt, bon einem ^imlnt§ umgeben, luirb bou jtuei
©ngeln gefrönt. Xa^ Cn)rifttiub fi^t auf bem liufeu 3lrm ber lUuttev unb fiel)t
ju il)r empor. Siute noit ber DJionbficf)et 7K red)ts bou berfelbcu c) (^ttbrecljt
2'ürcr?) — ^Trurf Oon ^obaun förüncnberg in 2l>itteuberg.
•) 3:er ^uxiti auf bem erften „i" in „figift" feblt: bie? gilt oon A fotoobt al^ t)on BunbC.
Ter 36. (37.) ^\alm Sanibs. 1.521. 207
3(uf bem Sitelblatt eine? un§ norüegenben (?remp(at3 fefitt Oei „2)auib" bev
5|.^un{t auf bem „i". 3m Übrigen [timmt bie Slu^gabc mit C oöüig übereilt,
']o i>a\i fetbft ber „5pieß" üor bem erftett 4i>ort be^ litelbdittei' (2er) f)ier tuie
bort crfc^eijit. Ja? 5ct)(en bee ^Punftee ift ba()er nur auf 'ilbfpringen bei ber
S^rucftcgung jurücfjufü^ren.
D. „Ser ferf)'S m\h |] breiffigift pfatm 1| S^autb et)nen Gfirifttirf)? me= |! fc^en 311
(crcn t)nb troften 1| tuibb' bie ^JJtütterei) ber !| bo^en öunb fre= || nein
OJIe^B- II ner* l] ^J)lartin° gütiger jj 1521 |i" mit liteleinfaffung. ' ^luf
ber Xitetrücffeitc mir ein faft ttattgro^er .öoljicfinitt. 16 iBItitter in
Cuart, le^te Seite leer. 31m (Jnbe : „(^ebrncft ^n äi^ittenbergf Ij 11tDntat3
md) II Saurentij. || 1521. f
.&Dl,M"c^nitt fluf ber 2itcrrücffeite : 6^riftu§ om .Rreu^, barunter 311 3efu
9ficd)ten lliaria, .^u feiner Vünfen ootjannt-'?. im Apintergrunb ;3erufalem. — Zxo^
be§ ^tnpi-'cffumS luofjl fein äßittenberger Jrucf.
E. „S)er fec^§tinbbreif= |1 figft pfalm Siauib: ainen ßijvi 'j ftftc^en menf(f)en
3utee II ren öfl troften rciber |] bie 93iüteret) ber !] bofen önb fre= || nein
gleifner i| S). m. S. 1" 16 3?lätter in Cuart, (e^tes 5B(att leer.
2]ermutt)Iid) 2rucf lion Siltan Cttmar in ^tugeburg. Sgl. oben 2.2 sub'Dtr.C.
F. „S;er fec^eönb brel)ffigft 5p falm S)a= || uib. ainen (if)rift(id)en menfcfjen ll
3uleeren tinb troften n?iber bie || 9Jluteret) ber böfen önb fre || uelen
gleif3neri jj 3): m. 2. ," 16 SBIätter in Cuart, te^teS 5?Iatt leer.
Trucf Don ^'oxq 5iabler in Siugiburg.
G. „5E)er fec^§ önb breiiffigft ■4> fatm S)a= H uib. ainen (if^riftlic^en menfc^en |!
3uleeren önb troften n?iber bie \\ 55lüteret) ber bofen önb fre || uelen
gletfiner !| s^ 3): ^Jl. S. F^s ü $ " ^^ S?Iätter in Cuart, (etjteS
3?latt leer. Dhir im Titelblatt öon F öerfc^ieben.
3'n bem nn? au§ ber 58i6Hott)ef in 3iJernigerobc jugdnglic^en ©remptare
fef)len bie Stätter Sij unb S:iij. — SErucf öon 3örg ^iabler in 'JtugÄburg.
H. „S;er fec^ö önb bre^f figft ^4>fa(m || Slauib, e^nen ß^riften menfc^en 3Ü leren jj
önnb troften »iber bie $Rüt= || teret) ber bofen ön fre= || nein @(eQ^= jj
ner. || ^3Jiartinu5 Cutf)er. " Slarunter ein .'pol3fd)nitt öon öier '^anb=
leiften eingefdjtoffen. ütelrüctfeite bebrudt. 18 i^Uitter in Cuart.
v'lm C^nbe ein ^lättc^en (^) unb barunter eine ^if^^tfifte.
.Öol^fc^nitt : itonig Taüib fnieenb, nac^ redete getoenbet, loo ÖJott iUiter, mit
runbem ^Jtimbu?, in ben äÜolfen erfc^eint. ^u Jü^cn a^auib-? 3«rf>-'n='>^i-'one unbAöarfe.
I. „2)er Scd)Bönbtreifftgeft ^falm jDauib ©inen G^riftlic^cn meufdjen 3U leren
önnb troften, nnber bie '"DJtüterei) ber btifen önnb freueten @Iet)§ner."
%m C^nbe: „^JJi.2).3eXij." 4^t ^.öogen in 4.
<Bo mä) ber ©rlanger ^JlnSgabe, 2;eutfc^e ©(^riften 58b.39 S. 123. i?ergl. aud)
^an^er, tJlnnolen II 'Rx. 1270.
K. „2)er fed^ä H önb bret)ffigft pfatm 1| 2)auib ei)nen (il)riftlic^en \\ menfd;en 3U
leren önb || troften n?ibber bie || mutterei) ber bo ;[ fen önb fre= || ueln ||
') „i" in „gleißner" bei F unb a ot)ne '^Umtt.
208 2^er 36. (37.) ^]aUn S^abiba. 1521.
9(et)fner. ]| "DJltti-tinuä 2üti)n. \\ äßittemberg. |I 9Jl.S).Oiiij. \\" mit
liteleinfaffung. Xitelrücffeite bcbrucft. 20 5?lätti'V in Cuart.
Txnd Don 2)}eId)ior Sottfjcr in älUttenberg.
L. „S!er fed^§ || bnb bret) fftgift^ ^^fa(m S)a= utb et)nen ß^rlftüc^cn ^Jien I fc^en
5U leren önb troften |! Iribbcr bic 9]tütte= |] rel) bei* bofen || önb fveucin ij
@(cl)fner. |1 maxi, l'utfjev H äöitteniberg. || 1525. ',/' WH XiteUnnfaffimg.
3:ite(rüctfeite bebrudft. 24 Slatter in Cftaü."
2ie Safi2 bcr auf ber Jitcleinfaffiuig linfs ftci)enbcn ©ante jcigt bie 3"^!^=
3Qt)l „1524".
^anjerä eingaben „Entwurf einer öollftönbigen @efd)id)te bcr bcutfi^en 93ibel=
überfe^ung" 2. ^fneg. S. 43 f. nnb „?(nnalen" (äffen auf ben crften 23licE nod^
meitcve ^^tuSgaben be§ 36. ^>falme§ au^er ben aufgejä^tten erlrarten. Snbeffen er=
gibt eine genauere ^U-üfung feiner ^loti^en, ba^ ber „ßntrourf" ©. 43, b, 2 unb
„3Innalen" II ^Jtr. 1634 aufgefüljrtc S)rud toa^rfd^einlic!^ ibcntifrf) ift mit unferer
Slusgabe L. ^^an^erg Cueüe ift, luie er felbft angibt, ^^alni „.ipiftorie ber beutfd)en
33ibe( = Überfe,^ung" S. 61, in ber tuir bie Sntjrjo^t „1523" benn and) Uncberfinben.
Söert^boII ift aber bie Eingabe in biefer feiner ^-Uortage, ha^ in bem fraglidjen Slrud
üon 1523 i?ere 1 „anftatt: übir ben bofen öinb, bae in ber erften G^bition (1521)
befinbtid), l)ier nur: übir ben bo^en ftel)et" — eine ö^igenf^ümlic^teit, bie unferer
'Drummer L üor ben übrigen 3)ruden eignet, unb bic üor etilem beftintnien mn§,
fic mit ^anjer 5lr. 1634 ^u ibentificiren. S)a^ ^alm „bbir" in L mit „übir"
tranöfcribirt, fann nic^t auffalten, ttieit er aud) ba§ „bbir" in ber „erften (Jbition
t)ou 1521" in ber gleid)en äBeife Unebergibt.
äöeitcr tonnte hti „Stnnaten" II ^x. 2141 „äöittcnberg 1524" ?tnftoB bereiten.
2;ie i<ergtci(^ung öon ^^alm „.^^iftorie ber beutfc^en 93ibet=Überfe5ung" <B. 44 unb
Uieiter^in bie ^ergteicf)ung üon beffen il5ürlage (v. d. Hardt) „Autogi-aplia Lutheri"
I S. 179, an^ benen ^|^an,^er offenbar tebigtid) feine .VU'untniB be§ Srnrfeö fcf)öpft,
ergibt aber, ha^ '^^an3er5 biptomatifd)e Ungenau igteit in ber unplänglidjcn ^Xngabe
ber 4>ü^'"frf)t'n i^ortage „eine äöittemberger C^bition, in 4to öon 1524" bc^ft). ber
D. b. .^•)arbtfd)en ??ortage „Wittenberg 1524" ifjren ßrunb f)at. ^:pan3er II 3h. 2141
bedt fid) mit unferer t'lusgabe K.
enblid^ ift bei „3lnna(en" II 9lr. 2142 bic eingeftammertc2faf)täaT)l 1524, ebenfo
bie ^-i^ogen,^al)l (3\'2) geeignet, ^-yernnrrnng an,^urid)ten. -C^ier gerät!) jebod) ^^an3er
mit fid) -felbft in äßiberfprnd). 2jÜät)renb er nätnlid) in feinem „(vntnnirf" a.a.O.
6. 44 ^r. 4 als ben Umfang ber VtuSgabe rid)tig 4^'' 4 ^ogen benn bae (e^te
$Blatt ift leer unb bee^alb Don i^m nid)t miteingered)net loorbcn — angegeben
t)atte, ift biefeUie in feinen „'?(nnalen" mit einem 'OJlate „3V'2 33ogen ftart" ge=
morben. V(n bie Stelle ber Siotij in feinen „(Sntmurf", ba^ ber 2)vurf „ot)ne alle
l'tn.^eigc" fei, tritt in ben „'^Innolen" bie ertuöl^nte gan^ unb gar unbcgrünbete
3al)reÄ3a^l 1524. ^^an^erg II 9k. 2142 (3lnna(cn) ift nid)tö anberes al§ unfere 3lu§=
gäbe E, bereu litet er übrigens genau copirt.
3n ben (Mefammtauegabeu ber äßerte ,^utf)erö finbet fid) ber 36. (37.) ^\aim
SÖittenberg III (1566) »I. 1*^-11 ^ ^ena I (1564) m. 526"— 538'-, 3tltenburg I
') S5ei bem evften „i" in „ffigift" UctmiBt man ben ^4-^mxft.
2er 36. (37.) 5ßfalm Sabibi. 1521. 209
©. 813^-825% Seipjig VI S. 94^-106^ äöalcf), inib i^m forgt bic (Ji-tauger
3tuega6e, brudft biejenigen %i)äic bee 36. (37.) '^^falmes, lre(cf)e 'Cutter fpäter^iu
in bie Sluslegung ber oier Xroftpfalmcn aufgenominen, 5itgleic^ mit biefen ab
(2BaI(^ V Sp. 6-33, (Srlaitgen 38. 3?anb ber beutfc^m Schritten S. 373—396),
träf^renb er nur bie 3uf<^i^ft iinb ben S(^IuB „nebft ben n?enigen ^ufäli^n" be§
36. (37.) ^:piatme§ Söalc^ V Sp. 444—461 ((Erlangen 39. 3?anb ber beutjc^en
Schriften <B. 123 — 136) jujammenftellt. ^ S;er 36. (37.) '^^falm ift auä) atgebrurft
6ei be SSette II <B. 60-88.
2)0 ber 36. (37.) ^^pfatm al§ ^eftanbt^eif ber Pier ^roftpfalmen , gan3 ab=
gefe^en Pon ber jprac^[ici)en 3eite, fid) auc§ in 23e3ug auf SSortlaut Pon 2ert unb
Cvommentar ot§ eine 9leu6ear6eitung be§ 36. (37.) ^falme» Pont ^. 1521 barfteüt,
fo iferben tt?ir ben xert ber frühem unb fpätern Stecenfion Sut^er» getrennt geben.
Sie kteinifc^e Überlegung bietet bar ed. Witeberg. VII (1557) 531. 515^ — 523 ^, ••.•- ^.3.
5(urifaber, Epistol. doct. M, Lutheri tora. II S(. 15^-36*. ^ei ber lateinifi^en
äöiebergabe be» 36. (37.) 5)}foIme§ fällt Por 2lIIem auf, ba^ ber tüeitau» größte
2^eit bes Sc^tuffee geftric^en ift. Statt „Sas ntugt t)^r merden an ben X?opd=
niern" bi§ Snbe be§ (^anjen fte'^t nur „Probant boc quotquot hactenus, ad-
iiersus me conflictati sunt, Bene Valete. Anno M.D.XXI. postridie Laurentij."
i8enterfen5n?ert^ ift habd and), ba% ber Überfe^er ha^ Snipi^effum=2;otum für ba§
53rief=2;atum ausgiebt. — 5}on ber Söiebergabe bes lateinifd^en 2erte§ feigen trir
ab, ha er nic^t auf !C'utf)er als 3Iutor prücfjufü^ren ift.
5ür bie lertgeftattung fommen A, B unb C Porne^mlic^ in 9?etrac^t. Son A,
bem tüir als bem Urbrucf fotgen, toeic^t B nur auf 33tatt d^, (i2^, (£3* unb
(i4:^ ab. G becEt ficf) mit A in ©e^ug auf Sogen (i unb 3), bagegen unterfc^eiben
fid) beibe Pon einanber in 3X— 33. kleben biefen aus ber (^liinenbergfc^en Cfficin
ftammenben unb mit Criginalbatirung perfe^enen Srucfen jie^en unr ben iJottf;er=
fd^en ^fiat^brucf K '^), ber G am nöt^ften fte^t, unb i>u tüo^l al» ^feubo=äßittenberger
anjufe'^enben Sluegaben D unb L^) ^eran; auf bie oberbeutfc^en Srude E, F, G, H,
Pon benen F unb G aus E geftoffen finb, nehmen n?ir nur ge(egentticf) 23e3ug. I n?ar
uns nicf)t jugangtic^.
') Ta% S3orge:^en ber SSalc^fc^en unb Srlanger Sluigabe beaetc^net einen 9iücff(^ritt gegen;
über ben älteren ©efammtauigaben. :S^x ^ünftration öon bem, Iüq§ Wald) unter „nebft ben
toentgen 3"f"^2n" üerftefjt, bemerfen toir, ba\i er beifptetsitictfe uon ben 5tbn)eic^ungen ber 3111.5=
legung 3U 9). 1 ntc^t eine einjige notirt, toäfjrenb fic^ ^ier bod) gegenüberfte^en lö21 „öinb,
loß bic^ nit borbrtcffen bie ubiltfjeter", 1526 (2Ba(c^) „fet) nic^t netbifcf) über bie Uebeltf)ater".
1521 „forge", 152tJ „ßebanfen". 1521 „Senn ic^ befen, ih", 1526 „benn ei". 1521 „tf)itn
bir unred)t", 1526 „t^un unrecht". 1521 „ubetß, bai", 1526 „Uebet?, unb ge^et i^ncn benno^
lDot)l, boB". 1521 „i)ie", 1526 „^ier 5u". 1521 „^el)t, la% fie bo% feQn, (ai fie übel tljun",
1526 „3"t: laß fie übet t^uu, Ia§ i^nen )x)oi}l ge^en". 1521 „toirt»", 1526 „tüirb ei". 1521
„Stntroorttet er", 1526 „(ix antwortet". 5tuc^ in ber ßrlanger 5tuigabe fuc^t man nergcbltd)
nad) ber 2tngabe biefer Stbloetc^ungen. -) 3:ie (Jrlonger Sluigabe legt bei ber IcrtgeftaÜuiig
nid)t bie Criginolbrude, fonbcrn ben 9iad)brud K ^u ßrunbe. ^) ^n L ift „nit" auh
no^msloa in „nic^t" umgefc^t, unb barum toirb biefe ßrfdjeinung unten nic^t befonbcri notirt.
fiuf^etS JIBerle. VIII. 14
210 2)er 3G. (37.) 5pfnlm 2:aDib§. 1521.
2)cr fcrf)^ unb brci)fftflift p\ahn S^atitb,
cljtien ß()tiftltc()cti 9)tc)i|d)cn l?u (crcu nnb ttöftcn
iuibbcv bic ^Jliittcrcl) bcv öofjcnu umib frcuelu @Ici)|)ncn
Dem armen I^eujfün Cbrifti ^u IPittembergf
^Poctar jffCJartiniia Xutljcr. 5
'^lah unb frtb öon gott bem Datier unnb 3f)c[u ß^rifto, iin^erm
()cvrnn. ^iltncn. S. ^^tut., ba er aiin nielen ortten geprebigt, nu
gefangen tt)or jn 3tom, lie^ er hoä) nit fe^n fotgen fnr bte,
[30 er Beferet I)atte, mit Bitten 3n got, mit troften nnb [ter!cn
t)n fcfjrifften, inie haii auf] toet)§en feljne (^piftel. S)cm felBcn 10
ejempel nac^, ©internal fe^n 3iret)ffel Be^ un» ift, ba§ tnir üon gotti» gnaben
ha'5 red)t, tauttcr ßuangclium ge"^oret nnnb ertennet '^aBen, toitc^y got gc=
fettig geh.ie§en, el)n^ tet)l^ burdj mid), armen menfdjen, eud; ju eroffnen, fott
nnb fan id) and) nit on forge fetjn, ha§ nit Jüolffe nad) mir tnmmen l)n ben
fdjafftatt. Unb luic tüol öon gotti» gnaben an met)ne ftabt l)t)r f)aBt fo biet i:>
anbere, hav mir fold) forg on nobt incre, fobert bodj natnrlidj beS ßnangelii
gunft, andj uberige forge im tragenn. 3i>t)r finb nod) nit mirbig, .ytHor id;
(et)ber, ba§ mir etJnaS leiben mod^ten umB ber tüarljeljt tnitten, benn ottein
nngnnft, f)af3, nel)b, lafter toort, fdjmad) unb fdjanbe Don ben ^^apiften, Jüie
tDoI, \]0 got nit bifef)er l)ette Iniber ftanben, fjo Diel an ben Blutbnrftigen feel 20
^i5i. 124, G. morbern gelegen, liiern tüir lengift Don ^'^nen, h)ie S)aDib fagt p^a. 123., mit
Ijeenen Im riffen. TarnmB ift unf^er teljben noc^ nit f)od)er tnmmcn, ben ba^
fie unfi äl>ig(efiften , §uf fiten, feljcr unnb auffy atterfdjenblift au^ fdjreljen,
unb, fo fie nit me^r Dormugen in un§, Buffen fie bie lDct)l l)t)ren mutttnitten
an nnf]erni namen unb 6f)riftlic^er ef)re. ?tBer lafj get)en, lieBer menfri;, lafi sr,
gel)cnn! för ift broBen, ber e« ridjten lüirt. 3i>l)r mngen un§ Don gottiö
gnaben rumen, be» fie fid^ Bifi I)er ijun t)f)r l)erlj muffen fdjemen, 5iemlid^ ba^
Iff. 3Bir r)a6cn bie ÜBerfc^rift, bic in ben ©onbcvbrucEcn nit^t tiorf)anben ift, bcm Jttcl
bon A entnommen 4 SBitten-bergt D SBittcnBerg EF(}11 5 „Soctov" fet)(t L 7 Sant EFG
^aul ÜL 5lJQuiu§ EFGK ortten L 8 nicf)t K 9 t)et EFCt troften L 10 g))ifteln L
11 9otte§ D genaben EFG 12 guangelion L geboret CKL n3illid^§ C i:5 „euc^"
fef)tt 1) eröffnen E 14 nidjt K an E nic^t K tomen K fommen E 1") genoben EFG
ir, nnturlid) 1- ITutrigeE nicfjt K 18 modjtcn E 2<) nici^t K Wiitburftigen C
btutburftigen Kli 21 morbern KE ttiercn E Ijljenen \j 22 nidjt K f)0(f)er C.
i)ol)(x tomen K l)ot)er fommen E 2:i .^mffiften E oüer fdjenblicf}ft E 24 „fo"
fep AHCl)EF(;iI nicf)t K uermngcn KL fcüffcn E mnettuiUen 1> 2.'> nnnfetn E
unfern FGE (*!^()riftentici)er EF(i 2(i mugen E 27 genaben FF(i rumen K rl)umen E
muffen E
^n 36. (37.) ^Mnlm STabib?. 1521. 211
)xixx bQ§ Itec^t nod^ nie gefd^etnet f)a'6en, toilcfjv fie Bt^ Ijer flirteten, inte ber
fioBe gei)[t bQ§ gerieft. Sie mufjen on i)f)rn bancf befennen unb mit grofiem
fc^mer^en unb Iet)b t)oren, ba» irf) micf) nu ^u bret)mQl geftettet ^db, ntt für
mel)n freunb, fonbern für fie felby, met)ne fel)nbe, mit erbietung, urfat^ unb
■■ grunb 3U Belnetjffen un^erc^ glotüfeen?': 5iemüc^ ^um Grften ju 3tuBpurg für
bem ßarbinal, g(et)c^ für bem ubirften met)ner ergiften fet)nb, ber nic^t» ^0
faft f(oc^, qIb iixiaä) meiner lere 3U ^oren, unb lieber gefe^en, i^ iüeet nit
fummen.
3um anbern, bin iä) tiu Se^p^ic! geftanben, tnie i]f)r tüiffet, für benen,
10 bie UU'^ ntt tnol fe^en mochten, uunb bennoc^ QÜe t)f)rer mutttüü unb (ift fie
nic^tg ge^olffen. 3"^ britten, i^t ]n 2ßorm§, ha iä) mid) fo i)0(^ erbotten,
ha5 icf} mii^ Äet)Ber(idjö gelc^by öor^et)^cn unb met}n leben bretjn ergeben
iuoKt. C tüilc^ e^nen fpot ^aben fie ba eingelegt! ^ä) l)offet, e» tnurben
micfj bafelby bifi^off unb boctore§ rec^t öorfuc^t t)oben: ^0 tnar bie met)nung,
i-' ic^ folt nur luibcrruffen. ©ot gab gnab, hav nit alle furften unb ftenb l)n
folc^cn furl)alt öorluitligten , ic^ t)et mic^ fonft 2eutf(f)i» lonb» |u tobt ge=
fc^emet, ba§ e§ fic^ bie bepftiic^en tt)ronnen Bogar gröblich ließ effen unb
nerren- G» inor allec^ ber fet)nb getrieb, tüie t)berman tüel)B-
9'lu fe^et, fol(^ bre^ erbietung unb erfc^et)nung rum ic^, nit alc^ fon
20 un§ geftf}ef)en, fonbern ba§ iüir gotti-3 gnaben erfcnnen, ergeben unb unö auff
^f)n troften unb trogen, ber un^cr fe^nb ^0 blob unb Dorijagt mad^t, bo-^ fie
alle fampt nit ^o kä finb, et)nen armen betler, mitten unter t)^ren !^enben
legen n3crtigen, 3U l)oren obber 3U beftrel)tten , fonbern flilien boS liedjt tt>ie
hk flebber meu^, unb Inie bie nac^t roben beulen fie ut)u, ul)u t)m finftern,
2:. met)nen un§ bamit 3U fc^rcrfen. SBen folten fie fo fuben fet)n, baC- fie ober
l)f)r et)ncr ouc^ 3U un§ gen äßittenberg feme unb be« gle^c^en erbieten unb
t)orl)orung furtruge, lüilc^y t)l)n bocl} nit aüetjn gor fet)n anftunb, al-^ benen,
bie fid) i)l)rer fünft ubir u\w über bie ma*:; rumen, auff haC" elju mal erlaub
inurbt, lüie ^^r !unft nit t)m gefcljret) be» l)olp, fonbern t)m !opff unb l)t)rn
:i" gefaffet tuere! 5)a, bie lx)et)l fie rii^tcr unb liirtten fid) aufflnerffen unb un§
^0 frei) urteilen, finb fie fdjulbig, un-^ ^u beftreijtten, 3U uuy ]u lummen unb
1 toitii) D furchten L 2 <)o§e D miifien an L tj^ren KL 3 ■^oren C'KL
nid^t K 4 met)nc freunb L 5 Stugfputg DEFG ^(uggpurg II 6 uBriften D 7 :^oren
("KL gefe^en l^ette, i(^ L 8 fomcn K lommen L 10 nic^t K mod^ten K 11 ,i^t"
fe^U II 2öorm6§ II 12 berjetjlien KL 1:3 O ttiic ainn ipot E D tok atn fpot FG Q to'ie
ct)n ?t)ot L „fie" fe^tt H njurbcn L 14 öerfud^t KL 15 nid^t I^ Surften L
10 folc^em K oerroiüigten KL tanb§ f)Oc^ gefd^emet L 17 IBadfttidöcn II groblid^ K
18 getreib K toie auc^ tjbennan L 19 rüm K r^ume L nid^t K 20 fonber L
21 troften DK trogen C bfob \) ber^ogt KL 22 nid^t K 23 gegennjcrtig EFO
f)6ren K fonber L 24 nian§ L 2."> tutjn K fu^en L 2G SBittemberg KL geleid^en E
gc{et)d)en F(i erbietung EF(; 27 fcrljorung KL fiirtruge L ttield^» D nic^t K aUct)nc L
„gor" fet)(t EF(i anftunbc L 28 rumen K rl)umen L et)m D 29 hjurbe L ntc^t K
^alfe§ L 31 fc^ütbig L „ju" t)or „fummen" fe^tt EEG fonien K fommen L
14*
212 2:« 3G. (37.) 5PJolin Sabibs. 1521.
t)()rcn glatüBen menltc^ t)orferf)ten. %bn tt)a§ tf)un fie? Sie finb ber grofte
f)auff, \mx ber fleinift. Sie finb unfer mec^tig, tüir untertfjenit^. Sie finb
bie gefertiftcn , inir bie nngclertiften. Sic finb bie (£()riftlicf)ften , lx)ir bie
£e^crift{)en. ü^a.^u, ob fie fic^ fnxdjten, erbieten \vix l]()n getel)b, fvet) foft nnnb
l)crberg an. Ubir ha5 bitten \vh fie nmb gotti» Inillen, hau fie fid; an un» s
betoet)ffen. 2)ef §ilfft !eini§, Sonbetn blet)ben oHetjn bei) t)i)n fe(b§, unter ^f)rem
partt: ba fd)(ieffen fie, ba richten fie, ba t)orbammen fie on alle norI)6rung
bey n^ibber partim, fprerfjcn unb fdjreljen bar nad-), fie fet)n rebtid; (i^riften lent,
bk ha (£^riftlid) ^anbeEn, ha ift !et)n ftirnn, bie fic^ fc^einet. 0, luie muften
unfjern oren tlingen, tuen fie bi^eS runte§ ein !(ein quentin mod}ten Jüibber n'
nnf] auffridjten, Wo ntuften \vix. armen lentt l)f)r fdjanbtreger feljn! ^^ber
t)t)x fc^anb tragen muffen lüir l)§n für e^re unb prctjfs l)aEten. D be§ elenben,
betrübten, borlaffenen 6f)rift(ict)en glainbenS, ber fotd) fdjodjtere flebber meu^e
unb (iedjt I)effige, feltftud^tige befdjirmcr (jat, bie nur mit fdjreien unb rumcn
l)m fanb t)offirn, h)o fie allein finb, unb, tüo nur et)nn ct^niger loibber ^artiger i^
menfc^ er für blic!t, |u trintfell friec^en tüie bie meü^e!
Unb ^0 ba§ alli§ fie nit ^elffen mag, ridjten fie t^u etlid) lo^e gefetten,
bie mit lafter fc^rifften unub boBen budjern uuy an taften, Ijnn ()üffnung,
fold) t)^x fc^anb für bem gemeijuenn man gu bedten unb fdjmuden, ob fie trol
tüiffen, bay bie felbcn ^£)re fc^ret)ber eben ^ur fad) gefc^idt finb, a(y ber G§eE 20
Ijur barpffen.
SSe^l han fie mit fi^rifften geftoffen, fid^ ertenenn untudjtig, mit fdjrifften
t)n bem liec^t ^u Raubten, iftä ^l)nfurt ben armen menfdjen nit für übel ^u
()aben, bay fie boc^ t)t)r fdjanbe mit biet fc^reiben, on fdjrifft, unb mit flud^en,
teftcrn unb malcbetjen troften. ^arumb mit tc^ fie fic^ laffen mube blutteu 25
unb leftern. ;;^^^ft gnng, ba§ mir fc^rifft, fie nit fc^rifft I)aben, h^ir auff ben
pian tretten, fie t)nn luindel !ricd)en, mi(d) ef)re mir l)f)n, toei)! fie nit anberg
lüollcn, gerne gönnen.
Unb, ha^ i^ hjiber ouff hic: ban !umme, lüetjl t)^r, armer ^auffe, muffet
mit mir bie morter un^er§ namcuy tragen öon ben (jodjberumpten unb !^o(^= 30
gelerten Ija^en menncrn unb l)()r nit alle gleljdj ftardy gemutö fe^b, i)ab id)
1 bctfciJjten KL t^ucn L gtüftc KL ?, ungclertcften D ß:^riftUcf)iften D 4 fc^e=
rifc^en CEUK tctjcrifc^cnn FG fetjric^fttjcn 1^ barju UL fuvcf)ten L 0 t)^rc3 K 7 \)0X=
bäncn (' ücrbamncn K ücibammcn L 611 C Derfjorunß 1) öct^üritng KL 8 jcf;re^6cn II finb L
9 muften L 10 nnfev HL unfcrc K quintün LF(i quintin II mochten L 11 atm
(EFGHK arme L 12 muffen L 13 16etrul6ten D öetlaffcnen KL ß^riftentic^en EFG
fcf}eüc^ EF(} ftcbbere C 14 feÜftuc^tige L rumeu K rtjumen L 15 alle^ne L
H) erfur L btidEt, fie ,511 II meu^e CD meufe K meuffe L 17aIte§DL nit^t K lo^e D lofe KL
is boßen I) buc^evn l^'L 19 benctcn (' fc^mucEen L 22 SBe^I fie bann II benn KL
untüchtig L 2:J [)anbcln, ift CK ift II f)iufüro L l^infuto FG nici)t K 25 tioftcn KL
„fiel)" fe^tt EFGL mube CKL Hucttcn D fctutten KL 2G ntd^t K 27 toelc^ D
nic^t K 28 gönnen L 29 !ome K fomme L muffen EFG muffet L 30 ^octyOcvumptcn L
31 ]^af§männeren E ^a^ männeren FG mcnnet L nic^t K gemütö L ic^ mir futgenummcn D
lex 30. (37.) ^Pffllm ^Mibi. 1521. 213
futgcnitmmcn, ct)u troft Brtcftc ^u fc^rct}6cn, ba§ l)f)t cud) für bcu fiiiBeu pantcvn
nit entfcfeit, o6 ic^ iitt bei) cud) fcl). '^I6cv bic tuci)! id; nit bcr man bt)ii,
ber al§ @. 5pau. auB cl)gcn gct)ftiÄ rctd)tum6 !unb fc^rc^bcnn unb trbftcn,
^aB id§ mir für genummeu, bic fd)rifft, bic öoKcr troftic' ift, inic B. ^^üu. fagt
5 tRo. 15., 5lcmlic^ bcu fcc^y unb brct)ifigiften pfalm ^u Dorbcutfdjcn unb mit a*'''"- is. *•
!ur|en gloBcn cud) |u fcnben, tüilc^er met)m» buncfcng foft eben ^u biffer
fac^ fic^ rct)mct. S^enn er 5U mal lieblich unnb mütterlich fd)tr)et)gct bic 6e=
tücgung ht'^ ^orn^ gegen bic lefterer unb mütlinllige freuelcr. Sintemal c»
natürlich tce^e tt)ut, %o bic uBel tf)etter uit artct)n leftern naä) alle ^^rem
10 mutttöiUen, Bt'nbern and) rec^t f)a6cn unb ef)rc baPon tragen troircn, baju
et)n ^el)t(ang fc^leinig finb, biß has t)^r tag fumpt. (J-? foU aber nicmant
t)^m ct)n 3tüct)ffel bran machen, ba» uttBer tnibberfac^er ber artt finb, bic t)nn
bißcm pf atmen gefd)oIt()cn, unb mir bie, bie barinnen gctroft Incrben. 2cnn
tüir Pon gotti^ gnaben bct) ber fc^rift ftet)en iinb pf)ren Dorftanb I)a6cn, für
15 tr)itd)cm j^ene fic^ furchten, fc^etecn, flit)en unb boc^ muttroiüig bie iüarticpt
leftern. $:aB fie nur faren! 3i)eren fic bie gerccBcn, bie bcr n3arl)el)t roirbig
iücrcn, fie fetten auB Bo Picl meinen fc^rifften fid) Icngift beferet. ^cf) lere
fie, Bo leftern mic^ fie. ^c^ bitte fic, Bo fpotten fic mepn. ^c^ fc^elltc fie,
^0 Jörnen fie. ^d§ bitte für fie, Bo furtoerffen fie e§. ^ä) üorgcbc il)n if]r
20 ubcttljat, fo tpollcn fic c§ nit. '^sd) bin bereit, mi(^ fetb für fie ^u geben,
^0 ttormalebepcn fic cv. 2i^a5 foH icfj mctjr ti)un benn 6t)riftu-?, ber bo lagt
pfa. 108. %x tüoKt nitt gebenebetjet fe^n, brumb foll fie fern gnug Don ij^mi'f iu9, n.
!ummen, Gr tüollt Pormalcbepgung baben, fio folT er bamit bcflcpbct toerbcnV
äßü» nit gen l)t)mel geboret, bac^ bringt nicmont t)i)ncijn, rvm man es* auff
25 ftudEen 3U riffe. 3Öa5 aber ^Qnet)nn fol, ha^ muB l)inet)n. Inen fic^ alte teuffei
bran l)ingen unnb fic^ brob aurf) t.n riffen. 3. ^^au. fagt: 'G^i)ncn fold)en ^it- 3, lof.
ct)gcnfinnigen menfc^cn foE mann mel)ben nac^ t-iücpcn gefc^enen Pormanung,
barumb, ba» er geiniBlic^ Porferet, unnb fe^n urtepl fd)on ubir pt)n gangen
ift'. 2^ od) für ben armen bauffen, ber noc^ unUnffenb burd) fie Dorfurett toirtt,
30 follen töir nit auff i}bxm tsu bitten unnb bep Pbn tbnn, lua?' mpr tiormugen,
1 furgenonten K für || gcnonttnen L ttoft W firiljfle (' troft \\ briefte D troft "Brieffte K
2 nic^t K cntfe^et D cntje^t K nirfjt K nic^t K 3 ^ßauIuS DK fant '^auU EFG
troften D 4 futgenomcn K furgcnommcn L troftö l) trofte§ L fant EFG ^pouiu':- DEFGK
5 bretjffigften K Derbeutfc^en KL G gloßen D gbfen KL 7 muttertic^ L 8 gegen
bcn eftetern unb ntutttiüigen frdDetcrn EFG mutwillige CDKr> 9 natürlich L nicfit K
noc^ L oUem P^FG 10 e^et L 11 fc^teunig KL fompt K 13 getroft CKL
14 genabcn E tocrftanb KL 1-5 furzten L 17 meiner EFG 18 leftern fie mic^ K
19 jutncn D jornen L für L berrterffen KL bergebe K 20 nid§t K 21 ticr=
malebet)en KL ba L 22 nic^t K brum C barumb KL 23 fomen K fommcn L
oermalebe^ung HKL 24 it (' geijorct L {)el)m ABU ^atm EFG 2'> ftucfen L
26 Sant EFG Sanct L 5pautu§ DF^F'GL 5|]au(. K 27 gefc^e^en H ocrmonung KL
28 brumb K berferet KL über L 29 berfurct K berfuret L 30 nic^t K auff
^oren D bermugen K bermügen L
214 2)ct 36. (37.) 5PiaIm S^atitbö. 1521.
auff ha5 lüir ftc an% bcm rorfjcnn bcö fccl morbciB Iju yiom uuub feljucr ^^Ipoftellnu
rct)ffcnn tuugcnn. .*c)ic mit Oiott bctof)tu, ber cluiuu ßlatübcn uub öoiftanb tju
6f)ri|to gnebidlidjenu tcfjuctc. ^iimen. 1521.
2^cr ®c^§ uitb btct)ifij^ift ^jalm
bc§ Smiißlic()cn ^:)Jroijl)ctcn 2)auib,
2^0« <?orn uub mmnt Im ftillcu t)uu bcr oufcdjtuuö bei
ölci)t)uct uub UtUttUJiUiflCU.
1. (Sr^urn btcf) nit uBir bcn t6§cn ötnb,
lo^ bicfj nit öorbricffcn btc ii6iltf)ctcr.
'2ßic ßletjc^ au örcljtft uub trifft bcr pxopi}d be§ £)crt^cn foific in bifeer
anfecf)tung unb f)cbt auff alle urfac^ bctfclbcn unb fpric^t 3um crften: o menfrfj,
bu bift Ijornig, f)aft nud; urfarfj, al% bic^ buucft. 2)cnn ic§ bcfcn, c§ fiub
boBc mcnfc^en unb t()un bir unrcdjt uuub öicl ubd^, baS bic uatuf arfjtct,
vcbli(^ uifad) bc3 tjorufj I)ic fct^n. '^Ibcr uit al^o, IieBc§ finbt, Iq§ gnabe
uuub uit natut I)ic rcgtru, bxiä) bcn |oi-u uuub [tiHc bid) ct)u flcljn tjcl)t,
Iq§ fie bofe fel)n, la§ fic uBcl tf)uu, I)6rc mid}, c§ fol hh uit fdjabcn. 6o
fpric^t bcuu bcr mcnfd): l^a, tocun iüixtä bcnu auff Ijorcn? tücr mag bic Icngc
^aEtcn? ^luttüorttct er.
2. 2)enn Jnic baö grafj luerbcn fie el)lcnb a6gcfd)nl)tten toet=
bcn, uub lüie bay gruuc traut luerbcn fie öortoelden.
{&\)n fet)u gletjd)uiy ift baö , fdjrcdtid) beu glcl)Buern uuub troftlid) bcn
leljbenbcn. Bic feljn I)cbt er un§ aufj uuBerm gefidjt uub fc^t un§ für gottiä
gefielt ! gur uuBerm gefielt grünet, btuct uub mcl)rct fid) ber g(ct)§ncr I}auff
uub bebccft alte trelt ganl;,, ha^ fic aEeiu etma« fd)cl}neu, tuie hau gruuc gra§
bic erben bcdt unb fdjuiudt. XHbcr für gottiS gefidjt lüaö feiub fie? .^elt),
ha^ man fc^ier mai^cn fol, uuub, t)I)c ()5()cr ha^ gra^ iucdjf^t, ^l)c ucl)cr t)l)m
bie fenfeen unnb Ijetügablcn fiub. ^2llfeo l)t)C t)oI)er, toeljttcr, ftcrdcr bic Bo^cu
1 niotberä KL 2 mugcn L befohlen C befolgen KL cloern K ücrftonb KL
3 Be^uct CK bc^uttc L 152L |1 gkc^toolgct bei; ^lijatm. |1 EFCi „152L" fc^lt IIL ^ÖLS.XXiiii. K
4 brc^iiigft K 5 AtüuatUdjcu E füiiigüc^cn K Aiuniglicfjen L G ftellcn H 8 ßr^ovn C
eiiotii K niti^t K über K poßcn D bojcii K bojcn unb lajö 1> fcijnb K 9 nicC)t K ber=
briefjen KL uMt^ettct K iibcltfjetci; L i;i bojc D 14 utd)t K 15 nicOt K licljnc L
10 pot^ l) ^ore 1) nic^t K 17 auff^orcn KL 19 „löcibcit" mä) „abgcfc^mjtteu"
fe^U EP^G 20 grunc Kr> DerJttJelcEcn EEG üctiDetdcn KL 21 unub C troftUd) 1)
22 e§ungll 2:3 grünet, Und L 24 grüne L 2ö ongcfic^t ]I finb L ^m C
26 ^o^er D t)f)e me^r ^^m L 27 l^chjgabeten C f)etu gabcicn 11 Ijclu gabeln K ^efögabetn L
i)h^n KL „fterder" fef)Ü L ^oeBcn D bofen K
^ex 36. (37.) ^pfatm S:at)ib§. 1521. 215
grünen unb oben fcf;njcben, l)l)c nel)cv \)i)X untcrltgcn ift. äöarumb lüoltiftu
bcn Jörnen, fo t)()i: muttcrct) fo ein fur^ lue^cn ift ^ S30 fpric^ftu bcnn: Sßaö
fol icf) bic nicl}( tf)nn'? looran )ot icfj micfj IjaÜcn, bin baö folc^§ gefrfjetjen^
.^oi-^u, groBc Ijufügung!
5 3. Sefe bct)nn f]offnnng tjnn gott nnnb tf)n gnttt»,
^lel)b l)m lanb nnnb nccre btd) l)m glatubcnn.
5Da n^mpt er alle forgc gan^ bn(){n nnb fcljt ba§ ]^er| jn rngc, al%
folt er fagen: üiiebey finbe, la^ bcin forgcn farcn, bcnc! nit, lüie bn bicf)
rc($cn tüilt, iüie bu fie tnibcr ein [tncEe feigen lafiift, trie bn tbnen nutgift,
i'j hü5 fie üorbrie^. 2;()U i)l)n ioldj gebancfenn! (iy finb mcnfdjHd) nnb boB
gcbontfen. Se| be^n r)offnnng anff gott, Inartte, tro» er bron^ mocf^en toiU,
gang bn fnr btcf), laß nmb nljenumtv tütllen gnti^; ]n tl)nn, bkt)b ijni gnt
tl)un, rtie bn angefangen, luo nnb luilcfjem bn niagift, nnb gib t)I)n nit bofiy
umb boftg, Bott^ern gnttiö um bofis.
i^ S30 hn aber ancf) berfjtift, bn Inoltift flit)en nnnb on elju anbcr ort
|i^enn, hau bn l}l)r loB tonrbift nnb Hon tjljn femift: 'Jiit, nit al§o, bleljb
l)m lonb, Inonc, \vo bn bift, trtedj^el obber iranbel nmb ij()renb iüiUen nit
bct)ne monung ober lanb, fonbern ncerc bicf) Ijm glaluben, trcl)b bcin crbctjt
unb t)anbct Iüie Dort)in. .soljubcrn ober befdjebigen fie bidj unb geben bir nrfadj
L'o ^u ftitjcn, fo la§ faren, bleljb t)m glalübcn unb 3tnel)ffel nit: got lüirt bid;
nit (äffen. X§u nur ha^j bcljne, erbeljtte nnb neere bidj nnb (af] t)f)n malbcn.
©olt nit ouff f)oren bidj tjn neeren, ob fie bidj an eljnem ftnd Ijljnbernn:
gott, Bo ^11 ^)offift, gibt birB am anbcrn, loic er 'ilBrafjam, ^faac unb ^^öcob
t^ct, bic aud) alBo üorfuc^t luorbeu.
2h 4. Unb f)ab belju tnft Ijun gott:
630 lüirt er bir geben beljuiB fjertjen "bcgirb.
XaS ift, laB bidjy nit Oorbrieffen, bat? got fjo mit bir feret, la-ö bl)r
foldjcn feljuen mitten mol gefallen, ija erlnfte bidj brijnnen, alfs ijun bem aller
beften nnnb gotüdjcn milten, fit)c, Bo tjaftn bieBc troftlic^e ^ufagnng : 6r mirt
3u bir geben alliB, \vai bein Ijerti begeret. äBai? miltn mel)r babeu^ 3tl)c nur
^u, bay bn an ftat beö Dorbriefiy, ]]ü bn üon Ijljuen erfdjopffift, ubift biefjc
1 grünen L tooltcftu L 2 jorncn L 3 folc^ D gcfd^id^t EFG gcf^el^e K
4 §ote ju L 8 finbt (L fiub K Ubcnd EKG nit^t K 9 ftudEc L t^un K niugift L
lu bctbrie§ KL po^ 1) t)0J5 K 1:5 mitc^cn L niagft D nicfjt K l)oft§ L pojcä umb
60p D 14 boft§ K gutä L bofiö DK lö tüoltcft 1) 10 loß l) lo^' K lojö
toutbift L 5U(^t, nicfit K 17 niti^t K IS bciu D arbeit I) arbeljt L 20 nic^t K
21 m(i)t K arbeitte 1) 22 nic^t K auff^oren L ftud L 2:3 anbcrn ortt, rtie L
24 berfiic^t KL 25 luft an föott L 2G be^nc§ 1> bcgir KFG 27 bic^ EKG nid^t K
berbriejien KL atfo EFG 29 gotlic^cm EFG ©otti^en L troftadje CL e§ D 30 aüeä D
31 oerbriefe^ L jn II criil}et)ffift L
216 3)er 36. (37.) 5pjalm 2)abib§. 1521.
luft unnb tüoIgcfaEcu Ijiiu gotticfjcm \mUm: ^o tucrbcn blji; fic nit aüct)n
fe^n fd)abcn t§un, ^onbcrti bct)n (}crlj Inirt aii^ t)ottc§ frib» fetjn unb frolidj
Jüartten bißcr |uiagung gottiy.
5. SSefcl^ gott betone iocgc unb I)off auff tj'^n, §o tüirt cr§
iuoU machen. 5
5ltt boö bu mufitg foltift gcf)en, ^onbcrn bdjuc tncgc, lücrcE, Inoit uiib
tüanbel, bcn befel'^ gott, tid^t bi(^ felB nit. 3)cnn c§ mu^ nur gott alfo Bc=
folljcu Ircrben, ba§ bir m(^t§ tf)un, ^ouberu Uia§ toir tt)un, oB§ t>on bcn
g(ct)§nern Oorfproc^cn , öorfc^nTctjt , gclcftcrt obbcr t)ort)inbext toirt, foU man
brumB nit tüe^c^ tücrbcn unb nblaffcn, fonbcrn t)mcr fort forcn unnb fic lu
loffen t|t)ren muttoillcn u6cn, gott bic facf) befcl^n: bcr tüirt§ tnol mac^cnn
Quff beleben fe^ttcn, loaS rcc^t ift.
0. Unnb tuirt bctjnc gcrcc^ticfcit crfur Bringen alf3 bay licdjt
unb bc^n rec^t wie bcn mittag.
2)i§ ift bie groffiftcn forge bcr loc^rfjlingen, ha^ fte öorbroffcn tücrbcn 1:^
uBir bie muttlüilligen. Xenn fie forgcn, il)r fac^ Jt)crb Oorbrudt unb Oor=
finftert, toc^tC fic fctjcn bcr mibbcr part luutten, §0 I)od) farcn unnb oben
fc^mcBcn. 2)rumB troftet er uuy unb fpric^t: 2a§ fel^n, licBc§ Ünb, ha§ fic
bic^ unnb bet)n fad) mit lüoldcn unb plalj regen öorbrurfen unnb tjut anfer)cn
für bcr U)c(t gar Iju nid}t unnb l)un finfterniö begraBen, ijljr fadj empo()r fdjlncBc -m
unb leuchte tr)ic bic feonne. ^efel^iftu got bein Raubet, fjoffift unb trarttift
auff ^f)n, ^0 fetj getni^, bclju rcdjt unb gerec^tidetjt tuirt nit l)m finftern BIcljBen.
©ie mu^ crfur unb t)berman §0 offcntlid) Befanb toerben als bcr i)ellc mittag,
boy alte bic ^u fdjanben tnerben, bic bid) Oorbrndt unnb nortnndelt I)aBen. (S§
ift nur umB^ toartten Im tl)un, bay bu gott ijun fütd)cm furncljmcn bur(^ j:,
be^n lernen, unmutt, Oorbricffcn nit f)t)nbcrft. 2)rumB oormanct er aBcr maß.
7. §a(t gotte ftill unb la^ t)f)n mit bl)r madjcn,
förtjurn bi(^ nit uBir bcn mou, bcm fc^u tfjun gluctlidj
ge^t unb tt)ut nac^ fet)nem mutttüillen.
-^n^ folt er fagcn: (S§ tüiH bidj oorbricffcn, ba§ bu in red^ter fadjcn 30
ungtud empfinbift, unb teil nit, tnic bu gern lüoltift, öon ftattcn gc^n, unb
1 ©ottic^em L fic bt}r nit V jl) bir nit EFG fic bir nit H fic bljr nidjt KL 2 boü E
bol FG frotit^ KE 4 :^offc L 6 ^üt^t K muffig L 7 gottt, rtc^ AB ric^ DEFG
fclb§ L nii^t K mufe ni(^t ÜJott L aüo H y öcrf^rod)cn KL borfc^ntcd§t 1) öcr=
fd^med^t KL t)crr)l)nbett KL 10 botumt) ntcöt K 11 Befctf)cn DL 13 crfur L
15 groft EFGII groffiftc K groffiftcn L forg 1) bcrbroffen KL IG öcrbruit KL öerfinftcrt KL
1 7 tüutten D rtuettcn L 18 2;arumt) tvoft L troftet 1) 19 berbrucfen KL 20 ju nickte
ntad^en unb L ^m CK im II emp^or D 21 iBcfit^iftu L bel)nen L 22 nic^t K
23 crfur L ,Jo" fe'^lt EFG 24 öerbrudft KL öcrtundett KL 26 3urnen L öcr--
brieffen KL ni(^t K bermonet KL ober e^n mal L 28 ßrjürn L nic^t K gtitcEti^
ge^ct L 29 t^ut C 30 bcrbrieffcn KL 31 ungtüd L nid;t K gerne L geljen L
£er 36. (37.) 5Pfo(m 3:Qöib^. 1521. , 217
iif)ift bod), büv bcm unrcd}tcn nad) allem fclincm mutlüittcn gcfit, hai^ cQn
fpiicf; iDort tjirauB gcflofien i[t 'i)f)c örüficr ]d)aid, i}t)e beffcr fllüct". ^ 216er
fe^ tüctiB. ItebeB ünbt, ia% biä) bas nit betücgen, i)ait auff got: bet)nB ^er^cn
Bcgirt tüirt auc^ fiimmenit gar ret)cf)Ii(^. Gö ift alier nocfj nit l^erjt. G§ nui§
5 bc5 fc^alcfc^ glurf DorgeI)n iinb fei)nc ]cr)t t)abm, bvj für u6ir tumpt. "Jjmx
beB muftu gott bcfel^en, i)nn l}f)m bic^ erluften, feinen tüiHen bir gefallen
laffen, auff bac- bn fet)n tüercf t)nn bir unb inn beinern feinb nit l)i}nberft,
luic bie t^un, bk nit aufff)orcn 3U tt)neten, fie l)a6en bcn Ql)r bing cnttocbber
mit bem fopff ^tjn burc^ obber |u brummern bxaä)i.
w 6r Braucht l)ie c^n fe^n ^ebreifcf) n^ortr 'Sile bomino et formarc ci,
fc^lücig unnb mac^ bic^ fc^icEcrlicf/. (S(eljcf) toie ei}n fru(i;t l)nn mutterletjB
fic^ got macfjcn (cft, alfo Biftu in bi^em fal aucf) tjnn got empfangen, unb er
luil bicf) macfjen ^u rechter form, Bo bu ftiE fjeUtift.
8. Stille bc^nen |orn unb laB bcljn grimmen,
i-"* Gr^urn biä) nit, baz- bu aucfj ubil tf)uift.
3il)e, iöie fletjffig marnct er, ba^ mir \}a nit bofic^ mit 66^ tiorgelten,
tüic bk natur pflegt .ju trei^bcn. Unb roa^ Ijilfft folc^er |orn ? (i-y mad;t
bie fa(^ nit beffer, rja füret fie nur tieffer in ben fc^tam. Unb abv fc^on auff§
aller befte gerate, baö bu oben üegift unb gemunnift, "ma^i ^aftu gctnonnen?
L'u Öot f}aftu t)orl)inbert, bamit fc^n gnabe unb gunft Derloren, unnb ben bö^en
ubi(tl)cttern biftu gleljd) löorbcn unb tnirft gle^c^ mit t;^nen öorberben, toie
folget.
9. S^enn alle, bie bo ubil tfjun, tnerben au^ gerottet,
5^ic aber auff got tnartten, tüerbcn bai: ianb befi^cn.
25 @i :^i{fft bic^ nit, ba^^ bu nit angefangen ^aft ober gerct)^et fetjcft. S^cnn
e§ ift et)n fd)(ec^t fre^ urtet)l: tner ubit tt)ut, gereti^t obber ungerel}t;t, ber
toirt au% gcrot iDerbenn. XaS ftbet man aucf) für äugen l)nn aller tücUt,
l)nn allen l)iftorien. 5tber toer auff got Inarttet, ber bleibt, ba-^ neben if)m
untergel)t ber ubilt^etter. 21% nur fo lang l)arren funb! Xie boBen menfc^enn
1 fi:^eft D ge:^et KL 2 groffer KL bcffet D glutf D 3 bet)ni§ L 4 fomen K
fommen L ntd^t K 5 fd^Iatfä C gludt L öerge^en KL biß fttniber fompt EFG tompt K
©ot c§ tiefel^cn K 7 bct)nen C nic^t K 8 nic^t K auffDoren CL »uttcii K
iDueten L tnueten ben fie i)abtn ben D 9 brummen II brummern KL lu forniori L
11 gefc^icEIic^ EFG U Stiüe be^n L (aß bet)nen H 15 Grjurn L nic^t K „auä)'
fe^(t II u6el L 16 bofeg mit boR D mit bofem EFGHL öergelten KL IS nic^t K
füret L o6§ DL 19 tegcft II gewinnift l) gcro^nnift K gelounnift L ^üftu C gewunnen L
20 üerf)t)nbert KL JJOBen D 21 u6eltf(ettcrn L üerbcrben KL 23 ba L übet KL
QUß gereut EFG außgereüttct II 20 ^ilff 1) nid^t K nic^t K 26 übet L 27 au^=
gereut EFG auBgercüttct II 29 untergehet KL ubct^etter L füub L pof}cn I» bofcn K
') Söanbcr, S:cutfc^eä ©pric^n)örtcr=l'cpfon S8b.IV Sp.82. ■) ib Vpinrn-i ni.T'b ci^
218 3;er 36. (37.) f]aim Tav'ibi. 1521.
finb fo gar rcl)ff, bay, ob [ic nt)cmQnt t)ortrcl)Dct, fo ninc|cnn fic ftc^ felb nit
cnt()nltcn, )ic rid^ten cl)ii niiitUnllig uiujliict au ubiv l)l)ru l)alf5, baö fic ,311=
fcf)enö öortitgct. 2)cnn ha§ retjff Qra§ mu§ l^ch) tücrbcn, unb foUtö t)un t)()m
fclb ouff bem ftam boiborreu. GS ift ein bo^ mcnfd^ lücmant fo untvcglii^
unb öoiftorlid) aVj n if}m felby: 5^oö fc()cu tniv an bcn movbcrn, bieben, 5
t^ranneu unb bcr glc^i^en cjcmpel.
10. 60 ift nocf; umb clju flcl)ni^^, ^0 ift bcr got(o§ ntjmer,
So iüirftu auff fein ftet merden, unb fic ift nit mü)X ha.
^a§ üorücret, luao brobcn ^ gcfagt ift, hivi fic fetju tüie ha§ gi"o§, ba§
fcf)uet abger)alucu inirt, ba mit uufjer forge goftillct loerbc, \\)M) fid) furcht, i"
bic gotloßcn blcljbcn ^n lauge. ':)Jtod)tift aber jagen: ^yi, idj fil)e luol, ha^j
bie unrechten gcmet)uicflid) laug Blel)ben, and) mit cljren |nm grabe !ummen.
'^luttuort: hau gefdjidjt gelinftidj barumb, ba^i bcr anber part fid) nit nad;
biffcm pfatm gef)atteu l)at, fonbern bie fad) mit 5orn, tuneten, grimmen, ftagen
unb fd)rel)en t)or()inbert unb üorterbet f)at. !3)arumb, ireit uiemant ha ift ge- 1^^
iDc^cn, ber fet)u fad) got befoUju f)ette unb feiniy Inerrtiy getnarttet, fo ift
bay urtel)l bcy ne()iften öorigen lierf5 nbir beljbe part gangen, unb finb l)or=
titget aüefampt, bie bo übet t()an f)abcu. Sßcre aber ein part ju got getcret,
fo iucre ha^ anber tcl)l geluiflid) unb el)(eub allein unter gangen, tuie bifer
tier^ fagt. 2)rumb fcfjcn tuir iljt bie^eö pfalmen evcmpel l)n bcr tücEt nit: 20
benn ein igüd)er (cft got faren unb unterfte()et fid) mit rcd)tcn ober fed)teu
3U fd)u^cn. Xamit lüirt got au fotd)em Incrc! t)orI)iubcrt , bay bieder pfolm
^vcb. 7, 16. Don if)u prel)ffet. (5y fagt lool aud) Salomou 6ccle. 7. '2)er gcred)t tjorbirbt
in feiner gered)tirfeit, unb bcr gotlofec lebt lange ^eit inn fel)ner boBljeit',
tüild)ö mu^ gefagt fcl)u Don bem gered)teu unb ungered)ten, bie nit mit ct)n= ^.-ö
sjfiöi).4,iut- anber parteifd) fein, \m\i bifer pfalm fagt, fonbern loie aud) 3apientic 4. ftet,
haii ber gered)t loirt offt fd)ncll üon l)l)nnen genummen, bay er nit borfurct
iDcrbe, unb bie ungered)tcn lang bleiben in l)l)ren funben. 2)od) boüon ift
mel)r 3U fogen, benn i^t tjct)t gibt.
1 „ob" fe^U L Qcnianbt Kl-'G bcrtvct)bd KL nuujcn 1. fclOy ]i iiic^t K 2 ungliig L
über li \)i)xen KL ^ufc^cnS C 3 bertilget Kli foltö au ^^m L 4 jclbä L \)tx=
bovrcii KL po^ D tofä K .5 t)crftorIi(i^ K DerftürUd) L „er" fc[)U HL morbcrii KL
7 ttetjiicä L s nicf;t K ü uerHerct KL oben KK(J finb L lu furdH L mjJlorfjtift L
iel)e L 12 fonieii K tommen \j Lf iiii^t K 14 biffcii ABCDL ^J^iolmcn L iwutten K
louctcu \j lö ucrf}ljnbert KL üerterbet KL K» befoll)eii KL hjcrcfö L 17 bcr^
tilget KL is ba Ji 'bcfcrct L 19 gciuifjlld) C 20 nid^t K 22 jcfjuijcn L wir C
li3i)r K Der'^l)nbcrt KL 2:J t)()m L uctbirbt KL 24 efit C 25 nidjt K 20 finb L
fonbcr K ftel^et L 27 ba§ ber J) genomen K genommen L nidjt K berfuret K ocrfuret L
28 baüon DKL 29 itjt bic jcljt K
') äJergL Sü. 2.
Jet 36. (37.) !Piatm lamb-i. 1521. 219
11. %bci bte fanfftmutigcnn hjcrbcu Bcfiljcnn ha?- lanb
Uiiö ftcf) crluftcn tjnit bcr menge bcö fribic^.
2)t» bcjtcttigct and) ha§ bro6cn ^ ift gciagt, tuic bic gcrccf)tcn bleijbcu
na(^ bem tiortcrbcn bcr uBilt()ctter. 9Ht ha^ fic einig aiiff erben 6(el)6en, fon=
-. bcrn haz- ljf)r fncfj ^um enb unnb friben mit efirn fumpt, aucf) anff erben:
lüilcfjen frib fie mit fenfftmutigfcijt nnb Ijnncrlicfjem frib norbicnet Ijciben.
12. S)er gotttoBe touetcb toibber ben gerechten
llnb fntjrffet mit fernen ^eencn u6ir t)t)n.
Xq§ ift aber ju troft ben tnetjcfjlingen gcfagt, bk fic§ beforgen unb 6e=
1.. ctogen, tüie tnuetenb unb 6o§ttnl(ig l)f)r rnibbcr part fcpn. ^sd) nenne impium
eljn gotlüljen, benn e§ t)el)iKt eljgeutlicfj ben, ber tjnn got nit tratüet, noc^
gtetobt, ber qub t)^m fc(6§ unb fctjuem frcl)en tüillcn nocfj ijnn ber natur lebt,
a(B ben fonbertidj finb bie glet)Bner, bie getercten unb fc^etjnenb [)et)(igen, alB
3U unBern teljttcn finb ^apft, bifcfjoff, pf äffen, 'IJiunidj, bodorcö unnb beä
IS gteljcfjenn öolcf, Initc^ üon natur muffen loueten knbcr bai i)el)(ig (yuangelium,
qIB tüir fel)n, bos fic oucf) met}blic^ t^un. 3lbcr \vac- f)itfft fic \}t)x luuetcn
unb toben? .'por )x>ax- ba folgett.
13. 5(6er gott Indjet fct)n, ben er ftf)ct,
ba§ fclju tag !ummett.
20 2i}ic mocfjt uiw ein fterder troft geben luerben, bas bk luuctenbe fci)nb
bcy euangeli aUc Ijfjre macfjt unb boB^eit furiücnben, mel^nen mit ganljcm
ernft bm gcrerfjtcn {bav> ift bm gtctnbigen l)nn got) mit licenen ju rctjffcn.
Unb got fie Bo gar Dorad^t, ba^i er pfjr lac^t, barumb, ba^j er anfif)et, mic
fur^ fic mucten tucrben unb l)t)r tag uit ferne ift. 51it ba^ got loie ei)n
L'5 menfc^ (acf;e, Bonnern bo» e» let^crlicf; ift an|ufef)en ijun bcr tuarfjcit, bao bic
toltcn menfdjcn fo faft mucten unb groB bing furucbmen, ba-r^ fie nit clju
IjarBrcijt mugcn auBricfjtcn. Ölcljc^ aia cljn (cdjcrlirijcr 5Jarr loerc, ber clju
langen fpieß unb furzen begcn nef)m (alB tnir oon eijucm auB tjuljcnn ncmüct)
1 fcnfftmutigen I) fanfftmutigen L 2 crluftcn L .3 Sa§ CK ficftettigt L 4 ocr--
terben KL ubctt^etter L ^Jticfjt K joiibcr L 5 cfjvcii L tompt K G fantit=
muttgfe^t L ^nnerUcOen l) berbicuct KL 7 gottloßc U gotlojc K gottlofc L luuttct K
lüuetet L 8 fnl)tfc^et K u6ct L 10 louttenb K louctcnb L finb L 11 gottoßcn D
gotfofen K gottlofcn L bcr Quff öott L nidjt K LJ gctcrten DKL fdjcincnbeu KFG
14 muncO K 5}timicf) L lö ootdEö KFU muffen L luutcn K louctcn L ^ctjligc (' Cuan--
gclion L lii \et\in DKL Wutcn K löüctcn L 17 ^ocr D l'j fomct K fiimmct L
20 ntoc^t L wutcnbe K louetenbc L 21 boß^cit D bo3^cl)t K boß^e^t L für wcnbcn L
ganzen L 22 crcnft K ift ber glcwbigcn L 2.3 »go" fe^tt H berad^t KL 24 muten K
loueten L nic^t K 5lid^t K 25 baö er tccfjcrlid^ II 2<J lüutcn K hjuctcn L nic^t K
27 mugen KL
') Söcrgl. 93. 9.
220 ^et 36. (37.) ^pfotm 2)Qt)ibs. 1521.
ge[ef)cn) unnb iüolt bic formen öom I)l)mc( croB ftcdjcn imb t)aud)^ct ctjn mal
brauff, alB I)ct er et)n reblicfjcii ftid) tljaii.^
14. £)tc gottlosen ötofien i)l}\: ]d)\vcxh unnb rid^ten \-)i}xn
SSogen, ^u feilen ben geringen unb armen,
^u fd^lod^ten, bic bo auff bcm rechten Itjege finb. 5
Sd)tüerbt unb Bogen f)el)fien f)ie bic öorgifftigen, boBcnn lumgcn, ba mit
[ie leftcrn, )d)me[)cn, öorteren, öorf lagen unnb fd}enben bie fad) bcö geredeten,
auff ba§ bic frummen t)n l)a^, üorfolgung unb ^um tob modjten ha hux^
'^Ji. 57, 5. f utnmen unb öortilgct lücrbcnn. 5Ü^o fpric^t ber pfa. 34. 'Xer menfc^cnn
ünb jungen finb loaffen unb pfet)t, unnb t)^r jung ift e^n fc^arff^ä fd)iüerb\ 10
3)ay l^cl)gt l)ic baS ^ebrcifc^ toortüu/^ hü§ lauttct alfo auff beutfc^ : 'Die got=
lo§eu tl)un auff baS fd}tt»erb, glel)c^ tnie man cl)n tl)nr ober maul auff tf)üt,
anjujetjgcn ha^j fd^lnerb t)f)rer jungen t)nn l)l)rem gifftigen, fdjebtidjcn maul,
ha^j fic iDcitt auff fperren, groß lugen unnb lefterung crau§ fd^utten. S^amit
^atoen fic nad^ bcm gercdjten, 06 fic tyi)n feilen mochten unnb fdjladjten {hü(} i^
ift) nit altein tobten, fonbern naä) l)l)rm mutlnillcn Ijn ij^m tüulen unnb
f(^ublenn. (Sr nennet aud; bie gercdjten, ben geringen unb armen, barumB,
ha^ fie für ben groffeu, ^od^muttigen fdjlüulft unb Blasen ber gotlo^en t)or=
ad)t unb gering finb. 3lBer Inay ridjtcn fie au§? .f)ore.
15. ?)r fc^tücrb tüirtt t)nn ^^r ^er^ gcl)cn, 20
Unb t)^r Bogen birtt ju Brocken tücrben,
Da§ ift, tjtjx Bo^e tt)ort muffen fie tüibber freffen unb cbiglic^ brau er^
tüurgen, baS l}^r gclüiffen, tjui ftcrBen bamit burdj ftoc§en, clriglid) tuirt ge=
petjuiget. Xaju ber Bogen loirt juBredjcn, hav alliy borgcBcn ift unb fie nid^t§
au^ric^tcn mit aEc ^t)rem lüucten, benu ba» fie il)n fclBS fold) uuglud 3U 2.1
richten clDiglic^, ha§ arm elcnb "ooläl 3)arum6 fol fid; it)rif3 leftcrn^ unb
fc^enbcnS niemant cntfe^cn. @y mu^ alfo fct)n, haä fic ljl)n fclB ha§ Babt
t)n ber l)cll inott Beret)tteu, toie tüol bie uatur fold) fdjlrerc laftcr tnort un=
gern leibet. Doc^ ber gcift, nad; bi^em pfalm gerieft, lad^et iy()r mit gott unb
fi^et auff t)^r enbe. 30
1 Don EFfiL ^erobCDK tjau^et K 3 Hoffen L tid^ten ^^rcn L 5baL 6 bct=
gifftcn EFG öcrgtfftigcn KL Iboßen (' bofen KL 7 berieten KL öerflagcn Kl^ 8 frommen L
bcrfolgung KL mochten L 9 fomen K fommcn L vertilget KL „ber" »or „tJJa." fe'^lt L
10 tji]x ^unge (' 3unge K 3ungen L 11 inorttin L 12 t^ur CKL mauel D maul KL
t^ut DKL l.'i mauel D maul KL 14 groß (' lugen KL f)erau^ I) ft^utten L
15 mod^ten L lO nit^t eüe^n K tobten L l)f)rem KL mutmiüen V rtuelcn 1)
17 fublen EFGL 18 bcm L t)oc^muttigen KL blafnen EFG beratet KL 19 |)ore CKL
22 bofee 1) bofe K muffen L errtorgen K errturgen L 23 ftod^en hjerbcn, ertigltd^ K
24 bcrgebeni H bergeben KL 2'. aUe D hauten K »oueten L ungtiidE KL 26 tjre^ I)
^^rc§ L teftern 1:FG 27 etfeljcn AB fct6§ L 28 ftfjWet L
') ^teronl^mu^ (fntfer, fie()c unten. -) n'^riiji iinns 3"in
2:er 36. (37.) ^']a[m STaüib?. 1521. 221
16. @§ t[t Beffer bem gerechten tnentg riaBcn
£enn alle fiauffen guter Diclcr gotloBcn.
S)a» tft anä) 'ooxbxic^iid) ber natur, baß bie gottoBen rcic^ ftnb unb
^{}r üiel unnb mec^tig, aber ber gerecht ift arm unnb aHet)n obber tüentg.
5 2^ariim6 troft ber f)et)üg get)ft fetinn Iieb§ ünb unnb fpric^t: 2a% bid)§ nit
borbrieffen, ha^ bu Inentg, fie öiel ^oben, la% fie f)ie rei)c^ unnb fat feijn.
@ö tft bir Beffer, ba^ bu ein tümia, f)aBtft mit gotti» gunft, benn oB bu groffe
Rauften gutter, nit alletjn etini^, fonbern bieler unb atlcr gotlo^cn fiettift,
mit gotti^ ungunft, Juie fie ^aben. %ud) t)ore, Wia^ für eijnn urtei/ll geltet
10 ubir bet)n armut unb Ij^ren re^c^tum.
17. S)enn hie arm ber gottoBcn iDcrben 3U Brocfjen tnerbcn,
^2lBer gott entbeut bie gerechten.
S^ie arm ober tjanb finb ber anbang ber gottoßen, ha^^ t)f)r öiel ^u fammen
galten, unb ha hiixd) finb fie groß me(^tig unb ftarcf, gteijd) mie i|t be^^ S3apft
IS arm finb bie funige, furften, S^ifc^off, gelcreten, Pfaffen unnb muuic§, auff
tüilc^ er fi(^ öorteffit unnb barumB gotti§ nit ac^t. ^^üßo f)at et)n iglic§er
gottoBe ben ^auffenn, bie gemcitigenn auff fel)ner fet)tten: benn ret)c^tumb
unb geloalt f:)at nad) nie obber gar loenig auff be§ gerechten fet)tten geftanben.
5lBer toai t)i(fft5? Sratü nur got! 6§ mu^ a\ii5 ju Brocken iuerben, barffft
20 bicf) baroB nit entfe^en, noc^ bic§ forbrieffen laffen. 6ot cntlielt biet), bu mirft
nit Oorfincfen, feQn orm unb fclju banb ift ubir bl)r unb t)at bic^ feft ge=
fafjet, über Q^re arm unb f)anb leffit er fid§ felB galten.
18. ©Ott erfennet bie tage ber unfc^ulbigeu,
Unnb t)^r erBe tnirt etnig fet)n.
25 Sie unf(^utbigen , auff beBreifcf) 2t)emimim/ pflegt 3. ^au. 3U nennen
et)n§ gefunben giatoben^', bah ift, bk ba nit mit flicfmercf umb ge§n, t)nn
tuertfen unb menfc^en gefe^en, fonbern et)nen auff richtigen , feften glatoBen
^aben, ber fie leret, ba5 fie nic^t^ Beburffen benn ioiä)h gtatüBenS, baöon fie
bot, gefunb unb xc).}ä) finb, unnb erfennen unb richten allen geprei^en tjnn
30 oUen bingen. (Sott erfennet t)f)r tag, t)\)x ^et)t, l)^r gclcgen^et)t, ba-j ift, bie
2 guttet KL 3 berbrieBÜ^ E oetbne§Itdö K öerbrieBüt^ L 4 aüct)ne L 5 troft KL
^e^Hge CK Iicbe§ DK nic^t Derbrieifen KL 6 „f)te" fet)lt CHK S gutter KL nic^t K
9 ^ore KL 10 u6er L Ij^rem CK jrem H reic^tumb D 14 fSapiti EFCHK
l.'j fönige K ßunige L furften KL geterten L munc^ K munic^ L IG Derfeffit KL
»barumb" fe^tt L got L nic^t K 17 geluattigcn D retjdjtum K 18 nod^ DKL
19 Zxn ABC atle» DL borffift K 20 nid^t K oerbrieffcn KL 21 nic^t L Der=
finden KL ift ob bir EFG u'6er L 22 l){)r L felb§ L 23 unfc^utbigen L
25 unfi^ülbigen L ß6re^fd^ L 2f)eminim L fonbt ^aul D fant 5|>ou(u§ p:FC ^aui K
2ß nic^t K ge^en KL 2s beburffen L 29 Wot EFGL aüe CHK 30 ,t)^r ^e^t" fe^lt L
1) Dipi-cn
222 2)« 36. (37.) ^\aim 3:ot)tb§. 1521.
tuet)! fie l)l)Tit frei) fllctnBcn itnnb nit tüiffcn tüoUcn, t^en imb toic l)I)n int
I)elf|en fd), ^o nl}mpt fitf; tjljr got an. Hub ob<^ für bcn gotlo^en jd)cl)uct,
ai% f)QB ^§r got borgeffen, ^o t[t§ boc^ nit alfeo : gott tüzt^^ tüoE, lüenn i)l)x
%. 9, io.-^ct}t ift, t)^n 3U T)elffen, tuie auc^ pfatm 0. fagt: 'öiot ift ctnn fjelffer ju rerfjter
*i- 31,10. |et}t', unb p]a. 30. '^nn bcl)ncn t)anben finb mct)ne \}c\)i\ %i% \oUt er fngcn: •>
fie fel)n arm unb tüeuig, l)()ene ftnb rei)(^ unb mcd^tig. 5I6er la% ge^en, fie
Inerben bennoif) gnitg f)ü6eu unb !ein nob lct)ben. Öott tnel)^ tüoH, tücnn e§
^et)t ift, t)f)n Iju ()clffcn unub rotten, lüitc^em fie anc^ tratnen, on etjgen ^nlff
unb rab furfjen. Datiu ^o it)irt tj^r erbe fel^nn eiuig, nit attetjn t)nn l^l]ener
lüeEt, ^onbern aud) t)nn bi^er iDcttt. 2)enn fie Inerben unb muffen Ijmer i»
gnug ^o6en, ob fie tüol nit ubirftuffig öorrab ()abenn Inic bie gotlo^en: gott
ift l)t)r öorrab unb !orn boben, tneljn feEer unnb alle ij^r gutt, barumb
auc^ folget.
19. ©ie Inerben nit mit fc^anbcn befielen l)n ber bo^en ljel)t,
Unnb t)nn ber tetnren ^et)t merben fie gnug ^abenn. ir,
2Gen fricg ober tclorc 3et)t lumpt, fo loerben bie alle ju fc^anben, bie
l)^rcn troft l)abcn auff l)()r forn boben unb Jnelju letter ober gut gcfteCtct,
benn eS ift balb liorfdjlunben unb unibrad)t. ©30 fel)en fie benn ubil unb
mit fdjQubeu, bie ,yit)or fo mutig unb ftolij gctuc^cn finb. -aber bie gcredjten,
Wl)i got l)l)r troft unb Oorrab ift, mugen nit mangel ()aben, ö» muften el)e 20
otte engeE öon ^^mel lummen unb fie fpel)ffcn: benn ber öoxrab leffit fie
nit mongein, beut fie tratucn, tüiber |et)tlid), nodj etoiglid). 2ßie aber bie
gotlo^en? §6r^u.
20. S)enn bie gottofjcn tuerben uutergel)en unnb bie fel)ub gottiy,
2Ben fie gletjd) finb luie el)n foftUdj alue, tuerben fie boclj all= -'.-,
toerbenn, t)a alltocrbenu mie ber raud).
6l), ha§ ift t)i)c nal)e gerebt, unnb öoredjttidj gcurtci)Et hk groffen, med)=
tigen, XQt)ä)cn juntfernn! (^r fpridjt: Ob fie glel)d; tneren bie aUer rel)d)ift,
loftlidjft alöc, ba uberig gnug Ijunen tnüdjfi, Une fie benn and) fet}n, benn fie
§obeu gnug, fie finb bie gulbenn, ret)d}e att)e l)nn ber mcEt: bennod; muffenn -^
fie nntergel)en, \)a liorgel)en unnb alle Uierben luie ber raud;. äßo fel)n fie,
bie IjuDor gelueBenn unub grofj gut geljabt'^
1 ntc^t K 2 ob c§ KFG 3 ücrgcffen KL nid^t K r, r)enbcn KL r, finb KL
S^itffD 9 3:ar3U D nic^t K lo tiuiffcn CDK 11 nicf}t K iibirfluffin K
ubcrfluffigL 12 i)!)« Qutt (' 14 nitfjt K ^jofjcii 1) 10 fompt K fumpt L föcrn CK
17 auff iven EFG 18 Hctfcfjtimbcn KL ftcf)en L \\M L 19 mutig K muttig L
20 mugen KL m(S^t K muften L 21 !omcn KL 22 mengten L 2:3 ^ovtau 1)
25 lofttidö L 27 üevcrfjtrid) Kl. gcurtct)tct K 28 iunrft)evnn D 29 fofttift ('
toftti^ft L utivig L genug CK Uniedjfj D \mäyi K twutf)? I. finb KL 30 gutben K
gutben L muffen L 31 Hergeben KL aü KL finb KL
2er 36. (37.) «Pjalm Saöibs. 1521. 223
6i tft t)§r fetjncr t)im gebec^tnig. 5(6cv Mc gerec^tenn finb t)nrt guttcr
gebec^tm§ unnb allen e^ren.
©rum6, liebet ünb, la» fte ret)c^ fe^ti, tüte fie tüollen, ft§e auff» enb,
fo tt)ir[tu fiuben, tnie aHiy t)f)x bing et)n raud) ift, borumB, ha^ fie gotti§
■■> fetjnb finb unb if}m lüt nortratucn. £11311 la^i bicf; biiy and) troften, ba§
er fie nennet gottiS fe^nb, fo bocf; öiper fie nur beljn feljnb genennet finb:
5(uff ha?^ bn lüiffift, tüie fic^ gott bel)n alfo an ]ü)inpt, ba§ be^ne feljnb fet)ne
fel)nb finbt.
21. 2:er gotlo§ entlehnet nnb ^alet nit,
10 S)er gerecht aöer ift 6arntf)er|ig unb mi(b.
2)a§ ift aber et)n unter fc§ct)b bcr gutter, ba§ ber gotlo^enn gntter nit
oHet)n öorgengtic^ fet)n unnb eljn enb fjaben, fonbern aucf) Boße gutter ]el)n
unnb üorbanilic^, barumb, ha^ fie nur auff tjauffen gefamlct unb nit ben
burfftigen mit getet)Iet luerben, tniti^y Inibber bie natur ber gutter ift. %ha
1^ bey gereiften gut §at nit aEetjn !et)n enbe, barumö, hav er got tratüct unb
fe^n gutt öon t)^m hjorttct, fonbern ift et)n xcä)t nu^lic^ gutt, bog anbern
tüirt mit getcljüet unb nit auff elju fjauffen gcfamlet. ^^Ubo t)at er gnug
on allen ^el)tti(^en öorrabt unnb gibt auc^ anbern gnug: ha^ ^et)ft et)n
rec^t gutt. Xa§ er aber fagt: 'ber gotlo^ entle{)net', ift nit |uöorftcl)cn, ha%^
•20 bie retjc^en öonn ben menfc^enn gutt entlegnen, fonbernn e^ ift gefagt ijun
e^ner gle^cf)ni§ unb fprii^ttöort, gle^c§ al» ber bo üiel Borget unnb nit |alet,
ftreBt barnad), ba§ er nit lang tüitt l)m gut filjenn. 511^0 aEc rcljdjen unb
gotlo^en empfa^en öicl Don got, famlen nnb borgen öon ^^nt unb ^atcn l)l)n
bod§ nit, ha§ fie ben burftigen au^tet)leten, barumB e§ t)i)n geben tnirt. S)er
2r. fjalben Inirt t)l)r gut bofiö enb ncl)men unnb Inie ber raurf) t)orgeI)en. £a§
bit, bie meljnung fet), beloeljBet, ba» er fie b^Xjhc gegenanber l)elt, ben gotloßen
unnb gerechten: ber e^ner gibt, ber anber gibt nit, unb empfaf)cn bod} bel)be
öon got. S^arumb ift be» gotloBenn cmpfa^en tiorgtet)rfjt eljucm borgen unnb
nit ^alen. ^2lber beS gereiften gut ift nit borgen, nocf} fcfjulb, fonbern frei)
30 oon gott empfangen unb nuljlicfj gcbraudjt t)I)m unh fetjnem netjiften.
3 SJatumb DL 4 allc§ DL ö ni($t K bcttvaujcn KL troften KL 9 entrccOnet D
nic^t K 11 gutter KL gutter KL nictjt K 12 oergcncfttc^ K ücrgengttic^ finb L
enbe L tio^e C fiojc gutter KL finb L 13 öerbamticf; KL nic^t K 14 burfftigen KL
gutter KL lö guet D nid^t K 10 fonbern e§ ift D ift nit e\)n Al'.C ift nit ain EFG
ift auti) el)n L niitjtic^ KL 17 nic^t K 19 rcl;d)t L ent(ecf)net D nidfjt K
juöerfte^en KL 20 enttec^nen D 21 ba L nic^t K 22 nic^t K 24 nid^t K
burfftigen KL nufetct)ten II aufjteljteten, baju e§ L 25 gutt ain fio^ enb KF(; gut eJ)n
6ofe enb L Bo}e§ D Dergef)en KL 20 biö K bif« L fei) unb Betueljfe L gegen ainannber E
gegen oinanber FO gegeneljnanbcr H 27 nid^t K empfangen ]> 28 tjcrglcljd^t KL
bem borgen L 29 nic^t K nic^t K jdiub D :30 nu^üd) KL ncc^ften D
224 3)er 36. (37.) ^\ciim Saüib?. 1521.
22. £)ertn fe^nc c}cbciubct)ctcn iücrbcn Befiljen ba§ Sanb,
Hnb fet)ne öorinalcbctjctcn lücrbcn qu§ getot toexbcn.
6i!^e ha, er nennet bie gotlo^en reichen gottiS bormolebettcn unb bic
gIclüBigcn gotti§ gclienebeljctcn , auff baS bic^ ^a nit üorbxie^, naä) bel)neni
glatulicn Ijinbcre \)[}x gro^ giit nnb bcin armut. äßay lüiitu mcf)r? §aftn :.
nit uBirfluifig, lüic fte ^aBcn, fo toirftu bennoi^ gnug fjoBcn nnb ha^ lanb
beft^en. dlii ha^ bu ein !^err ber tüettt fet)eft, feonbcrn bu toirft guttiy gnug
()a6en nuff erben nnb t)m lanb tnonen mit gnttem frib. ®enn gott gebene=
bet)et biet; ^etjtlic^ nnb elniglid}, barunib, hai bn l)()m traiüift, ob bn Inol Hon
bcn gotlo^cn bormalebel^et unnb befc^ebigt h)ir[t. Sßibbernmb , bie gotlo^en n»
ret)d;en, ob fie itjt et}n tje^tlang nbirflnffig f)aben, ^o Inerbenn fie bod; t)or=
terben nnb nit t)m Icinb nnb gnt bleljbcn fitjen, fie loerben gelüi^Iitfj an^ge=
fd)nptft unb el)n onber bretjn gefc|t, barnmb, ha§ fie gott t)ormalebct)et , unb
l)()n ent^eudjt felju gnab |et}tlicfj unb cloiglid): bcnn fie gletoben nit t)n Ijlju,
ob fie lüol t)on ntenfcfjen gebencbeljet unb begabt toerben. ©arnmb, ir)o bie i^
gerechten ftnb, ba ()aben fie gnug auff erben unb blel^ben t)m gut filmen,
äßibberumb, bie gotlo^en Jnerben au^geJnurljelt, Ino fie fi^cn tjnn guttern.
2)a§ belx)ci§en atte furftentljumb, rei^d) unb groffe gütter, bie Inir fe'^en, Inic
fie I)l)n unb t)er faren, Don el)nem gefd^lerfjt 5um anbern. 6if)e, f^o ^aftu hav
nrtetjl ubir bie ,5el)tlidjen gutter, ha^ !ur|lid) bcfdjloffen ift: ber gererfjt mu^ 20
gnug f)aben nnb ber ungcrcrfjt üortcrben, barnmb, baS ber gerecht got trainet
unb ber gutter tool brandet, ber gotlofs tralnct nit unb braucht t)f)r nit InoK.
511^0 le^en )x>ix, bQ§ 5lbrol)am unb Sot ret)d§ Jraren unb gerne ^erbergetcn
biepilgerim: brumb, ob fie Jool !et)n etjgen lanb unb Dorrabt I}otten, bcnnod)
blieben fie t)m lanb filmen unb batten gnug. 2:.
23. $öon gott tüerbcn hie gcnge hi^c§ manni§ gerirf^tet
obber gefobbert, unb fc^ne» )t)eg§ l)at er gefallen.
Si^e ha ober mal troft! D^iit aUetju Jüirftu Ijeljtlid^ gut§ gnug Ijabcn,
^onbern altey, Jna» bu tl)ueft, bein ganl] leben unb loanbel, aurf; gegen bic
gotlo^en, tüirt fd/lennig feljn unb fortgcljen, barnmb, ba§ bu got traloift unb 30
^^m bi(^ unb bein fadj ergibft, Ijun ganlj betjuem leben l)^m gelaffen ftel)ift.
^arnit mac^ftu, ha^ er gefallen, luft unb gleljd^ et)n begirb ^att, beinen loeg
2 öermatebc^cten KL oufj flcveüt EFCI ou^ gcreüttet II auSgcrot K 3 t)ermale=
bcljcten KL 4 „bid)" fe^tt L nicfjt K ücrbtic» KL noc§ KL betne" D beinen EFCJK
5 gut DKL armut DKL G ntd^t K u'Oerfluffig D uBcvfluffig L 7 Tdä)i K 10 ber=
malcbct)ct KL 11 uterflufftg L berterlöen KL 12 nt(|t K gut BDL gutt K 13 i)cv=
matcbc^ctKL 14 cnjeudjt L uid^t K ntd^t an ^Ijn L IG gut BDKL 17 guttern BD
18 gurftent^umt L gutter BD 20 über L gutter BD furfettci^ L 21 öerterlöen K
üerberljen L 22 gutter J5D nirfjt K nicf}t K 24 l^ettcn EF(i 25 fitjcn E :^cttcn EEG
26 ntanncS L 27 „obber gefobbert" fel)tt L 28 ^üc^t K äeitUc^§ E 3et)tac^§ FGH
29 QÜeö, ba§ bu L bcn gottoicn EEG 30 forge'^en D
2^er 36. (37.) ^\alm Saüib?. 1521. 225
unb tnanbel ju fobbern. S)enn ha^ f)c"6rei)c§ h)ortltn ^ al^te ^e^ffet ntt allein
cjefallen f)a6enn unb ]u fe^cn, -^onbcnt ct)n t)^tng ßcgirb I)a6en, brtnnen ^u
fd)afien, bomit ange|et)gt linxt, tnie gro^ begirb gott f)a6e, etjiuB folc^cnn
menfc^en )ocg unb tüanbelt ju fobbetn unnb mit tjt^m |u fc^affen ^aben, auff
5 ba« niir l]a tntUig tüerben, t)f)m ^u tratüen unb alte un^er fad) t)^m Befel^cn,
frei) l)ct)m ftellcn unnb auff il)ni gctnorttcn, ^()n taffen mad)en. 5lber ha gegen
fieptet nu, ba^i fülcf)er gotgefeEiger toeg nit gefobbert, t)a t)orl)inbert unnb fur=
iuorffcn lüirt öon bcn gotloßen: ha^i öorbreuft benn bie natur. S)rumB nm§
man fid) ^ic troften, hai^ gott gcfellct, unb öon l^^m gcfobbert niirt unfeer
10 Uie^en, nit anfe^en bie ^inberniy unnb furtnerffung bet gotlo^en.
24. Unb o6 er feilet, ^o tüirt er nit lüedgetoorffen,
S)enn gott cnt^elt t)f)n Bei) bcr ^anb.
5Day fallen morf)t öorftanbcn merben, ba» bcr gered)t 3u ti:)cl)len funbigt,
aber ftel)t ioiber anff, olB Salomon fagt ic. 5lbcr has laffen toir i|t faren svncöu.. 24,
i'' unb blel)ben auff ber 1)an, ha^j fallen l)ie l)et)ffe §o oiel, alB ob er e^n mal
unter(ige unnb bie gotlo^en obtigen, al§ 2)abib, ha er öon ©aul unb ^Ibfalom
iagt niart, Unb 6t)riftnö, ba er creutjigct tnart. S^enn fold)§ fallen tncret nit
lang, gott left l)l)nn nit ligen unnb li^eg geluorffen fet)n, ^onbernn ergrel)fft
fe^ne ^anb, ri^t l)f)n inibber auff, ha§ er mu§ beftel)en unnb bleiben. 5i^amit
20 troftet bcr gei)ft nnb antmorttet bcn l)et)mlid)cn gcbancfcn, bie l)cnianb moc^t
^aben, unnb bei) l)f)m fclb fagen: "fja, id) l)abe bcnnodjt etlüa gefct)cn, bas bcr
gerecht l)att muffen unterligen, unb ift fet)n fad^ gor l^nn bie affc^cnn gefallen
für bcn gotlo^cn. ^J)a, fprid)t er, lieb» finb, lo^ ha'i auä) fcl)n. 6r faUe,
aber er lüivt bennotf; nit fo ligen bleiben unb Oortnorffen fel)n. Gr mii§
'.>:. lüibberauff , ob fdjon alte toelt brau t)or3tr)el)ffeÜt l^a^c, hm gott crtnifd)et
l)^n bct) ber t)anb unnb ^ebt l)l)n tüibbcr auff.
25. ^d) bin jung getüe^en unb ollt tnorbcn unb l)ab nod) nie
ben gereiften gefeiten öor laffen unb fcl)n tinb nod)
brot gel)en.
30 Sif)c, ha feijt er |u mcl)rer firfjerung fe^n eigen crfarnng, unb ift and)
\vax, bie tegtid) crfarnng gibt§, unb muffen bc!ennen alte mcnfc^en, hai alfo
1 (&bxet)\ä) L hjorttin L lüc^t K :3 ansetjgt L gtotl U gro'j K grofä L cl)ney L
ü jn lüorten K in tüortcn FU auff ljt)ii gelüavteu 1. 7 gotvgefcUigcv E got» gcfcüigct b"(i
nic^t K gcforbbcvt D oct()l)nbevt KL öcrtoovffcii L 8 ütrbveüfjt 10 »crbtcuft KL 9 troften L
10 nic^t L ticmcicffung L 11 ni^t K 13 mod^t L ücrftanbcn KL 14 fte^ct L
10 'Übfülon F(i 17 gejagt EFU II jagt tüitb K nic^t K 18 nicfjt K fonbcv KL 19 „unnb
t)(cl)6en" fc^lt L 2i) tvuftet L bcnx 1) moc^t L 21 felbä L bcnnod) K ctlun-^ HF(;
ctwan L 22 muffen L 2:] Uet)e§ D 24 nic^t K oevtuoiffen KL 2.". Dcv^iuel)ffclt KL
27 nit II 2s uevlaffcn KL nac^ DKL 29 gen U .il muffen L
') "fsr'.'?
Sut^er§ Söetfe. VIII. 15
22G 2:er 36. (37.) malm S^aöibg. 1521.
fet). SÖirt a6cr t)emanb t)orlaffcn, ha^ er Brott fucf)cn mii§, fo ift§ gctoi^,
bn§ ^()m am glotuBen gcl6ro(^en Iiat, bariimb er aud) rcc^t unub UlXid) öor=
laffcn ift. %hn hii}i brotf) fiidjcn obbcr nodj brott ge^n mii^ man t»or=
ftet)enn alfo, ba^i er ntt l)UTigcr (ct)be obber t)unger^ fterBe, ob er InoE arm
ift unnb nid^ty jubor fjatt. @r tnirt gelüiBtid) ernceret, ob er nit iibrigö t)at &
bi§ auff ben niiberri tag: gibt t)I)m el)ner nit, fo gibt t)f)m ber anber. 6^5
mu^ fe^n narung geiöi^tid) fnmmen, tnie tüol bie funbigen, bie l)I)m nit geben
53uc. ifi, '-'Off. unnb t)elffen. SDenn ber arm ßafaruy luce 17., ob i)t)m ber rel)d)c mann nid)t'3
gab, ift er bennoc^ erneerct Innrben, oby tüolX mit armnt tju gieng. \Hrmnt
nt)mpt got nit Oon fcl)ncn fjcl^Iigen, aber er teft fie nit nntergetien, nod) t)or= i^
terben.
2G. ^illte tag ift er barm^er^id unb (eignet,
Unb fet)ne !inb h)erben gebenebctjet fet)n.
^o§ ift öon bem f)abenben gerechten gefagt, ob er alfo fei), baS er finber
f)abe, fjo berfelb fc^on an^teljlct, gibt unb lel)l)et tcglid) : bennoc^ tuirt er unb i^
fel)n finb gnug l)aben. 3)enn bie gcbenebcljgung ift, ha'^ fie loerben gnug
()aben !^ie unb bort, gar !et)nen mangel lcl)bcn an le^bS narung unb ber feelen
t)el)tt, ob» lüoll 3U lret)len nit uberig ift. 5üfo i:)ahm iüir, toie got bie glem=
bigen l)anbettt, inn 3et)tlid)er narung unb t)()ren fachen, ha?^ \v\x \)a fieser fein
inn bel)ben ftuden, (fr lüert un^ nit Oortaffeu, unnb luerbent ba^u gnug I)oben -m
an ber narung. Unb alfo gel)et cy aiiä) geluifslidj, fo loir gleluben unb un§
ber gotto^eun toe^en nit Oorbrieffcn, nod) betoegen (äffen. Xiarumb tüibber
()olet unb fd)lcuft er aber mal unb fprid)t.
27. 3Bet)(^ Oon bem, ha§ bo^ ift, unb tr)U gntiS
Unb blel)b nur l)mer bar. 25
^IB folt er fagen: 2a^ got forgen, t()n nu hn, loay gut ift, unb la^
biä) ni(^t§ betuegen, bo^ey 3U tt)un, blel)b nur, toie bu bift, t)mer bar unb
i.^ctr.5,7. la^ gelten, may ba gct)et, Inie aud) ©. 5Pe. fagt: 'äBerfft auff l)t)u alle etöer
^ßi. 5r., 23.forge, benn er tregt forge ubir unjj', unb pfa.r)4. 'äi>irff all bel)u auligen auff
gott, unnb er tuirt bid^ tooE bef(^irfcn obber oorforgeu unb nit laffen ben ge= 30
redjten etüiglid) belegen'.
1 »erta^fm KI. ift e§ EFG 2 uuticxcdjt A15('I)KF(;iI iinvcdjt L bcvtaffcn KL
3 bitj 1) bis K bifö L Maä) DKL gc^cn K ocrftcljen KL 4 nicl)t K f)iin9cx- ftert» EFG
5 nidjt K G nid^t K 7 fomen KL nic^t K 8 fiajatiiS 11 !<;. 1) 9 Sorben DK
10 nic^t K ntd^t K berterticn KL 12 IcdOnct DEFG 1", ber ]db K ic> gebcnc^
bi'l)mig KL 18 nid^t K 20 ftudfcn L ntc^t K Dertaffen KL lücrbcn L 22 „hJcfjen"
fel)it L nic^t K öerbiicffiMi KL 24 bofe D iof^ K 2« mir EFG nur II 27 nit H
pofc'j D 28 5pcter EF(} 29 aber L :(o l)cfcf)itjen EFG ücrforgcn KL nitfjt K
„ben geregten" fcl}(t L
S;ct 36. (37.) ^)alm S^aDiba. 1.521. 227
28. S)enn gott ^att HeB ha5 rec^t unnb öorlefftt fet)ne f)cl)=
ligen nit, etüiglic^ lüetbcn fte 6e()a((teTi,
Unb hi^ Ünber ber gotloBcn lücrbcn auß gerottet.
2)Qrff[t nit fotgen, baS beljn redjt untf)erge5e, e§ ift nit muglicf): bcnn
^ got ^Qt xeä)t lieb, brnnib muB e§ erhalten nnb bie gerechten nit Derlaffcn
lüerben. äßen er ein abtgot tnere, ber unrecht lieb l)ctte ober bem rechten
feinb toere iüte bie gotlo^en menfc^en, fo §ettiftu nrfac^ ]U forgen unnb furchten.
5l6er nu bu loeljfift, bao er ha?^ recfjt lieb f)at, SIhki forgiftu? loa^ furc^ftu'?
toas .^toetjffclftu ? (i-tüiglic^, nit aUetju 3et)tli(^ toerben fct)n t)ct)ligen erf)Qlten
1" unb bie gottlosen mit ünb unb allem bem tjtn'en ausgerottet. 2)ic ^et)ligen
alt]ic l)c^ffen nit hk ^m §^mel fet)nb, Oon toilc^en bie f($rifft feiten rebet,
Bonbern gemeljniglic^ öon bencn, bie auff erben leben, hk bo gtelDben t)n got
unb burd) bcn felben glaiüben gottiy gnab unb get)[t t)aben, baoon fie l)eilig
genennet Iperben, al^ toir alle fein, fo toir glelnbeu toar^afftig.
15 29. S)te geredeten Jnerben bcfi^en ha?^ lanb
Unb brauff blet)ben l^mer unb l}mcr.
2)a» ift, h)ie broben^ gcfagt ift, 6ie i:)abcn gnug auff crbenn, burffen»
nt)rgenb benn be^ gott getnarttcnn , Ino fie toonen ^nn ber toettt. Xm got
left fie nit, left er fie aber, fo finb fie getüiBüc^ ungerecfjt unb gotloB, on
•.'0 glalüben unb traluen ^nn got. Unb al^o ift ha§ befc^loffcn, hiV^ toir nur
gutt tf)un unnb bletjben auff ber ban unb tjm lanb, laffen ijnn forgen unb
macfjen. 5iu folget, tüa§ hu }aä) fet) be» gerec^tenn, barob folc^ loeBcn fi(^
erf)ebt tjloifc^enn tj^nen unb ben gotlo^eu.
30. £er munb beS gerecfjteu ticktet tüct)^^ct)t,
25 Unb fe^n |unge rebet boS re(f)te.
S)aruber ^ebt fi(^ ber ^abber. Sie gotloBen lootlenn bie gotli(^e tt)et)B=
^et)t unnb rec^t nit l)oren, öorfolgen, öorbamnen unb leftern c§ für narl)eit
unb unrecht, unb ge^t ben felben fcljelcfcn tootl brob: büS Dorbreuft benn
unb belüegt naturüi^ hie gerecf)ten, unb toerben ha huxä) gereljtit tuim bo^cn
30 unb lüibbergellten obber rad^. Xarumb leret fie bi^er pfalm ftiUe galten unb
t)mer fort faren, tjmer leren, tickten unb reben foli^ toel)B()el}t unnb rcd;t,
_»
l oerleifit KL 2 nit^t K :3 quB gevcüt EF(.J auBgcreüttet II 4 Satfft D
Satffift ni^t K n\d)t K muglicf L 5 ntcf)t K G abgot EFG abgott HL 7 furchten L
8 toetjft L S;a§ ber ba§ L futc^ftu KL 9 ni^t K 10 gottlosen B aüett EFG
QU§geteüt EFG aufegeteüttet II II nic^t K finb KL 12 anff AC ba L 14 finb KL
17 oben EFG eeben E bürffcnä L 19 nic^t K gctoiftig D gotlofe D gotio» K gottof» L
20 trotue L 21 gutt BUK gut L bdn L 22 folgt L folc^cä EFG 25 feljnc L
xec^t EFGL 2(;S:aru6etL gotü(|en EFG ©öttltt^e L 27 nid^t K ^oten D üerfolgcn KL
öcrbammcn 1'. botbammcn I) ocrbamncn KL natrcit IJ narrcljt 1) 2S gel)ct L ocvbreuft Kl-
29 natürlich L gerclj^et L pofen D :Jn ftiü BDL :il lernen D
') Sßcrgl. 3i. 2tJ.
228 2:er 3G. (37.) ^)aim STauibs. 1521.
c^otte bie fac^c Befet^en, l}^ene (äffen 6et)ffen, toueten, .^ecncn fnirffen, leftcrn,
fdjmac^cn, fc^lnerb bioffen, Bogen fpanncn, fic^ ^enffen unnb ftcvtfcn k., tüte
gefacht. ^ £enn gott iDirt» inoU mac^enn, %o )X)t)x feinn nur getüartten iinnb
t)mer auff ber ban bleiben unnb umb t)^ren U)iEen nic^t auff ()6ren obber
nad)(affen. (?§ mu^ bo(^ ^u le^ ba^ urtel)! bie^e^ öer^cö bleljben unb !nnb
loerben \vxc ber §eüe mittag, bac- ber gerecfjt ijab rccf)t unb lüel}Blid) gerebt,
bie gotlo^en fein narn unb unrecht getoeBen.
31. £)a§ gefe^ gotti§ ift tjnn fcl)nem ()er^en,
Unb fet)ne tritt hjerben nit f(^lipffern.
Tarumb reb er rccf^t unb ticktet lüe^^t)el)t, boö gottiö gefelj nit t)nn bem
bucf), nit tjnn ben orenn, nit nuff ber Ijungen, ^onbern l)nn fetjnem l)er|en
ift. (Tottis gefet, mag uiemanb redjt öorftctjen, e^ fet) ^^m ben t)m tjcr^en,
ba§ erfe lieb t^ab unnb leb barnad^, tuilc^» tf)ut ber gtatnb t)nn gott. 2)arumb,
ob bie gotlofeen tnoU öiel lüort machen öon gott unnb feljuem gefeit, rl)umen
fictj ber fcf}rifft lerer unnb erfarene, fo reben fie bocf) nimmer rec^t, nod) luet}^=
lic^: benn fie l)aben§ nit t)m Ijer^en, brumb borftel)n fie fe^n nit, betreugt
fie ber fc^cin, hav fie bie tuort unb fcl^rifft füren, unb brob imtetcu unb öor=
folgen bie geredeten. 3tc"i, beö geredeten tritt fd^lipffcrnn nit, ^onberu gelju
getüi^ fte^ e^n'^er, barumb, bo§ er ber fad; l)m glatübenn gelt)i^ ift unb mag
nit oorfurct Itierbcu burc^ mcnfd)en gefe| unb bcl)lercn. 5lber bie gotlo^en
fallen unb fd}(ipffern allzeit l)t)n unb l)er, l)aben feljnen gelt)l)ffen trit, barumb,
ha5 fie gotti» gefe^ au^er bem glalübeu nit rec^t öorfte^en. Unb alfo faren
fie ^in unb ^er, tüie fie t)t)x bunrfel füret unb menfdjen gefetj lerct: i^t ift
ba» tücrd, it^t bi^ h)erd, i^t leret man fie fuft, itjt ol^o, unnb fd^lipffern
^^n, \vo man fie ijtjim fürt mit ber nafsen, el)n biinh ben anbern. S)arumb,
tüie fie nit red)t t)orftel)n, fo tuanbeltn fie auc^ nit ret^t, fo leren unnb reben
fie auc^ nit red)t. '^loäj tuueten fie umb fold; l)l)r fd)lipfferig lere unb leben
mibbcr bie gelüiffen lere unnb leben ber gerec^tenn, lüoUcun \)i}c \)[]x biug allelju
beftetigen.
1 gott I) fac§ BDL fccüefcfjcn IT; »nuten K »oiietcn L jenen tnivfci^en D jcenen
fntrff^en K Icrftern A(^ 2 jdjmaljen lil) fcf)[ol)cn L tttoffen L :] gefügt ift, 3:enn 1.
4 ban L Ij^rent L ^orcn 1> ö ocrfe EFG (> gerechte 1^ 7 finb KL narren K
M gotte§ I) 9 nic^t K f^li:pffcn EFGII 10 nid^t K 11 bued^ D nic^t K nid^t K
12 niemanbtä KF(; »orftc^n D öerftc^cn KL 14 rf)umen KL 15 gefd^rifft EFG er=
farer EF(; erfarnc 1- 10 nic^t K brum li üerfte^n K öerfte^en L nii^t K 17 füren KL
wüten K nsueten \j öcrfotgcn KL 18 fc^li^ffen EFG nid^t K ge^en Kl^ 19 „l)m
gtartbenn" fet)[t L 20 nic^t K berfuret KL 21 fcf)lipffcn EF(; 22 nid^t K „red^t"
fetjlt EFG iiorftet)n i> terftelien KL 2.3 bundfen EFf; füret ober ßl) füret ober EFG
fiiret obber i> leret: itjt bifö, i^t l)l)eniö hierct L 24 fünft EF(; 2.5 j^l^nfiirt K fiiret L
2(> nic^t K oerfte^n K oerftetien L nic^t K 27 nii^t K ttJutcn K wueten L
•) Süergl. SJ. 14.
2:er 3G. (37.) ^^fadn Taüibe. 1521. 229
32. %cx gottoßc ii()ct auft bcn gcrccfjtcn
Unb fu(f}t, tüic er l)f)n tobte.
6ö öorbreuft l)()n uniib faitß nit tet)bcn, baö man fcljn lere unnb (eben
ftxaff al^ el)nn unrecht, unluelj^ücf) tne^en, baritmb bcnc!t er nit met)r, bcnn
5 tüie er fcljn facf) öefeftigc. fai tan er fnr bem gcrcrfjtcn nit, )rii(d)er left fel)n
unrecht nit ungcftrafft, barumb tret)6t ijijn ]t):)n falfdjei? nießcn bat)l)n, baö er
be§ geredjtcn I6§ t^erb, l)l)n nmbbring, bamit fetjn lüe§en rec^t unb ungeftrafft
blet)6e: tnie bcr '^ap]t nnb bk icl)nen oltietjt unb noc^ tfnm, bie miir inoU
fet)en, bay fie gottiy gefe^ aucf) fcf}ier nit in bcn bucfjcrun l)aben, fcfjlncig ban
u' im ^er^enn. ^oä) tnolten fie bie fet)n, bie ha iuel)Bt)ei)t tickten unnb rec^t
leren, tüuetcn unb ra§cn brober, löic bie toUcn t)nnb, on auff t)oxm.
33. ©Ott aber borlcifit l)l)n nit ijnn ferner §enb
Unb öorbampt t)I)n nit, ob er öor urtetjltct tnirt.
©Ott left ben gerccfjten ioolt ijnn i^r §anb !ummenn, er dorleffit l)t)u
11 aber nit brinncn. Sie mugen t)f)n nit bempffen, toen fie l)t)n gletjc^ tobten:
ba|u ()ilfft l)()r nrtetjl nic^t, ob fie gletjd) rnmcn, fie t§un e5 an gottiö ftat
unb ijun gotti^ namen, benn gott ricfjtet ha^:> gegen urteil. Xa^ fef)en luir
aucf) ,]u unBern ^.cljtten. 2)cr 33opft mit ben feinen fjaben ^otiannem -^uB
öorbnm^^t. 5Joctj t)ilfft fie !et)n bamncn, fcl^n fd)rcl)cnn, feljn plerrcu, !ct)n
20 tinictcn, tct)n toben, fet^n buUc, tel)u b(cl), kt)n figett, tct)nbann: er ift er for
blieben unb gcrumet aE^cljt, ha f)att fetju iöifcf)off, fclju Uninerfitet , fel)n
Äunig, fet)n ^urft etttuoS mibber üormodjt, n.n(d)ö nod) nie bonn feljnem
fc^cr gct)ort ift. 2er ct)nige tobte man, bcr unfrfjulbige 5lbel,* maäji ben
lebenbigcn 6ain, ben 33apft, mit allem feljuenn anf)ang Un fcljcrnn, abtrinuigen
-h morbern, gottisS leftern, fottten fie fic^ brob |u rcl)ffenn unnb berften. (gr
braurfjt bie eljn fcljn morttIl)n, ba^ luir fad) moU bienct, 'lo jarfd)icnnn\- non
impiabit, fcu non impium bcclarabit, ba^ ift, ob fie l)l)n cl)nen fetjer, ab=
trunnigcn, auffrurifc^en urtcl)lcn, Jnic iljt bcr praud) ift bcy iBepftifd)eu ftuele§
unb ferner fecten, bcr papiften, ^o adjtv gott nit, er bamnet l)f)n nit nad)
2 imäjt D tobte KL 3 Derbrcuft KL nic^t K 4 ftrafft EF(;L nic^t K
5 bcftctige H tan et für D er bür E ntc^t K c, nic^t K 7 lofe BD loj» KL
9 ni(^t K Iiucf)cru L benn KL II »uten K hjueten L brober KL auftf)Dvcn D
12 üerlejfit K üerlcifet L nic^t K i:j üerbampt KL bcrurtcljUet K ccrurteQlet L
14 lomen KL oerleifit K berleffet L Li nid^t K mugen li nic^t K bcmmen EFG
tobten L H; ha^ü l)i(fft fie H bar.^u ()ifft l) ritemcn 1) rf)umen KL 18 ^o^auneö EFG
1!) ücrbanH)t KL bammen EFG berbamnicu !> 20 tuutcn K lüueten L „er" Ijov „for"
fc^lt I) 21 „unb gcrumet" fe^tt J^ gerumet K aUe jeljt II 22 fonig K ,«unig L
Surft L üermoc^t K oermoc^t L 2:] unfi^ulbige L .^abd K 24 feinem EFG fetjncm IIKL
2', unb brechen EF(; breften II 2« hjorttin L jofc^iennu L 27 baclarabit AHC
abtrinnigen K abtrünnigen L 28 auffrürifd^en L S3eptift^en ABC iöabfttic^cn H
ftucB DKL 29 nic^t K bammet KV(i oerbamnct L nirf)t K
') iüergl. (frt. ^Ilui-gabe, Icutfdie (Scl)rifteu i^b. 27 3.220. -) '\l^''^y xbi
230 2:et 36. (37.) 5ßfatm Saoib?-. 1521.
bem urtct)ll. äßie c6cn trifft bcr propf)ct bcr ^^apiften gerieft unnb uvteljl
l)nn biBcm öerB, otfe i)ett er nur öon l)()ncn gcrebt! ^^enn fie funnen nit
mel)r benn fc^er, !e^cr, !c|cr f(^rel)cn, njenti fie aber foHten auff ben plan
tretten unb foic^y 6elriel)Bcn, %o erlüifc^cn fie baii i)a^cn panix unb i)aiim fid)
äu ber 53^eÜBe toagenburgf. '■>
34. äöarttc anff gott unb ^a((t fet}nc iuegc,
^0 irirt er bi(^ ergeben, ^u Befi|en bo§ lanh.
Sßenn hie. gotloBen inerbcn auf? gerottet, ^o tüirftu fel]en.
5(6er mal öormanet er, auff gott tratüen unb guttty t^un, barumB, ha^j
bic ungelaBuc, btobc natur fit^ fc^iDerltdö ergibt unb auff gott ertüegt, ha^i lo
fie getnartte, bc§ fie nprgent fi{)et, no(^ empfinbet, unnb fi(^ eu^ere, ba§ fie
ficf)tticf) empfinbt. 5hi ift auc§ gnugfam gefagt, Inie bic bcfi^ung be§ lanbt§
5uüorftef)cnn fei), nemlid; ha^ el)n gercd)ter blet)b unnb gnug t)att and) auff
erben, ba^u, tno er |u tüenig ^att ^et)t(ic^, f)att er befte me[)r gel)ftH(^, tnie
9)hnc.io,29f.6^riftu§ lerct unnb fpric^t: '2Öer et)nerlei) öorleffit, ber foH e§ I)unbertfad) i-^
tuibber^oben auff bi^er hjellt unb ba|u ha§ etnige leben'. 2ßie tnol ic^ nit
tniberfec^te, ha§ fol(^§ erben befi|enn mo(^t üorftanben Inerben nit üon el)ncm
iglic^cn gereci^ten l)n fonbcr^et)t, fonbernn öon bem ^auffen unb ber gemeine,
ob h3o( tn[(eid)t etlic^ ^ct)tlid) Oortitget tnerbenn, beunoc^ ^u le^t t)f)r fame
oben blepbt, tüie bie 6l)riften pnn hn tüelt blieben fe^n unb bie f)et)ben bor= 20
gangen, ob t)^r tnol öicl Hon bcn l)e^benn ijet)tlid} gemartert unnb üortilget
*;5i. nij.if.tüart, inie pfa. 111. aud) fagt: 'Selig ift ber mann, ber gott furcht unnb t)nn
fei)nen gepotten begirig ift. ©ein fame iuirt regirn auff erben, unb ha§ ge=
fc^lec^t ber gerechten Inirt t)ormef)rct mcrben 2C.' 2)od), Inie gefogt, ubir ba§
aiihj tjait et)n i)glic^er auc^ für fic^ felb gnug, unb gott gibt tjijxix auä), Itiaä •-•••.
er barff unb bittet, unnb, tno er§ nit gibt, ha ift gelniBlit^ ber gerecht %o
iüillig, ha^ er^ nit l)aben toitl öon got unb ineret gott, hci^ er^ t)f)m nit gebe:
^0 gar einß ift er mit gott, ha^ er ^att unnb nit f)att, luic er nur lüill für
*i. 145, 19. gott , Inic pfa. 144. fagt: 'öott t()ut ben lüillen ber, hk t)i)n furditen, unnb
ert)6ret ^^r bitten unb t)ilfft pf)nen'. 30
^a» er ^ie fagt: 'bu mirft fcl)en, tt)enn bic gotlo^en au^ gerottet toerben',
ift nit öon et)nem fd^lcc^tcn fe^en gefagt, fonbernn nad) bem braud; bcr fc^rifft
l)ct)ffct c§ fc^cn nac^ fel)nem tüillen, ober ha^5 er lengift gern gefcl)cn l)ett,
tüie tö^x auff bcutf(^ fagcn: bo5 Irolt ic^ gern fe^en. -2luff bie tnel)^ fagt
2 fonnen K fuiinen L nid^t K .j Weu%e. D meufe KL 6 ^alie L 8 ouß
gerciit EF(t y bcrmanct KL 10 ungetojfcnc L Höbe KL 11 fid^ be§ euffete L
12 ftd^tltd^t L 13 juDerftcficn KL Me^bt L 14 barju D bcfter D ISöcrleffitK
Dcrtefjct L l^unbertfeÜig L 16 barju D ntc[)t K 17 mocfjt L bcrftanbcn KL
nic^t K 19 öertilgct KL 20 finb KL öergongen KL 21 öerütget KL 22 h)er=
bcn L futi^t L 23 tegiercn L 24 Uerme^rct KL ubn L 25 aüc§ L fettiä L
20 nic^t K 27 nic^t K ni(ä^t K 28 nicf)t K 29 furchten L 30 erbotet D
31 auß gereut EFG 32 nid^t K 34 gerne L
tex 36. (37.) Wim. Sabib-?. 1521. 231
p)a. 53: 'Xn i)a\t mid) auß altem ii6ell crloBt, unnb mel)n äugen t)aben ge^ >iäi. .u, 9.
fef)en ^nn meijne fet)nben', ha^ ift, ^(^ f)ab meinen tüiücn an t)i}n geief)en, ba§
icf) erloBt unb fte tiortilget fet)nb. ^tem pfa. 111. 'Xer gerecht tüirt nit Bc=*'. 112,8.
tüegt toerben, bi% bai ev fct)c t)nn fel)nen feljnben'. ^tem pfa. 9u. '£u tuirft-i^i- 91. s.
5 mit bel)nen ougen fet)en, unb bie ftroff ber gottloBen Irtrftu fc^atüen'. STnbber^
umb, öon bcn fet)nben jagt pfa. 34. 'Sic f)a6en l)()ren munb n3Ct)tt aufftf)an m 35, 21.
unb getagt : (^X) jat), (?t) ja^, unfer äugen {)a6en gefef)en', baö ift, er ligt bar=
nt)ber, e^ i|t gefct)et)en, ba§ lü^r lengift gern gelegen fetten. B]o anii} 'Dltic^ea» :!'»£{)• 4,11.
''ilfpiciat in S^on oculug nofter, £ ha^ uuBer äuge fel)cn moc^t l)n 3^on\
lu büö ift, 0 ba§ 3ion u6ir gienge, bo§ ioljr gern fe^en. 5Ubo liie auc^: bu
lüirft fe^en, toas bu gerne gefe{)en {)ettift, tüenn bie gottloBcn auB gerottet
töerben. Xiße lüe^B |u i'ei^et^ M't fi-ift gcmetjn t)nn ber fcf^rifft.
35. :^c^ t)o6 gefe()en eljncn gotloBen, ber lüar grehjlid) unb
^att u<i) erauB gemacht Inie etjn grunenbcr lorSaum.
15 -^I6cr fetit er fe^n erfarung ^u ct)nem erempel unb ^et)c^en. 2^roben^
i\ai er e^n erfarung gefagt öon bem gerechten, ba» er no(^ nie fernen ^a6
fe^en öorlaffen. i^oie^ fogt er et)n erfarung öom mibbcrtct)!, Don bem gottoBen,
tnie ber Dorgaugen fet), unb fpricfjt: Gr toar rct)cf), mcc^tig, groB, ha?^ fic^
ijberman für t)f)m furcht, unb, \va» er fagt, tf)ett, ließ, ha^ \vai gefagt, ge=
2u tf)an, gelaffen, benn etjn folc^en bebeut ba^ ^ebreifc^ tnortlin 5lri|,- ba§ iä)
%ib t)orteutfd)t 'grctülid)'. Xa§ bebeut anä), ba^2 er ba,]u tf]ut. 6r bruftet
fid) unb toar furbrcdjtig, tt)ett fic^ erfur, toa» ettna^ fonberlic^ öor alten,
mac^t fic^ breljtt unb t)oc^, gte^(^ tüie etjn lorbatom für anber betomen aljetit
grünet unb etrt)a§ fonbcrtidj pranget für attcn, fonberlid) für ben |ambett)mcn
2.5 ober gartten betomen, ift aud) nit ct)n fdjtec^ter pufd) ober nljbriger baiom,
be§ man au^ toartten unb pflegen muB, U)itc^§ man ben tüilben balrmen
unb ßebcrn nit tt)utt. %i\i muB man auff biBcn gottoBen juntfernn ouc^
fe^en unb fprec^en: ©nebiger t)crr, lieber juncEcr.
36. ^c^ gicng für über, unb fii)c ^u, ba toar er baf)t)nn,
30 ^d) fragt nac^ t)i)m, er toartt aber n^rgent funbcn.
©otc^ erempet f)at Sabib an bem 8aut, '^c^itopf)et, 5lbfatom unb ber
gle^(^en tooE gefe^en, toitc^c fur^tfam toaren i)nn l)rcn gotloBcn tocBen. llnb
IcrloftKL 2 fetjnbc L :3etloftKL uertitgct KL fitib L nic^t K fi uffgettjon H
7 ,6^ ja" fe^tt K 9 moc^t L 10 über L 11 gern l)ettift geiel)en K auß gereut EFG
14 grunenber KL lorbcrborom L lö oben EF(i 17 oertaifen KL 18 Hergängen KL
19 t)eberman L furcht ]> 20 Gbreifc^ L hjortün L 21 Derbeutjc^ K berbeutjcfjt L
borju I) bruftet KL 22 erfur L toar HOL für KL 2-i lorbcrbalum L onbern EFG
onbee l) 24 grünet 1) etroaä fonberlic^a EFG ^ambalümcn B jaunboromcn D jaun=
bomen EFG 2b balomcn BD „ift" fe^ü L nibrer EFG 20 mueß D beromen L
27 nti^t K alfo IIK juncteru H 29 fie L 30 war EFG .'31 ^Ibfalon D 32 frut^t--
fattt D früc^tfam 11 jrcm E irem FG ire H ^:^rem L
>) ajcrgl. 5Ö. 25. ^) "f^?
232 ^<^^ 36. (37.) $Pfalm 3}at)ib^. 1521.
ct)e man fic^ um6[a[)c, fo iüavcn fic ba^Qn, bo§ man fragen unb fagen modjt:
äßo fe^n fie ^Ijn? 3it§ "tt tnar, |u unfern |cl)tten ift ^opft :3uliu» oucf)
e^n folc^ man geiDe^en? Sßtld) c^n 5tti^ nnb giclt)üc^ev ()crr trar bas! ;^sft
er aber ntt öorfc^lDunben, e[)e man ftc§5 öorjac^ ^ äl^o ift er nu? Iüü ift feljn
trogen unnb prac^ten? -2lt^o fotten tüir nur ftitt !^olten. 6ic töerben alle
ai%o öorfc^njinben , bie i^t lüucten nnb hjoücn bcn ()l)mcl Ijurftorcn nnb fclB
umbftoffen. Saft um nur fc^mctjgen cljn tocnig unnb für ubir gcl)cn, toir
Ujcrben unfe fdjir um6fef)en unb ^^rer feinen fe^en, ^o tüir nur gott tratücn.
37. öaltt bic^ nur unfc^ulbig unb fi()e iua» auffric^tig ift,
5)enn ha^ Ie|ft cl)n§ fold^en man§ ift frib.
jDi^e unfcfjulb ift brobcn l)m 18. ber^ auf.^gelegt, cy felj et)n gefunbcr
([iatüb, ber an t}i)m fel6 gnug ^at unb nit Bebarff ber fpitalifc^en gcrcd)tid:cit,
bic fic^ mit menfdjen gefetscn ober lucrc! flidct unb ber glc^djenn bettet Incrdg
Jit. 2,-. fic^ bet)i(fft. 5)rum6 ift» Bo öict gcfagt, alB ^4-^autuy 2^it. 2., Set) nur gefunb
unb rec^tfc^affen t)m c^nfeltigen gIaU)ben |u gott unb tüanbet ouffri(^tig unnb
reblic§: bar auff fif)e aUet)n unb richte bid) barcin, ta^ gotloBen gotlofecn
fein. Sif)c, ^o Inirt bein le^titß frib fel)n unb luol ftcf)en, hm ift, t)m ftcrben
unb nad) bem ftcrbcn tüirt birfe mol get)cn. 3jic tjebrcifd) fprad) t)ott bic artt,
hm, tt)o iüir auff beutfc^ fagcn : i&5 gef)t l)()m h)ol, er getjabt fidj Inol, C5 ftct)t
mol um6 l)f)n unb auff latinifd) öalere, bcne Ijabcre zc, baä l)e^ft fie frib
i.a)!pj.37,i4. ()a6en. ^ilt^o föenc. o7. fprac^ Sacob ju feljnem fon ^ofept): 'Öang l)t)n Ijnn
fiesem |u be^nen brubern unb fic^, ob l)t)n frib unb bem fielje frib fei), unb
fag mir lüibber', hm ift, 0B5 i()n aud) U30I gel)c. Xa t)er fumpt ber grufe l)m
jplj- ■^f.'/f^.C^uangelio auff Ijebrcifc^e loel^Bc^ par öobiy, frl)b fei) cudj, 'miiä)5 \vix auff
21.26. \)f^Y^^^ fügen: Öott gcb euc^ gutten tag, guten morgen, guten abent! ^tem,
l)m abfc^c^benn fagenn tüt)r: (3icl)abt cud) lool, babt gute nadjt, laft« eud) ioot
get)cn ! Xoy I)cl)ft pa^ öobiy. '^illBo, Inen bie Icljte ftunb tumpt bcä geredeten
unb glehjbigen, fo'getjt e» ^^m lüol, unb ottc fe^n le^fti» ift frib.
1 „10" fc^Ü L 2 finb KL nit^t K 3 SBic ein U 4 nidjt K i)ev=
jc^tBunbcn KL fic^ EFGL beiiad^ KL nun 1) '> ^ra(|cn A(;K ß bcrfcEitomben KL
hjutcn K njuctcn L jurftorcn Kli fetfcn EFG 7 über L 9 uufd) utbig L 11 oben EFG
12 ^^n AC nic^t K Li lucicfcn EF(I bettele itercEö 1) 14 3)orumb ift§ ml fo L
ift 1) ift e§ EF(; l.j rcc^tacfcfjaffen EEG 17 Ictjtig KL 18 tuirt c§ bir EEG
(Sbrcifc^ L 19 gcfjct L ftef)et L 21 6enc. am 37. EEG 6Jef)C KL 22 biubcrn KI>
fit)e, ob K ftd^e 1) 23 mii'3 EFG ob c§ EEG font^jt K tunH)t L 24 ebicifd^c
wc^fa L cnc^ L 2.') gebe eud) cl)n gutten L 20 la^t EFG 27 Stfeo ABC fomjjt K
tumpt L 28 gebet KL
») c:b nib-r
I^cr 36. (37.) •^]alm Tabibs. 1.521. 233
38. 2)ie abtrünnigen Incrben üortilgct tücrbcn, ct)ncr mit bcm
anbcrnn,
Unb bo» le^tc ber gottoßen tüirt anBgciottct.
Ta§ ift bOiS tt)ibcr fpicl. Tic gerechten 6Ict)6cn unb gct]t \}f)n tnol, bic
■■' abtrünnigen gef)n unter, unnb gc^t ^{)n übet ijun l)t]rem legten. 'Jlbtrunnige
t)el]ffen t)ie bie nit gefunb l)m gtamben finb, Initc^e bcr ?Ipoftel bct)fict '^Ipoftataä'
2.2intot§.4., Xie ba öom glaluben auff bie tucrtf unb gcie^ faEen, iüie i^t biei lim.i, i.
^apiften t^un. Xrumb tüirt l)()r le^tiy nit ningen be|tef)en, e-:; nuiB unfetig,
fribloB feljn unb au^ gerottet tücrben: benn allein ber gefunb, frifdje gtalübc
i'j befte^t.
@ö mochten bieße jiüeen fcr§ auc^ tt)ol fcrftanben hierben öon bepben
Partien, nat^gelaffncn erben unb guttern, ba§ bie met)nung fet): Xic gerecfjten,
ioa» [ie '^ijnber ]iä) taifcn, ba^i befte^et, unb gebt ^f)m tüol, Irie broben tjm
26. üer^ gefagt ift, ha^ be-j gerechten finb aud) gnug incrben baben. ^Iber
!■• aKc§, 1x105 bie gotlo§cn Ijinber fic^ laffen, tiorfc^iüinb unb fumpt ]U [etjenß
unter, h)ie pfa. 108. fagt : 'Se^n gebec^tnife fott tjnn ctjnem gelib bei ge|t^tec§tl wi. m. in.
öortilget h)erben'. S)a§ fif)et man aud) tegtidj t)nn ber erfarung.
39. S)al ^e^lt ber geredeten ift öon gott,
2^cr ift l}f)r ftercf ipm ber |el)t i)()ri§ gebrengl.
20 Xa§ b^^tt bcr gotloßcn ift bon Q()n felb§, unnb iyf)r ftercf ift i)br eijgcn
mad)t. Sic finb groß, biet, rel}d) unb mec^tig, burffen gottiS ftercf unb f)ebU
nit. ''Jlbcr bie gerechten, hie \)i)x gcfidjt muffen abeferen öon altem, bal man
fit)ct unb fulct, unnb altcbn gott traiücn, hk f)aben fet^n tjcl)!, noc^ ftercf, ben
bon gott, h)itc^er (cffit fic aud) nit unb tf)ut, tüic fic b^n^ glclüben unnb
•:r, tralnen, alß bi§er folgenb Ic|te öcr^ befc^teuffct unb fagt.
4U. Unb gott Iturt bbn f)elffen unb iuirt fic er rebten,
Gr tüirtt fic errebtcn Oon hen gotloßcn
Unb tötrt fie fetig mad^cu: benn fic baben in tjijn tiortramet.
6i^e, 6i^e, toitd) ebn rc^djc .^ufagung, großer troft unnb ubirfluffigc er=
:m manung ift ba», ^o tn^r nur tralücn unb glemben. ^um erften, Öott f)ilfft
1 aBttinnigcn K atttunnigcn L bcrtilgct KL o aiife gereut KI-X; 4 ge^ct L
') obtrinnigen K abtrünnigen gcf)cn L gc^et Kl. i)l)rcn I. "Jlbtrinnigc K xUbtrunntge L
6 nic^t K 8 nic^t K mugcn KL 'J außgereüt K au}] gereut ¥('< Id befteljet KL
11 mochten L 12 noc^gclafien 1) güttcrn KL 13 l)tnber jn K ^inber in F(; getjet KL
\)i)n D oben KFG „lfm" fe^lt K lo aEi§ ü ^inbcr jn E ^inbct in FG Dcrfc^toinb KL
!ompt K !umpt L 16 crbiij. K aimem E geub I) gefc^elc^tä ABC 17 bertitget KL
19 5^rcg L 21 „unb" bot „mcd^tig" fe^tt EF(; burffen L 22 nit^t K muffen KL
ableren K 2'i unb emj)finbt, unnb EF(; futet L nodjt K 24 nic^t K glauben K
25 borgenb II befc^tcuft L 2*! „er" fe^tt L 28 ^abcn l)l)m L üertraiuet KL 29 fi^c,
h)ol ain EFG ubirflüffige K uberflüffige L
234 2;er 36. (37.) 5ßialm 3^abib§. 1521.
l)^n ncmüc^ mitten ijnii km ubcU, Icffit fie nit allein brtjnnen ftitfcn, ift
bct) ^^n, ftctcft fic nnnb ent()cUt fic. llBir ba«, nit alictjn r)ilfft er l)f)n,
^onbern errcbtct fie and;, baS fic cranB fnmmen. £enn bife [)e6reifcfj h3ortlin^
^et)ft et)gcntlic^ bem unglnct cntlanffen nnnb barüon fnmmen. Unb ha5 bie
gottoBen öorbrieffen moc^t, §o brurft er fie mit namen au§ unb fprid^t: @r ^
tüirt fie errcbten öon ben gottoBcn, o6» l)()n Ictjbt fct), nnb foü t)^r tüucten
fie nichts t)c(ffen, Inie Inol fie mel^ncn, bcr gcredjt foU i^n nit enttanffen, er
muffe öortitget merben. 3"^ britten, nit attetjn crrebtct er fie, B^nibcrn mad)t
fie auc^ felig, ha^ fic l)infnrt uit me^r t)nn nngtndE fnmmen, unb ba» alle»
i'f.9i,u-i6.barumB, ba§ fie l)()m öortraiDct t)a6en. ^^(1^0 fpricfjt er aui^ pfa. 9. '^arnmb, k'
ha^j er l)nn micf) t)ortralt)ct , ]]o mit ic^ l}t)n errcbten nnnb befc^irmen, benn
er erfenuet meinen namenn. @r f)att mic^ angcrnffcn, brnmb tüitt id) t)t)n
erkoren, ^c^ tviü bei) t)f)m fel}n l)nn fcljnem nbeü nnb mitt if)n eran^ rct)ffen
unb tüit t)ijn ]n et)rcn fcijcn unb IniE i^n füllen mit lengc ber tage nnb t}l)m
offenborn met)n ^et)tt'. 0 ber fc§cnblic^cn untrcln, mifetreln unb öorbampten i-
unglatüben, ba5 tol^r foldjcn rel)c^en, medjtigcn, troftlidjcn 5ufagungen gotti§
nit glemben unb ^appelln %o gar Icic^tlidj t^nn geringen anftoffen, ^o lüir
nur bo^e tnort bonn ben gotloBcn l^orcn. .^ilff gott, bal tvtjx et)n mal
rechten glatüben ubirfummcn, ben \vt)x fc^cn t)nn aller fd^rifft gefobbert töcr=
benn. 5lmen. -'J
S^icBcn pfalm tüitl iä) cn(^, lieben frunben, tiur troftnng nnnb üor=
(Sun. ,■., ivt-manung gefanb l)abcn, '^lad) bcr lere S. 5pau. (i'pl). 5., ba er fprid)t: '5)l)r foEt
mit cnc^ fclb rcbcn ijnn ben pfalmcn nnnb lobfangen unb gctjftlidjcn lieben,
fingen unb Hingen l)nn etürcn t)ert;en gott bem batter, bang fagcn altjc^t
ubir allen bingenn l)m namcn uuBcr-^ l)crn ^^efu 6l)rifti ?c.' Sßild)» ic^ 2.s
bod) tl)u nur umb bcr tucidjlingcn millen, benn hcn ftarden, bic unter euc^
finb (öon gotti§ gnaben), tüottt ic^ fclbcr lieber 3ul)6ren nnnb öon t)f)nen lernen.
S)arumb fct)b gctroft nnnb blcljbt l)nn ber lere, bic lj()r gcl)6ret l)abt unb noc^
:^orct, laft euc^ bic gotlofcu mit i^ren toben nit erjdjrecfcn, benn lul^r l)abcn
fie gott lob ^o fernn gcfc^logen, ba» fie nit mel)r funbcn, ben toben nnb cr= :"j
1 ntd^t K 2 UUx L nic^t K :J cwcbtc HKG fomen KL gbreijd^ tüortün L
4 unglüg L baüon L tomcn KL 5 uci-bncifeii KL moc^t L brucft 1^ B loutten K
h)uetcn L 7 nic^t K 8 muffe KL Uertifget KL nicifjt K 9 tiinfüro EF(J nt(3^t K
uuglucf L fomen KL 10 bettraiuct KL llbaSerm^rL bertroluet KL L3 erkoren KL
fernen D 14 füllen K 15 offinliaru K öctbam^jten KL IG tr6ftlt(^en L ,311=
fagung H 17 nic^t K anftoffen L 18 f)ofc D -l^otcn DK 19 utirfomen K
ubcvfomen L 21 pfatmen LFd ftcunbcn DKL troftnng L öermonnng KL 22 ^aut. DK
Sant 5|?aut§ EKG 23 fetbö L rebcn mit ben D lotigfangen KFU lobgcfcngcn L 2h ob
aÜen EFG über L 27 genaben EEG Juroren D 28 geboret D 29 :^orct KL
jrem Ell trem FG ^^rcm K ni^t K W nid)i K
3:er 30. (37.) ^]aim ^abibi^ 1521. 235
funbcn fetirt al§ bie ba gar m(^t§ öorftef)en tjnn 6t)ri[tUcf)en fadjen, iiutib,
t)^c me£)x unb Icngcr fte fcfjrcljcn, f(^ret)6en unb inuetenb, l)^e btinbcr fte tüer=
ben unb groffer tort)et)t betoeljBcn.
3)al mugt t)f]r mercfcn an bcn Soöonicrn, an bcn ^ParifcTn, an hm
•^ 9ionternn, auc^ an unfern natf balrren, bcn Setiptüfc^enn fopI)i|ten. Se^et, tüte
nerrifc^ bing fte für geben, ba^ fic§ e^n fte^n uötr fte etBannen moc^t.
9^eh)Itd^ ^ot t)f)r et)ner^ mtjr fottt epnen ipxuä) füren au^ bcr f(f)rtfft unnb
6eir)et)§en, bag bie teutt, bie man gcmepuigtic^ pricftcr i}et)ft, t)n ber fc^rtfft
facerboteg, priefter genennet lt)urbcn: toenn et ba§ t^et, ^o foHt er getüunnen
10 l^aben, ^ab t)^m, ^apft unb allen 5)>apiften tro| gepotten, Bictt t)()n aui^ noc^
tro^. ?l6er tt)o§ t()ut ber arm menfc^ ? D31it grojjem luueten, lefternn unnb
fc§ret)en tobet er unb BclDep^ct, bog er ]o gar ftotf bünb unb ftet)n tott)b tft,
ba§ er auc§ nit t)orftef)t, maö i(^ frag, unb tüaö er anttlrorttet. ^c^ fobber
fdirifft öon t)()m, Bo anttüortct er mir ber lerer fpruc^. ^c^ frag nac^ bcr
«5 feonnenn, ^o iüct^^et er mir fctjne latern. ^s^ frag: 2So ift bie f (grifft? feo
fpric^t er: '2ritt erfur, Slmbrofi, tritt er für, Gljriltus', unb ber glel)(^en.-
©i^et ba, ift ba^- nit et)n fpiel bcr batoletüt |u ^abilonien, bk ba ^ol^i.ajioj. n,».
bringen, tuen man tpaffer rufft, unb fc^retjenn benno(^, alB l)etten fie e§ faft
tüoE troffen! äßer tan fic^ boc^ für folc^en gro6enn topffen furct)ten?
•■^0 Stern, ba§ ift noc^ biet fpottifc§er. 6f)riftu§ fpricf)t l^latt. 5. '5)t)r fet)b niattD. s, la.
ba^ falt; ber erben': ben l)ct)ft er aucf) crfur tretteu, unb foU bamit betoel^Bc«,
ba^ fie priefter t)nn ber f (grifft ^et)ffcn.^ 630 benn bk leut ^0 toll ftnb,
boy be^ t)^n 'fal| ber erbenn' ^0 fiel f)epft, alfe 't)l)r fct)tt priefter', h)a§ foE
mann matten, benn fie nur toben unnb lüuetcn lafjcn unnb borac^ten? ^s<i)
25 ^off, tüirt er me^r f(^ret)ben, ^o tuirt er nod^ fagen, ba» bcr fprcngtücbbct
unb bai- rauc^fa^ t)n ber fc^rifft I)el)ffe auc^ priefter. S)ey narrnlücrtf» fiub
alte fcQu buc^cr üoE. Xrumb furcht eucf] nitt unb fel)b getroft: ba^ forteijt
()abt t)!§r, ba§' ber ^apft unb fet)ne 5papiftcn nic^t» funbcn pn bcr fc^rifft,
auä) t)tix e^gen bing nit, borfte^enn. S)a§ i)at gnugfam bctnep^et
1 finb L Derfte^en KL G^riftcnlicfjcn EFG 2 touten HKL 3 groffer L
4 mügt L 5 Slomcrn KL nac^batorcn D 6 bo» fie et)n D über L moc^t L
9 h)crben FGL 11 rtuten K loüctcn L 13 nid^t üerftc^t K oerftc^et L l.j tt3Ct)ft L
10 erfur L er für L 17 St^e EFG ©e^et KL nic^t K Is bringe I) rafft 1^
Lettin D 19 für L fopffen furd^tcn KL 20 f^jotlid^er EFG fpottifd^er KL 21 crfur L
24 tDuten K tuueten L öcrac^ten KL 25 er m\)x mti)x K 2G „ba§" fe:^It L
27 büc^er L Sarumb furcht L nidjt K bcn fortatC EFG 28 bct fcfjrifft D 29 niti^t K
ücrftef)cn KL
') ^terongmu^ (imfer. äiergl. örtamjcr Süi^g., Xeutfd)e Sdjriften 3^b. 27 @. 233 ff.
be Sßette IE S. 27. „.§ieront)mt (imferc' Cuabruplica ouff Euters ^ungft i3etf)aite antlourt, fein
rcformation Befangcnb." 1521 93(. 33''. -) aicrgl. „CunbrupUca jc." 331. a?ij»ff. „C^'i^rillua"
crfd)cint I^icr nidjt in ber 9teif)e ber aufgerufenen „liben alten üetcr", .s^icrontjmu'?, 'Jlmbrofiue,
Stuguftinu^, Crigcnes, 3lnac(ctu-:<, foubcrn lütrb non C'^mier etft St. 5'' ^i" ^"-"^ (irfiäruug t)on
2.6or. :i, 6 citirt. Cutfjer^ (ütat ift fomit nidjt ganj genau. ') 33erg[. „Cunbruplica JC."
5Bt. SBiijaf. be Sßette a.a.D.
236 3:ct 36. (37.) 5ßfatin S^aötb?. 1521.
3um elften, Sljlocfter öonn iHom, md) t}i]m 3o^anne§ Gtf, batnad)
9i^Qbinu§, barnad) 6atl)arinu§, bornacf) (£oUen unb ßoöen, batnad) bei Söapft
mit fel)ner bullen, i^t 6etticl)i3ct e5 oud) ^Vu-tfj unb l^atomu» öon Süben, unb
3u letit troücn auc^ el)nl)er bic jbeen papl)x id)enbei: ju ^el)pt3id.^ 'J)i}x fel)ncv
loill an bie fdirifft, mcnid)en lere unb l)t)ic tretüm Bringen fie erfur unnb -.
finden l)t)ren fingen tanlj: Irit erfur, tritt erfur, blct)6cn boc^ l)mer baT)^nben.''^
älJenn mä) aber t)emanbt üon t)t)nen antaftet unnb fpric^t: ''Man um]] ber
35ctter aufwiegen f)aben, bie fd)rifft fet) tundel,' Solt l)t)r anttuorttcn, cy fei)
nit njar. ©5 ift auff erben !e^n f lerer bud) gefc^ricben benn bk t)el)ligen f (grifft,
bie ift gegen alte anber bud)er glel)d) iüie bie f^onne gegen alte lied)t.* Sie i^
reben fotc^ bing nur barumb, ha^ fie unf^ auf^ ber fd)rifft füren unb fic^
felb§ 3U met)ftern ubir unfj cr()eben, ba^ In^r l)§rc tretom prebigen gletüben
foKenn.
(So ift cl)n gretülic^e grof.^e fd^mad) unb tafter Iniber bie t)el)lige fc^rifft
unb alte 6f)riftcnl)et)t , f,io man fagt, bay bie ^etjligc fc^rifft finfter fet) unb i-^
nit f^o ftar, ba6 fie t)berman mug t)orfte()Cu, fel)nenn glatnben ]U leren unb
bett)et)f,3en. Sa» merd ba bei): Soltö nit grof,3 fd)anb fel)n, ba^^^ id) obber bu
et)n 6t)riften genennet Irere unb tüiffct nit, h)a§ idj gleubt? 5lßel)f,3 i(^ aber,
hja^^ ic^ gletnb, f^o loel)f5 id), loay l)nn ber fc^rifft ftel)ct, lDcl)l bie fd)rifft l)at
nit met)r benn 6l)riftum unb (il)riftlid)en glalübcn l)nn fid). Xrumb, Incn jm
ber gtalüb bie fd)rifft nur t)inet, f^o ift fie l)l)m fjo tlar unb liec^t, ba» er
on alter 93etter unnb lerer glofacn fprid)t: 3)a§ ift red^t, ba§ glelüb id) aud).
8old) licc^t unb Uiarl)el)t Inottten fie unf,^ gern öortundeln unnb l)aben er=
funben auB l)^rcm topff fibem implicitani, fibem crplicitam, ba^ ift, e^n e^n=
gefalltetcn unb au^gefalltet glalrben, fpred^cn, ber gemel)n man i\db ben c^n= 2.-.
gefatlteten glalnbcu, fie aber, alfj un^cr mcl)ftcre, ben auB gefällten, unb ift
bcl)biB erlogen. 5ie funben aud; nit ei)nen artidel bey el)ngefaEteten glalnbenfi
anljel)genn.
2)cnn h.10 ift bod) flerer gcfd)riebeu, bay gott f)i)mel unb erben gefd)affeu
l)ab, ß^riftuö geporn Don ^JJiarien, gelibcn, geftorben, auffcrftanbcn unub alti§, 30
1 ©ilöcrftcr L ^oanncä 1) 2 ßoüen L 5 evfür L ß „tj^ren fingen" fe^ KG
erfur L erfur L 7 fpri^ ABC 8 au^Icöung L 9 '^ailig EFG ^e^ügc Iv 10 aßen
onbern Ell „oüc" fcf)ü L bud^er KL odcn ticc^tcn V.Vd aüe liec^t H H füren L
12 über DL glahjbcn L 14 gretutid) i> Pi nicfjt K l)cberman L mug L berfte'^en KL
17 nic^t K fet) ABC 18 Weren 1) nirfjt K glciubct L 20 ntc^t K Gbrifton L
SJoruntb L 21 l)orct 1» 22 aüc L „glofjcn" fc^lt L glohJb L 23 gerne L Dcr=
tuntfelu KL 24 l)ngcfaUtctcn gtoubcn unb aufjgcfQltet glauben H aufegcfaltcn KKUL e^n--
gcfatte ]> 26 unfere H me^ftcr DL 27 baibe E batjbe FG erlogen K nid^t mit
e^nen K etjngcfalten L 30 *Dlarta EF(iL aUc§ L
') (fmfcr unb 9Uliclb. "i^crgl. S^b. VI 6.2^4. -) l^crfll. («-nifcr, „Cuabruplica n."
33L Sii^ff. ') 33eri]l. (<^infcr, „SÜMb' ba'i öndjriftcnlidjc Inid) ^JJJarttni l'uterö 5luguftincr'>,
an ben lelütftficn ?lbel an^floui^on aiortcfluniV' 1521 «1. Stja. „Duabruplica jc." 5ÖL SDüj'^ff.
Sutl)er, (Sri. Slusg., Teutfd^e Sdjriftcu 335.27 ©. 243 ff. ••) SergL terl. 2lu§g. o. a. D.
6. 244 f.
2:et 36. (37.) ^Pfatm Saöibs. 1521. 237
tüQ§ h)i)r gletüBen, benn i)nn ber 5Bi6el? 3i}cr ift l)(]C §o gro'6 geincBen, ber
folc^5 gelcBen unb ntt oorftanbcn t)abe ? 2er 3>etter biidjcr unb ber paptften
lere fetjn le^enmol finfterer, lt)a§ fie on fc^rifft baöon gejagt t)a6en. 5)a§ ift
tDoI iDar, cttlic^ fpruc^ ber fc^rifft finb tuncfel. 5I6cr linn ben ielbeit ift nic!}t>3
■■• anbetB, benn eben ftaB an onbern orttern X)n ben flaren, offenen fpruc^en
ift: unnb ha tummen fe^er !^er, ba^ fie bie tuntfettn fpruc^ faffen nac^ t)f)rem
el)gen öorftanb unnb fechten bamit toibber bie ttarenn fprud) unb grunb beS
gtalübenä. S^a t)a6en benn bie Detter n^ibber fie geftritten burc^ bie ftare
fpruc^, bomit erleuchtet bie tuncfeünn fpruc^ unb BetnetjBet, has eben bai t)m
10 tuntfett gefügt fet), boB l)m (iec^ten. S)a5 ift au(^ baö rechte ftubirn t)nn bei
fcf^rifft: Bo machen biße totte (eutt unB et)tte[ nelue unnb ei]ngcfatltcnc artictel
be5 glatöbenB brauB.
DarumB, tüenn fie mit ben öetternn bringen unb geben für, man folt
t}^n gletüben, SoKt t)t)r bifec ^tüo reget t)aütcn. Xie crfte, 3ott t)t)r fragen,
1-. ob bie öetter aud) l)[)e geljrret t)abcnn. öaben fie aber gel)rret, tüie fie be=
fennen muffen, So geltten i)t)r fpru(^ f(i)on uid^tS. Sie muffen et)n ^ot)er be=
lt)et)Bung ^aben, ha-i ift, et^nen ftaren fprucf) auB ber fc^rifft:^ tx)o hav nit,
foll mann fie mit ben oetternn faren laffen. 5llBo mugt l)t)r fie bringen
^ur fc^rifft. Sa§ luerbenn fie ungernn t^un, ba merbet tf^x fe^en, ba^ fie
20 fte£)en tnerben tvk bie pfeljffer, bie ben tan^, tiorbcrbct babcn.- Sßerben fie
aber fc^ri ff t füren, ^o \mxta ber artt fet)n, tuie ber fc^reljbt, ber bo fagt: ''J)t)r auatu). s, is.
fcl)t fal^ ber erben' f)et)ft: t)^r fetjtt pricfter.^ 3tem, 'tobet got tjnn fet)nen tsi. iso, i.
t)et)ligen', bae t)et)ft, ber iöapft f)att mad)t, bet)tigenn ^,urf)eben.* Senn ba§ ift
bie urfoc^, hat^ fie Bo Mt am f)aBcn panir f)aUten unnb mögen micf) nit
25 t)oren, tooKenn auc^ nit erfc^et)nen obbcr mic§ crfcf)el)neu laffen. Sie futen tpolf,
lüo fie bei fd^uci^ bnitft: ber foc^cr ift teer, bas fdjtnerbt ift t)ut^en, ber
^arnifd§ ift pap^r unnb mon bletter.
2 nid)t K uerftanben KL Budget KL 3 finb KL 4 ipruc^ KL 5 e6en ba§ an L
Ottern L fptu^en KL C fomen KL „bie" fe^ü EFO buncfete EKG fpri::^ KL 7 öer--
ftanbKL ipruc^ KL 9 fptue^ KL ipruc^ KL 11 neW H eingefatnc EF(i 13 „unb"
fef)It D für L 14 glatoben K IG ntuifen KL ipruc^ KL muffen KL ^o^cr KL
17 nic^t K IS mugt L 20 uerbetBet KL 21 fiiren L fc^iet)'6cr D fd^ret)Bet L
ba L' 22 fei)t baa fat^ L tobt L 23 3uer{)c6cn L 24 faft EEG panet II mugen KL
nic^t K 2.J ^oren l> nic^t K ft) empfinben ttjot E flj empfinbeuu toot EG futen L
26 fc^ued^ D foc^et KL fjut^en KL bet ^arnifd^ H 27 mon D mon L
») 5öergl. &xl. Stulg. a.a.Ci. S. 2:3ö, 245f. u.ö. -) ^ergl. Sßauber, Spric^toöttcr^
Scjiifon 58b. III gp. 12G2: ©in fc^lec^tcr ^pfeifet üetbetbt ben lanj. =•) ajcvgl. Ömfer,
„CuabrupticQ jc." Sl. Stijk be SUette II S. 27. *) acrgl. (*mfet, „3B5b' ba^ Pncf)ti[tenltc^e
bud) 'JJkrtini lautet? jc." 58t. ^U; „Unb iDeidjct nb f2utt)ci] Hon feiner i^hiter, ber t)ei)ligen
(it)ri[ten(icf)en firdjen, 'lic nod) bem lüiUen, bouetl) unb uffcniuavuni] ®otei bie l)el)figen pflegt
^u (Janonifirn unb crt)ebcn öon anbegin ber fird)eu bi-> auff bl)fen tjiitigen tag. Tann bai
eä ber hjitl unnb beoel^ Öotes fei), tjaben nx)x an Pil orten in ber fd)rifft, nanUid) p^ jl.
3r foUet loben ben t)erven in feinen f)ciligen". \*utf)er, (frt. 'ilu^g. a. a. C. S. 2-50.
238 2^fi: 36. (37.) ^fdm 2)aDib8. 1521.
2)ie anber regel. 6oKt t)I)r fagenn, ba§ btc 33ettei- nit ^oBenn trollen,
bQ§ t)emanb ^f)nn gtett)6e, tuo fie nit Uaxc fc^rifft fnren, nnb bie 5papi|tcnn
t^un ben Iteöen bettern unrect)t, ba§ fie alle ^^re fpruc^ toollen ge^^alten ^aben.
6ie jnc^en and^ nit ber S?etter efjre bamit, ^onbernn t)t)r etjgenn tl)rannel),
ha§ fie unB mugen qu§ ber ]ct)rifft furcn, ben glaloben öortnndeln, fic^ felbä
ubir bie etjer fe^en unb un^er aBgott toerben. £)i^e regel tft tuol gu mercfen,
benn alfeo fprid^t ©anctnS 5(ugnf. li. 3. %xi. in protogo: '^^cf) iüill met)ncr
bu(^er e^n folc^en lefeer t)abm, tnie ic^ binn ubir anberer buc^cr frc^ unnb
ungefongen'.^ Litern, (Spift.8. ob ."pieron^. : '3cf) ac^t nit, ha^ bu tüottift bet)nc
bnd^er gehalten l)Qben, ai% lücrcn^ prop{)ctenn obber ^itpoftcE bnc^er, benn id)
nur ber fjel^ligen fc^rifft gtelüb, ba§ fie nit tjrre. S)ie anbernn alle le^c ic^
ber maffen, basi ic^ nit gletnbe, e§ fei) bruntb \vax, baö fie al^o gefagt ^abcn,
6ie belue^B^n mir^ benn mit l)elter öornnnfft obber au^ ber l)et)ligen f(^rifft\^
Se^et ba, hav mercft lüott! "iluguftinuS tnil fc^rifft ^aben t)nn fel)nen el)gen
nnb alten anbern bnd)ern.
^tem, 6. §iero. 5!Jlatt. 23., ba er biet feiner borfaren met)nung er^elet,
gibt er el)n nrtet)ll unnb fpric^t: '?lber bi^ t)att !cl)n grunb au% ber fc^rifft,
brnmb tüirts eben ^o leid)t borad)t, al^ angenommen'.^ 6i§c hal Sag,
töcr ha fag, bringt er nit grunb ber fd)rifft, fo fprec^t: @§ tüirt eben fo leicht
borad)t, ai^ ongennmmen. ^er maffen fagt 6. .'pilariu§ li. 2. tri. : 'S)ay ift
ber befte lefer, ber fel)n mel)nung nit l)nn bie fc^rifft, ^onbern au§ ber f^rifft
1 nic^t K 2 nid§t K füren L .3 \)iix D '{pxuä) KL 4 nic^t K 5 mugen L
fiiren L öertundetn Kli G ubn L 7 jant EF(! 8 Budget KIj u'6er L anbcre L
buchet KL 9 nic^t K bu beinc bui^er UJOÜeft gefjntten EFd tt)oüe[t L 10 fiiid^ev KL
buchet KL 11 nic^t K la^ EF(; 12 nid^t K 13 benn mir» mit II öernunfft KL
gcjc^rifft D 14 tüerd D 15 Bud^ern KL 16 fant EFG 17 big K bifä L
18 Wirbt c§ EFG Derart KL 19 nii^t K f^)ri(^ L ßr K 20 berac^t KL an=
genommen l) angcnomcn KL fant EFG 21 „lerer" aüc ?lu§gaben ni(|t K
•) „Sane cum in Omnibus litteris meis non solum pium lectorem, sed etiam liberum
correctorem desiderem." De trinitate lib. III, I, 2. Opp.Venetiis tom. VIII (1733j ©p. 79:3.
'■*) „Ego enim fateor caritati tuae, solis eis Scripturarum libris, qui jam canonici appel-
lantur, didici hunc timorem honoremque deferre, ut nullum eorum auctorem scribendo
aliquid errasse firmissime credam. Ac si aliquid in eis offendero litteris, quod videatur
contrarium veritati; nihil aliud, quam vel mendosum esse codicem, vel interpretom
non assequutum esse quod dictum est, vel me minime intellexisse, non ambigam. Alios
autem ita lego, ut quantalibet sanctitate doctrinaque praepolleant, non ideo verum
putem, quia ipsi ita senserunt; sed quia mihi vel per illos auctores canonicos, vel
probabili ratione, quod a vero non abhorreat, persuadere potuerunt. Nee te, mi frater,
sentire aliud existimo: prorsus, inquam, non te arbitror sie legi tuos libros velle, tam-
quam Prophetarum, vel Apostolorum: de quorum scriptis, quod omni errore careant,
dubitare nefarium est." Opp. Venetiis tom. II (1729) ©p. 190 f. (epistola LXXXII, 3).
6rt. 3tu§g. a. a. O. ©. 247. ^) „Hoc quia de Scri])turis non habet auctoritatem,
eadem facilitate contemnitur, qua probatur." Comm. in Matthaei cap. XXIII. Opp.
ed. Martianay tom. \\\ pars 1 (l'aris. 1700) <Bp. 112.
^n 36. (37.) 5Pialm Saüibs. 1521. 239
Bringt'.^ Astern, am onberim ort: '©§ ift nü bitttrf), cttnai- ^u Teren trict}tter,
bcnn btc fcf)ritft gibt, äßer aber fic^ be^; Ponniffct, bcr Oorftetjt gelüiBÜct)
nit, iüa§ er leret, ober bie ^^n ^oren, Dorfte^n e» nit.'^ öec tlle. Unb toenn
fie beö fc^on nit fietten gefngt, fo tüerc B. ^niu. gnug, ber bo t)on allen leren
.=. fagt: 'i^orfucf^t e? üUeB, toac^ gutt ift, ha^ bel:)alt\-' ba tiatt er an t.n3el)ffeli.3;')eii.5,2i.
gelüoUet, ba§ man nit fc^tecfjt t)l}n glelübe benn fingenten^ernn, bie ba fagen:
'2^ritt erfur, (St}riüe, 2rit erfur, 5Im6rofi\ unnb bcr glel)cf)en.
Setiet, f)ie mit !unb t)t)r alter ^^ipiftenn fct)rifften leQc^tlic^ oorlegen,
tuen gteic^ et)n igtic^er nnter i^n t)nnbert taufcnt budjer fc^rieb, ben, loie iä)
i" gefagt, 5ie fet)n alte fampt fcfjriffttoBe, nacfete, ungelerete fdjreiber, iDÜc^e oiet
beffer babefne^t iDerenn benn friegs leut. isiaft end) ^I)e nit Don unb auß
ber fc^rifft füren, tüie groffen üleiB fie bar an fercn: benn tüo t)^r ha erauB
trettet, fo fet)b t)f)x öorloren, ^o füren fie eui^, tnie fie tüoüen. ;ölet)6t t)t)r
aber brinnen, Bo ^a^t l)f)r getnonncn unb tnerbet t)t)r toben nit anbcrB ad)ten,
!'■ benn toie ber felB bec^ metjriii luellen unb bulgen ad)tct. C^-S ift el)tte[ inellen
unb tüeBen, tnas fie fd^reiben. Sel)b nur getüif^ unb on 5h)et)ffeII, haii nic^t»
fieÜerf^ ift benn bie f^onne, ha^^ ift, bie fd)rifft.* ^^sft aber ein tnold ba für
getretten, fo iftS bod) nic^t^^ anberf3 bat)inben benn bie felbe t)elle f^onnen.
5tlf30, ift ein tuncfel ipxud) tjn ber fc^rifft, f.p 3tüel)ffelt nur nit, e^ ift ge=
•-'0 tr)if]tic^ bie fefbe inartieit bal]inben, bie am anbern ort flar ift, unb toer ha-::
tundett nit Dorftet)cn fan, ber ble^b bet) bem lied)tcn.
.Soie mit befel^ iä) eui^ gott, unb fe^et ju, ba» t)f)r unternanber ben
gtatüben auc^ uBet unnb unf3er bing nit attetjnn pnn ttjorttenn fdjlueben laffet.
äßer ha t)at, ber laf] ben anbern nit, iner nit §att, ber oorlaf] fic^ auff gott,
-'^ tüie bif3er pfalm fagt. ^d; befel§ euc^ aUc, bie tuä) ha^ inort gottis fur=
1 nic^t K 2 »er fid^ al6et be§ D bermiffct KL üorfte^et 1) öerftc^t K öerfte^et L
••] ni^t K ^oren D cetfte^en KL nit^t K 4 ba^ L tiic^t K jant Efd ba L ö SBet=
l'uc^t KL bcijaüü L on KL 6 nic^t K 7 erfur L ^erl^ür E evfur L S !unb L
„U\)tf)tü(i)" fe^[t L öertegen KL 9 buc^cr KL 10 ftnb KL ungcterte DL 11 Baber=
fnec^t II nic^t K 12 füren L Vi öerlorcn KL füren L Uet)t L 14 gcttjunnen L
nic^t K 17 WoIdEen bofur L IS ift EFGH fonn II 19 jwe^fet EKG jtte^ffel L
nic^t K 21m(^tK uerfte^en KL 22 unber atnonber EEG unbereinanber H 2:3 glewbcn D
unfern D nic^t K 24 nic^t K nic^t K üerla» K ncrtafä L 25 befeld^ D
') .Optimus enim lector est, qui ilictorum intelligentiam exspectet ex dietis potius
quam imponat, et retulerit magis quam attulerit. neque cogat itl videri dietis contineri,
quod ante lectionem praesumserit intelligenduin. " De trinitate lib. I c. 18, Opp. ed.
Oberthür tom. I p. 18. *) ,Non relictus est hominum eloquiis de Dei rebus alius,
praeter quam Dei sermo: omnia reliqua et arta et conclusa et impedita sunt et ob-
scura. Si quis aliis verbis demonstrare hoc, quam quibus a Deo dictum est, volet:
aut ipse non inteiligit, aut legentibus non intelligendum relinquit." De trin. lib. VII
c. 38. Opp. ed. Uberthiir tom. I ].. 'il.'i. ') ^txql. (nt. ''^lu^g. n. o. C. S. 24(;.
*) i^crgl. &xi. 'iiu'iq. a. a. C. S. 244.
240 3?« 36. (37.) 5pjoIm S^abibS. 1521.
I.Jim.',, 17. (egmn, benn bte fet)n 3U)el)eiiet) e^r inerb, fpric^t S. 5]3auluy. S3ittet au(^
für mic§, baö icf) cl)n mal frum ftierb: benn, ba» id; mnf3 öonn eu(^ fcl)nn,
h)olIt iä) nit ben ^^apiften |u lieb unnb unf3ern ^errn ß^rtfto lui le^b tt)un,
hau \ä) midj brumb el^n f)ar6rcl)t Betnmmern tüollt. 3i*^ bin üonn c^ottiö
gnaben nodj i]o mutig unb trotljig, als id) l)t)c gemeinen bt)n. -^Im let)b f)ab
t(^ ein !lel)nii3 gepre^lin ubirfummen, aber e§ fdjabet nit. ^§ foEt billid)
ba[3 mid} bcljffcnn, too mir rcd^t gcfd)el)enn foEt. SeQb getroft unnb furchtet
ntjemanb, gotti^i gnabe fei) mit mäj.
1 fie D finb L e'^er KL yant EF(J „SBittet mä) für midf) jc. %mim." fel^tt al]o
„bo§ ic^ et)n mal frum toerb" big „gotttg gnabe fct; mit cuc^." L :} nic^t K unferm EU
4 felummern 1) telumern K '> genaben EF(J mutig K G brec^tin II ubirfomcn K
nic^t K 8 flcnab EFC; 9 ?lmcn. || gini§. EFG
(gilt 2®ibcr)>rud^ 2). 8ut^er§ feinet 3rrt()um§,
cr,vuun(^cn burcf) bcn allcr^odjgclcljrtcftcu '^^ricftcr ®ottc^,
^cxxw fi)terom)mo (Smjer, 5.^tcartcn 511 91}?cipcit.
1521.
oRauni ^atte t'uf^crs „5Iuff bns ubirc^riftlic^ , it6ir9el)ftli(^ unb iitirfiinftlidj
6urf) 33ocf5 Gmfcr§ ju Set)p^{cf 3{nttt>ortt 3C." bie ^4>i.'cffe Derlaffert, al§ ficf) hex iinni()tge
unb fd^reibfelige .6ieront)muÄ ßmiev fd^on üon 'Jteucm nneber ]\mx Eingriff rüftete.
!l;ie5Tnn[ Begnügte er ftc^ aber ntcfjt mit ber i^ernbfaffung einer turpem ^(ugfc^rift
nac^ 'Xrt ber Beiben jule^t üon if)m gegen Cuttier auegegangenen, fonbern feine
Siegeegeirife^eit üeranla^te eine umfängliche C^ntgegnung in ber „Cnabrnplica".
Söir öer^eid^nen baöon ben Urbrudf:
„.Öieront)mi ßmfer§ || Cuabruplica auff Suters !, 3(ungfl getraue ant= , touvt,
fein reformation belangenb. " Sarunter ein .öoljfc^nitt mit ßmfers
SJÖappen. litetrütifeite bebrucft. 30 ^-Blätter in Cuart, le^tee '^latt
teer. 3tm 6nbe: „6ebrucft t^ju i^etjpt^cf 9tnno il^aufent funff= j] §unbert()
onnb ein^ Pub tjroetint^ig. "
Über ßmfera Söappeu oergt. 5Bb. II S. 655. — Xrucf üon 'Diartin i'anb^=
berg in Seipjig.
Xer Otefoxmator f)ütte in ber nunmefir jrcei ^afjre niä^renben {ye^be feinen
23}iberpart ju genau fennen gelernt, at» ba§ er fic^ für hie 3"funft ^^'^ 3d)weigen5
3U bem $ielfc^rei6er unter feinen ©egnern t)erfet)en ,^u bürfen geglaubt Ijätte. %m
26. 'DJki fc^reibt Sut^er an 5Jte(and)t§on : ,Munier tacet; quid Caper illf lactiirus
sit nescio, fortassis secundus Ortwinus futurus" (be SBette II S. 11). @i lä§t
fic^ nic^t genau feftftetlen, irann bie Cuabruplif auf ber Sßartburg anlangte, nia()r--
fcf)einlid) ^ugleid) mit bem un» üerlorenen Schreiben 'JJleland^ttiony , aU beffen
^Intmort fic^ ber ^rief 5utf)erö bei bc SBette II S. 29 f. barftetit, ober jufammen mit
ber ^üd)erfenbung, bie Spatatin balb nad) bem G. 3^uli au X.'ut^er gefangen liefi
(G. R. I 5h. 118 Sp. 417 f., be SÖette II S. 29 3tnfang); febenfall-^ ^attc fie ber
barin eingegriffene fd)on einige 3^^^ ^ox bem 1;J. 3iili gelefen. S^er Jreunbeefreie
in äöittenberg moltte, mie eö fc^eint, hen JKefornmtor ber unangencljmen 'Jlufgabe,
©mfer ^u ertoibern, überl^eben. 3Iui ^'ut^ers 53rief an 9Jh'(and)tt)on , ber, oblpoljl
£utf|eT§ 2Betfe VIII. 16
242 6i" äßiberfprucf) T. 8ut^ev§ feincS ^rrt^um? k. 1521.
fi^on öor'^er oerabfaBt, erft am 13. 3uli jur 3t6fenbung gelangte (be 2Bctte 11
<B. 21 ff.) [ä^t [ic^ entnehmen, ba^ btejev bei bem ^reunbe auf ber Söartburg an=
fragte, ob er (Jmfer felbft ju antiporten beabfid^tige, ober ob er bamit einberftanben
fei, ttienn ^Imeborf für it)n eintreten n?ürbe. 2)er erften ??rage trirb al§ 3(ntn}ort
ein entfc^iebenee ^lein entgegcngefe^t nnb aud) bie ^toeite nur bebingungemeife
bejaht; ^(t boc^ l'ut^er ben gteidjalterigen ^reunb für ju gut, um mit einem
©egner, in bem me^r ein nequissimus quidam spiritus al^ ein homo ^u ertennen
fei, auf ben ^lan ju treten. „Emsero ego non respondebo: respondeat, qui
VISUS fuerit tibi idoneus. vel Amsdorfius: nisi is dignior sit, quam ut cum hoc
stercore committatur" (be SÖette II (5. 22). ^Philippus scripsit, te responsurum
Emsero, si mihi videretur: sed metuo, ne indignus sit te responsore : " (be SBette II
<B. 26) fd^reibt ^ut^er an 5)tetanc^t^on unb ^hnSborf. 9Infang§ '^atte Suf^er im
©inne, n?ie bei einer früf)eren Q^n(irf)en 'iseranlaffung, ^ Ijodjftenö einen ber jüngeren
SBittenberger @elef)rten ju feinem 9(nlt>alt ju beftellen, er t)atte an ben pDmmer=
fc^en ©beimann ^^^eter Snjaüen gebadit, ber fd^on ^wei ^ai)xc öorT^er für feinen
Se^rer ^eter ^JJtofellanu» gegen ^o^annes Gellariue eine ^^tpologie gcfrf)ricben, fom
aber öon feiner ^(bficljt balb lüiebcr jurücf. Kegcn feinen ''^lan fprad)cn nämlid) bie
6rfat)rungen, bie er bi'Q hai)u\ mit feinem l)eimtüdifd)en iCcipjiger ©egner gemacht:
„rursum cum sit Satana plenus, metuo, ne rideat et cavilletur, si quisquam e juveni-
bus ei respondeat", unb ferner bie 5ßefürd)tung, ba§ ein fotd^er 3tuftrag für ©Waben
fpecieli nac^tt)eilige 5o%n f)aben fijnnte, „.sed, quia antea Iractatus est a Lipsensibus,
non videtur Diabolo danda veteris furoris occasio in eum" (be Sßette II ©. 26. 28).
Sd)tieBti(^ überlädt e§ Suf^er feinen S^reunben, geeignete ©c^rittc gegen ßmfer ju
t()un. ©ntfc^eibet er fic^ and) nic^t für eine beftimmtc !:|>erfi3ntid)feit, fo gibt er
bod) bie geeigneten 2)ireftiben für eine (Srtüiberung auf ©mferö Cuabruplif. {^aft
ber gan,5e 33rief, ben Sut^er ma^rfc^einlic^ om 13. Siu^i an ^Imeborf abfenbet
(be SBette II ©. 26 ff.), befc^öftigt \\ä) mit ber ßmferfdien ^Ingelegenl^eit unb ffi^i^irt
ben ©runbgebanten ber ^u berabfaffenben (^cgcnfc^rift.^
®ett}id)tige örünbe, bie n?ir aber nic^t me^r ju beftimmen bermögen, nteil
un§ bie liierter ge'^örige S^reunbeScorrefponbenj nidit aufbe'^alten ift, — tüa^r=
fdjeinlid) tuürben befonbere bie Sriefe 'i)Jte(an(^tf)Dn§ , bieldie bie beiben ©djreiben
fiut^ers bom 1. unb 3. 5tuguft (be äöettc II ©. 34 ff. unb ©. 37 ff., .ftolbe, Ana-
lecta ©. 33 ff.) ^ur ^Sorauefetjung t)aben , nähern 2luffct)lu^ barbieten — muffen
nad) 5Jlitte ^ult ben ^ieformator beranta^t "^aben, ßmfer gegenüber feinen äJorfo^
3U önbern. S^iellcic^t ^ängt ee mit ber eingetretenen 23efferung in feinem fiJrperlic^en
35efinben pfammen (bergt. Briefe an ©potatin bom 15. unb 31. ^uti, be SBette II
©. 29 f. unb 32 f.), bo^ £'ut{)er nun felbft bie ^eber jur Entgegnung ergriff.
©mfer l^atte e§ in feiner Guabruplica unternommen, auf(Srunb bon l.^petri 2,9
ben 3?etüeil ^u fül)ren, bafe „3n l)^gebad)tcm fpruc^ ^H'tri bae inortlein facerbotium
nitl) ale^n auff bie lel)en, fonber oud) auff uns [^-^riefterj gelatot l;aben, unb ba§
^ttiel)er(et) prieftert^umb fet)en, ein Iet)ifcf)e unb ein pfeffifi^e. .^oc eft (ut me fane
intelliga§) ©acerbotium populäre bei baptifmale et ccclefiafticum fibe orbini§";^ unb
•) Sergl. m. VI S. 279 f. *) 2i^a(cf) 11). XVIII 9)orbend)t S. 92 fe^t ben »rief
an bie fatfd^e ©teile, inbem er i^n mit bcv (5cl)rtft be§ 9fil)abtnii§ in iJcrbinbung bringt.
») 3Jcrgl. m. Sija.
ein 3[ötberf|)ritc^ 5:. Sut^erS fetne? ^rrf^umS jc. 1521. 243
f)atk barin eine ^In^al^i ^ircfjenöäter, 5(poftel, fogar 6!^riftu5 at§ Sd^iebäric^ter
in bem „%i)oxnux" jttjifc^en i^m unb ßut^er angerufen, ^m Slnfc^lu^ an biefe§
tierfuc^te Setoeieüerfa^ren fam er auf ben „langen fpiee" unb ben „furzen begen",
mit benen er fd^on in feiner ©cf)rift „Söiber baö unc^riftenlicfie Bu^ ^Jkrtini
ßuter§ K." gefämpft/ noct) einmal jurücf. „'!)Jtet)n fpiee ^eift nit^ confuetubo,
fonber trabitio ecciefie, .... t^um teil öon ben apoftefn, |um teil öon ben üben
alten öetern unb öil ^eiliger concilien burc^ mitmircfung be§ l^eitigen geiftee auff=
gerieft". 2 Unter bem furzen ober, n?ie er i^n ami) nennt, bem f leinen S)egen öer=
fielet ßmfer „ber alten Oeter au^legung".^ 3öie in biefen brei erften 516fc^nitten
ber Cuabruplica, begegnen auc^ in ben brei le^en in ber ^auptfac^e nur 2Bieber=
l)olungen öon 33el§auptungen, bie er fc^on in ber ermäl^nten frül^ern ©c^rift gegen
Sut^er aufgeftellt, fo in bem Slbfc^nitt „SSon bem buc^ftaben unb geift.",-^ „53on
fant ^eter, ob er tp $R§om geWeft fet) ober nic^t.",^ „^-b'on ber priefter n'eib=
nl^emen.",^ unb bie l^ier !^Di^ften§ burd^ einige 2lu§fprüd§e bon Äirc^enöätern unb
58ericl)te üon eigenen ßrlebniffen neu begrünbet ttierben.
i8ei einem ^-Itac^ttierf mie bie Cuabruptica n>ar e§ unnötl^ig, ba^ ßut^er
5puntt für '^^unft einer neuen ^ritif unterzog unb ttiiberlegtc, ^ätte er fii^ boc^ nur
in 2Gßieberl)olungen ber 5lu§fü§rungen , hk er in feinen früi^ern Schriften bem
„ßeipjiger Sop^iften" entgegengeljalten, ergel^en muffen, ^fn^&efonbere tonnte er
bie jtoei legten 3lbf(^nitte @mfer§ über ^^etri iBiStl^um in 9tom unb bie ^^^rieftere^e,
ba fie f einerlei neue ftic^^altigc ©rünbe enthalten, mit ©ttllfc^loeigen übergel^en.
S)er 9{eformator folgt in feinem „Söiberfpruc^" im Sßefentlid^en ber ©ebanfenreil^e,
mit ber er in bem ertnä^nten S?rief bem 3lm§borf ^u .§itfe ^u tommen fuc^te.
©infac^ unb flar tnerben ^ier bie in bem (Schreiben angebeuteten ©ebanten auf
mcnigen 3?löttern enttricfelt, mie bie§ Sut^er felbft feinem in 91u§ficf)t genommenen
^öerf^eibiger als not^menbige IHufgabe für eine ©egenfc^rift be,^eicl)net l^atte.'' Hm
bie Stößen be§ umriffenben (?mfer noc^ me'^r an ba§ Sicfit ,ju ftellen unb um ber
Äampfeötueife beffelben feine tieffte l^erac^tung p bejeugen, greift ber Oteformator
bei ber ^rflärung öon 1. '4>etri 2, 9 gur Ironie.
©innige ©onberau»gabe.
A. „6t)n töibberfpru(^ S). Su= ]| t^erfj fcljnie t)rt^üfj er= || qwungen burc^ bm
C^Hr ^■^■-' al= 11 ler ^orfigelertiften priefter gotti§ || .^errn .f)ieront)mo ßmfer, j|
S^icarien ^u Tl^t)]^ \\ fen- '," 6 ^Blätter in Cuart, le^te «Seite leer.
Txnd tion 3oI)onn ©rünenberg in 23}ittenbcvg.
%u G^rlanger 2lu§gabe, melclie ])xiü Urbrucfe notirt, fd^eint bie .ßunbe öon
ber an erfte Stelle geftellten "^uSgabe lebiglicf) ^^^an^er, 3(nnalen II ^Jlr. 1186 ^u öer=
banfen, tt)enigften3 ftimmt il;re Eingabe mit ber öon un§ öcrmut^eten 53orlage, au§=^
genommen nur „^n Cuart" hn ^an^er, Wa^ bie @rl. -^lu§g. in „in 4" umfe^t,
1) SBergl. SPl. 5Uaff. =) 9}ergl. 331. » 4'-. ^j Scrgt. »1. 2 iija. ♦) SJergl.
SBI. e4a. ^) a)ergl. 331. &\ «) aJergl. 331. & iij'^ ') be SÖette II ©. 27: .Proindo
simpiicissime oportet in eum scribi, et praeoccupationibus omnia munire, ne verba
vel ansam captet Satanas, ut si non ipse (quod desperandum est), sed tarnen qui-
libet, quantumvis rudis, intelligat, eum ad rem nihil dixisse, dum sacerdotes esse i:»robat
per inducta Patrum. cum ego Scripturas protulissem et postulasseni, frustra scilicet
eum garriro etc."
IC*
244 Sin SBiberfptuc^ 3^. SutlicrS feincS i^rrt^um? jc. 1521.
überein. ^nbeffen lä^t fie fid) gerabe burc^ ^^anaerö ungenaue^ U>crfar)ven bei feinen
eingaben öerleiten, jipei „älteste S^rucfe" an,]unc()men, tunfjvenb tl)atfädjlid) nnv ein
einziger öorl^anben ift.
Sias bi5r)erige ©eba^vcn C^mfere liefs mit nllev iJ^cftiinmtT^eit t)ovau5feT)en,
ba^ bah leijte äöort in beni auegebroc^enen Streit nidjt anf Seiten l'ntf^ere bteiben
würbe. Unb in ber II;at trat ber „53od jn Veip^ig" mit einer nenen Schrift,
welche ex Dresda lUuslrissiini ac Ghristiaaissimi principis lieorgii ducis Saxoniae elc.
inclyto domicilio Idibus nouembribus anno MDxxi.^ bativt ift, in bie Sdjranfen.
S)iefe[be erfc^ien nnter bem litel:
„(fmfers bcbingung j anff ßuter§ orften lüiberfpru(^ 'I [.Ooljfc^nitt mit C^mferS
SÖappen] jj Idem ad Aegocerota futini i| Parne caper, non parua fubis,
fed gratia parua, || Quin tibi nulla nifi peffinia vulgo"datur. |1 Macte
caper, fanctis calamum conatibns vrge: [j Quod tibi terra negat: coelitus
aftra dabunt. f 14 S3Iätter in Cuart,^ le^te Seite leer. %m 6nbe
bQ§ S^rnrferjeidjen be§ 5Jlartinu§ ^erbipotenfiS.
Intcf Don 'JJJartin CanbsOin-ci in Vcipilfl.
3)er ateformator t)atte bie @enugt§nung, ha^ fein t)eimtüdifd)er @egner lüirf=
lic^ in bie glatte ging, bie er il^m geftellt tiatte. 6mfer burd)fc^aute nämlic^ fo
wenig bie ironifc^e S5eipf{id)tnng ßuf^erS ,^n feiner ?luffaffung öon 1. ^^etri 2, 9,
baf, er fie für einen ernft gemeinten äöiberrnf üon beffen früljerer '^(nffteUung Ijalten
unb borum triumptjirenb am (Eingang feiner „5?ebingung" fd)reiben tonnte: ßlod)
bann bie mept fid) l'ntcr üor ber urteil befl^aret unb berijalbcn ben articfel, Sant
tpeter§ fpruc^ belangenb, offentlid) ntiberrufft unb mir nad}(üffet, ba§ öiigemetter
fpruc^ ':petri, 9tamlid) '^x fept ein foniglid) prtftertbunib' 1 pe. 2 auff jUieperlep
prieftertf)umb getarnt I)ab, 'Ji^em ic^ fotd)cu fepnen SBiberfprud) an uor ein be=
fentniö unb uberminbung, ha öon ic§ öffentlich proteftir unnb bebinge".^ S)ie im
.Kampfe mit l'nt^er fd)einbar errungenen Lorbeeren liefen C^mfer nod) nic^t ,]ur
Üiu^e fommen, fonbern ermutljigten ifju, feinen Sieg nad) .Gräften auszubeuten.
„2)iett)eil er [l'ut^erj ober öor unb nad) get^ane mibcrfprud) uil bofer farten au§=
getDorffen unb be§ ungetratfen nad)patt?r« mit mir gefpilt l)at, ^Muf, id) im bie
bletter epne teple ^errepffen unb, el}e ba5 id) mepter öon fepnem nnberfprudj Ijannble,
^uöor ben ungelimpff, ben er mir felfd)lid) auffgetegt, miberumb öon mir fd)ieben."*
,!i^utt)er beantwortete bie erneuten, aber faum cttuaö 'Jicues barbietcnben -Eingriffe, Weld)e
„6mfer§ 33ebingung" auf feinen „SÖiberfprud)" erpob, mit feinem SBorte. Ob=
wof)l jebod) bae Sd)mcigen bcs ^Keformatore bie faum mif^öerftänblid^e Sprad)e ber
U.5erac^tung rebete, toor bem (^iegner am ."pofe beö .i^ierzogö ©eorg ha^ Streiten fo
fel^r 3um iöcbürfni^ getüorben, ba^ er hi^ ^u feinem im ^at)xe 1527 erfolgten
■lobe an !C'utt)er§ 5lbreffe noc^ eine lange 'Rei^e Don Sc^mäl)fd)riften richtete, bie
aber für unfere <3^erfe nid)t weiter in ^ctrad)t fonunen.'^
1) SBl. 3:4». -) aeßö^venb Sogen ?I, SB unb 2) öoüftänbig finb, umfaßt 5^ogcn 6
nur bie iBlättcr 6 unb 6 ij. ») m. 5t ija. *) o. a. D. '•) Cftne 5luf,^a{)iiing bn--
jclbcn geben: 5oitgcfc|tc Sammlung uon "^((tcn unb 'Jieiicn I()eolügiid)en ©ndjcn 3al)rg. 1720
©.207 ff., aSatbau, (?mfcr-? Vebcn itub ect)viftcu S. 50 ff. imb Seibemnnit, Tic .l'cipjiger 2:ie.r
putation ©, 157.
ein aßtbeii^)ru(^ 2:. Sut^eri feines 3rrtl)um5 jc. 1521. 245
^n bem uns noc^ ^ugängüdjeu 33rieflcecf)iet ^inifrfien bem 5fteformatov unb
feinen äötttenberget ^^reunben begegnen mx aud) in bem ©rief an ©erbet (be SSettc II
S. 89 ff.) feinerlet '^(nbeutungen, lüeld)e ficf} auf ben „SBtberfpnic^" be^ic^en, bo=
gegen fommt C'utf)cr in feinen bem cmnifintcn unb bem folgenben !^af)xt angef)örigen
2;rucffcf)riften nneberf)ott auf ßmfev unb befonbere auf beffen Cuabruplica jurücE,
fo im 36. C37.) ^pfalm, 5|?arifer Urtl^eil, ©öangelium öon ben ^e^n '^(uöfä^igen, in
ber ®d)rift de abroganda missa u. f. tv. ^m Srucf erfct)ienen toax ber „2öibev=
fprud)" jcbenfaUs üor bem 8. Cftober 1521, toic ein üon Sebaftian -delman in
2Bittenberg nac^ ^re«lau gefenbeter ©rief an bie .öanb gibt.^
3(uBev „Gmfere iöebingung" l^atte „@in Söiberfprui^ 3). Sutl^ers" nod) eine
^lugfc^rift im (befolge, beren iU^rfaffer öiedcic^t burcf) Gmfer, toenn nicf)t gar burc§
•Öer^og @eorg Don vBad}fen, ]mn Äampf mit bem „6r,3fe^er" ücranlaßt mürbe, bie
aber jcbenfaüe an Sdjimpfmörtern i^re ßmferfc^e i^orläufertn noc^ überbietet.
9Bolfgang äöulffer, ber am 6ofe be« •Öer.^oge ate 3ütarifta erfd)eint,- ließ batb
narf) ber „iBebingung" feine« Goüegen unb ©efinnungegcnoffen eine Sc^mätifc^rift
gegen X.'ut^er ausgeben, öon ber mir ben nad)foIgenben 2;rucf fennen:
„mib' ben fec \\ jrifdjen miberfprud), "Dlterten '' l'utter«, öff ben fprud) '4>ctri,
^r fet)t e^n fonigüd) priftert i| bumb, bon t)n§ Sßotffgan !! go mu(ffer,
oft Obern c^rift |] gteubige, eud) |u Sßit [ tenberg, ^uge i| fc^riben, jj"
^IRit ^iteleinfaffung. 8 Blätter in Cuart. 5Iuf ber Otüdfeite be§
7. 35tatte§ ein blattgroBer -öol^fc^nitt. l^e^tes ^latt leer. 2Im (Jnbe
b. ^. auf ^I. So'': „Öebrucft ^u 2eX)p^d 53t S ünb ^mx) öfi ^tt^entiig
iar. II" S)arunter ha^ S)rucfer3eic^en bes ÜJtartinu« <!perbipD(enfiö.
.^oläfi^nitt: Sinfö fnieet ©t. §ieront)mu§, burc^ ben 6arbinQl§I)ut unb Öötoen
nä^cr cfjarafterifirt, bor einem tecf)t-3 ftef)enben Prucifij. (Jr fc^tägt mit feinet
l'infen an feine entbtößte $ruft, gegen bte er auc^ einen in hex re(f)ten gefaßten
Stein ^n fü£)ren im ^Begriff ftel}t. — Xrncf üon 'llkttin Sonbgberg in iieip3ig.
^-|3an,^er, Stnnaten II 5tr. 1540 öer^eic^net unfern 2:rucf, freiließ mit einigen
llngenauigfeitcn.
Ser neue ©egner 5J!ut§er5 üerfd)an,5t fid) i)kx , fomie and) in ber lüeiterl}in
,5U ncnncnben 2d}rift hinter „anbere (i^riftgläubigen" ; cö märe möglid^, baß er
nur ber Strohmann ift, tjinter bem Ömfer fetbft fte^t. illit offenbarer ^Hnleljuuug
an bae ludicium Martini Lutheri de Votis. scriptum ad Episcopos et Diaconos
Vuittembergen. Ecclesiae, ba§ ntittternieile an ba§ ^ic^t getreten niar,'' l^ebt äöutffer
') Söergl. ^offmane in „Xfjeot. Stubien nnb «ritifen" 58. 3af)rg. (1885) ©. 133f.
2) ^m 3a^te 1508 begegnet Sßntffer nt^ „■t'^xx SBolfgang '.Jlttarifta", öerg(. XreSbener 3?ibf,
Hist. Eccl. E 826, ^anbfcf)rift[id}e iÖemerfnng ^u ^81. 39''. (.^afc^ei, Xiplomatifd^e Ü)cfct)icf)tc
Xtesbena 11.2t). '2. 154 ertoät^nt einen „3Butff äBulffcr", ber bei einer tfigentf)nm>3=(fntfcf]cibung
neben anbern aii S^M^ fungii^te, unb £. 155 ben „5tltarift 3i^olfgang SSuIffer". 2Bät)renb
ber ^Jiamc bee Sjerfaffere ber Schrift „tüib' ben fecjrifdjcn tüiberfpruc^" im 3. 1522 „SJButffer"
lautet, finbct fic^ auf bem Ittetbtatt bon „SBraut l'ieb 5JJerten Öutljer^" (SBeßet, Repertorium
typogr. '^Ix. 3678 bie 5otni „2öolf()er" unb auf bem litclbtatt bon „Gin Senbbrieff gen (^X)[eiu
bnrg gefrf)rieben" (SlV-IIer a. a. C. 'Jir. 2732) bie ^oi-'ni „SBolffer". 3» ^'uer Quittung, bie er
im 3ot)re 152U an^fteüt, beieirf)net er fid) eigenl)äubig al^ „2Bolfgangu>j äöolfer", bergt. Ixe^i--
bener ;}{at^ä:^J(rd)ib (J. XXXIII 57 ^i St. 12. 'Jiüd) 3eibcmann, 2ic 'Jieformatiouv.^eit in Sad^fcn
I, 2. 507 rüt)rt bon i()m and) ein ,,bei ^anb^berg erfd)ienener 3^crgrcigen Joiber ^'utljer" fjer.
33ergt and) Seibemann a. a. C. ®.62. ') ®. unten.
246 6i" aSßiberipruc^ 2:. Sut^etg jcineö ^tttljumö ic. 1521.
mit ber 3ufd)ritt „9(llen S^ifc^offen, 2)iacon. unnb bcr gemein |u äöittenbergf" an.
er fuc^t Sut^er bcfonberä mit SBorten ber i)i%. (Schrift bev^ufornmcu: „lüie alle
fi)nber ^Ibra'^e, '^tbra'^e ft)nber jcnbt, unb trie alle, bie auS bem famcn 3H"at)ct,
Sfra'^et fenbt, alfo fenb alle c^riften prifter. 5i^ue fenb il^e nic^t alte fl}nbcr abxai)c
1)11 mar^e^t abrat)c fl)nber, at« ba^ etnangelium bezeuget, auä) nid)i alle, bt)e auö
bem fomen ifraf)el, lüar!)üfftige ifra^eüten, alfo fenb nid)t alle diriften iuarljafftige
c^riftlid)e prifter .... S)er fprud) petri ift toor, ha^ alle bie, lüelit^e ablegenn aüe
bDPet)t epn foniglic^ prifterf^umb imnb (^riftlid)c prifter fenb S)ann
biB ift au(^ fe^rifcf), baö alle ct)riftcn mar^^afftig abgeleget alle bi:i^^cl)t k."^
31m ©d^tuffe fa^t SCßulffer fein unb anberer ß^riftglänbigen Urtl)eil in fül=
gcnber Söcife aufammen: „2Bir liaben n^ue bid), ßnbev, unnb eud), bie t)r l)m an=
i)anget, befc^loffen, ba§ btt), l^iber, benn fprud) ^4>ctri '2^ fel)t et)n foniglid) prifter=
t^umb' fe^rifd) l)n fel^nem iriberfprnd) beuteft uff geiftlic^ aber irettüc^ priefter,
2)05 alle d)riften l}n gemet)n prifter, tvciji fie t)n geinepn nid)t alle ablegen alle
boB'fieit unnb ^cilig leben. <5enb fie nl)ue pn gemcpn nic^t alle prifter, fo l)at bie
gcmepn fepn priftertl)umb, and) nic^t mad)t, ^u bcfelenn ba§ priftirüc^ ampt, pne
loercf ^ubrengen, unnb alfo fepn d)riften prifter. "^
2Bie emfer,^ fo nennt aud) er ßut^er tooH .^o^n „@r^bifd)off".* S3e,icid)nenbcr
für i^n ift aber, wenn er ben ^Reformator im ?(nfd)lu^ an lltattl). 7, 6 anrebct
mit : „S)tü, Sato Suber . . S)tü, arme Satt», Ujilb über unfern bauet in unfer d)rift=
lid)en fprd)en tti'£)ulen, aber blt», ujilbc fato, ruminirft unnb Iriberfeuft nid)t hie
fpcpfe, berl^alb mirftu, (Jberfc^toepn, baran ertuurgeln . . . btr, luittenbe unnb I)aucnbc
üort^umlid)e Sau»".^ 5tuö bem 3ufcimmenl)ang bicfcr (Bcf)mäl)fd)rift gcljt IjcrPor,
ba| fie ^Jteuja^r 1522 eutftanb.^
ebenfalls bem 3a^r 1522 entflammt ein anbcre§ ©djriftftüd beffelben 5Bcr=
fafferö, üou bem un§ bcr Urbrurf Vorliegt:
„Sßib' bie ton || feiige auffrure 9Jlei-ten ßuberS || öon 3Bolffgaugo äöulfferjj
ün aubcrn d)riftglcubigc, || cud) ^^W Sßittcnbcrg, |] t3ugefd)ribenu,. ']" ^JJlit
liteleinfaffung. iitctrüdfeite bebrudt. 8 a3Iätter in Cuart, le^te ©eite
leer. 5(m gnbe : „ )i\ \\ ©ebrucft ^u ßepp|c! 5Jl. S) önb ^tüep ön
Ittien^ig iar 1 " Darunter ba§ S)ruder3eic§en be§ 3[)Iartiuuö ^^erbipoleufiö.
3)turf DDu ^JJiartin SonbSberg in Scipjig.
3)iefeö ^JJlai^werf äöulfferö fc^lie^t fid) bem üorangcgangenen loürbig au,
tommt iubeffen für unfern o'^cd nur tt^egen feiner Einleitung in ii3ctrad)t, bie
nocf)umIö auf ßut^er§ Söiberfprud) S3c,5ug nimmt.'
S)er Steformator fditoieg u?ic @mfer, fo aud) Söulffer tobt unb t)ielt e§ babei
mit bem SÖorte baä er im 36. (o7.) ^falm au§gefprod)en : „Söaä foll manu mad^eu,
benn fie nur toben unnb mueten (äffen unnb Porac^teu!"**
») Setgl. 93t. ^lij^f. "-) »(. 35ij^. ») SScrflI. „t%fer3 kbingung ic." m. 3>'\
♦) Söctgl. 33t. Stii^^. ") Scrgl. St. 33tja. ") 331. SB3a: „Scfuö, imfct Ijetrc unnb
got, bet uberft prifter, bcr eqngeborit föne be§ Hatterit, ben teir euct) ^u bifen feligen natücn
äore geben." ') 93crgl. m. % ^. «) eielje oben @. 235.
Qin Sötberjprud) 2:. Sutficrs ?ettte§ Srrti)unt§ jc. 1521. 247
3ur Sluslegung öon 1. '^ctr. 2, 9 ücrgl. man auc^ iCut^erö 3lu^legung be§
1. ^etru§=33riete§ öom ^. 1523.
2}ergl. 93b. II <B. 05-5 ff., VI ö. 402, Äöftüit I* (5.428, 481f , Scu,5, Programm jut
acab. i'ut^evfeier in ':}JiQrbur9 1883 ©. 84 ff., ©eifert, S^ie 9teformatioit in JCeipjig ®. 144,
SBalbou, ^Jkd)rid,)t tion .§ieron. ßinfers Sebcn unb Srf)riften @. 4-5 ff., gottgefe^te ©ommlung
öon 3tÜcn unb 5ieuen Ifjcol. Sadien 1720 ©. 202 ff.
SIbgebrucft treffen loir „Qtjn tribberfpruc^" in ben ©efammtauägaben aBitten=
berg Xfj. YII (1561) 331. 159^-161\ ^ena I^. I (1564) SSI. 393^-396^
mtenBurg Z1). I ©. 593^-597^ 2dpm 3:§. XVII ©. 654^-658% 2Balc§
1^. XVIII Sp. 1660—1671, (Jrlangen, ®eutfd)e erf)viften 33b. 27 ©. 308 — 318.
2Bir Bieten ben Zexi nacfi bem llrbrudf bar, merfen aber bic Bebeutenbern
9tt)ttieid)ungen ber älteften ©cfnmnitQuägaBen an, üon bcnen n?ir bic äöittenBerger
mit W, bie Jenaer mit I Beaeidinen.
(gl)« iuibbcri^Jtuc^ S)* Sut^etfs fet)«t^ t)ttt)umfä,
ercjujungcn hnxd) ben aller Ijo^j^elertifte« ^jrieftcr gottt^,
^etrn ^ierontjnnj (S:m\tx, 35tcariett ^u 9)lel)ffett*
bitten ©Triften, bie bic3 lefjen,
gnab unb fttb öon got. 5Imen.
ift ^onber ^Iretjftel mcnniglic^ Bctnuft unnb offenbar, loie
ba» 3h)ifjd^en ml^r, ^Jlartino Sut^^er, unb bem aller .s3o(^gelerttften,
trefflichen gotti?^ pricfter unb l'iccncia. ber ()el)ligen gcpftlic^en
,re(^t, .£)ieronl)mo (Sm^er, c^n t)ortter ftrc^t fiel) ergaben ubir
bißem fpruc^ 6. 5petri: i.'Pcu-.2,9.
'5)r fct)b ein A^uniglic^ |3tieftertl)um,'^
'^snn toilcfjcni Sanct ^^eter alle 6§riften priefter nennet. Tarauff l)afa id)
gcpocfjt unb gefagt, alle (ii^riften ftnb priefter, unb bic, bic man i|t pricfter
nennet, tjnn ber fc^rifft nit pricfter ober facerbotc§, Bonbern ^JJtiniftri, 5prcfbl)tcri,
(Spifcopi, ha^ ift, 2)icncr, 'Eliten unb äBcc^ter genennet.-
Iff. SBir tiaben ben 2itcl ^tet rtieberl^ott ; in bem Uvbvui ftnbet et fic^ nii^t noc^matä
16cfonber§ gefegt 4 „3cfuö" fc^lt WI 12 5^rieftcvtf)um etc. 1 V-i nennent A
') äJcrgt. Ihitfier, (^ef.=^Xu5g. 5öb. VI 6. 407. (^xl. %uiq., Teutfd)c Sdjriften 5Bb. 27
©.230 ff. ©rnfcr, „Sß^b' ba§ uncf)riftenlicf|e burf) k." Sl. ©ijaff. 6 4bff. „Ounbrmjlicn jc."
331. SB ijaff. -) Scrgl. Snttjcr, (frl. 3Iuög. a.a.D. ©.233 ff. (fmfcr, „Cuobruplica jc."
331. 6M-
248 öin 2ßtbet|ptuc^ 2:. 2üii)ex^ i'ctnee Strtfiunie «. 1521.
Da ^Qt bcr tieffücfj man firf) auffgcmac^t unb gebadet: öorlieten n3l)i
bic priefterfc^afft, §0 ift Q^^r un^er getoallt au§. D-enn man inctjfe looÜ,
h)a5 priefterfc^afft für gctüallt mit fic^ bringt, ncmlic^ prebigen, mcf3 t)atltcn,
facramcnt IjanbelCnn unnb be« t)t)mcl« fc^tuffct brauchen: tüo bas t)anblr>crcE
tüixb n^bber gelegt, foltt n}oII !ud^en fallt unb !eller gar leider tocrbcnn. ?Iufe
folc^cr cf)e f)afftigcr nott bi^tt er hjibbcr micf), al^ c^nem gotti§ prieftcr gc=
purt, ^uftvet)tten für genommen.^
3um erften, ob leftcrn unb liegen !^elffen tuotlt, fe^n fünft UdoI nor-
fuc^t, bife ba§ er micfj andj bem teuffei l)att geben unb biel unöorfdjamptcr
lugen öonn mljr gcfcfjriebcn,'- unnb ijurnt bodj, hau iä) l)l)n e^nen Ingener unb
buben l)ab genennet, mic man bie lugencr auff beutfcf) pflegt ^u nennen.''
Xarnac^ bot er Ijnn ber fad) treflid) gcl)anbcllt unb ^toetjerlet) prieftcrfi^afft
crfunben, eljn gel)ftlid) unb clju leQplidjc: '^Ibo mljr naä) geben, ha^j alle
6l)riften get)ftlid)e pricftcr, aber er unb bic feljnen le^plic^c priefter finb. .^at
öicl fpruc^ ber fetter auffbradjt, ha fcl)uc famlung priefter genennet toerben,
unnb alBo S. ^etri fpruc^ ^Voeen öorftanb geben, e^nen get)ftlid)en unb et)nen
lct)plic^en.*
^c^ l)ab aber mt)r nit inollen laffcn benugen an bcr betcr fprudj, au§
ber urfa(^, ba§ ber öctter fpruc^ fel)n artidel be§ glatobenS mad)en unb nit
ferner nottigenn, benn ßo fernn fic fic^ l)nn bie fd)rifft grunben/ Der l)albenn,
ob tnol etli(^ bettcr biffen fpruc^ 5|}etri l)aben auff bie (Smfcrfd^e priefter beutlet,'*
^0 Ijh^inget eö boc^ nichts, bic inetjl ^^2 et)nn bloß mcufd/lid) beutteu ift, mit
fcljncr fd;rifft betjcugt.
2)aneben lie^ ic^ mid)ö ncrrifdj anfel)cn, el)e iä) ben mon crfcnnct, ha^i
er mit epnem langen fpie^ unb furzen bcgcn breltiet, ben furiffer (ioie er mic§
angab) abtjuftoffen unnb auffluipred^en, and; mit bcm fdjmerb mid; Iju treffen,
unnb gret)ff bod) baffelb fc^tücrb nit ciju mal an. 9tod) biel nerrifc^er tuar
mpr ba^i, ha er mcl)nen gcljftlidjenn Öorftanb cl)ne fi^et)ben unb feljuen lcljp=
liefen öorftanb epne fdjuc^bcn beutlet." 3)enn id) Inar ^u ber Ijcljt ijnn bem
fel|am 'ilcgl)pten nicfit gelncfecn, ha bie fd)cl)bcn t)nn ben fc^ne^bcn ftcdcn,^
unb haö le^plic^ unter bem geljftlic^cu oorporgen ift.
12 „^toe^ctlet)" fe^lt AV 15 aupra^t, bic AW 18 begnügen W 21 90=
beutet WI
') aSergt. „Cfmfet^j bebingung jc." 2?(. ?lijaff. lex Ic^te Sa^ eine ironijcfjc 'ülnfpielung auf
l^mjer, „5B3b' hah önd)tiftenlid)C bud) jc." 58t. "Jlttj'' unb „"Jtuff bes gtiere-J iju äBiettenberg
njtettenbe rcplica k." 5BI. (£'\ ^) Sjergt. befonbcrä (Smfer, „%. Uenattone l^utcrinna n."
unb I)icr borne^mtid) 5^1. 31 b^ vgaf. ^^niijcx, (frl. 2lu^g. 0. a. G. ©. 202. ') i;er9l. l'ut()er,
CcrI. Slueg. a. o. D. S. 201ff. 206. 22;:!ff. 252. 255ff. ©mfer, „Cuabruptica 3C." «l. 3lii''f-
*) ißergl. „Ouabruptica jc." 5Bt. S^ff. *) Sjergt. ^xl 3tu«g. a.a. C. ©. 2;'.5f. ^) il'etgt.
„CuabruplicQ k." 331. ^Bij^ff. ~) iöergt. (Srnfer, „Sß^b' ba§ önd)ri|tenlidje bud) k."
m. 214ff. (Siij'' m üja, „Cunbruptica k." ö. 2üti)ix, grl. 2tu5g. a.(i.s:j. ©.22:). 2;30ff.
*) (*infct frogt t'utljer in feinet „bebingung k." 5ÖI. 214'': „aBotumb ^cigeft hu mir nit an,
lüo idj gcfdjriben Ijab, ba§ mann bie fd)ei)ben in bie fd)nel)ben ftcrten foll ?"
@in 2Btbcr|>tu(f) X. Sutfier'ä fetneÄ "(irrtf)uni6 jc. 1521. 249
2l6er u6cr qu§ ucmfcl) lüar nH)r ba«, ha er bcn fpru(^ ^qu. '£)er get)[t-' »ior. ;5, e.
maä)i leBenb, unb ber 6ud)fta6 tobtet' ^ bo :^^u futet, ba^^ ber get)[t foU fiet^fjen
fet)nen borftanb nnh ber 6uc{)ftnb met)nen üorftanb, feo borf) )el)nen öorftonb
Qucf) bie tcuffet unb otfentüc^c [unber t)a6eu, unub boc^ für gott nit burd)
^ folc^en get)it leben, triberumb met)nen borftanb auc^ attc §el)ligen ^aben, unb
boc^ burc^ folc^en buc^ftaben nitt fturben für gott. Unb baö noc^ biel tüunbcr-
Ii(^er ift, bic erfuEung unb bcbcutung fctjneB kbenbigen bor[tanb5 tft ha§
met)rer te^l tobt: benn fetjnc prie[terfd}attt, bie burc^ bcn Icbenbigcn öor=
ftonb bebeut, tft ba§ groffcr tetjU tob l)nn funbcn, bleljbcn bcnnocf) priefter,
10 burd) ben lebenbtgcn oorftanb bebeut, rtilc^ii nocf) nie get)oret ift, aucf) un=
muglid) ijnn aßen anbern ttiortten unb bingen. @c^ baud^tc mid) auc^ nichts
t)elffen, ha§ er fic^ glofiert unb flidet, ha er fct)rel)b: ber gel)ft, ha^ ift, ber
get)ftli(^ Oorftanb moc^t lebenbig, feo ber menfc^ l)nn gnaben (ebt.^ 2)enn
ia^ ift eben §o biet gefagt: ber menfc^ mu^ |ubor (eben ^nn gnaben, unb
i.s ber get)ftli(^ borftanb mad^t t)t)n nitt lebenbig (>oie er boc^ jubor mit f(^net)ben,
fpiefeen unb begen gef)atDen unb geftoc^en f)atte), §onbcrn finbet tjijn lebenbig.
!Sarumb mufte enttüebber fanct ^^aul. liegen, ber bo fagt: 'ber gebft mac^t
lebenbig', ober ©m^er muft liegen, ber bo fagt, ber ge^ft ^et)ffe ber geljftlidjc
Oorftanb, ber nit lebenbig niüd)t, luie er t)nn ferner glo^en befennet. 311^0
•ju handji mic^, ©mfer Ijette fii^ felb abgeronbt unb mt)r gelüonnen geben, ba
idj fc^rel^b, ber get)ft moc^t nit ^et)ffen e^n ge^ftlic^ Oorftanb. Unb %o ber
gct)ftli(^ Oorftanb baruntb foEt t)et)ffen lebenbig machen, ha^:i t)t)n bic i)abcn,
bie jubor l)n gnaben leben: %o mag ber bud)ftab auc^ lebenbig machen, t)a
ber fachen offen unb ha^ banbfaß mag aur^ al^o lebenbig machen, bo§ ift,
IT. gehabt merben oon ben lebenbigcnn, nac^ (ämBer^? beulten. 2i3ibberumb, ber
geljftlid) oorftanb mag auc^ l)et)ffen ber bo tobtet, ba5 ift, oon hcn tobten gc=
babt toerben, t)a auc^ mel)n tinbtenfaB mag auff bic mebBc tobtenn, unnb
mufte auff ßmBet glofirn S. ^^auluö fpruc§ etjn folc^ nafeen gcirbnucu : 'ber
gebft mad^t lebenbig ic.\ bay ift, ber gcl^ft mirt gehabt Oon Icbenbigcn unnb
30 bon tobten. ^2lbcr ber bu(^ftab mirt gc()abt Oon tobten unb üou lebenbigcn.
2)a nu folc^ ^ot)e, treflic^e bing ml)r ^o gar ncrric^t unb Icc^erlid)
lüaren, toart ber trcflif^ man |ornig unnb fprad), id) mcdjtc el)u jarnff braufe,
mel)l id)5 mit gutem grunb nitt Inibberlegen funbc.-^ %[% benn ^liuir aud)
nit biilic§, biet meniger not tüare, ba^ Qemant foEt au^ fold^ä treflic^cn manß
■ih fubtitift tickten cijn jamff obber gauc^ machen.
27 mag aud) auff W 28 (smfetö VVI
'j a3crg{. (^m)et, „SB^b* ba-j tmdjrifteiUidjc Lmd) jc." 5^1. 3(4"'. „Cunbrupliia h." ö.
8utf)er, (Jtl. 3lu2g. a.a.O. ®. 202. 2:Wff. 2."):)ff- -) Xa^ Pitat aac' t^iitfcr ift iitdjt luött=
lid), me^fjalb biefer bcn Stefotmatot txoifu} aiircbet: „iöatiiuib lu'ifli'ft bu mir itit an, lüo idj
gefc^tibeu i)ab ... ba§ el)nem pi bcm geifttid)cn ober [cl)plid)eii Dorftanb üon notcn fei), ba?} et
^uöot in ber gnab lebe?" f. „ö^mferö bebingnng k." 331. %4": UJergt. and) „Onabrnpüca jc."
5BI. 5iij'^ ') UJergt. „Cnobriiplica .'c." m. '•?l'\
250 ein Sßiberjpruc^ 2:. Sut(jer§ feinet Srtt^ums 2c. 1521.
%i% aber uit onberfe fe^u hJoKt, er mufte mit [(grifft ftre^ttcn, ba ficng
er aHer erft rcrf)t an unb füret öicl itte'^r öetcr et)n, benn t)orf)^n, ^uB an:
'Ürttt er für, 6l)riEc, trit erfur, 51m6rofi, trit er für, DrigeneS',' ®asi irfj
boc^t, er lx)ottt c^n finc^en ton^ ^uridjten. 5lbcr e§ luarc fctjne me^nung,
fc^rifft {ba^ ift) SSctter fprud) on fc^rifft erfur ju Bringen: ba§ öorftunb •',
iif) oEi^ nod§ ntcf)t unb (]iclt eö nit für fcf)rifft.
5u Ie|t ftoft er bem fc^impff ben bobcn aufe unb l^elüet narf) mtjr et)n
eile tieff ^nn ben t^artten fettfe. S)a HindeHt e^n mal fet)n f(^arff fc^net)benä
fc^tnerbt, alB tüerc er mc^fter SorentS unter ben fc^lüi^ernn, fpric^t: 'Xritt
erfur, (^§riftc 2c.'^ 2)a ^eui^t er an, toie (Sf)riftu§ folc^ leutt l^riefter ge= lu
9){ntti). .m:i. nennet ^abe, ba er 5}iatt. 5. fagt: '^§r feljb fal| ber erben'.^ !3)a ^aftu§,
Cutter, hii^ ift bie ftfjrifft, bie ba belnetjft, ba^i (5m^cr§ t)ol(f priefter I)cl)ffe,
bi| ift bie aufelegung ubir 6. ^peterg ^pmd): ©al| ^eljft priefter, Inetjrauc^
ber Gaptan, tuaffer ber fufter, unb fetür I)e^ft ber f(^ulmel}fter, ftroe bk fdjuler.
S30, fo, fo mocf)t ber ftrcljt e^n enb geh)l)nnen. 91u bt)n iä) |u friben. 9lu »^
giEtä nimmer lachen, ber tjenifer mac§ auB folc^em ernft e^n jaiüff. äßet
mag mit gutem grunb Inibber legen, bac^ fall^ et)n priefter I)el)ffe! 3)arum6,
ba5 nit ba§ regenc, luilt ii^ Ijum tnibber fprurf) gebencten mit ganzem ernft,
unb foE ber fet)nn.
3cf) ^lartin ^utl)er befenn, ba^j id) el)ntrec^tlt(^ mitt bem I)oc^gelerten lm
^errn unb gottis priefter, |)err öieronl). (5mfer, l)allte unb ft^mme, ba^ ber
fpruc^ 8. 5petri nit atlel^n üon ber getjftltc^cn, ^onbern aurf) bon ber let^plic^cn,
obbcr, baä iä)^ auffs ttcrüdjft fag, bon aller priefterfc^afft, bk in ber (^^riften=
^eit ift, ,3Uborftet)en fe^: ba§ rebe ic^ ou^ ganzem ernft. 2)enn iä) ^ah ^n
ber h)ar{)eit ,3Ubor bie fad) nit rec^t angefef)en. 5iu fjoff id), Sutl^et fet) nit 25
mef)r ein te^er, unb i}ab mid) mit ßmfern gar t)ürel)nigt.
Slber baö id) nit e^n feinr auff ber onbcr fet}tten an^unb, bei) mel)nen
guten freunbcn, bit id), fie moütcn folc^cn Iribbcrfprut^ ml)r nit für übel
l)abcn, angefet)en, baö bie Inarfjept biEid) für allen bingcn red)t ^aben foE.
Da^u %o öorüeren mt)r nid)ty brau, §onbern gelDt)nnen mel)r benn t)or^l)nn. 30
grogiftu, h)ie baö |u gc()e, |)orc Iju. !^sd) l)ab l)nn oEen meinen fd)rifften
nit me^r gemoEct, benn nur fo t)ie(, boy aEe (L^.t)riften prieftcr fet)en, aber bod)
nit aEe öon bifd)offen geh)et)()et, and) nit aEe prebigen, mefe l)alten unb pricftcr=
lic^ ampt üben, fie tnurbcn benn ba,3u Oororbenet unb beruffen. .§ie ift bo§
enb meiner mel)nung beftanben.* sr.
5lber (^mfjer fpringt mel)tt ubirl)l)u unb crt^mingt burd) fel)nen fd^nep=
bcnben, lebenbigen öorftanb mit üoEer mat^t, untniberfpreci^lic^, ba§ aEe (5l)riften
20 eintred^ttglidj \VI 21 §crrn \V1
') aSergl. „ Üuabru^)lka jc." 58L SBij'^f. Sicljc auri) S. 2;j5 '•iinm. 2. •') IJergt.
„Cuobtuplica k." 5ßt. iBitja. ») Süergl. „Üunbruplica jc." «(. a^üjb. •«) Süergt.
u. a. C5rL ^iiugg. a. a. D. ©. 231.
ein Biberjptu^ ^. Sut^etij fcineö 5n:tt)umö k. 1521. 251
Qucf) Icijpttcfjc prieftcv jciju, von Bifdioffen QclDci)t)ct, mugcn alle on luel)ttcr
befel^ obber beruften prebigeu, mefe f)aEtcn unb alle ptieftertic^e ampt pflegen.^
3)ai ift ber pret)B unb bancf, beii 6mBcr am £ut()er ijnn bi^em fonb eriogt,
erftrttten unb erobevtt t)att mit alten e^ren, ben id) l)^m dou f)ei;^en güt)n,
r. lüttt brob fällten, btt ouc^, ha^ ba ^elff ^attten, toer nit eljn !e^er fet)n toill.
^JJ^oc^t aber ^emanb bencfen, cS tnere metjn fpot, %o lütE ic^ö mit ernft
bemel)feen, ha^j bi| ©mBer^^ mel)nung muffe fel)n nnaufecf)tlid). :3it e» nit
ernftlicfj lüar unb offenbar gnug, ha§ ßm^er fagt, Sand, ^eter rebe auc^ öon
ber lepplic^en priefterfc^afft ? .f)att er mic^ boc^ %o gretnlic^ brob belogen unb
lu beleftert, bi^ ic^5 l)^m ^u t)abe muffen laffen. S30 ift ha^:> t)^t aud} nocf;
ernftlic§cr Inar unb §0 offenbar, baä tetjn menf(^ teugfcn mag, ha^j ©. 5petrua
fpruc^ fe^ gefügt ^u alten 6t)riftcn, er fet) jung obber oltt, man obber toe^b,
%o mu§ auc^ on alli^ tnancfen eben Don ben felben alten |uOorftef)en fe^n
aiii^, lt)a§ brljunen mag oorftanbcn loerben. S30 benn aEe 6f)riften merben
1.^ priefter genennet, ha er fagt: '^^r fe^t ü}n funiglic§ prieftertt)um', unb fol(i§§
auc^ üon let}plic§er priefterfc^aff t , bie ba getüel)f)et finb unb platten l)aben,
^uDorfte^en ift, lüie ber fc^ne^ber (SmBcr leret unnb getuljunct, ^0 muffen ioljr
belennen, ha^ on ^tneljffel alte 6t)riften fold^e let)pli(^e priefter fetjn, iooUenn
mt)v anbcr^ nit feiger unb be??^ tcuffel^ cpgen felju, toie (SmBcr bratoet. Xrumb
üo tragen Pille^ct)t bie loeljber fc^leljer unnb bie junpffern |opffe, ba3 man tj^re
P3e^l)e unb platten nit fe§e.
9hl toolan, ba» ift befdjloffen. 6» ^att aber nod) eljun groffen fcljU.
^ä) toill mic^ gerne bemutigen, bon toe^bern unb tinbern prcbigt |u ()oren.
"iJIber lt)ie tooEen mt)r 6m^ern, ben furiffen freffer, batui Oormugen? 6r lüirt
L".-. nit holten t)nn ber gemet)ne priefterfi^afft fet)n. ^2tuc^ ^0 loirb er meljbern
nit geftatten, ij^n |u leren, für groffer !eufc^et)t, lueuB glcl)cl) eljttel ^ubfi^c,
glatte, junge mc^le meren. Xod) ict) t)offt, er mere |u bereben, ba§ er fe^n
bel)ct)t an ^etimlic^en ort e^m folc^en betjc^tbattcr t^et unb ber abfolution auff§
bemutigift getoarttet. %od), ha^ er nit aber tiornig iücrbc unb ttagc, fe^n
:io bing fet) et)n geucteret) unnb jetofferet), alB benn toar ift, muffen tol^r nu für
unfe bencfen, toa» ^^r^nn |u tt)un fe^.
^sd) toill metjuen rabt geben. 3)ie toet)l fie fid) rumen unb bruften cpner
Bonberlic()en, ungemet^nen priefterfc^afft, unb alle priefterfdjaffte getjftlic^, lel)p=
lid), obber toie fie mugen fetjn unb §et)ffen, finb t)nn 6. 5peter§ tuortten allen
:iö ßl)riften ju geetjgenet, tüt)e ber fprud) er^toingt, ^0 folgt, baö bie (im^erfc^e
priefterel) fe^ e^n frembb unc^riftlid) bing. Xrumb ad}t ic^i? für hat, befte,
ha^ trt)t folc^e eijgne frembbc priefterfc^afft t)ljnfurt nit priefter, ^onbern
platten treger ^e^ffen, unb jage ha5 unnu^e Pole! |um lanb aufe. 2Ba§ foll
10 geleftctt WI im i^abc muifcn ,511 laffen W \:i „fcl^n" \ii)ü (5rl. 'i(u§g. 18 alten A
20 Sungfrarten Wl 22 einen WI 28 om W ^eimlid^em I 29 et atiev nic^t W
1) äJergl. „Gmfer§ bcbingunö k." 23t. 3tiij''.
252 Pin SBiberiprucf) t. 8utf)er§ feine? 3ttrtf)um5. jc. 1521.
un§ boö platten üolrf, bai? lüibcr gcl)[tlid), nod) (ct)pttd) piiefter ift? Unb
tnaS beburffen iü^r l)()r, ^o tüljr felb§ aEe Icljpticf), gel)|'tUc^ unb aller kt}
priefter finb ? äßic nn^ (^mfcr fclbg Icrct mit fet)nci- fc^ncQbcn: fic freffcn,
alfe bic frcmbbcn nnnn|cn geftc, unfecr brott. l)rnmb nur au^, an§ mit
ben buben.
3)a5 aber t)bermann fnnb lücrbc, luie 5. '*|H'tcr5 fprucf) tiu allen 61)ri[ten
gefagt i'cl), luie tuol baffclb nit not ,^n beluepf^cn, metjtt (5m^er baö fclby be-
fennet, moHen lüljr boc^ ,^um nbirfln^ ben tejl l)n fcljner orbnung unb folge
i.'cctt. 2,1 ff. erbeten . 5Der laut olfo l.^Pet. 2.
'l'egt a1)c aUc bo^l)el)t nnb alle lift nnb falfdjet)t unb l)o^ nnnb alle k
affterrebe nnnb fndjt bie öornunfftige, unüorfelfdjte mild), glet)c^ tnie bic itjt
geporne tinble t()unn, auff bay ijtjx burdj bie felben gro§ merbct, %o t)l)r
anber^ gefc^medt f)abt, mic ber Ijcrr ^o (ieblid) ift, tut lueld^em t)l)r !ommen
fel)b, alB |u beut lebenbigen grnnbftelju, ber bo ift für ben menfdjen boradjt,
aber bet) gott crtoelct unb el)rlid). ^^luff mildjen batoett aud^ eud^ al^ bie i
lebenbigen ftel)n |n eignem gel)ftlid)en (]am^, t,u eljnem l)el)ligen prieftertf]umb
unb opffertt ge^ftlicl)e opffer, bie ha gott angencljui fel^n, burd) ^yefum
S^riftum ?c.'
Sßilc^er menfd) ift f^o tI)om, bai? er nit fe()e, Inie bifee mort ^u allen
t)nn gemetju gerebt merben ? äßer ftnb fie, bie bo foücnu bie er|eleten laftcr -'
ablegen unb öornnnfftige, unöorf eiferte mild) fuc^en? @§ mag t)l)e nit öon
ben platten tregernn öorftanben merben ? (5r fprid)t bon mild) fudjen, tüie bie
met)bcr pflegen ^u fagen bon ben ünbün. 6§ fnc^t, menn e§ fepner mutter
unb milc^ begerb: alfeo füllen alle (51)riftcn and) l)t)re uornunfftige mild) fuc^en,
ba§ ift bie ©uangelifdje lere, bk mit menf d)en lere unüorf eifert, lautter, re^n -
öon ber reiften mntter, bvantt C?.l)rifti, ber ()ct)ligen fird)en, fompt. 9hi fprid)t
er ju ben felben, fie foUen fid) auff (it)riftnm baluen ]n epnem t)cl)ligcn priefter=
t^um. äßenn ift ha^ platten t()um f)eplig? h)enn opffert e-r^ get)ftlic^e opffer?
Cl)riftent()um ift all3el)t l)el)lig, ober ift nit 61)riftentl)um. !l)cnn er rebt l)ie
nit Hon Ictjen opffer, ^onbern luie bie prieftcr opffern. 2)a<j gel)t l)m mtüm •*'
teftament al^o ^u, ba^, lüie ßt)riftu§ felbö priefter unb opffer tnar, al^o fepn
tüt)r and) alle, ^o mir (s*l)riften finb, tnarlid) et)n ^cl)l{g§ prieftcrtl)um unb
Möm. 12, i.bay opffer felby, mie 5J.^auluö yio. 12. boi? meljtter an§brcl)t, ha er leret, tüic
h)t)r unfern corper opffern foHen, et)u priefterlid) opffer.
••«cu-'A gotgt 8. 5peter. 3.=
'2)arumb ^cllt bie fd)rifft alßo. ^Jempt mar, id) tüiii l)n 3iou legen
el)ncn ubirftcn cdfteljn, et)n anfjermeleten, el)n el)rlid)en, nnb mer ijnn pl)u
glcmbt, ber foU nit Im fd)anben merben. 3)ert)alben l)abt l)l)r bey el)rc , bie
^'^r gleiubt. ^^ber ben unglembigen ift ber ftel)n, ben bie bamleutt furmorffen
^aben, toorben el)n l)eH)bt edftetjn nnnb ei)n ftel)n, baran fie fid^ ftoffeu, unb 4,1
2 irer W :J7 bcv 1
ßin äBibctfprud) 5:. ßut^crS feincS 3rrtf)UinS k. 1521. 253
el^n fel§, baruber fte fallen, ^Jeinlid^ bie ftcf) cvc^evn nn bcm \voxit iinnb nit
c^lelDben, auff beu fie |;u luiliicii [inb.
5t6et t)^x fe^tt ba§ ou^ei-n^ettt gejdjteci^t, (St)n funiflUd) prte[tertt)um,
§et)Iigc leutt, (5t)n Hotrf bc§ cl)fleutf)um^,
Xüi t)t)x öorfuubigen foÜt bie tf)attc be§, ber eitcfj Don beu finfterniffen
berufft ^att t)nn iet)n h)unber(i(^ liec^t. 5)^r fet)b öor^el)tten nit öoltf c\e=
lochen, fe^b ober nu öolcf tnorben k.'
Sag mt)r: iflon l)emanb ^o grob fct)n, ber nit liorftet)e, tui Inem S.^^eter
f)ie vcbe? Dber rnnffen ^u öeter fprnc^ er für trctten nnb bentten? 'B^o er
i'> boÄ öolct unnb bie getncl)n ^o bcnttii^ nennet, unb fie bocf) alle fampt eljn
tnnigüd^ prieftertljum fieiffet, befill)t Ij^n tju prebigen bie tt^atten gottiö, ber
fic bernffen t)at. 630 nu ha^ auc^ Don ber ßmferfcfjen priefterfd^afft gcfagt
ift, lt)ie nn^cr ßmfer leret, finb \vX)X getüi^lic^ alle anrf; foldje priefter. 6r
beutte priefter, tüte er njiÜ, ^0 finb alle 6f]riften fo(d)e priefter burc§ bißen
1.-. fpruc^. Stollen tül)r benn nu alle prebigen, %o muffen bie platten treger ftill
fc^tuetjgen, bie tüe^l fie ein anber e^gen priefterfct)afft l)aben, für ollen Sl)riften.
-Jluff bie )üel}Be finb and) bie ,]h3een fprud), Gpner ^^(poc. ■>. 'bu boft unßcstb. 5,, 9
erloft burd) betjn bluctt unb epn rel)d) gottie unb priefter gemact)f , 1)er onber
Sipoc. 20. '^n biffen tüirt ber onber tobt fcpn genjoEt ^aben, ^onbern ftecftb. 20, .
L'o tnerben gottt§ unb fepne;? ß^rifti priefter fepn\ ^lle bcpbe öon ber ganzen ge=
niet)n gefagt unb |uborftel)en, tine bie Inortt on alle glofee ^toingen.^ Uub
ift Ut)n fpru(^ mebr \)m neiüen teftoment, ber Oon prieftern foge, benn biffei
bre^. 3^ie anbern alle nennen (fm^er? priefter nit priefter , ^onbern Siener,
Sßei^ter unb hißten,- bamit ber b^^^^i^Ö QC^ft u^B ^^^'^t, boö nit ole, toep^en,
2-, platten, cafel, olben, filc^, me^, prebigt k. priefter moc^e unb gelnaltt gebe,'*
^onbern priefterfc^afft unnb mad)t muß ^ubor ba fcpn, ou^ ber tauffe mitt
■brad)t, olle ©Triften gemepn burdj beu glatoben, ber fie bamet ouff (s^riftum,
beu rechten ubirften priefter, Inie t)ie 5. 5peter fogt. \
2lber folc^ getnoUt ^u üben unb pn^ toerif fureu, gepurtt nit pbernton,
no ^onbern mer bon bem l)altiffen ober beut, ber be§ Ijartiffen befell) unb linllen
l)at, berufft lüirt, ber tl)ut benn fold) P^erc! an ftot unb pcrfon be§ botüffcn
unb gentepner getnollt. Srumb ift§ nit tnar, bog met)r benn epn epnigeg,
epnfeltig§ prieftertl)unt fep pnn ber fird)cn, unb bie platten treger bepffen nitt
nad) ber fdjrifft priefter, toie ßmfer leuget. 3)er nam ift unß allen gemein
■.:■> mit oller fepner gelüoHt, red^t unb ,5ul)ornng, tüilc§§ un§ btfee rch)bet unb
gott§ biebe gernn abrepffen tnollten unb pbn felb allepn tiu epgen. ^Iber Itüe
fie fic^ felb Ijoben bie firdjc genennet unb mir pl)n ben romb l)oben abejogt,
al^o '^oben fie ftc^ felb priefter gemod^t: bo§ ift X)i)n nu oud) genommen,
11 l^eiffe A ^eifit W inen \VI 12 ßmieriic^en \\'l :{(i inen WI o7 inen ^VI
38 inen WI
') iHcrflt. bc äBcttc 11 S. 27. ■') 33cvfll. (5-vl. %n^([. n. n. 0. S. 240. ^) 5üergl.
Cfrt. "än&Q. tt. 0. 0. ©. 2:i7.
254 ein aBtberfpruc^ 1. 2ntf)er§ feine? 3trf^um§ k. 1521.
boä) hk platten tnollen tüix l)^n (äffen, hav fie platten treger fet)en, tuet)! fie
gotti§ tDortt nljmmer tragen iDoUen, ^onbern nur öorferen.
2ßa§ f)utff§ nu, tüenn ©mfer t^oufent unnb aber t^oufent öetter fpru(^
füret, hk alte e^ntrec^tlic^ fet)nen f)atüffenn priefter t){e§en? Dennod^ tüere
fet)ne f^rifft, ^onbern e^ttet menfc^en Inortt ha, bie ba ^aBen gel)rret, aber ^•
bo(i§ nit ^alftarg getüe^en iuie btfec platten treger. ^ilBer ©anct ^zkx^ mort
finb gotti§ tnortt, bie laffen !e^n anberß, benn ha§ einige gemet)nc prieftertl)um
beftel^en. 6» ftoft bie anbernn alle |u pulöer, bo ^ilfft fet)n ßmfeer für, lüenn
er füllt fic^ tobt liegen unb leftern.
äßie tüol iä) ben Braud^ anc^ ge^en laffe, ber i^t regirt, ha^ allet)n ber w
gefc^mierte unb befc^orne I)ah)ff priefter l)eift Don aüter menfd^lic^er getüon^
^e^t, h)ie tool fie aud^ ber felben anipt nitt mel)r tret)ben, ift gnug, baö h)ir
ertoeeren, ba§ fie bie t]et)ligen fc^rifft nit mugen auff t)^ren banb ret)ffen
unnb unH mit falfc^ent fc^rerfen burc^ gotlid) toort bebrahjen unb ^toingen
nac§ t)^rem muttnillen, toie fie biB^cr tl)an l)aben unb nod§ gern t^un lüollten, i'
^onbern ha5 ton mad)t t)aben, fie ^u fcfired^cn , unb, tno fie nit rec§t lüoUen,
(^uftoö üirgam mit t)i)n borfud^en. Sie foHen bem '^aiüffen al^ hk fnec^t
untertlian fet)n unb t)i)x ttjrannet) laffen, lt)o ha§ nit, foEn ioir t)^n hk fc^rifft
mel^^en unb fie more» lernen: ba gratnet t)l)n für, ben |artten ttjrannen,
brumb ftreben fie al^o, ha^ nur fie mod^ten ^un^cr priefter burd^ bie fd^rifft -^o
genennet tnerben. 9iel)n, ha§ fc^lncrb (Sm^ery fd^ncl^b nic^t, feo fticf}t fet)n
fpie^ nic^t, ^o bricht feljn begen nidfjt, liegen unb leftern l)ilfft nid§t. ®ott
aber unb fct)n lüortt blet)bt eiüiglidfj. 3l5Jig5l.
311^0 l)aben tü^r bie ^iDeen namcn iuibber abjagt ben Ürc^en retobern,
ba§ fie nit ürc^, noc^ priefter finb me^r benn aEe G^riften. ©ie foEn aud§ 2-.
noc^ toibbergeben , on ^^rn bancE, ben namen (JleruS unb let)en, t)o tncniger
ben lepen blepben, haS^ fie |lüifc^en |tocen ftuEen fi|en, glct)d) \vk fie ioibber
gel)ftlic§, noc^ iüeEtlic^ finb: bo foE mt)r gott ^u l)eEffen, ha^j toix boy
aegt)ptifd^ frembb boldt rec^t erfennen. 3)a§ fei) gnug bom erften tüibberfprud^.
1 inen WI fein AV 9 et ft($ foEt tob W 15 get^an VVI 17 inen AM
18 inen WI 19 inen WI 29 egtj^jtifdö A
Gin UxU}cxl bcr Xfjcologcu 511 "ipari^
über btc Sc^rc S'octor 2ut()cr^*
Gin @cgen4lrt()cil 'Joctor Sntljcr^.
Sdjn^rcbc W^i\>^ a){eIand)tJ)on^
niibcr bajfelbc ^arifijcfje Urt()cil für 2^. Snttjer*
1521.
äöä^renb am 14. ^uli 1519 ätoifc^en ben [treitenben Parteien auf hex Öeip=
^iger Xisputation ein notarieller (^ontraft ju Stanbe gefommen wax , wonad) bie
3uerfcnnuni3 beö Siegee in bem Streit jroijc^en ijuttier unb Qd ben Unitierfitäten
^Pari» unb ßrfurt an^eimgeftellt werben foHte, würbe hie. Gntfc^eibung über bae
Verlangen be« !:}teforntator5, ba^ bie ■2c^ieb5gerict)te md)t bloe aus ben Doctores
Theologiae unb Canonum. fonbern au'3 bem ganzen !i?el)rf5rper ber beiben .öoc^icf)u(en
fid) ^ufammenfefeen foüten, ein 5>erlangen, toeldjes er befonberä mit ^Küttfidjt auf ba$
in ber i^eip.^iger ©eifterfcfilac^t betonte lUt^eit non i^'aienc^riften unb auf feine (Jrfat)=
rungen in ber jReucf)ünf(^en 9tngetegen^eit (öergl. be 2Bette I S. 320) geltenb •macfien
mußte, bem -Öer^og ©eorg übertaffen. SBie faum anbere ^u ermarten, üerwarf ber
in JKoc^ti^ ireilenbe -^er^og bie 5i>orfteIIungen iiL'ut^ere, melctie ber in ^C'eipiig 3urücf=
gebliebene l^erjogticfie 9iatf) ü'äfar ^^flug am 15. :3uli jufammen mit bem „Hebbel"
öcEö an feinen -öerrn ;\u übermitteln ftatte: ÖJeorg entfc^ieb fic^ in einem am 16. ^uli
abgefaßten unb an --t^flug gerichteten 5?riefe gan,3 unb gar ju (fünften C^cfe, beffen
33efürc^tung , Sut^er fonnte burd) öin^ujiet^ung ber gefammten Unioerfität ^um
Sc^iebegeric^i fiegen, mo^t uor 2lUeni ben Sluöfc^tag gegeben Ifjaben mochte: „2er=
I}alben laffen tnir unß gefallen, bae betjber boctor bisputacion unb öorbringen ^n
ic5(id)r ber bet)ben uniüerfiteten, atö pariß unb (?rfurbt, ben faculteten ber t^eologi
unb Ganoniften, aber, ap jcu pariß nicf^t Ganoniften roern, alletjne ben boctorn Don
ber facultet ber t^eotoget) bar über ^cuerfennen uberfi^igtt unb 3cu gefteüet luerben."
^id)t mit ber gleichen Qik wie bei biefer (Jntfd)eibung Derful)r ©eorg bei
ber 3)erfenbung ber notariellen '^srotofoUe über bie l'eipjiger Sieputation; an bie
Uniüerfität in 'i^ariö würben biefelben ^ufammen mit einem ^rief be§ ^Öer^ogg
erft am 4. Cf tober 1519 abgefc^icEt. 2)er tiftige M beftrebte fid) awd) bei biefer
©elegenl^eit ben fäd)fifc^en dürften ^u beeinftuffen, inbem er i^n mittelft eines „'X\it!^=
fc^lage^" aufforberte, ber t^eoIogifd)en Jafultät in ^^ari« au^er bem bie 'Diepu^
256 6'" llttf)eit bct J^eoloflcn 311 %^avi§ über bic Sc^ve l^octov 2utf)cva.
tatioii betreffenbeu 9(ftonmaterin( axid) „refohitoriiim hittcr, acta coraiii legato febi§
ap. IHiigufte, refpünfio ab Sialogum Si)(üeftri prieratie", \veld)( <£cf)riften fciiuMi
ftegner in ben 5higen bev (£ct)icb^rid)ter nur noc^ md)x belaften mußten, ^u untev^
breiten unb an ben .ftönig üon ^^-antreid) ein eigenfiänbigeS ©d)reiben ]\i rid^ten,
„bar mit ber tönig auc^ comniiffionem ttjäte facnltati tf)eologice ,^u part)^". <Bif)x
fd)iner,^tidj empfanb es (yä, ba^ il)m natje perflinlic^e 33e3iet)ungen ^u ben ^arifer
2t;eotogen fel)tten, mit A~-)iife berer er hai @c^ieb§gerld)t für fid) günftig Ijätte ftimmen
tonnen. Slber er mn^te aud^ Ijier 9iatt), er ^offte fein S^d baburd^ ,]u erreid)en,
baft er fdpn Ircnige läge nad) bem ^iif^fli^'-'^D"'"^'''^ ^cä ^^a!t§ mit £ntt)er ben
berüd)tigten ^afob «^oogftraten in einem fe^r üerbinblidjen ©(^reiben anging: „cum
Parisiense non agnorim, vestrum autem Studium magnam habet cum eo familiari-
latem, Rogo tiiam paternitatem plurimum, ut fide Christi velit scribere sibi nolis,
vel etiam, si videbitur, toti Universitati, ut dum optimus Prineeps Georgius
scriptui-us sit et missurus Disputationem ac petiturus iudicium , quod tunc illiid
non recusent, sed propugnatores fortiter adoriantur, cum nos ambo in eos tan-
quam ludices consenserimus , et rem arbitror esse tarn manifestam , ut longa
discussione non egeat, Quare sine mora ad petitionem Principis discernant et
slatuant, ([uod fidei nostrae sit consentaneum." 9(m 31. Cf tober 1519 luei^
O'rotuS iRnbianug feinem f^reunbe ßut~§er au§ Bologna p berid^ten, ha^ (Jd and)
ben 'l^apft brieflid) erfud)t, bie '-parifer unb Erfurter ju f(^lcunigem .^anbetn ,]u
üerantaffen: „deinde obnixe admonitiis summus Pontifex, quo in re periculosa
moram tohat atque minis cogat scholam Parisiensem atque nostram Erffurdensem
ad pronuntiationom sententiae." ((änber§, Sut^er§ 93riefttiec^fel 5?b. 2 ©.212.)
Xxo^ biefer unb älfinlic^er öerfud^ten Seeinftuffungen ber ^^arifer fVatuttät wagte
eS M in einer 5£)rudfd)rift, n.ield)e ha'^ Saturn be§ 28. Cftober 1520 trägt, öon
bem Oteformator ^u fagen: „Vellem adhuc quiesceret in spiritu lenitalis et huniili-
tatis ac mecum bona tranquilitate iudicium parrhisinum expectaret." '^
5Jlit ©rfurt ^atte C^er^og ®eorg fc^limme @rfal)rungen gemai^t, tro^ feiner
trieber'^olten 33itte tonnte er nicf)t crreid)en, ba^ bie borttge tljeotogifc^e S^afultät
ein llrt^eil über bie l'eipjigcr S)i«putation fällte. ?lud; ^ari§ ftellte burd^ fein
bct}arrlid)eö ©d^nungen bie (Scbulb be§ fäcf)fifd}en (\^ürften auf eine ^arte ißrobe;
unb mit il^m tonnten ftieite Greife ben (Sd)ieb§fprud) ber ^^arifer S^'^eologen faum
ermarten. 2)te Spannung, mit ber mau allgemein ber C^ntfdjeibung ber Sorbonne
entgegenfa§, fpiegelt fid) befonber§ and) in beut Srtefmed^fel beö (Jraömn^, ber
mehrmals biefer ^Ingelegenl^eit gebeult, nneber. ©0 f(^reibt (fraSmuö am 9. ©ep=
tember 1520 an (^erarbue '•Jioöiomague : „Exspectabatur Judicium Academiae Pari-
siensis", unb am 6. S)e,5ember beffelbeu Sia^vee an ben ßarbinat ßoreujo ßautpeggt:
„Exspectabatur sententia Parisiensis Academiae, quae semper in re Theologica
non aliter principem tenuit locum . quam Romana Sedes Ghristianae religionis
pnncii)atinn." ''Rad) ber ^i^eröffentlid}ung beö ©d)ieböfprud)ö tuift 6ra§mu§ in ber
il^erjbgerung ber ^l^arifer ct^er einen 'isorttjeil at§ einen 9kd)t!^eit für bie ©ac^e felbft
ertennen: „Et hoc plus habet ponderis apud omnes Parisiensium censura, quod sero
') „;iyoanni§ @dij pro ^icroinjino (Jm:ler contra nialelanam Liiteri Venationein
roliionfio. K." 5Bt. 5^5''.
@in ®egen=Utt^ci( 3:octor Snt^er?. Sc^u^rcbc ^^^ipp 5)]c(anc^f^on§ jc. 1521. 257
prodierit." (Erasmi opera tom. III, Lugduni Bat. 1703, epist. DXXVIII. DXLVIl.
DCIII. Sp. 577. 600. 673.) ^if^ 9tac^rid^tcn, treibe über bie in %^üxi^ ^ervfd)enbc
©ttmniung unb ba^ öorausfic^tiic^c 5)tefultat be§ fc^iebsric^terlicfjcn Urt^eil^ in
hk Cffentüc^feit bmngen, iraren äufecrft bürftig. <Sef)r biete C^remptare ber Seip=
jiger S^iepiitation fanben in ber franäöfifc^en öauptftabt '-i^erbreitung, jtDanjig ber=
felben tüurben öon bem „Quaestor Nationis Gallicae, M. lo. Nicolas", am 20. Januar
1520 „ex ordinatione Nationis ad Conclusionem Universitatis distribuendos Depu-
tatis, et illis, qui vellent eorum opinionem referre in praefata Universitate" Qn=
gefauft. 6in in äöittenBerg au§ 5pari§ eingetroffenes Schreiben fe^t ^itelanc^f^on
in ben Stanb, am 17. 3Ipril 1520 bem ^o^annes ^e^ mitjut^eüen : „esse ibi
[Parisiis] quendam primi nominis Theologum, qui nostras partes etiam scrlpto
tueatur" (CR. I Sp. 160). 'Oiac^ einer '^loii], \vdä)( ein am 1. ^toöember 1520
au§ ''^i^axi^ üon @Iareanu5 an ^JDingli gerid^teter 33rief entljält, fotite hie ^er=
öffenttic^ung ber päpfttii^en 58uIIe großen Sinftu^ auf bie 33orgefd}id)te be§ '^'arifer
Urtljei(§ ausgeübt ^aben. ,Universitas Parisiensis, quandoquidem ad eam ipsam
disceptatio inter Geckium et Lntherum delata fuit, tanquam ad iudicem, postea-
quam audivit, damnatum Lutherum a Pontifice Maxime: ipsa, quae quosdani
articulos fortassis vellicatura erat, nunc iudicio supersedit." (Zuinglii opp. cur.
Schuler et Schulthess vol. VII p. 151.)
Söcnig 5{uöfic^t auf 6i-fo(g für @d eriJiffnete auc^ bie -ßunbe, luelc^e bem
9ieformator gegen @nbe be§ Sa^re» 1520 pon jtüei «Seiten jugteic^, öon 33ern^arb
5(be(mann unb aue ben ^tiebertanben, ju 1i)ni trurbe, „Parisienses theologos
omnes articulos in Bulla damnatos censuisse christianissimos, praeter duos, quos
disputabiles Iiaberent" (be Söette I S. 533). Saö öerüc^t, ha^ bie «Sorbonne
entfc^ieben für bie Sad^e be§ in ber ^annbuEe Perbammten 5Jlön(^§ eingetreten,
öertautete nicfjt allein öorübcrgefjenb, fonbcrn erl)ielt fic^ bis in bie legten Xage
be§ 5(pri( 1521. 2öie 3(teanber unb O'oc^läus berichten, beriefen fic^ auf bem '}ieicf)§=
tage in 2Borm§ bie 5(n^änger ßuf^erS fd)on lange Por feinem Qrintreffen unb nod)
naä) feiner 5(breifc auf ben in 5)}aris errungenen Sieg unb öerantaBten burrf) bie
9tad)rirf}t öon ber angebtidjen 5tnerfenuung ber in ber '-i:ulle üertforfenen Siifee
im Öager ber ßegncr (Jrftaunen unb ^urc^t. Ser ^hintius 5t(eanber felbft glaubte
bei ber i^eftimmtfjeit, mit ber biefeä ©erüc^t auftrat unb ©(aubeu fanb, ber 'Inirifer
<5afultät, ha fic PieIIeid)t boc^ nur öon ben in ber päpftlidjcn 33uIIe öcrbammten
3lrtife(n ßutljcrs i?enntni^ erhalten, and) bie anbern „fd)(ed)ten" Sdjriften beg
ife^ers übcrfenbcn unb fie in einem beigefügten Sdjreiben auf bas 6erüd)t unb
bie Xragtüeite i'^reg Urt^eiB, befonber§ auf bie, bauf ber ^intantjattung be§ ^^arifer
Sd)iebsfprud)§, für bie Seelen üon Un,^ö^Iigen cntfteT)enben ©efatjren aufnterffam
nmd)en ]u muffen.^
5Zic^t um tüie (&d unb 3(teanber bie fran^öfifc^e Sd)iebsrid)teriu ju beein^
fluffen, fonbern um über it^re Stettungnaljme p ,quibusdam Martini Lutheri Con-
') Commentaria loannis Cochlaoi , de actis et scriptis Martini Lutlieri etc. 1549
p. 45: „expectabant Lutherani illorum [Parisiensium] iudicium. Tanta .'fane cum
fiducia, ut nonnuUi eorum Vuorraacie: cum maxime ageretur causa Lutheri, affinuarent.
Parisienses ex Bulla Papae articulos Lutheri 38. approbasse, duos tantum sub dubio
reliquisse". 93rieger, 5l(canbet imb yut^er 1521. 1.3lbt. ©. 188f.
£ut^er§ SBetfe. VIII. 17
258 t^i" Uvtf)ei( bcr Ideologen 31t ^^.^ari-S über bic l'efjrc S'octor ßut^er§.
cli].sionil)us'' (^rfunbigungcn eiii.^u.^ie'^cn, Ifanbte fid) ivriebrtd) bcr SiÖeife nad) ^^^ari§.
S)ie im ö'i^ü^jar^r 1520 eingetroffene IHnfragc beS Änrfürften imirbe nad) 33nlän§
am 2. 9Jiär3, nad^ S)u ^pieffig b'Slrgentre am 2. 9Jki ^ in einer ©i^ung ber llni=
üerfität unb ber trjeotogifd)en .fi'örperfc^aft öon beut (£t)nbicuS ber t^eologifd^en
ö-afultät, 'DJt. ^Jioel '-In^ba, vorgelegt, nnb eö fani ber Äu^fdjhi^ 3U Stanbe, lueber
biefem, nod) irgenb einem anbern <yragefteller ju antmorten, „nisi prius habito
super liis [Martini Lutlieri Conclusionibus] consilio a quattuor Facultatibus". 3Bic
e§ fc^eint, erinnerte erft ber ^rief 5riebrid)ö bie fäumigen <2d)ieb5ric^ter an itjrc
^^flic^t; benn erft jel5t unirbe eine Gommiffion anö ^Jlitgliebern ber tfjeologifdjen
5afn(tät gefiilbet, meld)c bcn Sluftrag erhielt, über ^utfjer ^u @erid)t ju fi^en.
5tn bem Jage, ber bem ©in^ug ßut^er§ in 3Borm§ öoraufging, brad) 4-^ari§
enblii^ fein faft ^mei ^a'^re (ang fortgefe^teö ©c^meigen. 'JJadjbem bic beftcUte (iom=
miffion, wie bie conclusio bcr detemiinatio I;erborI}ebt, in ber Sorbonne luieberljolt
,]u gemeinfamer ^erat^ung fic^ bereinigt unb ein 5J)erbammungyurtf)eil ,]n ©tanbe
gebracht, trat bic gefammte Äörperfd^aft am 15. 9(prit hü St. ^JJcatnrinn« nad)
lHbI)attung einer feiertidjen Meffe unb cib(id)cr ^jcrpflid^tung i^rer ^JJlitgliebcr ,^u
einer ©i|ung .^ufammen, unb berbammte '^ier bie tl^eologifc^e O^afultät mit it)rem
2;etan an ber ©pitje 104 auQ Sutl)er§ ©c^riften gezogene Sä^e, bon benen faft
bcr bierte i'^eit bem erft nad) ber ii'eip^igcr 5Dieputation erfc^icncnen i8nd|e de
captivitate Babylonica entnommen ift. £)a5 Apauptbcrbicnft um ba§ 3»ftflii^'-'=
fommen beö ^^arifer S)ctrct§ ertoarb fid^ ber fanatifdjc ©l)nbicu§ 33ebo, ber aud)
an hen tt»äl)renb ber folgenben ^al^re bon ber (Sorbonne auSge^enben ßenfuren f)a=
borragenben 3(ntT}ci( Tjat.-
Unberjüglid) Unirbe bie 3)rucf(cgung bcr determinatio angeorbnet unb bicfclbe
bem Soi>DCue S3abiuö 3(fcenfiuö in ^^^ari§ übertragen, äöir ber^eic^nen ben llrbrucf :
„Seterminatio tl^eologicg || Facultatis Parifien. fuper Doctrina Lutheriana ||
hactenus per eaui vifa.^ || [.f)oI,^fc^nitt] |I V^nundatur in officina Afcen-
fiana fub || cautione ad calceni explicanda. jj" 16 Blätter in Cuart.
2n 2itcU}o(,5i(i)iiitt jcigt eine 33ud)bi-ucfcrei:2Bcrfftätte, in bereu 5Jiitte eine
2rucferpreffe nufgefteUt ift. ?(n ber ^jireffe ift bie ^nfctji^ift augebrnd^t ,/|»relu
'"ilfcifianü", iintert}alb bcr ^4>reffe bae 2:rucfer,]eir{)cn ^^^ ^oboeu? i^nbiU'J '0(fccnfiu§.—
^tufeer ber determinatio entt)ätt ber S^rud nm ©d^tufe bcn ^3tuftrag jur 2^ritrf:
tegung unb ein ipriKitegium gegen ^iadjbrud, unterjeidjnet üon bem 9teftor bcr
Uniöerfität, ^o. Sc (ioinctc.
^n ^4^ariö tt»ar ba§ 9iefultat ber 3^afultät§entfd)eibung ^tl)n Slage nad) ber
eriDäI)nten Si^ung nur ganj im StUgemeinen befannt, ttjöl^renb ber eigenttidjen
^eröffentlidjung beö Urt!^cit§ nod) entgegengefel^en mürbe. 51(eanber§ 33ruber, bcffcn
1) ©tatt 1520 ttirb 1521 ongegcbcn öon Crevier, Histoire de l'universite de Paris,
toiii. V p. 139, unb i^m folgt aiMebcmnnu, 2:r. ^. M ©. 138, bcr oBenbrein and) fälfd)tid)
beinerft, bic '4>örifer lluiuerfität Ijnbc am 2. 9Jiär,3 [yricbrid)'? ©djreibcn er()alten. '') Tiad)
Dubarle, Histoire de l'universite de Paris toni. II p. 12 berbammten bie ^^nrifer l'ut()er§
2ct)X( auf SBetricb bc§ .Hnn,](cr-: Tuprat, eine ''Jittd)rid)t, bie tuir, loeit unS bic Jücitern litcrarifd)en
-fiilf^mittel fei)(cu, nidjt 3U foutroÜireu in bcr Sage finb. ') Du Plessis d'Argentre, Col-
lectio ludiciorum de novis erroribus toni. I p. 365 5(nm. bemcrft, ba§ „in registro sacrae
Facultatis Paris." nt^t „visa", fonbern „revisa" fte^t.
ein 6}egeti=HTtt)ei[ S:octor 'Gutt}er5. ©d^it|rebe ^P^itipp 'DJIeInncfjtfjoiiS k. 1521. 259
SSrief Jrir tiefe 9]tittf)eiliing öerban!en, bericfjtet, baB bev S)rucE ber determinatio
erft, nad^bem (vreinplare beffelbcn au ben ^aifer, beii ßönig öon ^yranfreic^ itnb
ben ^er^og üon Sacfifen öerfanbt lüorben, ber Cffentlidyfeit übergeben tt>erben foUte.^
Sie Criginalauegabe beö ^^^i-i^'iit'i" Sefrety unirbe alvbnlb wad) if)reni G-rfcfieinen
toeit über bie ©reuten tton ^ranfreid} Ijinaus Uerbreitct, unb an fie )d)io^ ]id) eine
gan3e Oteil^e üon ^3tad)brucEen an. Un^^ finb bie folgenben 9In»gaben ^ugänglici^
getoorben :
A. „Se terminatio t^eo || logice- facutta= \\ ti» ^^arifien. fnper Soctri ü na
l'ut^eriana !^acte= || nu§ per eam öifa. " 2itetl)oI,5id)nitt. litelrüdfeitc
bebrndt. 8 33Iätter in Cuart. 5(m (fnbe: „Smpreffnm Senuo bajUec
per II ^iicotaum Samparter. || 9(nno. ^331. S.rri. |1 b(tima Mai]. \"
Xitel^Dl3ic^mtt: Wiaxia mit Ärone unb 9cimt)u§ f)ält auf bent littfcn 3lvm
hci^ P^riftfinb, beiden ftDpfc()cn ein ^reujnimbiie umgibt, nub ha^ mit einem
.giommer an eine Ufjrglocfe anidjtdgt. C^inf-Z' üon ^Dlatia ein (Jngel, rect)t§ ein fnieenber
'.Üiann mit gefalteten .!pönben, auf befjen linfe Sdiulter lUiaria if)re red)te Apanb legt.
B. „DETERiMI || NATIO Theologice Faciiltatis || Parifien. fiiper Doctrina
LV II THERIANA hacte || nus per eam vifa. || «fa || Vienundant Ant-
uerpiai in officina || GYLHELMI [fo !] Vorftermanni ||" a)W 2:itelein=
faffung. 12 Blätter in Cuart, hu brei legten Seiten leer. 5(m (Jube:
„ImprelTum ANTVERPIAE per me GVILHEL || MVM Vorfterman.
Anno dni. M.D.XXI. i,-^
G. „Seterminatio tl^eologice 1| gacuttati» ^parifien- || fu^ boctrina i'utfjc |1 riana
^adenuS || per eam Pifa. ||" 5)lit Siteleinfaffung. 12 33 lütter in Cuart,
le^te <B^ik leer. %m ©nbe: „5^513®. H 5)iome in officina IHagiftri
£tepl)ani ©uillereti || 3n 9iegione l^parionis- ,"
D. „DETERMI || NATIO THEO H LOGICAE FAGVLTATIS 1| PARISIEX.
SVPER DO- II GTRINA LVTHERI- Ij ANA HAGTENVS || PER EAM ;i
VISA. II "jf f 14 Blatter tu Cuart, Ie^te§ S3(att leer.
^an,5er füljrt in feinen Annales typogr. ,5n?ei 5Iu5gaben be§ 5parifer Urtl^eilö
auf, vol. IX p. 119 m-. 133: „DETERMINATIO theologicae facultatis Parifienfis
fuper doctrina Lutheriana hactenus per eam vifa (1519.) 4." unb ebenbafelbft p. 127
Ta. 188: , DETERMINATIO Theologicae Facultatis Parifienfis, fuper Doctrina Lu-
theriana. 1521. 4.", bei benen linr aber n?egen ber ungenügenben 'Eingaben "•^^an,^erö
au^er Staube finb ju cutfc^eiben, ob fie mit ber einen ober ber anbern ber öoranfteljen^
ben ©bitionen ibcntifd) finb ober nid^t. i^ebenfallö ift bie ^aTjreS^a^I „1519" falfd;.
S)ie (5^ntfc^eibung ber ^^arifer fonnte bei bem ^^^cx^oo, ©eorg, ^ä unb feinen
(iJefinnnngSgenoffen nidjt ungctl^eilten 2:eifall finben, meil fie ber ^^eip.jiger 5Di5pu=
tatton mit feinem 3öorte ßrlpär^nnng tfjat; großes 'DJiißfallen nutzte e» ober in
biefem .Streife erregen, ba^ in berfelben gefliffentlid^ ^utljere ^^(nfic^teu öon bem
^Papftt^um mit StillfdjUieigen bel^anbctt mürben. Um feine erlittene '•Jiieberlage
nad) Gräften ju üerbeden, l^ielt cö aud) Qd für geboten, einen 'Jtenbrurf üon beut
Urt^eil ber ^arifer ju üeranftalten unb Ijierin befonberS' biejenigen ber öon ber
Sorbonne üerbammten Sä^e namfjaft ju mad)en, meldte firf) auf bie Seipjiger ikn-=
') SUergl. Sörieget a. n. D. ©. 188. '-) Ser ^4-^unft auf „i" in „tf)eologicc" fe1)lt.
17*
260 G^in Uttl)ei( bcr 3I()eo(ogen ,yi ''Jßaxii- über bie l'ct)re S^octor ^ut(}cv5.
:^anblungen belogen. ^ S)ie determinatio fammt einer „(Jrmanung" @(f§ cvfcfjieu
unter bem Site!:
„2)eterminatio tl^eologice 5acuttoti§ || Parifien. fuper Doctrina Lutlieriana
hactenus || per eam vifa. 1| [.^o(,^f(^nitt] Ij Hie vuerdent ciiij. artickel
der Lutherifche leer || verdampt , durch die loblich vniuerfitet von
Pa II ryfs darum b Martin Luther die difputatiö zu || Leiptzig verlorn
hat. II Ein teutfche ermanung zu ennd dar zu gefetzt, jj" 3^itetrücf=
feite bebrucft. 18 Slätter in Cuart. 3(uf ber legten ©eile nur ein
§ol5f(i)nitt unb barunter: „Ideo prudens in tempore illo tacebit, quia
tempus malum eft || Arnos. V. jj" S)te beiben öorangel^enben Seiten leer.
.Öolji^nitt ouf bcm Jitel: 5ßetru§ mit ^Jiimtni-j f)ält in ber Sinfen ein ouf=
9cjcf)(agcncs Surf;, in ber 5Recf)ten jftci Scf)(üfiel. .<poI,5Jrf)nitt nnf ber leisten Seite:
4^Qutn2 mit ^Jtimbu§ {)ätt jlnei ®rf)lt)erter, beten Spieen ber Ch'bc ,vigefef)rt fiub.
äjon biefem Stucf tiefitit bie .^of: nnb ©taatsMbliotljef in 5Jiünd)cn ein
Gremplar mit ber 2iMbmung: ,R[eiieren](lo patri D. Gaspari Abbatis fonti-
•wassonis [jo!] Eckius donauit".
5(u5 bem Sager ber f^^einbe Sutf)er§ ging ancf) bie nac^fte^enbe bentfd^c ^e=
arbeitimg ber determinatio Theologicac Facultatis Parlsiensis Tjerbor:
„S)@terminaci5. ober (ertii^ || bcrurtelung. bcr ttcrfam= || lung bcr boctoren.
fieitiger gc= || fc^rifft ^u ^ariff,v tjber bie Su= |1 t^cranifd^e tere. gantj
burd) Of,^ ]] üon innen be|"id)tiget. || Sut^crö t)rrungen. || Got zu lob, vnd
allen die nit lati.ju verston, || j^u gut, 7^u dutfcli gedruckt. ||" !I!itcI=
rürffeitc bebrucft. 12 33Iättcr in Cuart. ^^(nt 6nbe: „H ©ebrucft tjo
doellen burc^ ^. C 3m ^acr nac§ ber || mcnfdjmerbung te§ leeren.
m. amm. xn. \\"
2rucf »on ^*cter Quentel in .ßötn.
(Sf)c bie äöürfel in bcr fran.^öfiji^cn ^^anptftabt gefatten maren, frfjlucbtc ?l(can=
ber, unb mit ifjui bie gan,^c päpftlict)c '^^^artci, .^nnirfjcn [yurdit unb .Ooffnung. Um
]o größer mar bie ?yreube, als bie Sorbonne in bcr .f^auptfad)e mcnigftcns iKom
feine 9iiebertagc beibrachte. 5Jur eine§ erfüEte ben ^Jiuntiuä mit ^ilrger, ha^ fein
Sa^ bes ^^arifcr i^crbammung§urt'^cite§ fid^ auf Suttjers fe^erifi^e ^ertuerfnng bc§
päpfttic^cn 5^^rimatö bc,^og. 9((canbcr ift bcftrcbt, bcm ^-^^apft gegenüber bie ."panb^
tungettteife bcr Sorbonne ,^u cntid)u(bigen, inbcm er ben (Srunb berfetben nidjt in
bcr frühem 5)leinung5t)er)d)icbcn^cit ^mild^cn Oioi^ unb ber 5^^arifer ^afultät, fonberu
in ber 9tb[id)t ber ^arifcr „no viderentur in gratiam Pontificis aut ab eo sub-
ornati id fecisse'* fud)t. Siubeffcn Ijofft er, burc^ münblid)c Unter^anbtung mit
ber Sorbonne bieietbe ju einer (i-rgün,]ung if)rer C^enfur Vermögen ju ftinncn. S)cr
lebtiaften ^lac^fragc ber Sjcntic^cn nad) bem !iparifer S)efret trug bcr Diuntiue ha-
hwxd) ;:){ed)nung, ha'ii er öou bcmfctbcn fd)on t)or @nbe 53iai neue ^tbbrürfc IjcrftcUcn
licB, t)on bcncn er ^mci %cmplarc bcr rijmifdjcn Gurie fanbtc.^
') SBt. d^ „c ?IuH ben obgcfc^tcn articfel ,yt pari)§ Derbampt Mnngent bie i)cr3aid)ten
t)ie bie bijputation jn Ceipjig." — (?cf ^äijli aU t)ier'^er ge'^brig im GJanäen 25 „3trtifel" namcnt=
tief) auf. Biilaeiis, Historia Universitatis Pai-isionsis toni. VI p. 116 — 127. Du Plcssis
d'Argentre , Collectio ludiciorum de novis erroribus tom. I p. 36b — 374. ^) 33crgt.
JSrieger a. o. C. 5BoriDort ©. XV ?(nm. 4. ©. 237. 291 f. D6 nnb lDetd;e ber S. 259f. anfge=
fütjrten ?tu^gabcn mit ben öon ?lleanber ueranftatteten fid) berfen, mn^ «nentfc^ieben bleiben.
&in öegendlrtljeU 2:octür Sutf}ere. Sc^u^rebe ^p^ilipp 5.Manc^t()ouS jc. 1521. 2()1
5Die ^veube beö Dteformatorö uiib feiner [yreunbe über ba^ früher fo frcU
inütTjige Sluftreten ber 5parifer IIjeDlogen, bie e§ gelüagt, gegen bie Übergriffe bcö
5papftc5 i3eo X. SÖiberfpruc^ 5U er:^eben, ge^^örte längft ber i^ergangcnTjeit an, aUj
bie Tiad)ri(f)t Don bem am 15. 'äpvii 1521 gefällten Urt^ei[ nac^ l^eutfd^lanb ge-
langte, l'ut^er fannte bie -Ooc^burg ber Sc^olaftif ]u genau, alö hau er i^re ^u=
ftimmung ,^u allen ben eä^en, hk er in !i3eipjig üerfod)ten, erhofft f)ätte. (isergt.
enberö a.a.C. SSb. II ©.269. 281, Unf. @ef.=2rueg. 5?b. VI ®. 183, ^^ut^ers ^i^or-
rebe ^um '4>iirifer Urt^eit u. ö.)
S;ie uns erhaltenen Cueüen laffen nic^t ermitteln, mann bie '^^arifer (i-nt=
fd^eibung ^uerft auf ber Sßartburg befannt mürbe. £a5 ^cac^mort ^u bem 36. (37.)
^falm fe^t bie .^enntniß berfelben fc^on üoraus. (3]ergl. üben 3. 235 f.) 2}ic
SJÖittenberger glaubte ©palatin mehrere läge üor iltitte ^uni burd) Überfeubung
eineö ©remplars ber determinatio überrafc^en ]u tonnen; ein 33rief bes -Jltelanc^-
t^on melbete i^m aber am 14. ^uni, baß ein '3ieuabbrucf beö Parisiense decretiiin
im 3(nfd)IuB an einen fd)on Portier erlangten Srucf beffelben bereit? in 3lngriff
genommen fei, iinb ha^ 5}tetanc^t^on felbft biefer neuen '^tus'gabe eine ,reclamatio
adversus illam deliram Sorbonnam* anfügen merbe. ('i^crgt. G. R. I Sp. 397.)
Söenige 3Bocf)en fpäter trat benn auä) bas i^erbammungsurtl^eit ber 4>arifer ^u-
fammen mit einer 5öert^eibigung»fc^rift ^JJtelant^t^ouö an ha^ i'ic^t.
2lu»gaBen.
A. ,DETERMI !{ XATIO THEOLOGIGAE FA= || GVLTATIS PARISIEN. \\
SVPER DOGTRLXA LVTHERIANA i hactenus per eam vifa. (1 APO-
LOGIA PRO LVTHERO H Aduerfus Decreta Parilienruim || VVITTEM-
BERGAE. I! AN. M.D.XXI. '^ litelrüdfeite bcbrudt. 20 33Iätter in
Cuart, le^te Seite leer.
illelQnd)tl^on5 Stpotogie füüt bie glätter c 4» bi* (*nbe.
B. , Determinatio theologicae facultatis Parifienfis fuper doctrina Lulheriana
hactenus per eum [fo!] vifa. Apologia pro Luthero aduerfus decre-
tum Parifienfium. Basileae per Nicolau m Lamparter Anno MDXXI.
ultima Mail. 4."
So itadj ^ßanjer, Annales typogr. VI ©. 229 Ta. 410.
G. ,ADVERSVS H FVRIOSVM PARISIENSIVM || THEOLOG ASTRO^VM
DE GRETVM, PHILIPPl MELANGHTHO/ NIS PRO LV THERO
APO II LOGIA. - 14 iötätter in Cuart, le^tc Seite teer.
2er |)eraus8ebet bicfcs Xrucfe^, ber lebiglit^ ^JJicland)tf;oa^ äJertfjcibigung«':
fd)rift enthalt, ift lUrid) -öugtontb aui bem I^urgaii, roie bie Überfdirift feinc-:-
unter bie Apologia gefegten ^indjtoortes. ergibt. 5?l. Ciiij'': ,HV(; . LKCTOlU
FIDEM IN CHRISTVM."
(£d)mibt in Luther! opp. lat. var. arg. ed. Erlang, vol. VI p. 33 fü^rt au§
ed)ü^e, t'ut^cr« bieder ungebrurfte ^Briefe iBb. III S. 284 ^ir. 6 nocf) eine 3(u5=
gäbe an, bie, urfprünglid) ber 33ibtiotf)ef bec^ iMfd)of? -öarboc, nunmefjr ber %(.
^ibtiot^ef in .Hopcntjagen angc^örig, aber mit A gteic^ ift. ^^^arboe gibt bei (Hd)ü^e
a. a. C. nur einen ll^eil bes öefammttiteli. — 2)ic ^^arifcr determinatio unb 'DJh'=
lanc^f^ong SIpotogie finb abgcbrurft in ^ut^cr« SBerfen ed. Witeb. tom. II (1546)
2G2 ^iit Ui-tl}cil bn II)Cülogcit 311 '■)i^axhj über bie l'cljvc 2)octor Sut()cr§.
33t. 194l>-207^ len. toin. II (1557) 331. 443*-456^ cbenfo im Corpus Ref.
vol. I ©|). 366 — 388. 398 — 416.
3Bie ein an ^Jlelandjf^on gcrid)tete«5 ©t^reibeu ^cigt, ^attc Sutt^cv fc^ou öor
belli 13. ^uli öon belli ^-p^i-'ifcr Urt§ei( unb ^Dlelandjttjoiiö 9(pü(ogic ©iiifid^t ge=
iiommen, unb ftanb bereite, clje biefcr 33rief ]nx 3(bfenbung iam, hd il)m ber
^ian feft, Bcibc (5cf)vifteii in beutidjcr Überjeliiing unter .s^iii^ufügiing eigener „aimo-
tationes" l^erauö^ngeben. (i^ergt. be äöette II ©. 22. 30.) 5lm 6. 2(uguft log bie
Überieljungöarbeit fertig öor unb trat an bicfeiii läge mit anberii Mamiferipten
beö ^Jieformatorö ben SBeg nad) äöitteuberg an. ©eine äöünfdfic Tjinjirfjtlid) ber
2)rurflegung biefer ©eiibung fa^t >Sntl)n in einem ^rief an ©palatin ba'^iii 311=
fammen: „Non est animus, ut omnia quae mitlo, excudautur. Hinc apologiam^
Philippi, nisi aliud vidcatur, vellem diffcrri, donec otiosa fucrint prela."'-^ ^n
lueldjer äöeife ber !urfiirft(id)e .^j)Liffaplan fid) bcö iljm geworbenen 9(nftrag§ cnt=
tebigte, ent.^iel^t fid) unferer Äenntiüfi; inbeffen fielet feft, ba^ baö ^^^arifer Urtl^eil
mit ber i^ert^cibigungöfd;rift ^JJlcIandjt^onä im Cftober bie S)ruderei Ö)rünen=
bergö üerüe^. 3)enn einerfeitä I)at Sebaftian |)elman am 8. Düober uod; feine
^'eiintni^ üon biefem äöerfc,^ anberfeits ift Sut'^er am 1. ^iobcmber fc^on in
ber ßage, auf beu öorliegenben S)ruc£ feiner Uberfe^ung ber ^Ipotogie äu berhjeifen.
(SScrgt. be äöette II ©. 90.)
ä)crgt. llnfcvc ^Jdi^gnbc 33b. II ®. 251. 253. Corpus lleforniatoruui vol. I ©p. o66ff.
398 ff. ÄöftUii 1=^ ©.268 f. 270. 482. Sena, gjiavburger ^^rogmmm jur Öutl)ev=5eiei; 1883
©.34. 39 f. ©eibemann, 2:ie l'cipjiger 3^i§putatiou ©. 72 ff. ncbft Sedagen auf ©. 148ff.
Sdbert, 3(u§ iDcIdjem Ö)nmbe bi'^putitte ;3ül)amt (*if gegen SJiattiu Sutljci; in üeipjig 1519?
in ber „3eitfd)rift für bie fjiftür. Ifjeülogic" 1873 ©. 425 ff. Sofc^et III ©. 222 ff. 558 ff.
2Baldj 21). XVIII 5Uütbevid)t ©. 70 ff. Bulaevis, Historia Universitatis Parisiensis tom. VI
©. 108 f. 115 ff. Crevier, Histoire de l'universite de Paris toin. V @. 137 ff. I)u Plessis
d'Argentre, Collectio ludicioruni de novis erroribus tom. II ©. Iff. SäJicbcinnitn, ^ir. 3io=
I)ann (4cf ©. 130 ff. 520, iiidjt frei bon entfteüungcn. ©d;nnbt, 5pi)dipp a]ieland)tI)ou ©. 55 ff.
^2lu§gabett.
A. „ei)n llrtel)! b' Iljeologen || ^u ^ari^ ober bie lere Soctor |1 5i'iitTjer§- ||
^W{, H.l>> föl)n gegen Urtciyi |1 S)octor £utl}erö- ji ©c^uc^rebe 5|3T)ttippi d)h= \\ Iand)=
f^on toibber ba§ felb 5porififd) |1 ürtel)l für S). Sut:§cr. ||" Xitelrürffeite
bebrndt. 26 33Iätter in Cuart, leiste ©eite leer.
231. 33 4 a „Sifecr artidel ift faljri;, bem band) zc"; am 'Jlanbe „5|3ari^." —
%xnd toon ;^ot)ann Örüneuberg in Söittenberg.
B, tt)ic A, nur im i^nnern ein Voenig öerfdiieben.
331. f8 4» „3}ifecr ardrfcl ift falfd), bem braitd) k."; am Sianbe „^4>arifj. |
band) I". — i?rnd bon Sot}«nn Örüncnberg in Sl^itteitberg.
3^ic in A unb B jnr 3Jerlt)cnbung getommencn 2i)pen finb \o feljr abgeuü^t,
ba^ man an Dielen ©teilen „e" Don „c" nid)t nnterfdjeiben tann.
') 2ßic <y5rftemaun C. K. I ©p. 398 3(nm. unb ßenj a. a. C S. 39f. bejietjen lüir
apologiani Philippi nid)t auf bie Iateinifd)c 33ertl)eibigungöfdjrift 5Jie(andjtt)onö, fonbern auf
bie beutfd)e bon Sutt)er ongefertigtc Überfe^nug. 2) 2;cr 35orfd)lag bon Senj a. 0. D. ©. 39
2lnm. 5, biefen ©a| in anberer 3ä3eife ,^u interpnngircn, fdjeint nidjt geeignet, ben ©inn flarer
3u ftcitcn, man müfjte beim differri in einer ionft ungcn)ö()ntid)en 33ebeutiing faffen. *) ,Jtoff=
inanc in „Hjeologiidje ©tubien unb .itritifen" 58. Sal^'^S- (1885) ©. 133 f.
ein 6egcn=llrt^ei( 2)üctor 2utf)cr§. ©dju^rcbe ^4Jl)ittpp ^Jlckndjt^on^ ic. 1521. 2(3o
C. „9ltn Urtait ber 2^c |1 ologen 311 ^|^ari§ über bic leere |1 3)octor l'ut^er. 11
Still gegen Urtait |1 Soctor ßut:^er§. |1 Sd^üt.^rebe ^-P^ilip \\ pi iltdand)--
t^on ttiiber b^ H felb ^:paritifc^ övtait für \\ Soctor iiut^ei- /' ^33iit litcl--
einfaffung. litelrücf feite Bebrudt. 26 33(ättev in Cuart, (e^te (Seite leer.
Srucf t)on ^ötg SJabter in 2tug>jtntrg.
D. „(ft)n ortet)! ber I^eoto \\ gen 5Ü ^4>ariB über bic tere Soctor H SutT)er«. !{
Gqn gegen ürtet)t || S)Dctür ^^uf^ers. || Sdjüt^rcbc 4>I)i(tppi mc ]1 {and^=
t^on toiber baffelB ^ariftfc^ ^ |1 örtel)t für S). Sut^er. jj" litclrücffeitc
Iiebrndt. 32 33Iätter in Cnart, le^te§ 35(ntt teer. %m ©nbe: „@c=
brudt im . rrij. iar. \."
Svncf öon 3tbain ^4>'^tri in JBafel.
Sie Cfrlanger Süisgabe läBt fid) bnrcf) bie i'^r jugnnglidicn nngcnancn 6i6(io-
grapr)iid)cn Eingaben herleiten, nod) ]WÜ h^citere Sonberbrncie auf,^u]teUen , bie
fid) aber mit unferen Srncfen D nnb A be^n?. B becfcn. 53ei if)rer gfuf^äfjtnng
ber ätteften S)rncEe gibt fie D nnter Üh'. 3 unb pglcic^ unter Ttr. 4, mobci fie be=
merft: „ge^lt bei ^^an^er. (ü. S(uri"ee«.)". Sie fe:^IeT^attc S(nfüt)rung be^ litels üon
A bejto. B Bei ©c^ü^e, l'ut^^erö ungebrudte 33rtere 3Sb. III ©. 284 9ir. 7, meiere
üon bem Sänen .öarboe Ijerrü'^rt, irirb ber örnnb, ba^ ber Söittenberger Srud
üon bem '^arifer Urt^eit in ber ^rlanger Stnegabe unter ber 'ilx. 2 unb ']lr. 5
crfc^eint. Sie 3(u§gabe, Welche f. S- -^arboe befeffen, i[t, mie unr uns überaeugt,
mit unferer 9tummer B ööHig ibentifd).
Sie Überlegung 2ut^er§ jdjlieBt jid) nic^t_ peinlid) genau an bie 33orlage an,
foKbern trägt el^er ben G^arafter einer freien Übertragung, \vk eö aud) ä:§nlic^en
SIrbeiten anberer ©ele^rten biefer 3cit eigei^ ^ft-
')lod) brei läge, etje baö ^Itanufcript mit bem ^arifer Urt^eil u. f. ra. jur
Stbfenbung gelangte, erträgt ber ^teformator ben ©ebanfen, ob er ben ,quercubus
et Belis Sorbonnicis% wie bie§ im ^a'^re ^nPor ben [yacultäten ,yt Äöln unb J^^ön^en
gegenüber gefc^e^en, förmtid) criuibern follte, unb begeljrt barüber ^J)ielancbtbDnö
^jrceinung 5U ^ören. ©eine eigene Slnfidit über ein folc^eä ^iNorgetjen faßt er in
ben Söorten äufammen: „Nam id negocii nie sollicitat ut nomcu meum quoquc
in eos impetum faciat an verltate Jatius patrocinari oporteat." (.ßolbe, Analecta
©. 35). äöie bie 'i^orrebe ,]n bem ^:pariier Urtfjeit ^eigt,^ umrtete ber „^-lUn-bamutte"
aber 93tetanc^t^on§ 9iatt) nid^t erft ab, fonbern entidjloB fid), feinerlei Stntnun-t
an bie gJarifer auäge^en ^u (offen, ^n einem am 1. Dioöember 1521 an Serbe!
abreffirten 55rief natjm ^,?ut()er (^etegenl^eit , an ber Steüe, mo er einen Überbücf
über feine bi^ ba!)in erfdjienenen äöartburgfd)riften gibt, aud) feiner Überfefeung
ber ^ßert^eibigungöfc^rift ^Jtetanc^t^^onö 3U gebenfcn: ,PliilippLis apologiam adversus
Parisienses pro mc edidil, quam ego vernacula douavi : cdita est et ipsa."
(be äöette II ©. 91).
6§ ift bereits erlrä^nt, ba^ Qd aus ber detenninalio Facultatis Thcologicac
Parisiensis feinen Sieg über !i'ntl)er T)eran§,5utefcn fid) bemül)te; er nnirbe beö J)iül)mene
über feinen in '^ariö errungenen (v^rfotg nid)t mübc, nod) iui Mre 1540 trium=
1) %n\ beibcn „i" in „^Ikrififd)" fe()[t bct ^4?nntt. -) äJcrg!. nntcn ©. 265.
2G4 ^^^^ llrtfjeil ber Ifjeotogen 311 '^axi^ üder bic ^M)xc jEoctor 2iitl)crä.
pl^itt er, ba^ bie ^^arifei: für i^n geurt^eitt, Suf^erg Seigre aber öerbammt Tratten. ^
2Öic C^cf, beuteten audj feine '^-^fli^teigänger ben angeblid)en Sieg nacf) ^JJtögIid)!eit au«,
fo beifpielstDeife ßmfer, ber in feiner '^ebingung k." ^I. S) 4 " 2^ nac^bcm er einen
t)Du (2cf)mät)ungen gegen Sut^er ftro^enben S3rief be§ Subäuö an ßoc^länö ange=
fü^rt, bemerft: „^lit bifem -öodjgelerten mann 33nbeD ftQmniet oucf) bie <!poTjc ©(f)u(
^u -^areri^ in (yranctrel)cf)". Ü'üd)läuö in feinen Commenluria de actis et scriptis
Martini Lutheri a. a. C p. 17 lä^t ftd§ über ba^ ^arifer Urtljeil alfo öernetjmen:
„De Parisiensibus vero dubitare non licet, quin pro Eckii parte iudicaverint, qui
paulo post censurae suae, qua Lutheri 104. propositiones damnaverunt, publica
aediderunt testimonia. " in'rgl. and) ebenba ©. 45 f.
Sut^ere @rö§e jeigt ficf) nic§t jum 531inbeften in ber Äunft, bie er in beut
Äampf mit feinen ©egnern gelernt, in ber ^nnft nämlidt), ^^einben gegenüber, bie
fidf) ber äBaTjr^eit t)artnäifig öerf et) (offen, ^^u fd)nieigen, nnb biefe Ännft betuäljrte er
je^t nnb fpätert)in aud) ben „groben ^^arifer (^fetn" gegenüber. äÖat)renb fid) aber
ber Üteformator fetbft üom njeitern ^ampf mit ben ^arifern ,^urüt!f)ielt, liefen es
fic^ befrennbete ©ete^rte nid)t nehmen, für ilju einzutreten. So erfdjien nod) im
^ai)xc 1521 aii Satire auf bie itjeologifci^e Sa^idtät ^u '4>arie eine jtneite, an=
geblii^ bon il}r fetbft anege^enbe determinatio, bie ft(^ bie 3(ufgabe fteüt: „Primo
de ipsa Apologia ['OJtetanc^t^one] sententiam nostram diflinitivam poneinus. Secundo
ali(iualem rationem reddemus praecedentis determinationis. Terlio aliqua puncta
ponenius pro intellectu scripturae, ne deinceps sine fine litigarc necesse sit" (331. A''),
nnb biefeg it)r ^4>rogramm in brei S3üc^ern burd)fü^rt.
A. „DETEFiMlNATlO |1 fecunda alm§ facultatis Tlieologi§ Paritlen. |1 lliper
Apologiam Philipp! Melanch/ || thonis pro Luthero Icriptam. || Liber
primus. || Annexa est ratio determina/ || tionis prim^. Liber |1 fecun-
dus. II Tertius Liber habet quafdani regulas || intelligendi Icripluras. jl"
litelrücEfcite bebrndt. 10 iötätter in Quart, le^tes Statt teer.
B. , DETERMINATIO |1 Secunda ahn^ facultatis Theolo || gi§ Parrhificn.
Super Apolo || gia Philippi Melanchtlio || nis pro Luthero fcri= || ptam.
Liber pri= || mus. || Annexa eft ratio dcter= || minationis prini^. || Liber
fecun II dus. || Tertius liber habet quaf= || dam regulas intellige || di
fcripturas. H" 2:itelrürffeitc bebrudt. 10 33Iätter in Guart, le^te Seite
leer. 2luf ber öorlc^ten Seite ein „Parrhisiis ante l'estum undeciin
mille virginum, Anno. XXI. " batirter 33rief mit ber Überfdjrift: „loan.
Krafft sub pedellus Theologie^ facultatis Parrhisien. Magistro Philippo
Melanchthoni Saluteni. "
C^5 fc^^len alle 9ln|alt5punfte, um biefe Sd^rift auf Sntl;cr alö ikrfaffer
,^nrücf,^ufül)ren. Sie ift abgebrudt in ber cd. Witeb. lom. II (1546) m.20T-'—212^,
unb 5lt)ar l^ier nnb in ben folgcnben 3tn§gaben unter bcm ernieiterteu Üitel „Ludus
Lutheri: a stolida et saci'ilega Sorbona danniati. Delerniinalio 11." etc., len. toin. II
(1557) 331. 457'^— 462'^ Erlang., opera var. arg. vol. VI S. 78 — 98, in bentfdjer
Überfe|ung Don ^0^. Safob (vJreiff in ber Seipaigcr 5lu§g. %l). XVII S. 681— tJ92,
bei äöald) 11). XVIIl Sp. 1169-1195.
') SScrgt. „<Bd)nii tcb. ftinbtiidjei; Dnfc^ulb luiber ben Üatedjiftcn 3(iibrc .^lofanbci; jc."
1540 m. '^ itj^ 2) aJerfll. oben 6.244.
ein ö)egen=Utt^eil Toctor Sut^cr-J. Sd^u^rcbc W^^PP 5JJetand)tf)on3 jc. 1521. 265
%U S^rud^t umfangreicher patriftifcfjcr Stubien ftcllt fid^ eine Confutatio
deteiminationis doctorum Parrhisieiisium bar, ir'elrf)c an ber öanb Uon 33e(egcn
auö bcn 2(f)riften ber .fitrc^enöäter bie einzelnen 'iscrbanunungs'fä^e ber Sorbonne
alö ungerechtfertigt ,^urücfnunft, bamit aber ^ngleid) and) bie ^}iidjtigteit ber 3tnf=
fteünngen J^ut^crö bcgrünbet. S)iefe Confutatio, bercn i^erfaffer fi(^ nirgenb§ nennt,
entftanb ungefähr jn gleii^er 3eit, ftiie 5JleIand)tl)on§ erniäfjnte ^tpotogie; benn baö
3Bibnuutg§fd)rciben, baö fic^ an hk ^^sarifer gafultät Unnibct: „M. n. [niagistris
nostris] Parisiensibus salutem et sanam meutern ", trägt ba§ Saturn „Ad Kalendas
Iiinias 1521". Un§ ift nur eine „neu burc^gefe^ene unb üermeljrte" ?(uf(age ber
Srfjrift ,5ugängli(^, ujeldje in ben folgenben 5Dructen enthalten ift:
A. ,S^ CON II FVTATIO DET£R= || MINATIONIS D0= || ctoiu Paiihifien-
fium, contra || M. L. ex Ecclefiallicis do || ctoribus defuinpta, de= j] nuo
recognita & \\ locuple-tata. || Adiecta est Difputatio Gronin= || gai liabita,
cü duabus, Epiftolis || non minus pijs 5 eruditis. || Indicem generale,
& etiä alpha || beticum pia-poritum lector || confpicies. || BASILEAE
AN. 1523. 11" 53lit litelcinfaffung. 2itetrücffeite bebrnrft. 8 ungc=
jä'^lte SSIätter unb 327 gejäljtte ©eiten, beuen nod) eine teere Seite
fotgt, in €!taü.
B. ^"^ CONFV II IWTIO DETERMINATIO= || nis Doctormii Parrliificnfiiim,
Cotra M.L. |1 ex Ecclefiafticis Doctoribus defum= || pta, denuo recognita
&• II locLipletata. || Adiecta eft Difputatio Groningae habita cü || duabus
Epiftolis, non minus || pijs q eruditis. || Indicem generalcm, & etiarn
alphabeticum || praepofitum, Lector confpicies. || NORIMBERGAE. AN.
XXV. 11" gjtit liteteinfaffnng. litetrüdffeite bebrucft. 8 unge.^ät)ttc
(Seiten unb 327 ge,5äl)(te Seiten, bencn nodj eine leere Seite fotgt,
in Cftaü.
C. „APOLOGl II A DOGTISSIMI || ET DILIGENTISSIMI CV || iiifdam uiii,
qua patrocinatur. M. Lu= || theri propofitionibus, ä Theo= || legis
Parrhifienfibus, im= || pie damnatis, || Adiecta eft difputatio Groninga?
habita || cum duabus epiftolis, non minus jj pijs q eruditis. || hidicem
generalem, & etiam alphabeti= j] cum pra^poHtiT, Lector confpicies. ||
NORIMBERGAE. XXXI. 1" ^mit litetetiifaffnng. litelrücffeite be=
brndt. 8 unge^ätjtte Seiten unb 327 ge.jä^Ite Seiten, beneii hluI) eine
leere Seite folgt, in Cftab.
2)cv Sn'^alt biefer 5(uega6eu beftetjt au§: 331. a^f. iNorrebe an hm l^efer,
5ßt. a2'' — a8'' ^nbiceö, S. 1 — 259 Gonliilalio determinationis doctorum l'airlii-
siensium etc., mobei ftet§ bie propositio i'utl)er« unb bie condemnatio ber "ij-Hirifer
öoranftet)t unb bie Confutatio condemnationis fotgt. S. 250 f. ber crnnifjnte ^rief,
ireldjer i>k Confutatio ben Magistri nostri Paris. Unbniet. S. 2(31 — 307 Dispulatio
habita Gruningac in aedibus Praedicatorum inter Üoininicanos atque saceidotes
ecclesiae divi Martini, Anno redempti orbis 1523. in feriis divi Magniquc Ponti-
ficis Gregorii. ©. 308 — 321 eine Postridic Kalendas lanuarias. Anno 1521.
batirte Epistola docti cuiusdam (ut apparetj et christiaui viri de cerla in deum
26G 6i« Uttljeit ber KjCülügcii 311 '^axh über bic l'cljvc 2üctür \fntljers.
fidiida habcnda etc. ©. 321 — 327 Martinas Liitherus VVolfgaiigo Fabritio Capi-
toiii s. d. («rief bei be äöette II S. 129 ff.).
;3n biefe 3{eil§e gel;ört and):
„Cber ha^ freuet : bnbcUicrt || crfeuneu ber ijoXjm ]d)ül \\ -Jßanjl] : tuiber
3)octor II ^JJtartiii Sutl^er üff= || Q,anQ,m ein fpritdj reb. 1" litclrüdfcite
bebruilt. 4 33lätter iii Cuart, tcljte ©eite leer. — cyetuibmet ift biefe
©i^rift bem ^Jt. SBolfgang ))iu^ unter beut Saturn „tertio l)buS ^Ftaiaö.
2(nno 1521."
S)en Urbrud öon Sutl§er§ 9ir6eit l^aben lüir in A; in B erfennen tüir eine
tüäljrcub be§ S)rudf§ bon A auf «(. 33 4» ücrbefferte 5(uf(age. 5£)ie 5lu§gaben C
uub D fiub tcbiglirf) ^iacl^brucfe. iöei D ift ,^u bemertcn, ba^ ain .^opf üon je
ätoei (■jegcnüberftcljcnben Seiten Überfcfjriften , tuetdje bem S^itet entfbred)en, gefeljt
fiub, uub ^tvüv ^K ij'^— 3)iti'^: „llrteit ber '-|>arif,^er über Sutt)cr§ Sere." Siij'^— ©ij":
„(Segen urteiyt 5Jtartini Suttjerö." eii'^-.^^iij'': „©d^ütareb ^^jl^it. 5Jb. <T-ür 5Jlart.
!>3utt}er." 5(u^erbeni fiub tjier am .Ifanbe auf ben Sntjatt be3ügtid)e '"Jcoten in Uicit
größerer 9tn<5atjt gefegt atö in A, B unb C. S)ie tliei^enfotge ber cin^etnen Sdjriftcn
ift in olien ©onberauägaben biefetbe. 3ln erfter ©teile fte'^t Sutl§er§ 33ortüDrt,
bann folgt i>a'^ ^arifer Urtljcil, lueiter Sutl^erS ^ladjtüort uub fc^Iie^Iic^ 5)telanc^=
if)oni iHpDlogie.
S)iefelbe Vtnorbnung ber eiujetnen ©tücfe treffen loir in ben @efammtauö=
gaben ber äöerfe fiutljerS, äÖitteuberg 21). VII (1561) 5ßl. 162^— 177 \ 3tttcn=
bürg Z1)A ©. 825^-844^, l'eip^ig Xt). XVll ©. 658^-680^, Söatd§ Z't). XVIII
©p. 1114—1169. Sn ber Jenaer 5(uögabe %f). 1 (1564) 331. 539^-549^ fetjlt
^melaniijt^onä «tpologie, fie ift aber giölebeu ©uppt. (lueg. Seipjig 1602) ZI). I
581. 74^—81'' uarf)getragcu. Sie grianger 9lu§gabe, 3)eutfcf}e ©c^riften iöb. 27
©.379-410 bietet lebiglid^ baö ^4>arifer llrtTjeil mit ber 3>Dr-- unb ^Jlarf^rebe
Sutl^erö bar.^
2Bir folgen bem Xlrbrud A bejtt?. ber üerbefferten 3luf(age B unb notiren nur
bic lüi(f)tigeren SeSarten üon G unb D.
') 23ei ber iejtlüicbcrflabe Icflt bic C^-rlniiflcr 'üUivgobc auflcblid) C ju öfmibc
(Sin 6)egen=Urt()cit 'Sodot ßutl)er». Sc^u^rebc ^()ili))p DJlcIandjttjona ic. 1521. 207
(gi)u littet)! bcr Xljcologcn i^n ^^Jati^
«Bct bie Icrc Factor Sutljcr^.
(St)u gcflctt llvtei)! Soctor 2utl)ct^.
Stf)«c5rcbc *^I)iIi^)ji 3)(Cland)t()ou
mibbct ba^^ fclö ^arifijcf) urtcijl für S). yut^cr.
^ortor .il^artimiö DCutficr Darrcbc.
litt boy Qudj bic beutfrfjen fe^cii, h)tc bie 3;r}eo{ogcn nit QÜct)n
ijtm beutfc^eu, Bonbern ^nn aßen lonbcnn alfe burt^ ct)n gemeine
^ptagc finb liianiljumg lüorbcn, I)a6 id) ber öon ^axi% urtetjl,
S^Iütber mirfj au^gaugcn, [clb norbcut|djt, gcndjtet, c§ fet) nit nott
geiDe^en, ^^n ^u anttüortten : fjo gat öorBIenbt fetjn fie aEc fampt,
ba§ fie nit funncn lior[tcf)cn , h3a§ man öon t}f)nn bcgcrbt. :3(^ ^nB nit 6e=
gerb öon t)i)n |u iüiffcn, InaS t)I)r mel^nung fcl), lüilc^ idj Ijuttor tr)ol getüift
unnb augefodjten ^aö. ^c^ f»^ag nadj bent grunb t)I}rer met^nnng au^ ber
1.-, ^et)Iigcnn fc^rifft, fo faren bie lieben larticn ctjuf)er, unb an ftat bey grunb§
^etjgen fie an, tt)a§ fie fjattten, alB l)ctt ha§ UWoox lUjemant gelnift, unnb
gcfjt glei)c^ I)ie^u, alB inen id) fie ]xaQ,i, tüo hnnpt ^^ari^ t)er, unb fie ant-
njortteten ntt)r, ^axi^ ift etjnn ftabt: bamit foUt mel)ncr frag geanttnorttet
feljn. £inb bai? nit finfterni^e, hk man grctjffen mag, ^o iüelj^ idj nit, luaS
20 finftcrni^e fet). 1521.
Iff. Sie ÜBcrf^tift fc^tt in ben ©onberbruäen ; fie ift nad) bcm 2:itct Hon A unb B
geformt
268 Gin lUtI;eU ber l-tjeoloijcn ju iptu-iv ül'er bic .'c'eljvc Xodox J^uUjcra.
allen Cljriftglctubiocu ijtiji mit rcijncr licö ticr tuaiijcijt,
5lnctii§ 5paiituy, hav au^crtoclctc tiafe luib ßuangcltfdjcr 33afauncr
iiub lerer ber I}et)beu, ba er fel^ucri iunger Simotljcum unter- •<
''"''''^'" ^i^^^^S?^'^'^^^'^^' ^'^^ '^^' '^^'^) H^ crt^el)gcn für gotte et)nen tücrcfmau, ber
ficfj feljutö liicrc!y ntt frfjemen burfft, fonbcru bcloerb Incre, l.ior=
maltet er t)l)n, er füttt meljben ungeljftlictje uub uuuutje gefcf^lüclj,
barum'6, ha§ bie felben faft ^elffen ^u bem gotlo^en lochen. 2)enn too fic
el)un matt gefaffet iücrbenn, ^o !reud)t bie Uorgifft tueljtter, unb bie frifd^eit w
ber (if}ri[tli(fjeu lere bortirBt, (Seljutemal bie lere ber teljcr, tuo fie ettüa bie
f)cr|en ber eljnfeltigcnn c^n nl^mpt, §o bur(^geu[t fie fid) att|el)t lüet)ttcr, unnb
burcf; betrieglidje Hortoitflung bey t)I)rtf)um^, 9lcl)(f} al^ burd) el)u ^el)en öogcl
le^m, fic e^iHnicflet unb mit ber Ijet^t öon ber tt)ort)eljt ftorljt tjun allui groffeö
2.5im.2,i7.imgotlicfjy h)e§en, unnb gle^d) Inie bie fcud^e, ber !re6^ genant, fd)leljc^t fic: v^
IniMjcr, ^o er c^n leöenbcn (el}b ergrctjfft, l)oret er nit ouff, ^mcr ha^ ncl)ft
baBel) cl)n,3uncmen, 6ife er t)r}n gar bortcrBet. 2)i^er bing tan man Iet)d;tlid)
t)iel ej:empel ertjclcn. S)enn ba hk 6t)riftlic^c ürc^, bic Bratut ßtjrifti, nod)
jung iüar unb anl)u6 |u 6lür)en, erhüben fic§ lugenfjafftigc menner unb gott=
lo^c, tüild^c, üon ber toarljc^t au^gefatten, t)I)rn glaiüBcn umBftorl^en l)I)n für 2u
. namen, al^ ba lüaren .^ermogency, $|>t)i(etuy, .SotJtnencuS unb nadj l)I)nen (Sbion,
^JJkrcion, ^pcUe», barnad) SaBctttuS, ^^Xrriu§, ^Jianic^euy, bo fie aber alt
morben ift, unb il?t I)art bor unf^ernn Ijcitten ä>a(bo, S^igteff, ^^oljanneö ."puf3:
'.Hlf^o aucf) Iju unf^crnn tjcljtten Hon bcm fclbcn ber otter fdytangcn gefd}led;t
finb auff gangen, lcl)ber, Bofjc Ünbcr, bie ber fdjonen mutter, bic inibber fted, 25
nod) rnnljcln ()at, \)i]x Banb ber et}nidet)t nitfpeltig 3U reiffen fidj muf)cn.
äßarlidj fie finb glcljd; ben jungen otterfdjlangeu: benn glel)c§ bic bk felbcnn
t)!§rcr mutter Iel)6 tut freffen unnb ge()enn nitt crauf^, bif] fic bie mutter tobtet
Ijabcnn, IHIfso bi^c audj burd) toblid) l)f)rer lere unnb peftitcnlüfdjt Horgifft
unb manidjcrlel) frndjt l)l)r nciticn funblc, eben bamit fie tjfjrer mutter, ber 30
tirdjcn, Ijclffcn unb fic el)rcn, gcadjtct luerben, fo tobten fic bic felbcn oicl mcl)r,
^0 biet l)nn Ijljncn ift, Juie tuol fie untobtidj ift. Unb, ob fic tuol finb ber
mogb unb uncf)lid)c ünbcr, l)a bc§ teuffetty gc^idjte, Icljben fic bojfj nit bie
.3 einer D 4 uub ein cuaiigctijcOcr D lu fiififjcn (' 11 Gtjriftcu 1) 12 :^cr^cn
iuniuipt bcv cinfcüigcn 1) 13 ucuuivcfanö 1) IJ fudjt I) 21) pcftilcntjijd; l)
Gin Ö)cgcn4lrt^cil Soctor yutf)Cte. ©t^iitsrcbe ^^()t(ipp 'Bictnnc()tf)OiiS jc. l.'i'21. 209
f teilen ef)({(^cn ftnbcr ber miittcr, bcv ftrdien, Biß ha?- fic bie felBcn mit l)f}ren
giffttgen leren Dorgtfftigen unb öorlipten pfeijlen bnrd) quellen. 2^f)un nur
t)(et)|, iDte fie hk fc^on{)et)t nnb f.ierbc ber mutter Beflecken nnb t)orfef)ren:
äi>i(c^er angefleht bod) a(kt)t tft nnb 61el)6t öoüer gnnft unb aller fcf)onc[ter
5 gfc^murf. 5^enn |te t[t ai% eljn -Üunig^n, bie ba ftct 3U ber redjten i)l)rji
BretübgamB ^nn etjnem gulben flet)be, umbgeBen mit Bunbtricrcf ber gefel, ber
cerimonien, ber facramenten unnb aller guter, bie feu bi^cm unb bem einigen
leben nu^ finb:'' berf)ol6en ^orcn fie nit auff, hk fel6en ljuret)ffcn mit l)f]ren
öolgifftigen fc^rel)6en unb reben nnb nac^ muglicfjen Dlel)B '^^^ felBen ^nüor^
lt. fteEen erbeitten.
Unter milc^enn ift et)ner, tnoll ber tiornel^mift, genant 'DJtartinnc' 2utl)er,
HO Diel mon auB Dielen iet)ncr fc^rifften, hk unter fernem namen auß gangen
finb, a6ne()men mag, -§0 anberß bem tittel ^u glcti)6en ift. 5^ er fcl6, glet)d)
bem ubirtretter 5lf)iel, Unterer bie [tot ^cvic^o lüibberBalDct tnibber bie 'oox^i'f^^f-^^-^^
1:. pannung ^soim, mit er onc^ tniber auffrecf}ten ber Dorgenantten fe^er lere,
balju netn erfunben, unb, bie toel^l er nit t)ati gelernt meffiglic^ tDel)B ^u fet)n,
Dormift er atCetin mel)r ju tniffen benn alle anber, bie l)nn ber firdjen finb
unb geroeBen finb. 2::enn er ift fo tun getoeBen, bac^ er fetjnn buncfel f)att
furgefett oltenn untDerfitcten,'' ba^u Dorac^tet er ber attten unb ^e^ligen lerer
2» ber ürdjcn fprucfje unb, ha?- er ben l)auffen fepniB ungotlic^en lDeBcn§ mclire,
bie fatmng ber ^eQligen ßoncili mei)net er lal)m 3U madjen, gerab alB l)ctt
gott olle^n el)nem Sut^er furbe^altcn bie bing, bie ben gtelnbigen |nr feli(fet)t
nob finb, inildje hk üri^e i]nn Dorigen lieljtten nit l]ctte gemift, unb gerab alfj
l)ette G^riftu^^ fet)ne bralnb bifj auff biße ^e^t l)nn finfternic^ unnb blinbt)et)t
25 ber ^rt^um Dotlaffen,'= D e^n gottoBe unb unDorfc^ampte DDrmeffenl)ei)t, bie
man mit fercfcr, ban, t)a mit fetür unb flammen folt bejtrungen, mef)r ben
mit Dornunfft ubirlDunben!
3ft'3 nit tüar, ba§ ber alBo ^elt unb fc^re^bt, ber Dorleugt bie l)enbt=
ftucf beÄ 6f)riften glambcn§ unb befennet öffentlich et)n gotloB IneBcn? :3lt§
3ip nit mar, er befennet fiel} fclb ein gotloBcn unb unglelobigen, ber bem ge=
mei)nen glamben, ben l}el)ligen lerern ber fird^en unb ben l]el)ligen Cvoncilii^
^u glelüben tüegert? äßem Irottt ber gletüBcn, ber bo Dorfagt ^u gletüben ber
G^^riftlic^en ürc^en?'^ Cbber tnie mag man l)f)un für djriftlid) adjten, ber bie
* ^Ind ber giittcr bi^ee Icbciis. '' Gi)n groBc fuiib, iinbber uiülnnfiteti-n
35 tjanblen. *" ^Jleinpt nid) bei) ber na^en, lieben parifev, benii alle eiucv ftiibivu
ift, ba§ t)r teglit^ netr> bing erfur bringt, ba§ öor nie gcTjortt ift. '• äöann,
lieben finber, trie lengt ber zornige bed)ant Don pari^, hai ftiurft.
9 muglic^e AP. mügtid^e C lo errieten D 11 toctd^em C 1.] iet6§ D
14 iDiberbaultict tüi= || l>if 1' 18 boB er fjnt i'cin buncEet aücn D 22 einen D für=
gehalten D ^utfeücfei)t AB 32 föenn AH(,'1> :]5 aüt^i 1) 30 bring C bringcnt D
,M^" «Jov "for" fe^tt D :37 (ugt C
270 ^in Urt()cil bcr 3;f)cotogctt 31t *^^Qri§ über bic 2d)Xi lodox yittf}evs.
iwntt().i8,i7. ürc^en nit I)oret? feo hod) aufj bcm munb ber )t)QrK)cl)t gefagt i[t: '."povet ei:
bie fixeren nit, ^0 fe^ er b^r lüic cljit {)ct)b unb |3uBIicQn\
5lber baS ift eljit et)gcntlirfje unfinniiictjt ber !e^er,* ha^^ fte bie f(^rifft
3h){ngen naä) t)i)xcm Intüeu unb meljncn, fie ^oBenS oEe^n, fte tünnblen allein
naä) bem lauttern Guangclio, fie lucrben aüetjn fetig tüerben, unb bic fie mit &
]iä) t)nn falfc^er gef(^iiJücf)eit öorfnren, unb lüoEen !e^n^ Ierer§, tüie ^e^üg
ober geleret er fei), t)a and) nit ber ürc^en ^pnid) obber Befdjln^ on net}men
Wihhn i)i)xm öorftanb, ben fie l)f)n Ijun ber fcfjrifft ein mnl I)aBen furgefel^t.
2)a§ bewerbt ber unfinnige 'OJbntanu» mit ferner ^rifca unb ^JJiapmilta, ber
bo glcinBt nuff§ aller nnc^riftlicfjft, bie ^n fnnfft be§ I)cl)ligen get)fty lücre l)nn i"
l)t)m erfüllet, met)r benn l}nn ben ^llpofteln: beffelben glcl)(^en ber undjriftlidj
^Dlonid^eug, ber, burc^ e^tlide^t be§ ßucifer§ öorfurt, ^0 gar ^u e^nem norrnn
tnartt, bay er fid) ben f)et)ligen get)ft nennet, ber öon ßfjrifto gefanb toere.
''211^0 and) Secunbinuy, bcy felbcn 5Jianid)ei junge, iüild^er frei) fagen borfft,
5lugnftiu unb anbere (Sl)riftlirf)en l^rretten, unb gab glel)(^ eljn mitleljben für !■'
uOir ^iluguftino unb fd^reljb, (Sr tüifte nit ^n finben, \va5 er folt für bcy
einigen ricfjterfe ftutt antloortten, f3o er yjlanirf)enm üoriicfee. 6ulc^§ ift bie
Inetj^c ber fe|er. Slber bic Inel^l fie bic ürd^en nit Inolten Ijorcn unb geftatten
nit, boy fie ^^ren Ijalfj untergeben bem fenfften joc^ ber 6^riftlid)en |ud)tignng,
borumb burc^ tricgerel) ber lugenbafftigen unb l)rrigen geljftcr falten fie t)nn --'o
offentücfjc l)rtl)umb, unb an ftat bcy glalnbcfty leren fie öorflud^te lefteruuge.^
äöild)§ ol^ belnel^^ct !lerer benn bay liec^t ber ßutl)er, obber tner ber
me^fter ift fold)er budjer, bie unter fetjnem namen finb aufigangen: Sßildjcr,
bic Inc^l er ber !ird)en unnb ber l)eljligen Deter fetigen lere öorad^t, ift er el)n
crl}!e|er tnorben unb e^n öolgifftiger crneloer ber alten !e|cret)en. 2)enn tno -'■
er öon bem freien mitten leret, ha folget er ben 5Jknidjciy, iju ber retne ber
funb, unb may Ijnöor gefd)id)t, folget er ben .^ufitcn, l)n ber betidjt ben äßidle=
fiften, in ben ^el)cn gepoten ben S3cgarbcn, t)nn ber ftraff ber !e^er ben 60=
tt)arcn, l)nn ben frel}l)el)ttcn ber Ürdjbeiu^er unnb 6nangelifd;cn rebtcn ben
^albcnfen unnb &'cl)men, l)nn bem et)b ftijmpt er mit ben fcljcrnn, bie fic^ :"•
auffloerffeu öon bem orben ber ^^poftcHn, l)nn bcm galten ber ßcrimonien bcy
alten gcfe^cy netjet er 3U ber fe^ere^ ber ©bioniten: ba|u öon ber facramen=
tifd^en abfolntion, gnugt^uung, bercljtnng ^um facrament be§ altar§, üon ben
funben, Oon ben peljuen bcy fegfelurfj, Don ben gemetjnen ^ouciliiö fect er
l)rtt)umb, hk nit |u leiben finb, unb fil)et nit auff bic fdjrifft, fonbcrn öor 35
feret fie. ^ituc^ Don ben berumpten fa^ung ber 5pi)ilofopI)ia, ber er untoiffenb
^ S)aö ift, ber Jljcologcn i5u -^ax'ifi. ^ 9)lerd, bio tird) nuf pnrifer fpvad)
Ijeift ber bedjau Ijii ^4>artjj l;nii ber l)oben fdjule.
1 „boc^" fct)tt D 7 ]püxä) (■ 8 jl) in bcv I) 14 jünger D njitrd^er AB
bovfftc D 21 \)xti}üm l) leftcxunfl 1) :iO 58e^emcn (; 34 ijr Aß ix CD 36 :p^ito=
?ntihic I)
fopliic I)
(yiu (i)egen=Urt(}eil loctor Suttjerc'. Sdju^vcbc 4>')ilipP Ü}ie(ancf)tf)on§ jc. 1521. 271
ift, rebt er uBel, gle^d^ alB aud) Don bcr Gfniftlic^cu ürc^cn getnalt inib bem
a6Ia§ öiet BoBe».
Ubir ba§ ift t)f)m nitt gitug getücBenn, folc^ peftitentifd^ lere qu^ |u
jpet)en, Iintt auä) eljn bucf) laffen niiB gef)cn: ift bcr titel recfjt, ha-^ er l^at
5 genennet non ber 33abi)(onifcf)en gefendniB, bac^ ift fo non manicfjerlel} ijrttjum
t)o(, ba^^ e§ BiEic^ modjt öoTgIel}c^t tnerben bem 5ll!orano. 3)n bem felben
ftrebt er mit allen frefften fet^niB fjcrljcn, ertuibber ^u Bringen an ben tag
nnb auff ]u lueden bie altten te^ereqen, bie auBgeleffc^t nnb grunblicfj auB=
gemurmelt finb, ba^ nit et)n ftetjg ober ^el^i^en me!^r ba hjor, fonberlic^ l)nn
10 ben ftncfen, bie bie facrament ber firrfjcn betreffen. Xcrfetö fc§rcl)6cr, er fei),
tuet er moUe, ^o ift er ber tirc^en 6t)rifti et)n fcf)eblic^er fct)nb nnb bcr alten
lefternngcn e^n öorftuc^ter mibberBringer: ben in bem fetben Bud^, burrfj ben
felben tic^ter tüerben angenommen, getobt nnb erl)aben bie unfinnigen l)rtl)nm
ber bef)emen, ber Sllbigenfer, ber äJalbenter, ber .Soeracleoniten, ber ^^epuciauer,
15 ber ßrianer, ber Camperianer, bcr ^o^inianiftcn, ber 'ilrtot^ritcn nnb anbcr
bcr glcl)cl)en muften gremel.'*
Tarumb i)abm mt)r erfent, e§ gepur unBcrm ftanbt mit gankm oormngen
begegnen folc^en gifftigcn mac^Beni^en ijrtljumcn, bie tegtid} mef)r nnb mct}r
^u nehmen, nnb l)abcn tooUen eroffen tlerlic^, Idq» un§ bunrft ubir biBer
20 (ere,^ nnb unBer met)nnng barnbcr allen Gl)riftcn öorfunbigen , auff hai nit
{ha got für fet)) bie lengift Dorftoficne, manidjfeltigc undjriftlidjc lere mci)tcr
f rieche, Bo öiel an un§ ift, unb ba^ hk bctruglii^e lere, üon bem Lmtcr bcr
lugen auff gangenn, nit norgifftige hai^ glembige ooltf gotti-:?, Bo babcu mt)r
üle^fig burc^ unB erforfc^et unb lool bcbec^tig unb loilliglic^ oorfudjt alle bie
2ö lere, beS Cut^er-ä namen ju gefc^rieben, unb l)aben getuiBlicf) crfunbcn unb
geurtet)llct, ba§ fie Dol fet) Dorfluc^tcr prtfjum, f3onbcrlicl) pn ben ftucfcn, Bo
hcn glamben unb fitten betreffen, unb ift bem cpnfcltigcn oolct uorfurlid) unb
hm lerem unerbietlic^ unb ber (^^riftlic^cn getnatt unb ganzen orben ubir
unb npber ftenben bcr gcpftlic^en° unc^riftlic§, abbrüchig, öffentlich .^mpfpaltig,
3ü ber ^epligen fc^rifft entgegen unb ber felben oorfcrig unb Icftcrig pnn ben
^epligcn gcpft. larumb fc^e^cn mir fie fc^eblid) bcr 6t)riftlid)cn gemepn, gon^
^uöortilgen unb offentlii^ ben rac^gprigcn flammen 5u bcfel^en unb ben tic^ter
3U öffentlichem mibberfprud) burd) alle rcd)tlicf)c mittel ]n trcpbcn. 31uff ba»
aber ba5 atliä bcftc flcrlidjcr pberman tunb lucrb, l)abcn topr etlid) artidfel
ar. auB ben felben fc^rifften tjnn epn orbnung geftellet unb uuBcr urtepl baneben
gefegt, l)abcn barpnnen gefolgct uuBerer Dorfarn mcpBc, tüilc^er ift nit frembb
öon bcr mepB. bk bie 'ilpoftcl gcl)altcn Ijabcn, Ijn orttern.'' Xcnn ba pl)n fur=
=* 5tlB ber ^ornige betraut fagt ,^u ^4>ariB, Bonft ift§ erlogen. ^ 9ied)t,
unB buncEt nit, tra§ bie f(^rifft bunrft. " S)a§ ift, in ben zornigen bedjau ]n
40 ^:pari|. ^ 5Jtercf, ^^.^ariB l)at cptel ^^tpoftel, unb finb ben erften ^Ipoftelii glepd;.
l9eIt)d^D öijrt^umtC 8 auBgcIefc^ft D 14 ^(tbiöcuABl'l) 19bifcl) 20 öerlunbigct D
21 undöiiftlic^c D 28 be c^tilttic^cn D ■li be[tcr D mx 1) 36 toetd^e D 39 bcd^ant C
272 Gin Urtf)eit bcr !If)eo(ogcn 31t ^|^att§ über bic Sefjn' 3?octor yiitl)er2.
cjcleget Waxi el)n ]xag, öon f)altung ber cmmonien be§ alten gefe^§, ^oBen fie
mit lucnig lüoxttcn nuf^gcbructt, tnaS fic ()icltcn, unb f)oBcn fei^n urfot^ an-
je^gt |(f)riftltd^, tDarumb fie fo hielten, toilc^e tnetj^c |u orttetn ou(^ bie gc=
mctjnen couciüa |)flcgcn 311 ^alten.^ 2Ba§ oBer für materien öon iinB crfant
felju, fonbertid) bie luir i^t aufj (äffen fnrgennmmen, tücrben er^cljgt ijn folgen^ -.
bem regifter, naä) bem fie ^u fatnmen ge'^oren.
($t)tt rcrjiftcr bcr matcrieu,
auf; 9)inuic^en burfjcruu l'utfjcr^ auf^gcjogeu burc^ bic tf)cofogcu 511 pari};,
unb tjum erftcu au§ bem I)ud^ öon bcr ^afti)(oni.fd^cn gcfcnrfuijj.
S^on ben focromenten. 10
ä>on ben fa^nngen bev !ivd)en.
ä>on glel)c()et)t ber J^erct.
33on ben geluBbcn.
35on bem gotlii^cn tne^en.
SDktcrtcu, nu^ ben aubcrn Burfjcrn bcffctBen Sutfjcr^ gebogen. i:,
Söon ber empfengni§ bcr t)cl}Iigen I)od)gelo6ten ^nttpfi-'oiüen.
ä>on ber rett).
ä^on ber bel^c^t.
S5on ber abfolucton.
ä^on ber genugtf)nung. 20
33on ben, fo ^nm focrament get}en.
Sßon ber getoiBt)eit ber gehabten liebe.
ä>on ben funben.
3>on ben gepotten.
3.son ben C^uangelifcljcn rebtcn. 25
3Jon bem fegfetür.
3>on ben gemel)nen GonciliiS ber fircl)cn.
ä>on ber tel^er ftraff.
ä>on aufft)6ren be§ alten gefe|§.
ä.>üm Irieg Iribber bic Ünrclen. 30
^^on ber frel)l)el)t bcr geljftlidjen.
Sßon bem freiten tüillcn.
33on ber :p§ilofop^ia nnb fcfjnltl)eologia.
* S)a§ leitgiftu: fie jctjgten bcii !§et)ligen get)ft ann, be§ fie getoi§ hDoreii auf,
6ljriftu§ öufagen imb feubcn. 35
IG galligen (' ;5un(f fragen c;D 22 gchjiffen^ctit D
@tn 6)cgcn4h-tf)eil Soctor 8utf)er?. S^u|!rebe ^4-^f)inpp 3J{c(anc^t^on? k. 1521. 273
^rticlici auB öem inuij ICutijcrö,
ba^ giMitiinct ift lion bcr 25.ibijlonifLljcn gcfciicftniG, gcfanilrt imb
biirilj bic ^Deoiagcii t^u ^auii^ borbanipt.
^artinu§. 1. £)er facrament funbt ift et)n nctn bing.^
$PariB. XteBer articfcl, )i)cl)( er ba§ Initt, ba«^ bie facrament feticn
netültffj non mcnfc^cn crfuubcn iinb uit oon (Jl^rifto eijngefe^.t, ift er frenel,
undjriftlic^ unb öffentlich fe^rifc^.
5JZartinu§. 2. i)a» facrament ber trict)T)ung tDet)B bie ürcf)
e^rifti nit.2
10 $PariB. S^er ortitfel ift fe^rifc^ nnb ift etjn l)rtf)um ber armen non
Vion, ber 5l(6icjer unb äöiglefiftcn.
ÜJtartinuÄ. 3. Slüe G^riftcn t)a6en g(et)(^en geniait t)m pre=
bigen unnb igtic^em facrament.^
4. £ie fc^luffel ber ürc^en finb alten gemei)n.*
15 5, 5l(te 6t)riften finb priefter.^
$PariB. Gi)n igüi^er bieder bret)er articfel ift abbrüchig ben gel)ftlicfjen
ftenben nnb fe^rifc^ unb ift cl)n i^rtfjum ber norgcnanten feljer, aud) ber
5pepuciancr.
9Jlartinu§. 6. S)ie fermclung unb olung fint nit facrament
20 öon ß^rifto e^ngefe^t.^
^ariB- Xäe^er artidel ift fetirifd) unb am erften tetjt et)n tirtlnnn ber
?{(6iger unb äi>iglefiften, am anbern tct]I ber .öeraclioniten.
5Jlartinu§. 7. £)ie me^ tüirt gegtelroBt atlent^alben, fie fet)
et)n opffer, ha^ gott geopffert tnerbe, ba^cr 6f)riftu§ et)n öoftia
^•' be§ altar^ genennet ift. '^I6er ba5 Guangetium Ief5t bie meB nit
fel^n et)n opffer.'^
^ariB- Sieger arttcfelt an fernem anbern tei)t, nemlicf) 'hiu^ (?uan=
gelium leßt 2C.', ift unc§riftüc^ unb leftcrig l)nn ba-^ f)et)lig dniangelium unb
!e|riicf), %o fernn hjt^r be§ inortün ''JJieß' brauchen, toic 5. ©regoriu-^.
30 5)lartinu0. 8. 65 ift etjn öffentlicher t)rt^um, baS man bie
5)leB tiu tet)let obber opffert für bie funb, für gnugt^uung, für
hie tobten, obber ttjaBcrlc^ nobturfft feijuB felöä obber ber
anbern.*
22 anber D 25 attetB AH aütx^ C 28 „ift" fc^tt ABC 29 i'ant D 31 3cr=
tet)(et D 32 fin iet6§ ])
') Sgl. Lutheri opp. var. arg. (Francofurti) vol. V p. 103. -) ^t. a. n. O.
©. 101. ^) Sgl. a. Q. C. o. 109. *) Sgl. n. n. D. ©. 75 f. ^^ i^g(. a. n. C. ©. 10(5.
«) a}gl. a. a. C. ©. 87. 11.^. ") 5üg(. n. o. 0. S. ^O. ») U]gl. n. n. C ®. 47.
Sut^exä 2Bcrfe. VIII. 18
274 (?itt Urtf)ei( bor Ifjeotogeit jit ^4>avis über btc 8e!)ve 2'octor i'ut^cr?.
5part§. !l){§er nrticfel ift tüibber bie ß()vtftli(^e ürdjc, bic Brah)t 6f)v{[t{,
^onfprec^ itnb !c^rifi^ imnb ift bcr (5riancr feljcr iinb ber 5lrtotl)riten t)v=
tr)um Qktjä).
^JJiartinu§. 9. ßy ift !et)n 3)tiet)ffel, bQ§ alle )jric[ter itnb
mitnic^ bi^er ljct)t mit SSifc^offcn imb nUcn ^^rcn iibcrn oBc^ottc^
rifd) finb itnb t)I)Tn ferlirf;[tenu [tanb lunubclnn inu6 itnöorftanb,
mi^praiid^ unb fpott ber nteffen.^
5Pari^. l)t§ef artitfel ift falfd^ unb QÜev evc^etlii^ft nnb l)onf^u-c(^, bcm
flanken get)ftltc(}en ftanb gefegt normcfficfüc^ nnbturlidj: unb, tjnn beut er für
gibt, nt)emQnt fei) \)m ftanb ber felideljt, er borltiittige benn fuldjen ^rt^umen,
ftl)nipt er nüt bcm unglaiü'6cu ber 3)ünatiftcn, ^Ifciten nnb ''^lpoftoltfd)en, bie
ba fagteu, bie (Xf)viftüd; ürd; gottiö Jnerc nur bei) l)l)nen blel)ben.
5Jiartinn§. 10. ^d) gletnb feft, bci?^ Brot fet) (rf)riftn§ lel)dj=
nant, fagt ^utf)er.2
5part^. S)ie§er glatob 2ut!)er§ ift nntndjtig, felu'ifd) nnb liorljel)tten
Dorbampt.
^lortinu§. 11. @§ ift nndjriftltc^ unnb tl)rannifd), bcn leiten
bet)be geftalt üorfagen.^
5pari§. 3)ie^er artidel ift t)vrig, fpeltifd;, nud^riftüd) nunb auf] beut
öorbampten t)rt£)nin ber S5e()men gebogen.
5J^artinu§. 12. S)ie SScl)Uteu foUen nit !cl?er, nod) fpeltige
gencuuet Inerben, foubern bie ^ftoiner.*
^4>arif3. 3)ie^er artidel ift falfc§, ben 58el)Tttifdjen uuglatüBen uud)rift=
lidjer Hovteljbung unb ift ^onfpred^ ber 9iomifi^cu lirdjen.
5Jiartinu§. 13. £)te e^c ift nit et)n faerament, Hon gott el)n=
gefeilt, foubernn öon menfdjen l)nn ber ürdjen erfitnben.-^
$^Un-i§. 3)ie^er artidel ift fcluifd; nitb leugift Dorbantpt.
^Jlartinity. 14. 5£)ie ^ufamengebitug manS unb tocl)16§ Ijcllt, ob
fie fdjon Unbber meitfd^en gefetj gefdjidjt.''
15. 3)ie priefter finb fd;ulbig, alle bie el)e beftetigeit,
hie tüiber ber ürd^cn obber ®apft§ gefe| finb
getnadjt, bart)nnen ber SSapft mag bifpenfiernn,
unb hie nit l)nn ber fdjrifftfinb an^ gebrndt.''
5parif3. ©iefje belebe ortidel fint fatfd) unnb abbrnd^ig ber ürdjeu ge=
tttalt, unb futnpt an^ bem t)orbant|)ten l)rtl)utn ber ä>albenfer.
2 3lttort)ten D :> iiGrcvn AI5 0 Juanbcrit 1) 7 mifjOvand) (' 9 l^etfüv ('
14 £ntf)cv (' 21 fHtig D :!1 luibcv bic Slixä)m 1) 5<abft 1)
>) iügt. a. n. D. S. 41. '■) «ügl. a. a. 0. S. :'.4. •■') mo,l. n. n. 0. ©. 28.
*) JI5fil. a.a.O. S. 20. ^) %(. a.a.O. 0. 91. «) iiflt. a.a. 0. 6. 94. ') a}gl.
a.ü. 0. S. 93f.
ein ©egcu^Utt^eil SToctor Sut^er?-. erfju^rebe 5J.V^i(t^ip 5JJctan(^tf)on5 k. 1521. 275
^larttnus. ig. 2)tc ganli frafft bcr facramettt tft ber glatt) '6c.^
^^ariB- S)iBci: ortitfcl x]i nbbnic^ig bcr inadjt bcr facrament bec' ucmcii
teftament itnb ^cljrifc^.
5Jtarttnu§. 17. 2Ba§ tr)t)r glelüBen, ha§ tütjx empfafjen, ba§
•'■ cm|)faf)cn totjx gctüi^, bcr t'ricftcr obbcr facrament bicner tf]U
obber t^u nit, frfjimpff obbcr l)cuc^(c.'-
5pati^. S)tBer artiifel ift untüchtig iinb aufj falfcfjcm borftanb ber
fc^rtfft gelebt itnb te^rtfd^.
5]larttnus. 18. ^^erlicf), tja falfc^ ifto, ba^ man tucnct, bic
10 pu% fet) bic anber taffei naä) bcm fi^iffBrucfj.^
5partfe. 2;iBer artidcl ift fretieücf), t)rrig itnb nerrifc^ gefep inib bcm
T)cl}(igen öicrontjmo, bcr hac^ fagt, uncrBietlicf}.
'i)3lartinu§. 19. 2Bcr tnitlig obbcr gcftrafft bcfcnnct, guabc
Bittet iirtb ficf) Beffert für cljucm iglic^en briiber, bcn ^lnct)ffcl
i'< idj nit, er fet) öon fet)nen fnnbcn aBfoItJtcrt.-^
5]}ariB. %i%tx articfct, bcr anijeijgt, ba^ bic (ctjcn, man nnb tuctjO, ber
fc^hiffct getnatt ^abm, ift falf(i), ben facramcnten ber toci^e nnb pu^c t)on=
fprccf) nnb fc^rifc^ nnb fttjmpt mit bcm irtfjum ber 3>albcnfer nnb Qnin=
tiliianer.
20 ^on bcn fac^uugctt ber ^irt^cnn.
9Jtartinn§. SÖibber ^apft, noc^ 23ifcf)off, no(^ tjrgcnt ctjn
menfd) f)att mac^t, cl)nc fl)n6cn ^n fe^en nBir bcn 6^riften mcnfdjen,
eB gefrf^e^c bcnn mit fetjnem t)oUtüort: tna« anbcrß gefc^ii^t, ba§
gefc^ic^t anß etjncm tt)rannifc^cn get^ft.^
'^■^ ^ariB- XiBcr orticfcl i)i}nbcrt bic nntcrtf)ancn an pf(irf)tigcr nntcr=
tücrffnng unb ge'^orfam gegen t)^r nbcrn nnb prelaten nnb tin Bricht anff=
rnrifcfj atle mcnfc^en gefc^ nnb ift l)rr{g t)m glatnbcn nnb fitten nnb ift et)n
t)rtf)nm bcr '-l^albcnfcr nnb fttjmpt mit bcm l)rtl}nm ber (^-rianer.
^011 ber glcijt^etjt ber tucrrf.
30 5)^artinu§. 5^ie tnerct finb nid)t§ fnr gott obber finb alle
g(ct)d), Bo fern e§ hi(t [t)or]bicnft betrifft.*^
5ßarif3. ^I^itler articfet ift falfcf) nnb bcr l)ct)ltgcn fcf)rifft entgegen nnb
glcl)cf)formig bcm t)rtl)nm ber ^^olnnianiftornm.
1 iacramcut AU 11 gefe^ D 27 aütv D 2S trt:^um13 bcr 5?arbcnicv D
31 bienft AlUl) 33 t)tt^nm ('
') ajgt. n. a. C. ©. 03. ^) %(. a. a. 0. S. llö. ^) T^qi. n. n. 0. S. 59.
*) Sgl. a. a. D. S. 83. ") 5ögl. a. a. D. S. 08. «) 9.?g[. n. n. 0. © 70.
18*
276 ^i" Urt{)eil bcr Jfjeotogen ,511 %^ati^ über bic 2ci)xe Soctot ^iit()ei-§.
3?ou bcu (^cfiiübcu.
5}larttiui§. l.ßy tft l^it rabten, ba§ alle geluBb tuiiibcn auff=
get)nBcn obber bonnibcn.^
5pari^. 2)i§er nttirfcl i[t entgegen ber lere 6l)xifti unb ber l)el)ligen Deter
branc^, bie ha rabtenn hk geluBbc, unub ficuft nnf3 bem t)rtl)um ber Samperianer, &
bcr äöiglefiften nnb bcren, bie fid) t>om '^Ipüftcll orben rnmeten.
y}tQrtinu§. 2. (?ö ift belverlidj, bü§ alle gehibb Ijn biffer
|e^t nt(^t§ tugen, benn ^um rum ber lüerd unb üormcffenl)Cl)t.'-^
^arifi. S)tJ3er articfel ift falfcl), bem ninnicljcn ftanb l)onfpvcd) nnb
ben Dorgejagten t)rtl)umcn g(eljd)l)cllig. lo
2?ott bcr fjot(irf)en dlatm unb form bc§ ntcnfrfjlirfjcu k\)b?\
['OJtartinu?.] ^n bifjen leljten bret)l:)unbert jarcn ift Diel
bing§ iiöel georttert, ^^(Ifjo bo ift: 3)ie gotlirfje ^^iatur "mixt nit ge=
|3orn, gcpirt aiid) nit, nnb ha^ bic fccle fcl} ein tne^enlid;c form
bey mcnfdjcn lel)6§.^ ir,
[^pari^.] S^'if^er artic!e( ift fnlfd) nnb üormeflid^ Q^W Hon cl)nem
menf(^cn, ber fremb ift Hon ber (^tirifttidjen firc^en, nnb ift nnerBictlid^ ben
gemet)nen 6oncilii§.
^rtiiiid, gcc^ogcn aufs öcii anbcni üiuiJLTii ?il:utl)crG,
liLirbampt luic nlinv 20
imb 1311111 crfteii ban trer €nipfcii0iii^ .U^acie bcr ^ungfralucii.
[^Jlartinus.J 2)er gegen articfel bi^cö artidel?, bie l)et)lig
3iungfratD SJlaria ift empfangen on erbfnnb, ift nit tuirUiorffen.*
[^ari^.] 3)i§er articfel ift falfdj, nnlniffenb nnb nndjriftlidj gefegt
iDibber bie el)re ber unbcflccften ^^ungfratoen. 2:,
2^on bcr rctu unb iua^ ijiiDor gc^t.
^ortinu§. 1. SÖenn bci^ gefetj luirt offenluut ober pnfj gc=
bed)tni§ gefoffet, f3o batb folgt me^rung ber fnnb, luo bie gnabc
nit ba ift.^
^4>arif3. 5i)i§er articfel, ^o man rebt t)on bcr gnabe, bie bo red)t fertiget, -m
ift falfc^ nnb fernn bon redeten üorftanb ber fc^rifft nnb ift l)t)nberlid;, ijn
betrad^tcn ha^ gotlic^ gefetj.
4 artidcr entgegen AUC 12 „5)iaftinu§" fcr)tt ABCD btfent C 13 gcottert (.'
IG „^arifj" frf)rt AliCD 17 frcmb C 22 „5)Jartinu3" fe^tt ABCD 24 „5pavifj"
fc^tt ABCD 27 in D .".1 Hont I)
') mql a. a.Q. ©. 74. ^) ^5fll. a. a. D. ©. 75. «) ^Hfll. n. n. D. ©. 32
♦) Sögt. itnj. ?ln§g. Sb. I ©. 583. ") Jügl. Ü3b. II ©. 301.
Qin ®egen4lrt^ett S^octor Sut^cr§. ©dju^rcbe -Pfjüi^Jp ÜJIcIanc^f^onS jc. 1521. 277
5]larttnuy. 2. S)ay gefet? nor bcr lic6c tütrc!t ntrf^ty bcnn9{öm.4,i3
|orun unb mcl)rct bie funb.^
5^^ariB. 3)icBcr orticfel {[t falfcf) unb Bcicljbtgt bic d)rt|tltcfjen orcu unb
Icftert gott unb fe^n geie| uunb ftQmmct nit mit ber meijuung fanct ^aulx.
5 5Jlartiuuy. 3. Stile tvtxd au^er ber liebe finb funb unb üor=
bamlid§ unb |ur gnab nur unfi^icEt mad)en.^
$PariB. S^iejicr articfcl ift ialfd), f^'ct'clid} gefegt unb ^tjnbert bic )'unber
an ijl)r bcfferung unb fctjutcctt nad) !c^ercl)cnn.
5)lortinuy. 4. äßer ha Icret, bci^ man foUc cljn gut luerct
lu obber pu^ anfal)en am t)aB ber funb öor ber lieBc ber gcre(^titfcit,
unb baffclb fei) nit funb, ben fot man unter ^Vtagianer tjelen.^
$13ari^. 2jieBer artidetl ift falfc^ unb unlniffenb gcfctit, ^o mon öon
ber lieBc rebt, bic bo folgt nacf) bcr gotlicf)en lieBe obber gnabe, bic bo rcii)t=
fertigt,
lö DJcortinuö. 5. 2)ie relu, bie bo bereist tüirt mit erforfcfjcn,
famlen unb uniüitlen bcr funb, ba eigner feljn tag bebendt ijnn
6itter!cl)tt fet)ncr feele, bctoegen bie fcfjlucere, menge, fd}nobt]e^t
ber funben unb bie öorluft ber emigcn fclitfel)t unb gcluinft bcr
emigen öorbamniö, bic ferbigen reit) macfjt ctjuen gtctjB"'^!'' iji'i
20 me!^r, e^n funber.*
5pari^. S)iBcr artitfcl ift falfcfj unb f)l)nbcrt bcn lucg Ijur buBe unb
ift ungldjc^ ber t)ei)ligen fc^rifft unb (ercn ber f)ct)ligcn Dcter.
5[)lartinu§. G. Sßibbcr mit furrfjt, nod) mit liebe mag fid) bcr
mcnfd) anffric^ten, ju empfofjen bie gnabe gottiö.'^
25 ^^ariB. 3)i§er artidel ift tjrrig X)m gtambcn unnb fittcu unb uljuipt
unc^riftlidj Incg alte berc^ttung |ur buB-
531artinu§. 7. Dn bic gnabe, bic 3ut)or bic fc^ulb tjorleffit,
mag ber mcnfdj auc^ nit ctju miUen I)abcn 3U fudjcn bic t)or=
gebung."^
30 ^(iri§. 5DiBcr artitfel ift falf(^ uunb undjriftlid) unb füret bic fuubcr
l)un t)or,')tiiel)ffIung.
5}iartinuy. 8. G^riftu» I)at nod; nie mit furdjt bic fuubcr
ge|mungen jur buBc'
5Pari^. £)i^er orticfel, fso man 'gtoingcn' nennet ^o nid alB 'anfuren',
35 h)ie c§ offt genummcn mirt l)nn bcr I)el)(igcn fdjrifft, ift te^rifd;.
2 mcrec D 4 fönt D 0 ungefc^idt D 13 rechtfertig C 15 JJlar--
timt§" fc^tt AHC 19 fettiige 1) 27 ^n bic ABCD 34 alb C
1) 5Bgf. 33b. 11 ©. y68. ^) SügL »b. 11 ©. 368 f. ') Jßgl. Jßb. II ©. 100 f. 421.
*) SBgl. 58b. I ©. 3i<). ed. Ei-1. 1. c. vol. V p. 184. ^) a}g(. »b. 11 @. 363. «) »gl.
m. I ©. 540. ') «ögt. S8b. II ®. 363.
278 ^i" Uttl)eit bcr ir^eoloflen ju -ßaxi^ über bie Seljrc Soctor Sutf)crS.
^JJtartinu^^. 9. '2)ic fiu-c^t t[t gut unb nulj, luic Inol uit ßiuig,
burd) tütlc^e mit ber ^ctjt ctjn gelüonf)ct)t \vixt hex gcred}tic£cljt/
v^diff biBe tüortt 5lugiiftini folgt bc-^ Sitt^eiy bundcll. S)aö ift
(ipric^t er) alB midj biinctt, el)nn gelnon^ctjt lui üor^tücljftcn iiub
got 3U Ijaffen, ^o bie gnabe au^gefdjloffen ift.^ 5
$Pari§. S)iBcr bundel beö Sutljeiy u6ir bem fpriid; ^^luguftiiii 'bie fuidjt
i[t gut Jc' ift folfd;, freöcl unb uudjriftlidj , ^0 utou ueuuet bie guabe, luie
bro6cu, für bie rcd;tfertigeubc guab, ai^ beuu tl)ut bi^er ,l'utf)er.
^JJtartinu§. 10. äßen S. 3of)au. ber teuffer I)ette geleret, hüii
hie furctjt Incrc et)n aufaug ber pufj, ^0 folget brumb uit, baö bie v>
pu^ an ber furdjt auljctc''.'-^
Sl^arifj. 3)iBcr artidel ift offcntlid) ^rrig uunb Ijonfprcdj Ijuu bie lere
(il)rifti unh fetjui^ öorlaufferö, burd; beu gct)ft eingeben.
^on bcr klirrt
^JJUrtinuy. 1. 3)ie fünft Iju T6ct)(^tcnn, ba öiJ3f}er tuljr geleret 15
fetju, bcn fanb |clen, ha^ ift, alle funb crforfd;cn, famlen unnb
beloicgen, ^u madjen ctjun rctrt, ift e^n unnutj !unft, ijn elju fünft
Ijuöor^toetjflen unb öorberBen bie feelen.*
^Pori^. iSi^er ortidcl ift falfdj, uud;riftlidj , fpeltig unnb ber kljdjt
,]n nal), iüild;e ha ift e^n fünft, feelen 3U gett)t)nnen. 'm
^^Tcnrtinug. 2. ^ie Beljdjt, hie iijt gefd)id)t f)el)mlid) \)n elju
ol)r, mag nit er)üe^^t loerben qu^ gotlidjcm gcfelj, unb fie ifttior=
tjeljtten nit gclüe^en.*
5parif3. 2)ifee5 orticfelö erft ftud ift falfdj, qu|3 onn luiffcnljcljt bey
gotlidjen gefee^» gefagt, ha§ anber ift freöelidj gefec^t. 2.-.
^3Jcartinu». 3. S)er geljftlid; gefprcdje ift gott allelju ,ju offnen/'^
4. 60 man l)I)c mu^ Bel)c^ten be§ I)ere,]en i)et)nu
lidje funb, follen bie menfdjen nur I)cljd;ten,
bie cijuB bollen toillen^ finb l)nnfe incrd ge-
toe§cn." 30
5. 5i)ie funb tuibber hie Icc^tenn c,^tt)el) gcpott foll
mann fdjled;ty üon bcr bel)d)t tljun.''
* ©iljc, lüili^e buOen finb ba§.
1 guug C 2 lüitc^cii Al> lucld)eit C ludcfje D 4 bunt! l) " 0 bcn D 7 fvcuelid) l)
9 ^oomicäl) 11 aubcbc 1) 17 lüoocflcu I) '20 naä) (' So „©i^c, loiWjc luibcii
fiiib ba§." fe'^It D
«) a^fli. m. II ®. 371. >>) a^gt. a^b. ii ©. 370. =•) %t. »b. i ®. 570.
*) a^gt. a^b. II ©. 645. etl. Erl. 1. c. vol. V p. 82. ') aJgL a3b. I ©. 521. VI 0. 177.
•••) ^gl. a3b. VI ©. 102. ') $ügl. iBb. VI e. 104.
Gin ®egeu=Urt^ci( STodor Sut^er->. t^c^u^rcbc 5ppipp SMonc^t^onö k. 1521. 279
5pari§. (Jtju ic^licf^cv bißcr bvcijcv ift 1)1111113 ijiu ijlalübcii uiib tcijlct
btc bctjc^t unifjriftlicfj.
"jlJlartinuy. 0. Xcr mcnid; foll \)n fcljiicti luctj \)m für ucmeii
ju beicfjtcn bie tcglicf;c funb.^
5 ^^ariB- Xt§ tüibbcv rabtcun, bic n)ct)t cö angibt, c;5 )elj lioniicffent}el)tt,
bic tctjticf) fuiib 311 bcl)rf;tcn, jcljgt [ic au ein ircnclcn miit, ^ciicfjt vom guten
U-icrtf, bavumb ift fic idjcblic^.
^JDlartinnS. 7. äßtjr tücrbeu nit gcrcd;tfcitigct burd) meid,
burdj puffen obbcv Bcljc^ten.-
i" '-iHiriB- XiBcv avtidel, %o man rebt tum guten luerden, bie bcn glalubeu
Gt)vifti nit anß fdjtieffcu, ift Ijrrig uub uoradjtig bcv pufe unb beljdjt uub
lüibcr bem ledjten norftaub gotlii^er fdjritft.
^^ott bcr 5(bfohitiou.
^Jlartinui:. 1. 2)ie aBfolutio ift frefftig, nitbarumb, ba^' fie
15 gcfd)id)t, fic gefdjcbe imn Uiem fie mag, er l)rr
übber t)xx nit, Bouberu barumb, ha5 t)i)i
gletübt linit.-^
2. ©letnb fcftiglidj, ba^:> hu fetjeft obfoltiiit, ßo
biftu geiüiBlic^ abfotüirt, ey fei) umb bel)n
20 rein, luic cS mag.*
3. äßcnn e§ niuglid; n)ci-e, bah bcr gcpcijc^t nit
Iicrctüct ober ber priefter nit crnftlic^, fonbern
fdjimpftid; abfoloirt, fo er bod; glelnbt, er fei)
abfolöirt, ift ex tnarlid) abfolDirt.^
25 ^^ariß. £iBc brel) artidet nad; mel)uung l)f}reä fdjrcpber-^ fiub falfc^,
und)rift(id), unlDiffeub uub ungemcB beut rcdjten uorftüub Ijeijliger fdjrifft gc=
fe^t. Unb bo» er fagt: 'Sie gefdjet)e uon lueni fic mag, er ^rr obber l)rr uit\
unb bah bo folgt: "^lit ernftlid), Bonbcruu fdjimpflid) abfottiirt', fiub fie bcu
Öfjrifttidjcn oren uuteljbüdj, fpotten bah Sacrauient ber pu^ uub fiub ent=
30 gegen ben fo^nngen bcr gcmel}nen ßonciüen.
531artinu». 4. ßljnn iglidjcr priefter fotl aBfoIinru öou pelju
unnb fdjulb, obber er funbigt.''
$Part^. 2)ifecx ortidcl naä) mc^nnng fcl)n^ fd^reljbcry ift falfd) iiuub
h)ibber ben braud) uub lere ber gemeinen 6f)rift(i(^en fird^cn tjnn bcn bingcn,
3-. bic bah Sacrament bcr bu^ betreffen.
1 „5|Jattfe" fe^lt ABC s rtcrc^ D 12 ben 1) gcjdjrifft D 23 id^implid) Aß
25 ^^ter AB itct C 34 lere nad^ bcr jneinung ^fjriftlid^cr D
>) Sgl. 3?b. I e. 322, ed. Eil. 1. c. vol. V p. 189. ^-) Sgl. m. I <S. 542. 544.
•■') Sgl. '^b. I g. 5i»5. ■•) Sgl. Sb. I ©. 328. VI 3. 17t; f. eil. Eil. 1. c. vol. V p. 193.
') Sgl. Sb. I 2. 323. VI ©. 170 f. ed. Eil. 1. c. vol. V p. 194. ') Sgl. Sb. II ©. 161.
378. 423.
280 G'in Urtfjeil bcr J^cologen ,^u "^ax'n über bic l'ef)vc S^octor yut(;cra.
SBon bcr gcnußt^uung.
5[Rarttnu§. 1. (Sott norgidt unnb aBlcft aU3Cl)t umbioiift bic
funb, fobert ni(^ty Hon un^ baöor, benn baö tüljr ()l)nfurt luol
lc6cn.^
5Pari^. 2)iBer artidtel ift öonn ber me^nung bcr I)ct)l{gcnn Icrcv ficmbb r.
unnb Ijcuc^t bic glelnbigen burd) cl)n et)ttclc, ncrviidjc öovtraUicn öon fcfjulbigcv
gnugtl)uung für bic funb unnb ift fc^rifdj.
9iüiu.7,i8. 5Jlai;tinu§. 2. £ieö %po\ttU metinung ift: 6c^ulb unb )jcijn
|u gleljc^ auff I)oren.^
*ui. 51,18. 3. S)er $]3ro|3[)et öorbampt mit Jniffen unb luilicn lu
bie met)nung boren, ^o bic gnugt^uung Bc1üc=
ren, ha er fagt: '§ettiftu cl)n opffcrt gcinolt,
^0 !^ctte iäß geben, aber tjnn bem opffern ()aftu
!et)n gefallen'.-'
»Jtcf). 6,Gf. 4. S)et ^rop^et 5Jlic§eay fpottet l)f}r, bie burc^ 15
h)erd tüoKen gnng tf}un.*
5|Jatt^. S)er crft arttifel bt^cr brcljcr ift f]onfpretf) Jüibber 6. ^^aul.,
bcr anbcr toibber ben |}ro|)f)ctcn, ber britt Iniber 9Jticf)eam, unb finb aEe falfd),
uni^riftlid) unb (efterig l)nn ben tjcljUgen gel)ft.
5Jcartinuö. 5. ös runten etüd), bay burd) frafft ber fc^luffcl -'o
borgeben Jnerben bie ftroff, öon gotlic^er gcrei^tidEetjt erfobbcrt:
bay gtctüb iä) nit, baS iuar fei), unb tuirt nimmer bclüctjft tucrben.^
$PariB. S^ifeer articfe(, bart)n er (cug!t, bay bnrcf; fcf)(uf)c( macfjt bie
ftraff, bon gotlirfjer gcrcc^tic!cl)t erfobbcrt, Horgcbcn tücrbcn, ift falfcfj, crgcrlidj
unnb abbrüchig bcr fcfjtuffel gctualtt, unnb, ba er fagt: '2^) gtelnb nit, haii -'••
toar fet), luirt auc^ nljmmer bcUictjft', Ijcljgt er an ct)n frcbcl unb bormeffen
gemutt.
5)lartinu§. G. 6§ ift cl)n gctidjt unb loß gefj^tüct^, bay ettlid)
fagcn, bie tüe^l ber priefter nit U)cl)fe bie ma^ ber relu bcy bel)d)=
tenbiy, bcrf)a(ben er bittcicfjt nit ^0 biet pn^ auflegt, al^ hie ^
gotlic^ gercd)ticfct)t fobbert, ha^ barumb nott fet), ber gotlidjcn
gcre^tidel)t gnug Iju tl)un mit el}gcne )ucrd obbcr mit obla^.*^
^pariB- Xißcr artidcl ift falfd), bcm braud) unb lere bcr firdjcn cnt=
gegen unb borlamljt bic puffertige gcnngtfjunng.
6 öotfrauhjcii 1) 11 gnugtfjung AU gnugt^ung C 12 opffcr 1) 1:5 f)ct irfjtä D
IS ma^iam D 21 gercttidc^t AB 22 Üitücifet U 24 gevcc^tWeljt AH 29 iücijjt D
:J2 eigenem D 33 fiaud^ A ©ie'^c oben ©. 262 cngcgcn D
1) ä^gl. Sb. I ©. 245. ■') ^gf. «b. 11 ©. ;)78. ') SJgl. 33b. 1 ©. tJ7;j.
*) 23gl. 3?b. I ©. .538. «) äJgl. '^h. II ®. :37tJ f. ') W- '-ob. I <5. 550.
G^in ©egemUrt^cit Soctot Sut^crs. ©c^u^rebc 5ßf)ili^p ÜJIeCand^t^on» jc. 1521. 281
^Jcarttnus. 7. Xic ftraff, burcf; railcfj gott ftraffen luill btc
fuiib, mag bind} menfc^en obber 33ap[t nit lun-taifcn lücrbcn.
'•pariB- ^i^n axtidd i[t entgegen, nnc^riftlidj unnb fpeltig bcr gctuolt,
öon (itjrifto bei* tircfjcn ge6cn, unb jc^merft nacfj fe^erelj.
5 ^tjf^cr 9??atcrt) toirt ^ut^nn ctjn nrtirfcf Müh bcn fncraiticntcu
i)int gcmci)n.
^Jtartinuc^ 8. 6§ tft cl)n fetcriid) mcljnung, bic ba lerct,
haz^ hie facroment beö nctDcn teftament§ bte rec^tfcrttgenb gnab
gebe bcnen, %o nit e^n rigcl furftecfen, ^o e§ bod) unnuiglicf)
iij ift, ba» Sacramcnt geben, benn nnr bte fdjon gteiuben nnb lDir=
big fct)n.^
^ari^. S)tBev artitfet ift falfc^, ficDel unb üormefüc^ gefegt.
^on bcnen, ^k C5nm Sacranient ge^cn.
^Jlartinuc'. 1. G^n gro^ unb fc^cblic^ t)rtum ift ha^:^. ßo
1-' ijemanb tmm facroment ge^et be§ uortralüenB, ha-j er gcpeidjt,
baC' er l)t)m !ei:)ner tobfunb Betuuft, bai er fet)n gepetle unnb be=
reljttung gefprod;en ^at: alle bi%c cffen unb trincfen X)i}x Dor=
bamni§.2
^^ariB- £iBer artirfel ift un(^riftli(^ unb al^u fef)er f)t)nber(tc^ an
-" fc^ulbiger beret)ttung, baS facrament .^u empfat)en, unb füret c.jur t)orc,itt)cljf=
lang unb ift luibber bie (ere 8, ^auti. -^uc^ bie gletobigen l)nn folc^en t)or=
tratüen fdjIieBen nit auß gotti§ 6arm()erlncfei)t.
D3tartinu5. 2. Sie prufung, ba mit ber menfd) feijun funb
crforfc^ett unb Oetoigt, gef)ort nur ^u ben groben, I)arttcn liür=
-5 ccf}tern bi^c'a facrament^.^
^^ari^. 2)iBer articfet ift freoe(id) unb PormeBÜd) gefetzt, undjriftlid)
unb crgertic^.
!öon ber geniif^^eljt ber gcfjaDtcn liebe.
9Jcartinu5. 1. S)ie S^l^eologen (eren ubel, ba fie leren: 'äl^ijr
3'j n)iffen nit, Inenn tntjr fei}n t)nn ber tiebe'.*
^^oriB- S;iBer articfel, %o ba^^ tüirt öorftanben, alB ber glan,ib nit
gclüiB IneijB baoon, benn bißer fd)ret)ber rebt, ift falfdj, abftimmenb bcr l}cij=
ligen lerem unb bem rechten Oorftanb ber fc^rifft.
2 mefd^en D 5 jü gct^an D 8 teftatnet§ C 9 gebt C bo U 13 Sa= 11 mcnt Al>
14 .unb" fe^tt C 21 fant D
0 23gf. 555. I ©. 544. VI S. 17^3. ed. Eil. 1. c. vol. V p. IGÖ. -) iBgl. 23b. I
©. 255. 264. 330 f. ed. Erl. 1. c. vol. V p. 197. =») 23g(. Sb. I ©. 332. *) S«gl.
S?b. II @. 578.
282 Gilt Urtl)ei( bct Kjeologcn ,^ii 5))ariy übn bie Se()vc '3)octor Sutt)et#.
53laitiiiui5. 2. .^iitt ]id) cl)n iglti^cr ^.I)riftcu, bivo er iiit etiua
ungctüife fei), ob fetjnc \vcxd gotte gefallen: beim luer nl^o 5h)e\)f=
feit, ber funbtgt, Hüvlcitrt nl(e feljue lüevct' uiib er6el)t ttoi'=
gebetiB.^
^4^Qi-i^. 3)if3er rabt, 311 vcbcii tum bcr gelulj^Ijeit, luie bvobcn gcfngt, r,
ift freDel, fd^cblid) uiib uitgeiticf] bcr ()cl)ligeti fdjrifft.
il^ou bcu 6unbeu.
^JJiaitinuy. 1. 3)er red)tf eitigc fuubigt inn nllcn guten
tüciifen.'^
2. ^^JlUc gnttc Juerc!, nnf fö befte gct()an, finb teg- 10
liä) funbe.-'
$Pari§. X>i^c articfct finb bcljbc falfrf) nnb bcn (?f)viftUdjcn oren un-
Icljblid) nnb dovlcnnibbcn bie guten iücrd.
''JJhutinuy. 3. T)a§ \v\)X nit nlljeljt pu^en nnb unfj bcffcin,
ift elju Infter obbex gcpvcdjen.^ i.'>
5pari§. 2)i^er artitfel, f30 fern 'ber gepred;' t)el)fe 'funb' ober 'fc^ulb',
tüie hk meljunng beö fd}ret)ber§ Uni, ift falfrf) nnb unbornunfftig nnb aufj
ijrrigeni Uorftnnb bcr fd)rifft gefegt.
^JJlartinnij. 4. 2)Q§ ift aller tubfnuben bie aller toblidjft, fo
l^manb gleiübt, er fei für got nit fd;ulbig an toblid)er, lioxbam- -"
lid)er funb/^
^4-^1 ri^. 3)i§cr artidel ift falfrfj, uud)riftlid) nnnb füret Ijur noijlueljf^
luug nnb fdjuiedt naä) lelieret}.
''JJtartinuS. 5. 3)ie Xl)eolügenn, bie nad; l)l)rer regel leren,
lüie teglirf) funb Hon toblidjcn gcfdjcljben finb, luoUen anff^ öor^ -••
bcxblid)ft hie geiuiffen ber meufdjcn füren Ijur nnfinnidct)t.
■^^ari^. T)i^er artidet ift nerrifdj nnb luirnu'f^lidj gefctjt, bcn l)et)ligcn
lerem Iju nalj, nnb, l)nn beni er für lucnbct, hivi bie tcglidjcu funb nit fcljcu
oon ben toblidjen unterfd)eljben, ift er teijrifdj.
'iSoM bcn gc)jottcn. 30
'■IJiartinuy. 1. Äu'r bo Icugcft, baö unf^ got l)ab nntnoglidj
biiig gcpottcn, ber tl)nt übel, nnnb luer fagt, ba» hau falfd; fetj,
tl)ut mel)r benn nbcl.*
2 90t D 18 ucvIcm'Dbcn C 1(! Ijctjfet D
») 5Ö9I. 3^b. II e. 40. ■') iüg(. iBb. II 8. 41(i. c.l. Erl. 1. c. vol. V p. 217.
=*) %l. 33b. I ©. 322. 428. VI ©. 170. 190. ed. Erl. J. c. vol. V p. 220. *) %t. S3b. I
©. 049. ^) aiigr. 33b. VI S. 10:5. «) 5üfl(. m. 1 ©. (»49. VI @. 177.
Gin 6)egeu=UttI)ei( Xodox Sutf}er§. Sdjii^vcbc '^Ujilipp aJlctandjttjonö jc. 1o21. 283
5pari§. Dt^cf aittdtel i[t crgcvlicf;, uud;ri[tlicf; luib BcrudjtiQct bic
6f)i{ftlicf;cn gcfc^, uiib, qIb 5(ug. fagt, ift er Icftcrig t)u got.
^Fcartinu». 2. 5lUct)u bic ijtucl) leljteu gcpot 'JJtüli lucrbcn
Düii uiemonb, tüte f)el}lig er felj, erfüllet, hie aiiberu alte er-
5 füllen fie, aber ijun bljBcu Ijlneljcii Blcljbeu fie frfjulbig iiiib fun=
ber: beim fie erfuttcn iiictjti? ijnii ben fetbeu.^
$Pari§. 5)iBer artictet ift l)rrig, uncfjviftlid), ijttn h^w gcfe^ umib gefclj
gebcr lefterig unb ben ^et)ligen mipietig.
^JJiartinug. 3. 5lllc gotti» gepot finb nicljr barumb gcfeljt,
lu haä tüelj^cn follen bic borgangen unb tegcnJüertigen funb, benn
bay fie bie ^utunfftige borbieten. Sintemal ©anct. '-pauluy fagt:
'Siurc^y Qcfe^ ^aben hJtjr nit mel)r benn erfcntni§ ber funb".'-^ Kbm. 3,20.
5|3ari^. 2)iBer artidel ijm erften ftucf ift falfcfj, frebclicf; unb on gvunb
gefegt, haö anber ftuct, hivi, \vk 5. 5^hui, fagt, 'burcljy gefe^ 2C.\ ift l;irig, bcm
15 gcfe^ unnb Souct. 5pauli^. meljnung entgegen.
^JJlartinnc^ 4. 2Bei)l beut menfrf)en, ber bie liebe Ijatt, !el)n
gepott nott ift, §0 Jotjrt l)nn beut gcpott, '2)u
follt ben fel)ertag l)el)ligenn', nit ttterc!, §on=
bcrnn rüge gepotten.'*
20 5. 2)iB britte gepott, '5)u follt ben feljcrtag I)etj-
ligcnn', ift auffgeljaben, t)a alle ge|)ott ben
bol!omen ßljriften finb auffgel^aben: benn
'bcm gcredjteu ift tcijn gepot gefe|t'.* i.^im.1,9.
6. S)cn onbol!omen, ben \)i]x altter menfd) nocl)
25 nit gctottet ift, ift not, bav fie mit beftljmpten
iücrtfen, rügen, Jüclj^cn geübt lücrbcn, ai^ mit
n)acljcn, faftcn, beten, ^ud;tigen unnb, ber glelj-
c^en, ha burd) fie fommen mugen Ijum Ool=
!omcu beö l)nnluenbigen mcnfd)en, unnb, luenn
30 ber leljb cafteljet nnb ijun untertl)enicfel)t bracljt
ift unb bie bofeen begirbcn gctottet, baS al^
benn bic felben ubungen auffl)oren nnnb %o
bicl ioenigcr lücrbcn, ^0 biet ber Ijnnerlidj
menf(^ ^u nt)mbt, feo gar, ba§, iüo er bollomen
35 lüirtt, follen gar alle abfallenn.'''
^-^ari^. (^l)n iglirf^er bifjer brel)er articfel ift auf^ l)vrigem Innftaiib bor
fd^rifft gefegt, biEid) l)m (ioncilio Iju 'Men loibber bic iöcgarben furluorffcn
unb ift te^rifd^.
11 uorBictc AH ücrtictc C berjjictcu 1) 14 Qcfci] 1) faut 1) lö faiit 1) ^ouIu§ C
^5aiUt 1) 25 „fie" fctjlt 1) :3f; l)cbtidjcr 1) :J7 Uerlucrffcit V
') ajgl. 23b. I ©. 515. ^) üögL S5b. I ©. 39«. ^) a^gl. 33b. 1 to. 43(3. *) iJgt.
cbciiba. ») %(. 58b. I £. 437.
284 Gilt Urtt)ci[ bcr 2I;eoIogcn ,]u ^atiö iUicr bic Sefjre S^octor Siitf}efi;.
2^on bcu (Sunngclift^ctt Siebten.
OTcuti,.r.,39. grtarttnug. 1. S)a§ tüortt (^^rifti 5Jtatf)c{ 5. '2ßcr bid^ fdjlcdjt
Köm. 12, 19. a n ben vcdjtcn BadEcn ?c.' itnb baä^loma. 12. *^sr foUt cuc^ nit fclb
öorte^bingcn, aller Ueliften :c.' 6inb nit rebtc, alü ha gcfel)en
tüerben Oicl 2f)eologcn Ijrrcn, t3onbern finb gepot.^ 5
5poriB- ®iBcr nttic!cl ift fntfcf) itnnb bcfcfjtoccrt nllju fcf)cr bn§ ß^nftlidj
gefe^ unnb ift tüibber bcu xxc^tcn öorftanb bcr l)Cl)Iigcn fcfjnfft.
5Jlartinit§. 2. 6§ t[t benß^riften öorpotcn, für bem gcricfjt
\)i)x rec^t ^u f 0 bb er nn.2
^ari^. ^ji^er articfcl ift falfcf), ergcrlid) bem gotütfjcn uiib uatur= lo
licf)cm rcc^t abftl^mmig.
5Jlartinu§, 3. 2Bet)l eljn 6f)rtften nit foll lieb tjoBcn bie
^ct)tltd§cnn gutter, brumb foll er nit nmB fic fcfjh.iercn.''
^ari§. S)i§er artidtel ift Ijrrig ijnn fitten unb fdjmeclt nnd^ !cljerelj.
DJlartinus. 4. S)en ^nbcn ift lutgelaffen ^n fcfjiuccrcii bic i'>
h)arl)ct)t naä) l)l)rem lüillcn.*
^ariB- S^ifeer artidet, ^o er öorftanbenn tüirt, bfiy 'Ijugcloffen' fclj f3o
niel ai% '^l)mli(^\ ift folfc^, bem gotlid)cn gepot iniber unb elju allt l)rtl)um
bcr ^uben.
S5om i^cgffciijr. .0
^JJcartinug. 1. 2)ic ganl? l)ct)lige fi^rifft l)nt gar nidjtS nom
fcgfclur.'
^^ari^. 2)iBer artidet ift falfc^ unb mcl)rct ben ^rtl)um bcr ä)'albcnfcr
faft fef)er unb ftrct)ttet tnibber bie meljuung ber l)et)ligcn lerer.
^J^artinuy. 2, iiv fil)et nid;t, nl^ fei) e§ bemerb, bay bie 25
feelen t)m fcgfetücr au^er bem ftanb fcl)nn bcy öorbienfty obbcr
bcr |uncl)menben liebe.''
^ari§. 2)ifeer artidcl ift falfc^, fret)clic§ unb nndjriftlid) gefeilt, unnb,
l)nn bem er furlüenbet, bie feelen \)m fegfetnr fel}n au^cr bem ftanb be§ bor=
bienfty obbcr lmnel)menben lieb, ift er irrig pm glatnben. mo
5Jlartinuy. 3. Gö fi^ct nit, ai^ fei) cS bemcrb, bay bic feelen
l)m fegfelnr gelüi^ unb fieser fetjn t)^rer fclideljt alle fampt.'
5pari^. S)iBer artidcl ift falfc^ unb Oormeffcnlidj gefeüt, unnb, l)nn
bem er furmenbct, bie feelen l)m fcgfelür fctjcn l)t)r fclicfcpt nit gctnif], ift er
luibbcr bic trabition bcr firdjcn unnb lere ber l)cl)ligen. 35
3 ;,bo§'' ^if)U D 25 nid^t§ I) 29 fe^en D
1) 939I. Sb. I £. lill». 2) %(. 33b. I ©. 513. •■') Sg(. m. I ©. 435. *) ä^öt.
33b. I S. 4:^5. •■) iBgl. m. II ©.323. «) 5Bgl. 5Bb. I ©.'234.562. ') 5ügl. »b. I
<B. 234. 564. II 2. 101. 426. cd. Erl. 1. c. vol. V p. 236.
©in ®egen=llrt§eil Soctor 2utt)et§. Scf)u|vebe P)Uipp Ü)Jetanc^tf)on3 jc. 1521. 285
5Jlartinu§. 4. S){e feelen l)m fegfcJür funbigen on unterlaß,
fjo lang fie bte pet)n lücgernn unb rüge Begcxixit: beim fie fliegen
ha§ t)!^re me^r benn gottit^ luilten, ba§ tft tüibber bic lieöe.^
^^ari§. SDi^cr nrticfel ift faifcf), undjriftücf), bcn feg fectenn feu na^c
-. iinb fe|rifd).
^)}iartinu5. 5. 2)te unüolfomen gefunblje^t ober iitbc bc§
fterBeuben f)att mit fid) et)nn groffe furcfjt,
unnb Bo Diel groffer, ^o öiet flektier l)t)ene i[t.-
G. S)ie pel)U beB f^egfeiur^ i[t ft^recEen itnnbeut=
10 fe^en für ber f)el(e utib öorbamiü':;.-^
^QriB- 2)iBc alle be^be articfet fiiib faifcf, freOelid) unb oii gruub
gefeit.
5)tQxtinu§. 7. 6§ ift gteUiBHcfj, boy hie feelcn l)m fyegfetüv
für entfeljcn nit luiffen, l)nn tüac^ ftanby fie
15 fe^n, öorbnmpt obber felig, \]a e§ biinrft fie,
lüic fie i^t nl}ber gcljn ijun bie l)cll unb öov=
bamni§.*
8. S)ie feelen l)m ^egfeinr fnlen nicfjty, benn nn=
^eben t)§r Uorbamni^, on ba^ fie nod) nit
20 futen bie pfortten ber t]elle f)l)nbev i)l)n Im
gefrfjtoffen.'^
^Pori^. S)iffe QÜe be^be artitfet finb falfd), bcn Gfn'ifttidjen oren nn-
(et)blic^, muttüillic^ unnb unUornnnfftig gefeilt unnb beut ftanb ijm fegfelur
|u na^e.
25 5[)lartinu§. 9. ?t((e feelen, bie l)n^ fegfelnr faren, finb un=
öolfomens glaubend ober gefunbliel^t, t)a fie iourben and) nit öol=
tomcn burd; ablegen toaBerlel) pc\)n, ^o nit |uüor bie funb, ba§
ift, ber unOol!omcn glahjb, r)offnung unb lieb, Innrb Oon ijbn ge=
nunnnen.'^
30 5^0 riß. Tißer articfel ift l)nn alt fet)nenn ftucfen falfd), freOclidj gefetit
unb beni redjten Oorftanb ber fc^rifft abftt)mntig.
^on bctt gcmctjncn G^onctlüv,
^lartinus. 1. (5§ ift unf] nu elju loeg gemad)t, l]u lel)nien bie
madjt ber Goncilii unb frei) Inibbcr Iju fpredjen l}l)ren geübten
35 unb 3U ritzten l)I)re faljungeu.''
14 „für" fehlte cntj^en .V15 ftanb 1) 27 abtegung 1) :J0 ieincnt C gcfe^ C
■) SBgl. $8b. 1 S. 2U. 502. VI ©. 178. od. Erl. 1. c vol. V p. 23(;. ^) 5ögl.
58b. I ©. 2:34. 554. ed. Erl. 1. c. vol. V j.. IHO. ^) ^ügl. i^b. 1 e. 505. *) 9]g(.
S3b. I e. 505. ^) äJgl. cbcnbn. •') 5l5g(. 5Pb. [ S. 559. ') 33gl. S8b. II ®. 400.
od. Erl. 1. c. vol. V ].. 21:5.
28G ^in Urtf)eil ber J^cotogen ju sparte über bic Sc^^ve Soctor £ut^er§.
5pariB- S^iB^^' attirfcl, ^o fct)n i(^rel}Bcr mcljnet, @§ fclj lUjmtit^ ein
igütfjcm Iriber fprcctjen ber gctoalt cljutj rerfjtic^affcn Gonciüi, ijnn ben fadjcn,
bie ben glatüöcn imb fttten Betreften, tft er fpelttg unb !e|rif(^.
5}^artinu§. 2. 3)ay iftgelri^, bn§ unter ben artitfeln ^oI)Qnn.
.*OUB obber ber Sememen öiel fc^n fc^lec^t hit oKe 6f)ri]tlic^ften t>
nnb Guangelifi^, h3il(^ nucf) bie gan| ©"^riftenl^e^t nit moc^t t)or=
bantncn.^
5pari^. S^t^er articEel, ^o er rcbt bon ben borbamptcn articfcln, ba=
Don biBer f(^re^ßer Inill, t[t er iaiiä), nnrfjriftlitf) nnnb ben I}cl)(tgcn ßonciüiö
^u naf)c. 10
5Jtarttnu§. 3. Site |triecn arttcfel, '6a ift ct)n eljnige, f)el)l{gc,
6^rtftlid)e ürc^e, lüitc^ tft btc fantlnng ber auBertoeleten', 3tent,
'bic ()et)lige 6^riftli(^e !irc§e tft nur e^ne, h)ie nur eljnc |al ift
ber au^ertüeteten', bie finb nit ^ot)anni§ .^u^, ^onbern ©. ^Äugtt=
ftini fu|3er ^o^annent.^ ir.
5pari^. S)iBer articEel noc^ ber |)uffitcn me^nung ift felfcf}(ictj 6. ?Iugu=
ftino Iju gef(^rie6en, ober bic artictct, 3U reben tion ber ftretjttenben tirdjen,
t)on lüilc^er QÜ)ie gejagt tDirt, ftttt !e|rifcf;.
5Jtartinu§. 4. S)cr artidtet, 'hie |lr)o natur, @ot!^el)t nnb
^JJienf(f)el)t, finb etjn 6()riftu§^ foll öonn ben Gfjriften ^n getaffcn so
Itjerben, beffe'tbcn g(e^cf)en aud) bcr/^Itlc ntcnfcfjcnn tucrcf toerben
l)nn ^h)et) tet)l getetjllt, ha?- fie finb enttlneber gutt obber bb^.
^ft ber menfc^ gut unb lüirctt, ^o tf)ut er gut», ^ft er Bo^e nnnb
tt3ir(!t, %o tf)ut er Bop'.^
^^ari§. S)iBer articfel ift falfc^ nnnb au% on Jriffen ber rerfjten Xf)eo= 2r,
logie gefeilt. %bn ber erft nrticfel, nentlii^ '^ie l^tno natur k.\ ift felmfrfj,
2^'er anber a6cr, ncmlid) '^lle tncnfd)cnn tnertf k.\ fdjinccft nnrf) fcljcrcl).
^ott ber Hoffnung.
^iartinu?. .^offnung fninpt nit au^ norbienftenn.''
5pariB. ^iB^'^-' avticfel ift falfd^, füret lutr novmeffenI)cl)t nnnb ift un- :w
gemeB ber l)e^ligcn fd)rifft.
2 be3 1) 4 3o^annc§ (' 5 aücv D 0 ticvbainmcn 1> 14 3ofliniiP§ ^'
1ö ;3oQnncm 1) ^o ntcirfeü t;
') %l. i^b. 11 S. 279. 287. eil. Erl. 1. c. vol. V p. 215. -) %j,i. $8b. IT ©. 287.
^) %(. m. II ©. 287 f. ■•) 93gI. iiBb. I S. 225.
ein OJcgen^Uttfieit SToctot ßut^erS. S^u^rebe W^^PP 3)letand^tl)onS jc. 1521. 287
S5ott bcr fcc^cr Straff.
53Zavttnu§. 3)ie .ß'e|,ev Horprcnncn t[t Juibbcr ben Iniücn bc§
flct)fte§.^
$|}avtfi. £iBci" avtitfcl tft falfc^, inibbcr bcn tniEcn be§ fict)I{gen flel)fty
5 gefe|t unb [tljinpt mit bem tjvtfjum bcr (^att^arer luib ä^iUbenfer.
3.^011 Haltung bc^J 5(Itcn gcfcc^^.
55lQrttnu§. (^§ mugen adcrlet) "mcxä bc§ alten gcfc^§ gc=
fdjc()cn, t3 0 Cy bic bviibcrlicfjc lieb fobbert unb nit anfi nobt bei?
gefetig gcftfjc^c, l)nn iüilc^em falt fid^ eigner nurf) on jerlitfet)t
i'i nnnb mit öielen Uorbicnft moc^t Befrfjneljben.
^paviB- S^tB^i" articfcl ift fet)nb bem öfjviftlicfjcn gcfet;, bem .^subifcf^en
nnglalrt'6en gnnftig unb tc|ri|(^.
33om frieg ttiibcr bic ^urrfcn.
^attinn§. .Kriegen lüibber bic 21ur(tenn ift gott tüibberftrcben,
1-. ber burd) fie un^er Bü§I)et)t ^ci)m fnd^t.^
^ariB- 'S^'tBci" nrtidcl, l)nn ber gemet)n bovftnnben, ift falfi^ nnb
ftt)mpt nit mit ber t)et)ligen fdjrifft.
^^ou ben 5rct)(jcl)ttctt bcr (^ct)ft({d)Ctt.
^Jlnrtinuv. ^^o" .*i^el^§er nnnb durften tüibberrufftcn bie
20 f5ret)§ct)t, ben get)ft(icfjen perfonen nnb gntern gcBen, !an man l)!)n
onn fnnb nnb undjrifttidetjt nit tuibber ftreöen.^
$parife. 3)i§cr articfel ift falfc^, nncfjriftlid), fpettig nnb Dortef)met bie
get)ftlicf}e frel)f)el)t, Inecft anff nnnb ftoret ^u bcr t^rannifc^en und)riftticfel)t.
2^ott bem S^cijcn iuittcu.
25 53iartinu§. 1. 2)cr grct)iinl ift nit cl)n ^err fet)ncr Inercf.*
^sari§. S)iBer articfel ift fa(fdj, ben t)el)ligen lerern nnnb allen fitt-
liefen (eren loibber, mit ber ^JJlanidjer l)rtt)nm ftljmmcnb nnb ift feljrifd).
* 0 '^oT;, bn§ Brent.
13 Söon D 20 guter I) 27 Icvcrn f
•) m%L '^h. 1 S. 024. Pil. Erl. 1. o. vol. V p. 221. -) ^(\l. i^b. I S. r,:J.5. ed.
Erl. 1. c. vol. V i).222. ») UJgl. iBb. H ©. 220. ••) iifll. i^b. II 3. 424.
288 6in Urtf)ei( ber Kjcüloflcn 311 ^nri§ übet bie ^c^^vc ^Doctor Cittf)er§.
5J^aTttnu§. 2. 3)ie ©op^tfteu fc^lucljenn öorge6eu§, ha§ el)n
C[uit tücxd fet) gan^ bon gott, boc§ nit gen|li(^.^
^part^. 5r>t^er ortitfel ift ben ^etjltgen lerern |u na^e, bie l)()nn fc^cn,
^uöor VlrnSrofio, ';Huguftiiui iinnb 3?crnl)arbo, bic er nlf){e |o).il]iften nennet,
nnb, t)nn bcm er fnrgibt, ba§ gut \vcxä fei) gcnljUc^ öon got nnb fcljnertet) •'>
Inel)^ bon bem frel)en linllcn, ift er !eljrif(^.
^JJtortinug. 3. S)er frei) Inilt, Inenn er tf)nt, lrta§ l)nn t)()m ift,
fnnbigt er toblic^.'''
$pari^. S)i§er artitfel ift ergerüd), und)rift(ic^ , l)rrig t)m glatnben
nnb fitten. w
^JJtartinuy. 4. 'S)er frel)e Voilte bor ber gnoben taug ni(J)t§,
benn Iju fnnbigen unb nid)t ^u puffen." (&^ ^^luguftino bc fpiritu
et litt.''
^pariB- 3)i^er artitfcl, ^0 er bnrrf) bic gnnb borftet bie rcrf)tfertigenb
gnnbe, babonn ber frf)rel)'bcr melbet, ift er l)rrig, ber ^I1kntrf)er l)rtf)um geme^, !'•
fern bon ber i)el)ligeu fc^rifft, borferlid) unb ftutflic^ on^ -iluguftino gebogen.
5Jtartinuy. 5. 5Der frei) Ibiüc on gnabc, §0 biet ftcrc!er er
fitf) ftretft tut Itjirden, %o mef)r er naf)et ^ur ungere(^titfel)t. ?lu^
?(ni6ro.*
^porifj. T)i^n nrticfel, burtf) 'bie gnabc' borftanben, tüie brobcn, ift falfd), w
unlel)blicf) ben Cvl)riftücf)cn orcn unnb l?eucf)t bon bcn guten Incrtfcn nnb ift
nnred)t unb ftuc!lici) au^ ^ilnibrofio getrogen.
3^on ber ^^i(ofo^(jia unb frfjultljcolorjia.
5Jlartinu§. 1. 3)ic ^U)i(ofo|j^ia ^2triftotcliy bon ben fitttid)cn
tngenben, bonberfcrbcn gegen lüurff, bon ben tr)atten unb l)nner= 2.-.
lirf)en tatten ift e^n folcf) bing, ha^ man bem bold nit leren !an,
ift auä) tel)n nu|, bie fd)rifft |uborfte^en. £)enn e§ ift nit me^r
brennen benn lt)ortt grelücll, nur |um gctientf l)n Inortten ertid)tet.-^
5pari§. 3)i^er ortidett l)nn aEe fel)ncu ftncfen ift folfrf) nnb al^ bon
el)nem fe^nb ber tunft bormeftic^ unnb unborftenblid) gefegt, ^0 man rebt bon ».
ber 5p{)itofopI)ia ^^(riftoteli^ , l^nbor l)nn ben bingen, bart)nn er bom glalnben
nicf)t mi^^eEt.
^artinutf. 2. ^llle fittlid^c tugent unb f(^alülid)e fünfte fint
nit hjare tugent nnb fünfte, ^onbernn l)rt^um unb funbe.^
3 im C 9 ergetia^ AB 11 taugt D 15 SJlanic^eer D IG fort D
sogen D 22 jogcn D 26 tobten D 29 aüen D 31 bö D
1) Sgl. «b. II ©. 421. 2) 23g(. gg^. j g. 3591. ed. Erl. 1. c. vol. V p. 225.
3) aigl. SBb. II @. :3(52. 401. 422. De spiritu et litera cap. 3, Migne, Patrol. t. XLIV
Bp. 203. *) Sgl ^h. II S. 401. De vocatione gentium lib. I cap. 2, Migne, Patrol.
t. XVII ^p. 1077. '') %(. 5yb. I ©. 650. «) »gl. ä^b. I ©. 427.
Qin föc3cn4U-tf)eit Toctot 'L'iitf)cr-:-. «djutircbc 'i^f)iüpp i1u1am-f)tf)on-5 jc. 1521. 289
^ariB- -i^tBcr articEel l)ni cvftcu ftitc!, ba§ bic [ittürfjen tugcnt funbc
feljH, i[t ^u orttern, wk bic brobcii^ c^eorttert ift, ha er jagt: "".JlUc tncrd: mx
ber üeBe finb funb\ \)m anbcrn ftiicf, bo? bic irf)an)Iid)cn fünft finb ln'tf)um,
ift er offent(i(^ jai^d).
:. 53uirtinuy. :'.. Xie fdjultl)co(o(\ia ift cl)n fnifdjcr norftanb
ber fc^rifft unnb facramcnteu ininb t)n tt iinf] norjagt bie inare
laiitterc l^eologia.-
^firiB- Xi^er nrticfcl ift faLfc^, frct)c(icf) itnb lioljmutig gefegt iinb
fel)nb ber regten lere.
10 DJlartinU'^. 4. ^nn bcn prcbigten ^so()auni§ laulcri, l)nn
beiitfc^cr fpracf) gcfc^ricBcn, finb ic^ (fpridjt l'utl)cr) me[)r lautter
iiub gegrunbtcr Ifjcologic, benn l)nn allenn aller Iiof)en fdfjulen
Sc^uUerernn crfunben ift obber erfunben mag tocrbcn ijun alle
l)!^ren I)o^en ftjnn fc^rifftert.^
ir. ^PartB- 2)ifeer articfel, ben ^'utl)er fej^t, ift offentlicf) freoeüd^.
^Jlartinu«. 5. 33on ber tiet)t an, ha bie 5c^nltf}eoIogia, bo§
ift, hie triegifc^c Xl)eotogia, f)att angefangen, ift bie 2f)eotogia
be§ creu^iS au^gelcbigt unb allc§ norferet.*
5pati^. 5}iBer articfel ift falfcf), üormeflid} nnb nnOornnnfftig gefeljt
•20 unb ift naf)e bet) bent öorbaniptcn irtl)nm ber bcljcmcn.
^Jlartinuy. ß. Xcn mutluiUcn, bie fcf)rifft tut rcijffen, l)at
bie 6f)riftlic§ fird) nn bei) brcl) l)unbert 3orn erlitten oon ben
fcf)ultt)eo(ogen mit unmeffigent fcfiaben."
!:PariB. ^i^n articfel ift falfc^, nerrif(^ unb büBlr'ict)tifd) gefeijt.
2r. ^JJlartinu§. 7. £)ic fd)ultf)eologen f)aBen fdjledjt gelogen, ba§
"•itriftoteliö fitlic^e buc^cr mit ß^lu'ift^ nnb '^au. lere ubiret)n=
fnmmmen.^
^.pariB- 53iit bißem artidel leugt fein fc^ret)ber anff bie fdjnlt^eologen
unoorfdjampt unb fetfc^lic^, bo» nit n^ar ift, tnic tüoü c« gnugfam erfarn ift,
30 hav lUriftotelic^ bitten l}n tnlen ftncfen mit 0'briftn§ unb ^anlu§ lere ubir
ci)n fummen.
§ic cp Witt r^ct^an aut^ ber artirfcf a\\^ fci)nem ünrf) ber
^aI)i)(onift^cu gcfcmfnift.
^331artinu§. ^nn bem Xionl)fio, ber uon ber l)i)mlifc^en
3-, |)ierard)ia gefc^rieben l)att, ift fc^ir nid)t§ grunblidjcr lere, unnb
1 fittüc^e D :3 bic AH r, 4 C 7 2f)cIogia 1) 10 pvebii^cu D 5oonni§ D
1:} oücn D 20 bcn D S3e^mcn 1) 26 fittiticfje J) &l)rifti D ^;!auU D oO e()rifti D
'$anü D 35 S^iexaä)\a Ali
') ©iel)e oben £. 277. -) %(\[. i^b. 1 3. (iöO. ») UUil. i>b. 1 3. 5.57.
*) ^gl. m. I ©. Oi:l ^j ^-i^l. ^^^b. I 3. OTT. «) 'l\qi. i<b. II 3. 49:!.
2utfjcr§ 5fficr{e. VIII. 19
290 ^'11 Urtf)ett ber Xfjcotogcn .511 -^cixiz- iibcv bie lV()te 2:octot Öut:^er§.
alle fet)n bing ift ticfjtcxct) tjnn bcm fclbcn hud) unnb fixier glel)rfj
ben trclnmen. %btx l)nn bcm budj bcr 'ilJhjftica SI)eoIogia ift er
jc^ebürf), mef)r ^pUtonifc^ benn ß^riftüd), unnb in ßcctejiaftica
^ierardjia fpiclet er mit ':?H(cgortcn, Irilc^y ift et)n ftubium ber
muffigen menfc^cn.^
^Pariß. Sißer ürticfet ift falfd), fret)c(id) unb t)ormeBlicf) gefetzt unb
bem f)et)ügen man ^u nafic, bcv Don gvoffcr fünft f)ocf}6erumpt ift, iüildjen
S^amafcenu-:? nennet ben guttifd^en XHreopagitam , eljncn ^^unger '^mli, ben
aller ^et)ligften unb ben aller berebtiftenu l)nn gottidjen bingcn.
^cr 23cfd)(uf5.
^^^ariß. 2ßt)r öorgcnante 2)c(^ont unb Xl)eologi (}aben bi^ olle§ el^n
longe |et)t beforfc^t unb t)let)ffig angeljcljdjnet , tnac; bie l)et)ligen lerer ftt)r^nn
hielten, InaÄ t)nn ber fd)rifft unb (soncilitC' I)l)rubir üerpotten Jnerc. '^ad)
trilc^em erforfdjcn, hah M]x offt get)alten pnn ber Sorbona, >*oaben mt)r Qnn
ettlic^en ftuden bie unfern bct) p^rem epb beruffen unb oorfamlung gel)alten:
ba ift§ mit epntred)tigem gemutt befdjlofjcn unnb uororttert, |u lel^t t.nm
Überfluß l)aben iüpr epn gemepn Dorfamlung Iju fanct ''JJiatnrin gel)alten, bie
fclben aber mal bep pl)rm epb Porfunbigcn (ajfenn, ba felbft nac^ ber me^,
un^er gert)onli(^enn InepB gef)alten, aber mal epntl)redjtli(^er norinillignng
baffelb gelobt, bcn3erbt unb bcftetigt, loben and) nod), bctncren unb bcftetttgen,
unb, ha?- man fold)y un menglidj (jaltcn foUo, ortternn unb orbencn lopr burdj
bi| un^er urtepl. 2)a§ ift gefc^epenn pm 1521. ;^^ar am funfftjeljenbenn tag
5lprili§. ^u iDil(^er getieugni^ f)aben löir unf^er figel an bk offne brieff,
f^o pnn uuBernn faftcn unb laben ^u eluigent gebed)tntB bel)alten, angebrudt.
9k(^ iüeld^er copepen bi^e abfdjrifft au^ unterm befell) tretnlit^ gebrnrf't, h)pr
Befentlii^ fepn.
.^")ec idi.
SJJartinuv Sut^cr folfjrcbc.
5e^e ha, ^utl]er, fdjrepli mel)r bud^er, gang gen 5parif3 itni^ t)ole epn
par femlen. Üßepftu nu, loer bu bift? ^d) mepn, fic paben bpr ein mal bie
red)te laube§ gelegen,- fulüleftu nodj bie ()odjgclerten l1iagiftro5 noftroy? S)u
bebarffte l)pnfnrt fepuB hodi , fepuß l)ori)epplerB , tepn§ lotterbubenfj. 5tu
fil)eftu, Ina] unßer 531agifter Dormugen, menn fic i^ornig Inerbcnn.
äßolan, \x)av foll id; madjen ^ 5prcd) id), ha^:^ bcr Xed^an bon ^art^
mit fepnen Sopt)iften grobe (^icll fepn, \^o geb id) pl)n nur urfad), hav fic
3 e^riftliic^ ABC 8 «arto^agitom (' 17 fant 1) 28 ^J}lattini Süt^erS D
') 3)g(. ed. Erl. opp. var. arg. vol. V i). 103 sq. iüg(. oud) Erasmi opora tom. IIF,
Lugd. Bat. 1703, epist. DLXXIF. 3|.i. 042. '-) 5ßg(.' aBnnbev, ©pvid)lt»örtev = Serif 01t
33b. II ®p. 1808.
gin @egen4Irtf)eir S^octor ?ut^er?-. Sc^uferebc W^^PP ^IJelnn^f^onS jc. 1521. 291
ex)n atttcfel brauB macfjcn iinb fagcu: Xi^n aiticfel ift talfd), nerrifcf), fretie=
(i(^, iinc^riftlic^, DormcBÜd), l^rrig, fc|;nfc^ iinnb iiuBcrnn ^^Jitifliftn-^ noftriv
^;i nat). älnic- tonnen fonft bie ^ovnigcn lievnu üon ^^nirtB? 5l}ev t)et firf)
funbt oortnutten, boi? l)nn bev fc^ulen folc^ ftnbcr, folc^ n)ei)ber, )oid) naxnn
lüeven! 6ö f)atte mid) l)lic n.ninbcr, luaruinb fid) bie ^-|>i^piften bißC'? buc^üB
Bo fnft fc^emetcn nnb lieBcns nit baib burc^ aEe pveffen gef)cn.
,s5tllff gott, liHiv finb öffentlicher lugen brtinncn, tük ^tl)en fie meQne
liioxt nac^ alle t)t)rem mutlnitlen, nlB inerenB ci)tteU ©inBer bocf! Xa]n ift
bac' nit gnug. 2ßo fie nit ramm finben, micf) ]u leftern, mad}en fic ralx»m
unb nottigen fic!) brinncn, ijuu bcni bac^ fie fagen: ^^lunin l'ntbcr ba-^ mei]net,
tuen er fo Inil, loenn man bil;, alfo, hai- alfo nimipt. Gt), i)l)r groben Gfel
üon ^^ariB, h)ilc^er fprucf) ijnn ber fc^rifft ift nit felu'ifd), loenn man alfo
fic^ 3U if)m nottiget, retnmet nnb nuittnidig ]cngt, Ino man l)l)n mil! äßolt
icf) bod) Woli fagen, ba§ 'JJtofe-? cljn fe^er fei), eben ba er jagt : 0)ot t)at ^pmel
unb erben gefd^affen, fo er bnrc^ ha?" fc^offcn moüt norftelien el)n fdjaff obber
t)erig folpp.
äöer f)at ljl)C folcf)en l)ol)emut get)6rt ober geleBcn, ba^ bie (Jfetl ]u ^mriB
fi(^ felb ben '^pofteln nnb 6oncilii§ üorgleidjen unb tt)urcn mit unöorfdjampter
ftl}rn id)X(t)kn, bie 5(poftelI baben on fd}rifftüd) urf ad) auBgebructt, ge=
urtei)l{et, brumb trollen fie and) fo tf)un:^ \vt)c tootl fie liegen unb Ijaben bie
fdjrifft bnrc^C' raud) loc^ an gcfelien! Xenn bie 5tpoftel f)aben nic^t-^ on
grunb gefe|t, no(^ gel)anbelt. Xocf) ic^ tril t)l)rcn rab ,=|u fel)ner 3el)t melben,
mel)n gei)ft ift nit \vcX)i Pon i)l)n gemeBen, ha fie ben fingen rab befc^lugen,
limrumb fie nit grunb t^epgen motten: unb eben ha5 fie gefurrfjt l)aben, folt
fie ergrepffen, itit rooUenn mpr hai^ nett) -ilpoftotifi^ ej:empeU feben.
©iltt ec^ aber, hiK^ cpn iglid)cr muge ben anbcrn Horbamnen, unnb ift
nit nott, hav er hcv grunb, redjt unnb urfac^ bemepBc, molan, Bo gilt mirB
aud) unb epnem iglic^en, epnem alB bem anbern: ba moUen irpr epn fepn
fpict an richten! &pn iglid)er oorbamnc, oorflndj, norjage, oorbren, tobte ben
anbern, nepm pl)m fepn mepb, fepn finb unb liniv er pat, fpred) barnad), mie
hk öoc^geterten Don ^^ariB unB Icrcn, G5 fep ber '^Ipoftct erempel: bk paben
auc^ on angepepgt grunb unb urfad) gepanbetlt, fep gnug, ba^i pl)n fo gut
buncfe. Sauet [)abt, ppr l)oc^gelcrten oon ^4-^üriB, bauet i]ab, .Üunig }}xani:, oon
fyranctrepd), ba^ bu ber merllt mit Bo biet toften fold) lerer ernerift.
9Ui ic^ mit be§ nctoen '^Ipoftolifc^en (vrempelv unnb ^Innififc^en rec^t?
auc^ brauchen unb ',um erften eben an ben felbcn nemen '^(pofteln unb terernn
öorfud)en, tüil aud) epn urtcpll ubir fie ftellen, luie mic^ bundt, on grunb
unb utfac^, unb foU haz^ fepn.
a nac^ C 8 aüe" i> H bif; 1) ßfetn U IG inia f tjvrig D 17 fjod^miit ('
19 ftimm D 22 tretn (' 27 bertciüt (' 29 öcvbamm 1) 3:1 ^Tandf f)n6c, l)^r AU
Sancf i^abe, ix C 35 ncrtrn C
'j Sief)c oben 2. 271.
19*
292 Gin Uttl)cil bct Ideologen ,511 ^^ori>5 ütiet bic Sc()x-e Xoctor Öut^er?.
2)ie .*oot)en fcfjulc ^u ^axi^ an l]l)rcm ubirften teijl, ha^i bo ^et)ft bic
facultet %i}toloQk, ift öon ber fct)el)ttel au bifj aiifi bie öcr^en et)tte( fc^ncc
toet}B aii^fati ber rechten, legten (vnbd)vi[tifd)cn l)clü6t feieret), (Stjne mutter alter
l)rt[)um t)nn ber 6^riftcnf)et)t, bic groffift get)[tt)urc, bic üon ber fonncn be=
jc^tjncn ift, uiib bae rcdjtc l)l)nbcr tl)6r an ber t)cllen. G» ift Dorfunbigt, ba& '•
^u hm lei^tten be^ ßnbc^rtft folten aüe fc|ercl), bic l)t)e gelüCBen finb, i)nn
cl)iic grunb fuppc fummcn unb bic tncttt bortcrben. 5)0-3 f)ab icf) t}m fin ^u
beroetjBcu iibir 'JpariB, bc§ 33a|)ft5, beö rcdjtcu (i-nbd^riftö, groftc ()iirtamcr, unb
antje^gen, ba^ fie erger finb benn ^JJtontani, ßbioniten, unnb tna^ ftc mct)r
fe|er genennet I)abcn, ob gott iüiti: Sic finb§, ber id) (cngift Begerb l)cttc. 10
I)enn ob mein lieber ^^Ujilippui? t)l)n lüoU mct)ftcrlid) l)at geanttnorttet, t^at
er boc^ fie ^u fenffte angcrnrt unb mit bem leljd^ten l)offel ubir lauffen: ic^
fet)e mol, id) mu^ mit bcn potnr cren ubir bic groBcn bloc^ tummcn unnb
fie rec^t tüalbrcd^cun, Sic fnlen fonft nit. -^scf) tüill alber benn nit ou grunb
()anbeEn. ^-^
£e§ !an id) mid) aber nit gnug furlnunbcrnn, toay ftc l)m fin l)aben,
ba§ fie unter ^0 bieten artic!clun beö artidcli? öom ^a|3ftum nit gebcnc!en mit
ci)nem bud) ftabenn, ^0 hod) ben felben, alf3 bcn aller furnel)miften, £t)lücfter,
(5(f, 9t()abinu§, (^atarinu-^, (Collen, Soöo. unnb bic ^)ücen papX)x fi^enber ^u
8et)p^icl^ mit alten ^jopiften auff» alter grclr)lid)ft borfolgen. Sic tt)un^ i)t)e 20
uit au^ borgeffen, benn fie t)aben metjn fd)rifft fo gcuaiu burd) fuc^t, boi?
fie alle met)n gcpcljn ge|elet t)aben, unb feilten t)artt ubir meufc^en gefe^eu.
Sgo t^uu fie c§ aud) nit au^ untuiffcu: benn id) i)ab t)(]n l)t)e l)n mcljnen
buc^ernu ■De (£ap. Sabt). unb yiefolut. propo. l;->., loilc^e fie an|it)en, al^ bic
fie geleBeu unb borbamnen,^ |u gutter maffen getrieben, ba§ ber SSopft unnb 25
5papiftenn morb fc§rel)en uöir mic^, mochten t)l)n altet)n au^ fotc^em gefd)rel)
erfaren l)abenn.
©30 ac^t id) i)t|e, fie galten ben felben auc^ üorbampt, fonft toere alte
l)f)r bing fd)onu uid)t§, unnb locrc fel)nn gutt aber l)n l)t)nen, ^0 fie l)^n für
rci^t l)icltcn unb fd)tüiegcn ftill, geben nit ct)n urtel)l brob, bie iüart)el)t 3U m
bezeugen, lDel)l fie fel)cn cl)n fold) auffrurl) t)n ber Jnett fic^ er l)e6en ubir
beu eiunigen t)clöbt artidel. 2)eun bon ben anbernn ift nod) fel)n rumor t)nn
ber tüclt, unb ber gcnu'l)u man tücl)§ iöcnig brumb. 3)a5i trirt frel)lid) bu
ux']ad} fct)n, lüarumb bcn ^4>apiftcn ha5 urtcl)l uid)t« gefeit: benn fie fe§en,
ha^ ^f)r abgot ^0 gar bri)nnen öortaffcu ift, unb bcndcn, feilt 5pari^ Iju bem sr.
yjiunic^ l)nn bem artidel, fio ift SSopft, (^otlcn, i'obcn unb aße ^^ipiftcn 3U
fd)mad). 3)effclbeu g(cijd)cn laffen fie farcn ba^^ arm etenb '^blaB, Unlc^y ber
anber furuef)mift artidel, baroB ]iä) aüe^ anber erl)abeu l^att.
'J gnbd^riftlic^cn 1) 7 fu^j^en C \:i mit betn CD paton cvcn I) 14 bennoc^t ])
19 Sotjen D 25 üerbantmcn D getrieben AB 29, ober C -iü meljft 1) itjir C
37 ben armen etenben D 08 articfet ift, baroO D
') ©iff)e oben e. 2:H\. ■') 2ief)e oben S. 271. 27:^ ff.
Qin 6egeu4lrt()eiC lodox Sut^cre. 3cf)nt!vcbc ^()tltpp iUfcfandjtfjoni' k. 1521. 293
%ba )k bcitcfcii md) an \)i)x '^Ippclfatinii. Ter Ü3apft T)att l)(]n leljbc
tl)aii, ba liuiütcii [ic fid) gern aitn l)t)ni red^cii uiib il)u ^tningcii, ba5 er if)n
f(ct)ct, ha5 bartmcf) gefagt tüurb : Xm l'utt)cr (jatt nijemant benn ^pariB unter
trutft. Xarumb linll ic^ t)I)r mit fttjmmeii nit I}a6enu, fie ttnuiB aufe teljuer
5 (ieb bcr ti3arf)el)t. 3«^ tt)if i"it ^eii bubeii im tiorluorn fcl^n, bie lj()vn t)eru laffen
1)1111 nobten, utt um6 gotti'-^ tüillen, iinb, tuen tcf) mit gutem gelüiffen !uubt,
irf) lüolt baS ißapftiim lüibberrumb crt)cben Ini trot; iinb letjb ber ^ran|ofif(^cn
pcrfibicii. '-li^olan, bei t)abt i)l)r, 5üpt)i[teu, ^^Hipiftcii, Gollcii, VoPcn, 5cpp|iirf,
bog urtetjl Poii 5^^arife, mac^t etjncn fingen tanl? bruber unnb fepb frolicf):
10 ha^^ ^eiubt tjabt t)l)r öcrlorcnn. äBl)c fepn tjupfft l)()r mit |trnmpffen nmbt)er!
^ber l)m lotin, boff ic^, foll5 an tag fummeii, loaci bie 3?nben a\ii: fampt
fachen.
X>enn mepn ()errnn t)onn ^^arife [treben barnac^, ha^ fie allepn pnii ber
tüclt bamnen, fetien unb machen mngen, iua§ fie inoKen, ubir frunb nnb fepnb.
IS %i, lieben Gfell, man la^ endj auff bein polfter fi^en nnb lampreten freffeti:
luciin cuc^ benn ber bauc^ furret unb epn forlj laffet, %o brt)ngt un§ bat)l;n,
ei? fep cpn artirfet be^ glalnbeuÄ, fpredjt barnad), eS f)ab ein^ fo gcbaudjt nnb
fei) ber vHpoftell erempel. (i^ gilt nl)mmer, bto^ nrtepl feilen, lieben C^-feE,
tüic t)^r biper geh)onet, t)§r I)abt ben gemeljiien man fo lange bei) ber na^en
20 umbfnret, umb lepb, gut unb feel brarf)t mit emren leren, ba^ erß npmmer
lepben fann, tnill, nod) foU: tl)ut fepn augenii auff, luil grnnb tuiffen etnr
bubcrel), bie ^t)r unter bem luunen ber ^epligen firdjen trieben I)abt nnb nod)
trepbt. !S'ie ^ept ift l)ie, hk ha fprirf)t: ''Xebbe rationem PiÜieationiö tne\ suc. 16,2.
3nn bc'ä bit id) alle, hk 6l)riftnm lieb l)abeii unb bem (^nbc^rift fc^nb
25 finb, ttioUtcn frolic^ fepn, guten mut i]abm, gott banden unb nit ablaffen
mit bitten für ha^i ^epligc Guangelium. U'i3l)r fel)en gotti'^ tininber, bai? er
unfj f)clffen tnill unb 011 nn§cr rab unb tabt fepnc fel)nb p tieff blcnbet,
hau fie fid) felb frf)emeii muffen. Xenn bi^ bud)le foU, ob gott loill, noc^
^n fur^er |e^bt fd)cnben alle, bie fid) unberlüinbcnn, bem gotti» tüort toiber^
30 ^uftreben. SBpr l)obcii l)ic l)l)r ^etübtftuc!, bie nbirftcn fd)ule: fie mngen nn
nimmer taufrf)eii unb Ijeudjlen. ^-0 ift an tag fummen, \vaa fie Pom (vuan=
gelio unb glatüben Rauten, ha§ fie bi^bcr oorbedt unb t)mer gefagt, 6ie lerenn
au(^ bac> (fnangclinm, nnb bie allte naf^e fep bie befte.
^JJcepn l]erl3 ift fro unnb bancft gott: 0 lupe grunblid) gan id) bem '-i3apft
3.=. folc^ f(^t)rmteut, er ift fepner beffer löirbig. 2Bie ^ot er unB armen (S^riften
mit fcpnen gefe^en üorterbct unnb gefd)enbet, l)att er unB bocf) nit anber^
gead)tet, alß fepcn lopr nit P^irbig t;n fepn fepn l)cl)mlicf) gemad), barepnn er
alle ben bred unb unflatt fepner gefe^ fi^utte, bie nur Pon p^m gel)en mod;ten:
:! ^pattfct 1) 9 tnocfjcnt 1) 10 "^ant ü 19 gemainc (' „man" fcf)lt D
2u „gut" fc^lt 1) 27 licff I) 28 bifc C 30 öeh)6|tuct Aß 31 6uangtio Dorn
glauben C 33 (iuangcli \l'A' 37 gmadj C 38 fc^üten C
294 ^*i" llrtljcit bct KjcdIüqch ,',it '^nvi':' übet bie l'e()vc Xoctor i'utl)cvc'.
iinb f)a6en üo üic( cbtcr iiel)ftcr bcn [taiicf, inift iinb unfintt miiifcu f)ct=
bergen, \}a mit groffer foft, mii()e unb erbcljt, mit leljb unb jeel tcuffeii, baö
sionci. 4, .^. ber fpriid^ .^pici'cmie öon unf3 erfult ift: 'Die luiüor iibir fafftanb gcffen l)a6cn,
I)abcii muffen brec! freffcn'. Xa i)at Satan feljnen groffen ]inn gebuffet unb
fe^n muttlin an uuB gcfulct, bac^ er lui ber lliarterer k^t fdjepfft, ba burd)
ciU'. 12, ij. ^a5 ßuangelium fe^n mcnfcfjcn gefctj luirbrudt tmtrben , Ivk ^nn 3tpocaÜ)pfi
ftctt öonn bem gtoffen bradjcu.
'itber uu bebt gott an, l)t)n Im kljalen, unb fd)afft l)l)m foIlid)e I)elffcr,
ber er fid) i)uu fei)U bcrij fdjemeu mu^. D luie fall l)t)m fei)u f)eri? pud)en,
mie foll ber bo^c gelift lüttern, ba'3 er fil)et fotd) groB liecfjt auff gel)en unb
mag-^ bocf} nit bempffen: unb, l)bc mebr er bcmpfft, l}()e f)elter e5 Unrt, unb
ljt)e grelülid)er fepn fdjaub auff berft luirt. Xrumb (aft unf5 mit freiüben
unnb aller t;uüorfid)t bitten: 'yjianba, beu'j, üirtuti tue, coufirma ^oc, bcu^\
quob operatuy c§ in nobi^'. 3^) '^)^^il ^^'r ouugift tag fei) für ber ttjur.
'2tmen.
2 mu C 8 an, im ju C fdfjafft \ji)n AM fd^afft in C fi^affct im l)
©in @egen=Urtf)eU Toctor 2u[[)cx^. gdju^vebc ^ijiüpp 3KeIand3t^on§ ic. 1521. 295
SSJibbct ba^ iDuctciibc urtcijl bcr "iparijcr X()coIoötften
St^u^reb 'p^tliv))i 9?JcIattrf)tI)on für S^octor 9J?art. l^ut^cr.
^^0>d)' i^ii C^tjnftlidjcr lcf]cr, Umö für ßvetueltl)icv bcr S^ficologcii
'Mb telj( bcr tucüt ©uropa gcpicrt! 3^or biBcm jar dabcii bic
^fop^tftcn 311 (Sollen iinb ^oöen ha'^ ßuangclium uorbampt imb
6racf)tcn für ctt(icf) iiac!ct fcntcn|, luibbcr mit noriuinfft, nocf)
|cf)riffteu bcfcftißt. 51 Bcr bcr fclbcn iinfinnicfcljt ()Q6cn iljt locl^tt
u6ir trctteu t)ii glc^djcm I)anbc(, U)cr fie aucf) ftttb, bte ba Sutl)ern ^u ^^ariß
f)a6cn norbampt: bcnii icf) tan mic§ nit Bcrcbcu laffcn, bac^ iol^ biiuj gcfcfjcbcn
vj fcp burd; gemet)nc Uorroilligung bcr ganzen famlung bcr Sl^cologen. ^sd) fd^tncijgc,
boS ötel tüenigcr Hon i)t)cnen öorbnmpt tft, tüte gar öiel l^ertter unb unfrennt=
lieber tüirt 5uti]er öon bißen ge()anbet(t! 3iiiit erften, ift cpn BIntigc Gpiftct
für I)er gefc^riebcn, barnac^, auff et)n ig(id)cn nrticfel Bfiii^crltd), undjriftüdjc
unb unft^lcc^tigc 6ct)fctie, uBir bn§ ftnb ettüd) ftucf bec^ 'i^utfjers ling h3crb§
15 gejtüungcn: nnb nuß bem fclbcn mag man abntjemen, lüaS für ein geift, luaä
für lüuttcret) befeffen f)abe bic metjftere bi^eS urtctjl^^. 2^cnn bcr ()el)Iig gottis
gel}ft tf)nt alle bing, ha^ er^ ^um beften tncnbe, nnb enblidj iftc^ ct^n fold)
buc^, lt)il(j§§ on 3lüciffct niemant glclübt, bai? Im '^ax\% moc^t gcfc^riebcn
lüerben, St)ntemal ber gcmcljnc man c§ ha fnr ad)t, ha^:- t]n bcr fclben bobc
L'u fc^nle bte CU)riftlic^c Icrc, al^ l)nn l)l)rm djgcn fd}(oi3, Inonc nnnb rcgirc.
S)cnn man !an nit leugnen, ha?- baf)cr öor^ct)ttcn fummen finb incl
bapffer Icntt, unb bartt für uitBernn ^et)ttcn bcr OJer^on, ct}n man (al%
f(^el)net) Po'tl (5f)riftti^^ gepft. 5lbcr, al^ id) fcf)e, ^0 gct)t c^ nadj bcm fricc^=
fd§en fprid) lüort: '3}or|cptten loarcn bie ^Rillcfcr rcpffig'/ unb men bic felbcn
25 i|t iDtber tcbcnb mürben, mctjuftu, fie tnurbcn fcnncn bif^c urtcplcr, bic un=
artigen nac^ fomlingcn? ?)nn fepncn meg, B^nbcrun fie tnurbcn bctlagcn bcn
fall, bepbe bi^cr l)o^en fc^ulc unb ber ganzen 6l)riftenl)et)t, ha^ fie fel)cn muftcn
pnn bcr fd)ulcn regircn fop^iftcn an ftat bcr 2t)Cologcn unb fdjcnblcr an ftat
ber 6t)riftcnüdjcn lerer, nnb tnurbcn crfcnncu, bac^ bil3 bic Ijcpt fcp, tuildjc hk
3" ürd^e bcflagt l)n .Soieremia unb fpric^t : '(i?ott f]at alle mcljuc bapferftcn Pon .uiaftci. 1, 15.
mpr genummcn unb l)att epn fold) tielit ubpr mid) brad)t, barpnn er alle
mcpn üUBertneletcn tut fnprffet'.
8 Sut^ei- C 11 bay hao üi[ 1) ijiieii 1) i:) „}ux" fe()U C L". „ielbcn" D
W; „gotti-j" fe^It (' f)el)li9 getjft gottcä 1) 1'.) f)ot)cn \d)id D -.'T idjiUcit D -'9 (51}viit--
tidjcn I) :J0 bopfcrficn I) .•]2 jerfnivftet D
') foit ^^.'L■lltiri), <,'ori)Us Pai-o(niiiogra[)lioriuii Gnicc. toiii. 11 p. ll<i: .'llair nor' i',a«i'
uXyjuoi M(h,<ii<)i".
29G ^i" lltt()ci[ bcr Kjcolüflcii ^^u ''J^axia über bic iJi'ljve lottot !L'utt)cr».
2ßie tüoll, lüciin idyj eben auiel)e, [o buucft luidj, '|Huif3 f)e(i lüt itjt nu
übel Im t()un, ^onbcvnu tioiicngift I)at fic narit, ba fie aulieng I)cl)bnifd)c
fünft nnb öortevbt bic 6[)riftl{cf)e (cre mit menicf)en lere. Xenn hai ift !nnb,
boy ,3U ^-l-^arife flcporn ift bie nngeijftlicfjc fdjnl lere, bie fie el)n Ibeologia
motten gcncnnet ()a'6en, unb, bn bie ift Im gelnffen, ifto nid)ty ganp nber= 5
blieben l)nn ber (i()riftenf)el)t: bivo (i-nangeünm ift norfinftcrt, ber glamb an^=
gelefdtit, bie lere ber merct finb angenommen, nnb nlfo bie mi}r (Sl)riften oolc!
feljn follten, finb nit bod) ^Jrtofcö Holet, fjonbern '^riftoteli>3 imlrf morben, nnb
ift an^ bem (^l)riftlid}en mef^en miber alle mel)nung bei? gel)fty lüorben el)n
l)el}bnifd)e loeljfje im leben. i"
£1 moEt gott, l)l)r mod)tet mit geljftlidjen angen feigen, \mv2 fnr fdjabcn
bcr ßt)riftcnl)el)t tl)an l)nt clor fdjnltt)eologia, bic bei) aid) geporn unb auff
gcljogen ift, mildje Oonn end) bie anbernn l)ol)en fd;nlen bif5eö tetjlö bcr meltt
ocj. •.', s. gcrab alß eljn erbe empfangen, fe l)att bie meltt mnffen (mie ;,^\faiaC' fagt)
t»oE otgo^en iuerben, unnb ^mar clür artidtel be^engcn, mic tjatftorc! l)t)r oonn i^
ankgl)nn ber fclben frijnltl)eologia l)cl)bnif(^e fünft nbet Ijatt, unter mildjen
mie gar mcnig finb l)t)r, bic |um (£l)riftcutt)um gel)oren! 3)enn mo ^u bicnet
bcr artidell, ba» l)^r ^aBt gefegt, '^ä) Icufft' felj cl)n ungef(^i(fte rebe? Litern,
hcii ha foll, mel)^ nit tna^i, untcrfc^cl}b':i fclju unter bif]cn l;,mo reben, '(£l)n§
iglidjcn menfdjcn cfel Icufff, unb '2)cr cfclt etjui^ iglidjcn menfdjcu leufff ! i&\), -jo
mie rcblidje unnb Irirbige lere fct)n ha^j eljucr 6^riftlid)cn l)oI)cn fdjulcn !
'^a^M l)abt l)l)r offcntlid; gefegt, ha^ hk Ijcpbnifdjc fünfte fcljcnn nobt
tmm (it)riftcntl)um : mildjcr articfelt, Oonn lüa^er gel)ft er fummcnn fei), fet)enn
mi)r nitt? ^Jcrnlid) oon bem, ber ba luo'ttt boi? (i-nangelinm finfter i)akn
burd) mcnfctjcn lere, unb, mie l)l)m hau %o hJoU ift auBgangeu, ift unOor= -'■>
porgcn. S^enn mild)e l)ol)c fd)ule bat hk l)ciligc fd)rifft lautier geleret^ Die
^orififd)c aber, Uüld) fo uiel jar bei)bnifd)e fünft trieben bat, trct)bt iüt nimmer
l)et)bnifcf)c fünft, ^onbern alfenljt nur l)nn ber flcl)ncn logica. äßaö ift al-
fcnl]ifd)er benn ber i>crfor, lartaret' nnb ber glcl)d)en fd)rel)ber, ber Im bif5en
ljel)tteu 'iHiri^ unl3el)elid) niel geben l)att ^ .^d) l)a6 gefct)cn ,oiit)i-inui^^ ^JJiaior au
bud)er, bie er über ben mepfter oon l)ol)cn finnen^ gefd)rielbcn l)att,^ hjitd^cr i^t
unter ben Il)eologen ,]u -iHuif], alf] fie fagen, bie fron ift. ^d) luil fcpu
leben nit rid)tcn, '^Iber, lieber gotl, mild) fubber Oolt alfcut^crep finb hal Xurd)
tüic öiel blcttcr bifputiret er tüolt, ob tut reptten epn pfertt gel)orc! 3tem,
ob ha^:: mel)r oonn gott Bo fflllüg gefd)affen fcp. ^d) milt fd)loepgcnn puu 35
bcfe, tüic und)riftlic^ er üicit bing-:; fc^rcpbt Oon bem frcpcn millen : %n mild)em
1 bunife V :i menjcl)cii Icvcit J) 'J följviftUdOem D lö Ijattftavct (' Ijalfjftavcf) 1)
1<> jctljnc D 17 ß^tiftcnt^uml) 1) 19 jtüocn D 28 alfcnlj D bcu D HO ^o--
^aunc§ (-' 3oanniö O 3G tok Dil uiii^riftüd^ l)
») Sögt. Bulaeus 1. c. tom. V p. 902. 794. -) '^diüi X^oiitbiu-bii-:, Magister Sen-
tentiarum. •') 5Bg(. Panzer. Annal. typogr. VIII y. 53 9h. 1074.
Gin @cgen=Urt()cit Süctor Sutl)cv^. 3cl)u^rebc "^»fjitipp '•BietaucI}tI)OUö jc. 1521. 297
ortt er iiit aUci)ii aiibcrfj bciiii bic id)vint, loiibcrii aud) aiibciB beim alle
[djul tlicologen Icrct.
Xie lucl)l bciui bic 'iHiriBcr fold) Icutt ]c\)]u\, iolltu bicfj uit Umubcriiii,
lieber (eßcr, btv^ fie bem 8utt)er uit faft Quebig fiiib. 3ie luarcii iiicfjtc^ öi^tiger
.' uorki)ttenii l)l)rem öerfon, ha?> bocf) eljii man luar ijiiu aUcnu bingeii groB, ba
beunocfj bie '^-Hirififd) idjni beffer ftuiib bemi i^t. äöay )olten fie nu t()uii, lui
atleß voll jopl)ifti)cf) geipugiiiB i>(i ift! "M) iüet)^ aber aucf), boy beuuodj
etlid) ba fiiib, beiieu l'utl]er nit uBel gefeit. 5lber Bo pfifgt eS 311 3ugel)cii uit
aUel)u 1)11 geiiftlidjcu, fonberu and) Ijiiu lueiltlidjeu lieiibelii, l)a l)uu gel)ftlid]eii
1" l^uöor, auff bac' bie gutten bcvö lüeiuiger teljl fiub, uiib bie am gelueltigifteii
ftub, bell cy am minftcu gepurt, luildjy and) gefe()eu f)att ber poet .Soomerui?,
luie luott er biinh Irar, ba er fagt: *5)cr ergift ligt obeu'.^ äßer lueljB nit,
biird) luitdje laroen bei? 9^eud}linf3 fad) bafeUbft gef)aiibeüt luart, ba mau
aud) fagt, bie gaulj fdjut l)ette geurtei)Ut. ;^sft nil)r red)t, Sieben luareii i)l)r,
1.-. uuub unter ljt)n cttüd§ munid), bie l^u fammcn tommeu, \mld]c barnadj, ai\]
fie pflegen im fagen, an ftatt bei ganlien I)amffen inareii. '-IIhu- luepfj, ubc-
l)ie aud) ^0 ^u gangen fei)!
ilne tuolt ec' (igt nid)t*? baran, luer fie fel)n, bie geurtci)lt l)abeii. fe
ift mel)r anzufeilen, luac' fie geurtei)(t baben. 5aiic. ']>auluc' gebeut, nuuu'^'ii- '.?*•
L'o foUt aud) ben engein nit liiei)d)en, f3o fie ba-:? Ci-uangelinm enberten: unb inir
füllten bi^en ungefalljenen, tuolgemaftenn l^Jtagiftrio noftrio iiiei)djen, bie nudj
nit l)l)r !lel)ue logica rec^t gelernt babeii! Xen lUpcfteln mugen Hon bem
C^nangeliü nit rel)ffcn Inibcr t)irfdjafften , nod) furftentl)um: unb uuf^ füHten;«^"" «. ■<«
baüon rel)ffcn bie^e (aruen ber menfdjcnl Unb loac^ finb e*5 anberf] beiin
25 laruen ^ Ca^ gelten ben namen ''JJtagiftcr nofter, la^ gelten ben namen '^i^^axi^^,
aber nit luel)tter beim i)n i)t)ren fd)ulenn, pnn gemepuer (^l)riftenbei)t foU
nidjty geUten beim (il)riftui? ftpm: luer bie nit l)bret, ber ift nit (5f)rift'::. ood. iu,-j7.
60 lege nit groB madjt brau, ob man i)l)n nit antloortet, Spntemal fie
nid)t'3 loiber bm Viitber fet'.en beim narfetc articfel, unb er l)att fepn biiig
:"• alfio mit fdjrifften an allen ortten befeftigt, luiuor ijun bem bud), ba-? er
nennet '^tffertio ubir bie ^2lrtide(, bie ;^apft l'eo oorbainpt bat, bai? ec? nit
mag und)riftlid) gcfdje^t luerben, benii Oon beneii, bie felbi? uiid)riften finb.
Xod) l)ab idj loolt epn obber Inoel) ftud ank'pgen, barauß man bie anbere
achten unb ba5 ganlj p^r urtepl fdjc^en muge.
:" ^um erfteii, f]o bic (ypiftel- nit ift epiiifs etlua gebingten rebncrB, lucrlidj
fo nerrct ber Xl)eologui? auB bm bunben luot, luer er aud^ ift, ber fie gc=
2 leren D <; bcnnodjt D s p^iai l) 10 aufj AlU'ü lücnigcv (D l-J luciHt D
l:j loor (.' 18 lig D 19 anu^jeljenC Sanct (' Sant 1) 20 cnbcrii 1) -1 un=
jal^cnen C 22 ?tpofto(eu (' 29 natfcnbe D -V-i looltcu ciuö 1) aiibcvn 1'
*) Iliadi« A, 576, Odysseas 2', 404: ..x<< /(Qtiovr. ytxr.-. ■) ^quani praeä.\e-
runt deoreto" in bcv 9]ovtai]c ()at l'iit()cv aii'5'C^clnifcu.
298 G^i» Uvtf)et[ ber I()eD[ü(jcit ,511 ^ari'> über bie Scijrc Toilor !^utf)cr';'.
fc^ncBcii Ijai, ift bocfj nid^tS brljiincn bcnn cljttcl tt)cl)6iicf)cr c3rl)m iiiib iadj=
^orn. ül^ic (autä bocf;^ (i:r UiiH allelju luclj^c fcljii, (Sv Horadjt nn^, i&x ift
ein ^JJinnic^cuy, @r ift ^JJlontonucv (5r ift unfiunig. Wan foEt l)()n mit fcU)f
uiib ffammcu tilinngcn, UM(ff)i? aiicfj bcr tioni l)()u nit l]ai (äffen rcdjt latinifd)
rcbcn, unb tjtnar aüjie fpurt niicf) bcr gcmeljii man, bnc' bifjcm cvtidjtcn (jauffcii
ber Sl^eologen an ber notnrlid) öornunfft fctjlct, l}nn beni bai? er fpric^t: ^JJlnn
folt bcn l'ntfier mcf)r mit fetur umbringen, benn mit ünrnunfft uCnrluinben.^
3[Ber folt bodj nit t)ie iad)cn folc^e^ mcQbifrfjcfi unb aller bing ''31iundjifd)C5i
medjmuttö? Unb mit urloB, ba§ mir§ ^imc, ben mirbigen l)crrn 6rn l^edjant
UDrmanen: 6d}onct, lieber .^err S^ec^ant, l)l)r fel)t i^t t,ornig, mift l)l)r nit,
hav bcr 5|3oet fagt: 'ör^m unb Ijorn ftorkm bie öornunfft'?''' ^elj gnnft nnh
gnabcn, 2)ic (^^oUner unb ^Joüoner l)abcn nocl) nie ^0 genarret, hai iäj fc^ier
gleh)B, es fet) nit on urfad) gefogt öon etlichen aEten: '3)ic fronljofen Ijaben
fetjn f)^rnn'.^
3ie f(^ellten bcn i'utl)er eljncn !c|cr, nit barumb, baS er ber ()et)ligen
fdjrifft, feonbern bcn l)o()en fc^ulcn, bcn l)cl}ligenn Hcttern, ben (SonciliiS mi§^
Ijellt. S^\m anbcrn, bie fprnd) bcr ^oI)cn fc^uleu, bcr l)cl)ligen fetern, ber
(ioncilien nennen fie l)cm6t ftuc! bcy glalöbenc;. lllodjt id^ bod} luoll l)ic
mibber tnä) ^anbelln mit elorn et)gen fa^ungen, %o t)i)t bi^e bing euc^ t)or=
porgcn finb. Sä^^aft ift offentlid)cr funbt, bcnn hai mibbcr I)ol)c fc^ulen, nod^
Ije^ligc netter, nod) ßoncilia mugen l)elubtftu(J ober artictel bcy glamben§
mad^en,* Sintcmol e§ mag gefdje^en, ha^ nit allein bie bo^en fi^ulen, fonbern
aud) bie bet)ligcn octter unnb concilin i)rrcn ? 3Bolt i)l)r ml)r l)bri)nn nit
gleluben, glelnbt ctürcm Cccam. äl>ic febb \)i}x benn fo fune, bo§ \-)i)x mcnfc§en
i.iiüi-. 3, ii.mal)n nennet btlobtftucf be§ glalubeui?? äBer \vet)% nit, hav Oon ^au. gefagt
ift: '6§ mag niemant etjn anbern grunb legen, benn ber bo gelegt ift"? S)a
rebet er \)a Oon ben leren obbcr betobtftnrfen beC' glamben-^. ä'Ba§ Inoltcn
benn für nelu artidell be^ glambcn^ ''JJiagiftri noftri Oon '4>ariB ha^n tl)un,
oillcic^t i)l)r ebgene, bie garftinrfcnben, hk i)tinhx bem ofen gemotzt finbt!
3,]o aber nu febn articfel bcy glambcn§ mcbr finb, bcnn bie b^^ bcr
Ijcbligen fdjrifft oorfaffet finb, loarumb ioUci nnd^riftlid) febn, ben l)ol)cn
faulen, bcn l)ebligen Oettern, ben concilien mifebfldenn, fo fern boc^, ba§ Inir
bcr fd)rifft nit mipallen? 5hi minbaUet V'ntbcr nit ber fdjrifft, luic ):)f}X
felb befcnnct, marumb foll er benn und;riftlidj gefd;oUtcn merbcn^ (i'r mife=
l)allet (fprecl)t bl)v) ber au^legung bcr fdjrifft, tnic fie U^tjtx Oon ben Ijo^en
1 gac^joru 1) •"> biicii (' crbidjtem 1> 'J l)crit l)cvu 1) 12 Sobanev D
lö 2utaei- (.' 18 l)aubitütf I) 20 l)ol)cn D 2"'. uenitout D lucifjt D %aulo 1)
28 gtau^öen 1) :32 miBt)älIcn (' :]3 mi^^cllct f
^) ©iet)e oben @. 2G9 ff. '-) SJcvgtl, Aeneicl. lib. H, ;U7: „Furor inuiue menteni
liraecipitant". 5?ic(nnc^t:I)ün citivt praecipitat. ^) 9]iclteidjt mit ''Sciuc^ an'] (Bnlnui,
c'onmi. in Vcrg. Aeneid. lib. VI, 724: ^(»allos pigrioris videmus ingcnii". ■•) Sie^e
üben ©. 2G9.
(?in 6e9cn4lrt()cil loctor ?ut()crv. Scf)u|!rcbc ^pt)t(ipp ^^kfandjtfjon^ k. 1-521. 299
|cf)iilcn, noii bcn (5oncilicn, nnu bcit ncttcrn ift aiu]cuomeu.' 5o fct)c idj luol,
bilj ift bic f)ciü6t facfjc.
So frag ic§ eucf) nlt)ic, 'lluifliftii iiD|tvi, '^16 bic fcf)nf|t nit fci) alBo
gcBcn, ha'^ man on auBtcgiing bcr (iüncili, bcr Detcr, bcr l)oficn fcfjulcn l)f)vc
getüiBc ineljuung miige begrcDffcn. Cbber ift':? nit atfo ^ 5o i)lir leucfnct, hac>
bcr fc^rifft mcijnung für fid) fclb on gtoBcri gelDi^ fcl), fo fcfjc ic^ nit, iiiannnb
bic fi^rifft i]ai foÜcn geben merbcnn, bic iiici)( bcr ()ci)Iig gdjft nit batt iLuVlIcn
laffcn gcmiB ici)n, lim^' er non un^ luoUt liaben uorftanbenn. XHuct) uunumb
rctj^cn unß bic ?lpoftelI fo mit ganzem olel)B. bic ft^rifft ^u lernen, ^o t)\)X
ntei)nnng ungctnife ift ^ Unnb loac' timllt i}t)r batin lagen, ba? ancf) bie oetter
nit lüotlcn i)t)n fel6 glcJubt l]Qbcn, benn bo fernn fic X)[)i bing bnrcf) bic fcfjrifft
Befefttgen^^ Stern, lna§ fagt t)tir batiu, ha^ hk altten Goncilio f)a6cn nie nid)ty
on fc^rifft bcfd/loffcn, nnb ba§ ift and) bcr griff, ba bnic^ Inir nntcr fcfjcljb
nehmen nntcr hm \vaxen nnb falfc^cn Öoncitien, bai bie tuaren mit ber l}cllen
ft^rifft ftt)mmen, bie falfc^en aber bcr fc^rifft niipallenl
Xonimb mnft i)br mi)f]r fen geben, ha» ber fc^rifft mci^nnng fei) getuiB
nnb flar, alBo ha5 fic fic§ fclb anbiege, lüo etn^a et)n finfter ortt ift, ]nbor
l)nn bcn bingen, bic ber hct)Iig geift t)at lüoUen crfcnnct nnb gcglclübt iDcrbcn.
-Jlu f)at er on ^tüciffet gcmollt, haz^ hau gefc| erlennet Irurb, alß 'miidp erö.fflai-.o,?.
gepot auc^ an bic tftnr pfoftcn lut fd)rci)bcn nnb t)n bic ortt ber !lcl)bcr t'it
befften. 3(1^0 batt er and) ituVUen bav (inangelinm crfant babcn, bac^ ift, hu
h)C^B' ^ic unB bnrc^ Gbnftum hk gercc^titfebt geben ift. Xenn f3o bav luort
gottiS fot ein felB ^'ein, baranff fid) ergcb bie feelc, ir)a>3 mag fic oon Dbm
()alten, §0 t-^ nit gelttiB ift, ma^ bie mel)nnng be-^ gcl)fti>:? gottiv fct) ^
Bo benn ber fcfjrifft mct)nHng geroiB ift, Bo foK fic fnrgel3ogen loerben,
nit allel)n bcn bof)cn fd)nlen ober oettcrn, fonbcrn and) bcn Csonciliiv, f30 fic
anbermci)tt ballten, Inic unB bcr 3lpoftcl Icret ]n bcn C'»)alotern: '-K^m ct)n l«>u. 1, s.
enget öom tjtjmci cu(^ anberB prebigt, benn luir eud) prebigt bitben, ^0 fei)
cy oormalcbci)ct'. Xrnmb foU ec* bcm l^utber frei) fet)n, ba^ er hk gcUnffc
mepnnng ber fd)rifft fc^e gegen bic (ioncilia, bcttcr nnb bobcn fd)utcn. ilniC'
moc^t l)br, fopbiftcn, bivnnff antwortend äÖa§ für glofien, ma^ für flci)nc
(ogica, lüQy fnr toirftetcr frf)lnB loolt t)br bii^ nnff bringen ^ C^ntmebber Icngnct,
baö bcr fdjrifft mel)nnng gemiB fci), obbcr oorgonnet bcm Vutber, bav er fd)rifft
fet.c loibber alte, bic ba anberf] halten.
Xoc^ tt)i)r geben cnc^ bov nit, ha^j l'ntber lüibcr bic öcttcr ober (ioncilia
fe^, nnb hav id) luim erften oon bcn oetern lag: ;^)ft nit Vntberc' mcpnnng
Oon bcm freien luiEen, Oon ber gnabc, fio imant bic fad) red)t achtet, gaiib
B. 3tuguftinB'^ 2)enn bem felben t)at er aller binge gefolgt l)m comment ob
öalataS. 6» finb bel)ber buc^er fnr l)anbcn, luild) fo i)manb fegen anbcr bellt,
9 leren ABC'D 14 bcr lieiligcn fcfjrifft I> lU nicr I) 'J7 aiibcnuct l> :\o bcii
eonciüa D 36 üater D
») ©icl)e oben ä. 209 f- -j «ie()e oben ®. 238 f.
tuirt er fiiibcii, hav )ie ijuii kr jumnia luib f)cliibt fadjcii iibir ein ftimmcu:^
inUcljdjt l)at einer unter ifjnen an ctlid)en ortten ettuay fpi^iger obber fubtiler
(jefngt, nnb l^itf)cr uiet ftnc! öleiffiger bcnn -ilngnftinni?. .^ni, lieben ^Jlagiftri
uüftri, lui berftet unb ^u retjft eurfj! 1)od] baffelb bienct nit faft Inir fnd).
yiu |el)et Im, ijun bem Ijelubt ftnct, nnb eben barljn l'ntljer am mel}[ten :.
^u fi^offen I)at, i[t 3lngn[ti. fel)u mit()aller unb nit eljn gemeljner, fd)led)ter
Patron: batin l)at er iiKe bk feljuer mepnnng Ijcugen, J50 niel ey mit '*^(ngu=
[tino ijun ber felben bifputatiun l)alten. C5-y ()ellt nber mit l)l)m (ipprinnnä,
lüildjen er treiuüdj anljendjt nufj beut bud) ubirf^ batter un^cr.'-^ (S§ I)aUten
mit l)()m bie nad) '^Ingnfti. gefdjrieben {)abm, at^ ber bay bnd) 3)e bocatione m
gentium gefd^rieben I)at, hcnn ey filjet nit, bny ey IHmbrofii [el), ,^^\teni 'J^tojentinö
i)n Äi:r{cd}en. 80 ncmen tüix bie bud)er ^Hng. an, bie er fetb am meljftcn l)at
looUcn angenomiiu-n I)aben.
3)ay ertjele id) nit barnmb, bay id; adjte, ey fei) üiel brau gelegen, \\)ai}
bie lerer gel)altcn l)aben, luer [ie and; [inb, )o anber^ ber fdjrifft mel^nung 15
fnnb ift, ^onbernn boy id) and) bcn et)gcn tuilligcn luitl fare, bie ba mepuen,
l'utljer Umlle alle bing nelo madjen, [30 er bod) nid)tö anberf^ tl)ut, benn bay
er nnf} luibber lui ber fdjrifft bringe, pa andj Im b^:n beternn, bic tju bem
nori'tanb ber fdjrifft am nepften tommen [inb. ',Hbir ppr, luay t^ut pl)r'^
Csfty nit mar, bay p{)r nidjty anberp, tpnt, benn bay bie (_U)riftlid)cn perlen -jo
mel)r pnn bcn formaliteten 8cuti nnb connotaten Occam, benn pnn (5prifto
gro§ lüerben? Hub pint, il)r fopl)iften, mie luoU ii)x% nit iüerbct borftcl^en,
pl)r mibber [trebt bem anffgepenben lied)t bey (*rnangelii nit anber^, benn
2. zm. 3, 8. hjie ^amney nnb yjtambreö lUJofi mibber [tunben. Xer felben nad) tomling ift
aud) beö Sorbonifd^e gcfinbe, nemlid) bcö ba geporn ift au^ ber 5legpptifd)en .'ö
Sorbonitl)/' äl>ie anffriel^tig aber ppr oanct '.Hngnft. mepnung luibber ben
,'^utper anpil)et, Inill id) gar balb pirnad) bormanen.
äl>eptter, ubir ba^ l)elr)bt ftncf bun bem fiepen millen nnb gnabe ift
and) bay ber allten netter epnif3, bay l'nter nit mill, bay gefelj pn gepot unb
rebte geteplet paben: mildjy gefdjmep mir nur an^^^ ber fdjultpeologia paben, .w
\mid)i\ ba fie ani)nb, baö gotlid) gefel? nadj ber l)eibnifdje fünft '^Iriftoteliy Im
meffen, pat fie nod) lautterm mutmilleu bie gotlidjen gepott abctpan, h3itd^
fie nur gemolt pat. T)enn mildjer auf} ben aEten beternn l)at nit aÜi^ baö
für nottige gepot gel)alten, bay pni (inuingelio gefaljt ift, ba^i \mx un^ nit
* 2)er tpeologen fd)ul ;,u '^an^ pcift ©orbona. a.i
2 t)itLiä)t Siuguft. tjat an cttirfjeit in-tcit 1) jpitjigcrB AH ipiljigci-ö CD fubtilcrS D
io 'iluguftt. (' '.JtuGuftiuo 1) 11 „eö" üor „Stni'bvofii" ^d)U V 12 auöitftiui D 16 maiue ('
l'J tl)uub I-) 21 coimotcteii 1) 22 Juerbcnt I) 24 ^a'iiicö (' 25 ncmitcfj bcn ba C
gcfictn I) 26 ©ant D 5lu9uftiuu« C :32 lauter D
*) 2ic 3Bovtc 9Jfclnnrf)tf)0iiä ^Exstant Augu.stini libri advei-sus Polagiaiios, quo«
ille iani natu grandior scri]).sit, eos si contuleris cum Lutheranis dogmatis. videbis de
summa vei convenire." ()at i'ut()er auögelaffen. -) ©ief)c imicrc 'JdiCHj. ii>b. II ©. 87.
(?in @e9en=Urtf)eit Toctov 5utf)evc'. St^utivcbc T'^ifiPP 9)k(anci)tf}on? 3C. 1521. 801
rechen folicnn? 5. .soiloriiiv fpricfjt: 'Tic (Juangclia crliei)id)cn, ba^ inir m\%
nit rechen foUen'.^ 5. '^lugufttn i)nu bem biicf) Don bc-r^ .soerrn pvcbigt aiiff
bcm berge nennet c;? alliB gepot, linv:? t)ln" rebte nennet, nnb bifputirt baffelb,
baz^ cÄ fc^etinbar ift, (v^ fep el)n nottig gepott, ba§ luiv unß nit recf;en foÜen.-
:> Unb bi^er mei)nnng ift and) 01)rifoftümuci, ber fo fern banon ift, hci^- er bie
rad) ttu gebe, btvö er aud) fei)n gepot tialtftercfcr fobbert. 5ct)n Cmilin ift
t)f)e Dort)anben, Un(rf)e, ßo t)fir fnr elnrnn fleinen logifen nui^ tmbt, lieben
'OJiagiftri noftri, %o leßet fie.-^
S)aö ober ba^ gcfeti mit -^Iriftoteli-:? tiel)bnifd)er fnnft nit ftt)minct, ba
1'' fvagen loir nid)t'^ nnt). 5Öa§ get)t nn^ an, Ina*^ ber fetb iinfah^ber menfri)
gemacht tiatt ? 5olten mir iHriftotelem tiober benn (st^-iftum t}aiten ? Tod)
Don biBcm gepot ber xad) tnoUen toir bal)inben inebr fagcn. '^It^o modjt idj
i)nn Diel onbernn ftncfen ^epgen, ba-ö ^^nttier mit ben nllten Detern ubir ei]n
tumpt. '2tber fintemal anB bem ftncf Dom frei]en luiUcn unb ber gnabe alliB
i-' ha§ fleuft, wac^ Vutbcr Don ber rem nnb gniigtt)uung gef(^rieBen t)att, Inac'
iftv nobt. Diel brob banbcln mit ben fpruc^cn ber oeter, mir iDoIIteu ben Di(=
(eic^t et)n (atern i)m mittag an^unben,^ alß mau fprid)t.
Gä finb tnoU ctlic^ ftuct l)nn 5utt)erÄ fd)riffteu, bie man t]un ber Detter
buct)er nit (eic^t(id) finbct, %i^ ha finb, bie er Don ber tiall ber Sacrament,
20 Don ber S3epc^t, Don ben Öctubben unb ber glctjc^eu t)enbe(, bie 3U uuBernn
^et)tten ge^en, gefd)rieben f)att. Tenn |u ber Peter |et)tten begaben fid) fold)
fachen nit, unb ba^? (5liriftentf)nm tDar batsu mal noc^ famber, hai- man Don
menigern ftncfen ^mepffelte. C^c^ tüareu noct) nit bie tprannifc^e gefe^e ber
^epfte. Sie batten noc§ nit unßer lieben Utagiftrov noftro-:' Don ^^^ariB, oa
2.i Quct) nit hk artictelt Don ^^ariß, bie ba<: (Juangelinm Dorfinftern. @6 tnar
Ditleic^t be§ Guangelii mittag: XUber nn \]tc- abent, unb Im glet)d) mit unBerun
^unben l)att bie bliubbei)t, bie gremiidjft ftraff unf^er funbe, hie berkn befcffen,
milche uuB menfd^en lere für ha^^ Guangeüum nnub SorBonifc^e 2^^eo(ogia
et)n gebradjt t)att. öatt nit fold)e ftraff an attenn ortteu t)nn ben ^H'opbeten i. Jim. 4. i.
30 ber gepft gotti^- bißen ^eptten gebremet^ Unb 5. '-|>auluc^ fagt: X^v merben
cttid) tummen, bie Dom glauben tnepc^en unnb ha^ ©uangclium burd) menfrf^en
tere Dorructen', unb ber gtepd) oiell met)r. Sinb aber bac* nit bie forbonifc^en
Ideologen, ^o meiB ic^ nit, tüa^ ber ^Upoftell mepnet.
"illfo fi^eftu, lieber (eBer, ha<: ?utf)er mit ben allten X^eologeu l)ni
3ö met)ften te^E ubircpnfomet. 2ßie Diel billic^er iftc' nu, ba^ mprB auff nnfjer
■] nennet et c» D 4 ein gottc? c^ciot I) i:] oatev 1) 18 ic^vfften AI'.
2:5 roenigen I) 24 Uct D 27 feonben AU 29 einbiocOt D 30 fant C
') Comm. in Matth. Cap.IV, 25, Migne, Patrol. t. IX <Sp.941: ,Atque ita non soluni
ab iniquitatibus nos abesse Evangelia praecipiunt, verum etiam ulciscenclao injnriiip
oxigunt disf^innilationem". -) De sermone Domini in monte lib. I cap. 19. 20. liV). II
cap. 8. Migne. Patrol. t. XXXIV £p. 1257 ff. 1282. ') In epist. ad Rom. hom. XXII.
Migne, Patrol. Gr. t. LX 2p. (i09ff. *) bou l'ciitjcl) n. a. C. tom. 1 p. 274, tom. II
p. 513: ..yii'/i'ot' f'i' ufGt,u;ioU( iintiit'''.
302 6i" Utt^eil bct 2f)eologcn ju ^axi§ über bic 2et)re 2^octor 8ut{)et§.
liebenn 53iaciiftroy noftroi? Don ^axi^ Juibbcr trel]bcn, ba§ fie c« fel)n, bic bo
narren unb unjj eljn folrf)e ll)eoIoöia fnrjdjreljlicn , Inildjcr bic aller 6crnm|)=
tiftcn lerer ber 6l)riftcnt)eit and) nit l)m tralnm i^cbadjt f)abcn! 0>ftv nn=
d)riftli(^, ben tictcrn loibberftrclien, ^o i[t nid;ty nndjriftlic^cr bcnn bic 'Inirifer
bifpntatoreö, bic bo l)nn ben fnrncmi|ten f)clübtftncfcn ber 5ll)cologia fdjniir
C[k\)d) linbcrftreben ben öctern. 6^n groji tcijl ber beter nennen es funb nnb
laftcr alliB, ttiaS nit auf, bcm flcift (it)ri[ti qcfdjidjt. ?l6cr fie nennen ctlicf^c
fitlic^c raerd (inic fie rebcn) nit allein fcljnc fntib, Bonbern and) id)ic!li(^e
Dorbienfte ^ur gnaben. D ißlinbl)el)t ! i&\)n gro^ te^l ber öeter foflcn, ba^
gcpot gotti§ nutqe nit an^ mcnfd)lid)cn frcfften gcl)alten Jücrbcn. XHber l)ie
l)ore, mcl)n Icßcr, bic mifjbictung gottiö üon ben ^^Hirißcrn : fie id3Cl)bcn bic
erfutlung ber gcpot l)nn ^lt>cl) tet)l unb fagcn, man nornuigc fie lüol erfnllen,
fo öiet Cy betrifft boy incBcn ber lucrcf, aber nit, jio bicl C':- betrifft bic mel)=
nung bc^i gcpictcrß, gcrab al]] fobberte ber gcpictcr ctlüay mcl)r bcnn ha^:^ Irenen
ber iDcrd.
D tt)ol(t gott, l)l)r i^Hirifcr, iä) mufte foldjy mit cud), l)n einer Sorbona
trel)ben, bao id) bodj feigen ntoc^tc, ob ljl)r cud) and; fd^emen lonrbct folc^c^
groben, ftincfcnb?, fold^y oorbonifd^cn gefd)lüel^5. Sieben ''JJiagiftri noftri, Cy
ift nit i^it^ery, fonbern clnr 2l)eologia, bic ben öctern mifljcllet. (53 get)et
euc§ an ha^ gcplcrre, bau fie und^riftlidj fel)n aEc, bic anber^ leren benn
bic lerer ber Gljriftcnljcijt. Unb hai fei) bon bm lerem nnb bcttcrn gefagt.
^lu lafft unB bic Cümcilia fcl)cn.
äßild)^! finb aber bic C^oncilia, bencu l'utljcr luiber ftrebt ? ^j!}t)r gebt fnr,
CiS fcQ Don bm aUtiften (ioncilicn fein ler Oorbampt: bao merdt man baran^,
ha^ tjijx auB l)^nt el)n ^Jiontanum, yjtanid)enm , ßbionem, unnb tnay maä)t
l)l)r nit anfj l)l)m! VHbcr l]l)rrl)n l)att cntmebcr ber fd)rcibcr bi^cr (ypiftcl
fel)nc fnnft brieff lui fd)rcibcn moUt bcUicbfjcn, obbcr cy ift nid)ty boBUnlligery
nnb nnborfd)ambter bcnn bic 5|>arififd)e Sorbona. !3)enn tücr reuest nit, iDO^er
mel)nnng fie ber alltcn fckr namen anff ben l'ntl)er fd)uttenn, ncmlid) ba?^
Sutl)cry name auffy aller fcl)ubfcligift lunrbc? äßild)y gcfnc^c, ttiic bof^tudifd)
eö fei), begrei)ffen ond) Inolt, bic ci)nB mittcln norftanby finb.
Xenn bay £utl)cr bcm ""iJunitano borglct)d)t iuirt, Incr ift bod), ber nit
fcl)c, inic gar nit auf? rei)ner mei)nnng ba^:^ gcfd)ed)c^ 'JJhmtanuy, ber inolt,
man folt i)l)m glainbcn, nnb norlicfj fid) anff fcl)nen cl)gen gei)ft. i'ut^er, ber
iöil, bay man i)l)m nid)tö gleinbcn fotl, Bünbernn ber lauttern I)ellcn fc^rifft,
rinnet nic^ty bcy fci)nen, Bon^crnn nur bic fd)rifft. ^^)()r fclb fcl)b biet ncl)er
bcm yjiontano, bic t)i;)r ioolt, iui)r follcn bem gei)ft ber menfc^en, ber (ioncili,
ber tietcr, ber !^o^en fc^ulcn gleit)ben mel)r benn ber fc^rifft. '^a, ^l)r fe^t
nid^tö benn e^teE ^Jlontani, id) rcbc bon end), fob()iftcn ,]u ^-parif?, bic i)[)r
4 batcr 1) 22 tafjc Al'.C (aft 1) 24 Dctbam;)t: unb baö U 2ß "»ib er D
:!<"> Ci,c\nti) 1) :!i; fciiib Uil nil iicf)cv D :18 fi^rtft C
6in (ät%m--Uxti)äl Soctor Sut^ev?. Sc^utitebc 5pf)i(ipp 9J^e(anc^t^on.> jc. 1521. 303
bitj iirtel;( l)abt auBlüffcn on fd^riftt unb xiumi cud), i)l)r tjaltct bie vHpofto=
lifctjc tr)et)Be, gerab al^ toere e» funb gnug, ha§ l)l)r eben ben gel^ft t)abt,
bcn bie '^Ipoftcl batten. 2)od) bnüon Inelitter l)i]vnact).
^d) bitt bicf), bu (5bvtftlid)er leBer, mcQnftu, baö ettlüa-:^ ct)riftlic^C' gei)[tiv
.-, fei) t)nn ber Sorbona, bie fic^ %o gar md)U fd)emet ^u liegen? S^enn oU
tüoÜ offtnbav ift, aud) t)f)rfelb ber 5orbona, boc .i^utbcr nnb l^tontann-^
nic^t^ mit el]nanber ftiinnncn, nod) finb fic io fünc, ba-? fie ben gntcn man
mit ^llbntaniß namen bernd)tigcn. (i'ben ^o boBtucfifrf) nnb nnnürfidjtig
madjen fie el]n Gbioncm au^ i)f)in. (ibion, ber ^mang Un ben cerimonien be-ö
in alten gefe^i^. 's^ntber tilningt nit, Bonbernn left fie fret) fei)n, ba§ el)nn iglid^er
nad) gelegenl)ei)tt , obber, Bo e^ bie lieb fobbert, bie felben nben nnnb laffen
mnge on funbe. Unb §0 t)elt auc^ 3. ^^anlu» am (etttcn cap. Öal., ba er bie ßiat. g, 1-,.
cerimonien nnb iüct)Bc anffbnb nnb pbni lieB glelid} inct gelten nnb fprad) :
';\n (5bnfto gilt miber beid)nitten, nod) nnbefdjnitten, fonbern epn ncni creatnr',
i". nnb 1, 6or. 7. '^sft einer gcnanb oon ber befdjneibung beleret, ber ntadje nit i.cün-.7,isf.
ei)n nnbefd)nel)ben', bac^ ift, fio iimanb nnter ben beferct ift, hk bac« gefel;,
tjalltenn, ber []ailt ec' mit pbnen, '^\ft aber i)manb nnbcfd)nitten beferet, ber
befc^net)b fid) nit. iJ?efcf)neitten ift nid^ty, nnbefc^nel)ttenn ift and) nic^t!?,
Bonbern bie evfnllnng gotlid)er gepott". Mpianfj, mepnn ic^, fei) ec^ flaer gnng,
20 inüy unter fd)el)bi' fei) ljlnifd)en bepber mepnung, and) luie rcblid) nnnb erbar=
lic^ fie 'L'utl)ery mei)nnng i)nn (^bioniv felanxl) Oorftoffcn b^iben.
Ter art iftc^ and), bac^ fic l'ntl)ern geben ben ■)3ianid)er namen. '^ÜBo
tbeten bie tpclagiani and) 2. 'Jlngnftin., alB er beticngt li. primo aboerfuy bua§
epiftolac- '^^elagianornm ca. 2.^ Xrnmb fd)emet fid) l'utber bi^eh fc^mac^
2-. iDorty nit, bk lüet)t erß mit ^^ug. ^u glepd) lel)bet, 130 boc^ bie 5Jh-inid)ei
fepnen med)tigern fepnb botten benn iHnguftinnm. Xie 5d)nlt()eologen finb
5^^elagianer, pa nnfamberer bm bie -4>elagianer, brumb munbert ec- nnB nit,
bQ5 t)br i-ut^ern einen ^JJtanid)eum fc^eltet, bie ppr B^i^ft nid^tc^ toiffet benn
Sc^ultlieologia, ba§ ift, l^luep mal -^u^(agianifd)e lere: nnb '■Jlngnftinn?, inie er
?'0 fid) entfd)nlbiget be-^ 'JJtanid)eB namen, ift unoorporgenn auB fcpner fd)ntu'eb
tüpber ber ^Vlagianer (ypiftel,- unb, Bo *^^ etlnaS bei) euc^ gutlte, feo entfd)ulbigt
er nnJ3 and) bafelbift.
Sinb aber nnier lieben IKogiftri noftri oon ^^ariB fo faft blinb, bav
fie e*^ crnftlicf) ba für balten, l'ntberc^ nnb l1tanid)eB meinung fep cpn bing.
5 inn ben ©otbona C 7 „fo" fcl)Ü I) y (sbioneit AIU'D 13 aufj l)üb D
U un^eic^nittcn AB 1.) 3ft l)emanb» Don D 23 Stuguftin C 'ätuguftino J) 25 'JUigu^
ftino I) 26 ntcc^tigcn (' 28 fc^elten D 34 ^Pionic^crf} AP. manic^cr§ C Manicf)cv§ D
') Migne, Patrol. t. XLIV, @p. .552: .Mimiehaeos appellat [lulianu.s] Catholicos.
more illius loviniani etc." Sie 2öotte 5JJe(anrf)tt)on§ ,sic enim distinxit scriba quispiani."
[ft^t ^^'utf)cr unübcrie^t. -) 2'ic «Stelle bei 'DJJelanc^t^on ^Atqiie eo loco de .Servitute
voluntatis aptius dissere videtiir, quam ubi cum Foelice Manichaeo di.sceptat." toivb
Hon i'ntf)cr auvgelaüen.
304 f^iit Uvt(icit bi'v If)oo(oiV'it ,yt '^Miviv' iibcv bic Vi'bro Toctov §itt()cr§.
h)a§ mag bitnbcr fclju bciin baö Dolcf? ;il>ibcnimb tt)un fie cy aii^ 6o^=
{)cl)t, ba§ fic 1)1)111 lui (cqcu, ba§ fic tnol luijicn, cv gel)c l)l)n nichts nn, h3n§
iitaci bo^ tutfifc^er fet)n benn fie? 'JJtantdjc^ incl)iiuiig i[t lx)el)ttleufftifler,
beim bay fie l)ie foüt crklet Incrbeu, n3i(d)e, f^o loir '-Jingiiftino glaluben, bev
fic an niel ortten aii^et)gt, ift fie biird) iiub burd) ber t^*f)nftlidjcn lere eiit= r.
gegen. 2)o(^ ^o biet ]u bifeer fad)cn bienct, ''JJcanid)eu§, ber borleugfet ben
fvet)en tüillen be§ menfd)en, al^o ba? er fagt, e^ Ivere nit el)n Uicfe(id) bing,
ba§ bo moc^t gepeffert luerben iiiib ber frel)t)el)t em|.ifel)ig tDere. ßut()er, ber
leugnet, ha^j er frei) fei), ber maffen, hac^ er fei) ct)n tre^enlic^ bing, ha^ hm^
be§ get)fti'5 gnabe bornelüert iinb öon ber nnfrci)f)ebt erlofjt tnerbe. %n^ bi^en lo
ftiicfen, niet)n lieber le^er, magiftu bie anbernn adjten: benn luie reblic^ fie
bi^e ftuc!, bie id) ertselct f)abc, anff l'ntf)er trieben ()aben, %o treiben fie t)i)x
auä) biet mel)r.
i^aft nny tüibber fnmincn, ba toir^ gelaffcn l)aben, ^o ift'ii nii !(ar, ba§
Siut^er» lere nit ift borbanipt bon ben alten C^oncilien, bie Inebt fet)n nnb ber ir.
!e|er ^o gar nic^ty ebn bing ift. äßielnot fie folten bennod) f)ie aucf) bebad^t
l)oben, äöenn glebd) l'utt)er mit ben fetjernn etma ftl)mmet t)cttc, Itiaßerlet)
imb au^ ioay grunbö l)nn ber !e|er fecten norbampt fei): benn too ift l)f)e
^0 et)n Dor^toebftete te|erel) getüe^en, bie b"" öttcn ftucfen ubil gel)anbc(t l)obe!
S)iB alti§ fd)rebb id) nit ber mebnnng, baS id) ^u gebe ben alltcn 6on= 20
ci(ii§ ^0 groffen gcioalit, bai?, ^0 '^ntt)er bie l)etle fd)rifft, tüildjerlet) (soncilio
e§ feben, gegen fe|te, ha^ man brumb bon ber fd^rifft hjeid^en fottt, ^onbernn
ba§ ic^ benn lefeer bormane, inie biet er gletnben folle bi^em großem geplerre
nn^er lieben ^JJiagiftroruin noftrorum bon ^^ari^, ha fic fdjreben: fiutf)cr bor=
bampt atte ßoncilia, bie l)cbUgen better, er ift e^n ^Jiontan, cbn ßbion, ebn 2-.
''JJIanic^euy, ebn 9lrtitorit nnb ber glcbc^en.
(Sy finb aber getoe^cn ettUd^e iJ?epftifd)e (ümcilia b^n ^^B^'^" t^^b^ bcy
9iomifcf)en ^^lntid)rifty, ben fclbcn befennet ßntl)cr, bay er miberftreb, bod) bay
b^m fnrgel)e bie f)ellc fd)rifft. ^LÖarumb fotlt er ben felben nit hjibbcrftrcbcn,
§0 barbnnen bo biel nnd)riftlic^y bing§ h.iibbcr ba§ (^niangelium gefatit finb'? m
2)aö ßoncilinm ^n äBien leugnet, ha^ bic fdjluffel ber Ürrfjcn gemebn finbt,
ha^ 6oncilium ^u Goftni^ leugnet, ha§ bie ß^riftenbebt feb hk gan^ üor=
famtung ber au'ßerlrelten. 3tem, boffetb ßoncilium fet^t, bay ettlicf)e gute
teere! finb oufjcr ber gnaben : äBildjc ftuc! fd)nur glebd) loibber ba§ ßuangclium
ftreben. ^illid) mibberftrebt .l'utl)er ben ^onciliiy, %o er (S^riftum für fid^ 3.1
l)at, tüibber )oi(d)cn fio gcfebt babeii, finb nit C?l)rifti, ^on^ernn be§ ■2(nticf)rifty
tirc^en gctüe^en.
3 ttieljtlciiffiger J) S enHjfcf)iii lucvbcn D 9 „cl)n" fefjtt C; 10 cviuiroevt 1)
12 ic^ ()ie cvjclet D 1') „ift" fcf)tt i) tion bem alten (' Iß tctjcv to gnt D 17 90=
ftljmmet 1) 21 bic fjciliii jri)viüt 1> 2:J flvoüeu CD 2(] ^.ütititovit \l',('\) 27 Änöft--
lidic I) Cs'onciiia in bijev (' :!•'! cttiic^c (' ."i.j luibcvfttctt D :!(; „Itibbcv" fef)lt C
ßin aJegettmttOcit ^octov Sut^era. ©c^u^rebe 5|?^ilipp 93lelonc^t^on§ 3c. 1-521. 305
OJietjnftu aber, btiy itic^ty u6i(y ge()anbettt ^aBcn bie Ijlöct) ^oncilta, ift
mijr rec^t, ju 2ton imb SBicn, bic bo Beftettget i)abm bie becretaü ber ^epfte,
unter feileren Intlc^ c^riften mag lel)ben l)t)e bie tih)cl) capit. ''^(b aBoIenbctm"
iinb 'Denerabtlenf ! äöa-^ l)ittft§ benn, ba» i()r, 3:t)eologi Don Sorbona, auff
ö tüerfft bie ßoncilia? ?)f)r fel)b bod^ nic^t^^ benn eijttcE eotfia.'^ :3^^' ^"^^^ i^e
nit leugnenn, baS toibber bic jc^rifft mag nicf)t>^ gefegt tücrben: bo o^ev
ettüay tüibber fie gefeit ift, mag manc^ ioibber |n repffen. S^rumb laffet bem
Sutt)er |u, ba5 er ber ßoncilicn gefeit mige nad) bem ßuangelio, loft t)t)m
|u, ha^ er bas ©nongelium für |if)e, feo etlüa-^ gefetzt ift, ha^j anber§ leret.
u' £em trort gotti-ö incpctjcn billirf) anc^ bie ©ngel: Bo foHen i^r l)t)m oud)
Ire^cfjen bie pfortten ber l)cUcn unb bic armen mcnfcfjlin, uon benen mir t)aBen
bie S^epftifc^en fa^ungen.
Diacf) ben f)of)en fd)ulen fragen iuir nirfjt§, benn ha§ attc l)ot)en fc^ulen
!e|ere finb, betocijffet luol allcijn bic 5cIjultl)cologia. .Soui, lieben llJlagiftri
i' noftri, f(^rel)et nu getroft: ©r :^att gott geleftert. (Sr fc^iltt bie l)of)en feinten
für teuere, ^illicf}, ino fie (eren, ba§ bem (vnangclio miBl)eUct! 5ht miB=
t)eEet t)t}c bie Sc^ultfjcologia ber -^^ariBcr, Iniliid) ilU allein inn allen l)ot)cn
fluten biBes kt)U§ ber tüeUt guropc bie {el)Berpnn ift, Bonberlid) |u 5^^ariB.
Darumb foltu nit lininbcrn, lieber lefecr, hav l'utl)cr Inibcr ift ben f)ol)en
20 fc^ulen, ha6 ift, tüie lltidjcaö fagt, ben lugenl)cli3Bci-"ii. 'JJiodjft aber fagen : auid,. i, u.
3Ber lüil gleiuben, ha§ fo biet foUten l)rren ? 6§ t^rren alle, bie ba anber§
leren benn bic fc^rifft, unb alle bie, bic undjriftlidjc fd)ultl]cologia loben.
SoHtcn aber Bo biel ijrren ? fyret)ll)(^, benn auc^ l)nn Sanmria unter Bo
mi pricftcrn 33aal toie gar Incnig luarcn ,'oclie! oe| für bcpn äugen biei.$uni.i8.22.
2r. gan| fjiftorien ^ube unnb Samarien, l)nn Inildjcr bic 6l)riftent)el)t ift fipvirt,
tt»ie gar Inenig propf)ctcn, loie bicE aBgottifdjcr marenn hal Unnb |u bißer
testen Ijcpt milc^ el)n l)aloffcn ^abuccr unb 5|.M)orifcr, hai ift, pfaffcn, munii^en
unb fc^ulcr finb man! Sil)et man nit, ha^j ber propl)et (i-^cdjiel gefagt l)at:.^-'ci. i6,44.
'äCne bic muttcr, Bo and) bie todjtcr'! äl>l)r babcn gefolgt, l}a ubir trettcn
30 qEc grelncl ber 5i)nagogcn, hai: fie modjt, gegen unfs geljaltcn, für (il)riftlic^
angefeben ioerben, luie ber 5]}ropI)et fagt.
^Jin uorftcljct man, mebn id), Une Cutl)cr mit ben bctern unb (Foncilii?
el)nB ift. '^Iber mit ben l)ol)cn 5d)ulen left l}t)n ber (^i^riftlidj glambe nit
et)niB feijn. öii'auB magftu merden, Inie ^oc^ gelcrt biße Sorba finb, bie ba
:■•> nennen t)cubtftud bcy (5l)riftlidjcn glalnbeuö bie bcter, bic (ioncilia, bic fd)ulen,
tüie tüotl, id) fcf)c benn gar nid)ti5, Bo borbreuft fie nid)t, ba« ben Oetern unnb
(ioncilüÄ lüibbcrfprodjcn h)irt, Bonbern bav bie Sc^ultf)Cologia nit d}x[iä) gnug
=* gorba finb bit fvud)t am tobten mc\)x , mid), locu fie vciff trerben, f,o
tocrben fie ju afc^en unb finb fet)nn nu|.
2 unb jii Söicn J) 12 S8aptiirf)eu 1) 14 tetjevl) D fc^ultfjcotocieu D 1"> icfn-ci)cn D
21 „bic" feP C 27 5Parifev .\1',(1) :]i; „benn" felitt D
2utl)et§ 2Bctfe. Vlll. 20
30G ®i" Urt^eil bet S'^eologen ju ^att§ iibcv bte üe'^re S^octot Cuf^era.
gefjanblet hJtrt: unb baS ift bie redete ^abbcr meljc .^clena, iim6 ix)il(f)er hJttlcn
un^er lieBen ^JJlagiftri noftri fo t^etor fcmptfcn. 6t), tnarumb fd)re{6t il)r
benn nicfjt t)nn etürer redeten Sorbonifc^cn öorrebc auff bte iöet)^e: äß^r ftnb
^Jtafliftn noftri iinb (eren bic 6d)ultf)eoloc;{a, tna« (joBen Juir mit bcr fd)nfft
ober bie fc^rifft mit luiB |u t^un? Gö ift an% mit unf3 unb unterm rcljd^, r.
fo iüir nit öorBonnen oEe, bie bo furmerffen bie frf)ultt)eolo9ia , lütir lüotten
alle binfl tüegen nnb mengen, bcig bie fc^ult^eologia nit foEe: benn tno bie
nit erl)alten iDirt, fo finb mir öorlorn. äßen glel)c^ ^ntt)er mit [ber fd^rifft,]
ben attten üetern unb (ionciliiö ft^mmet, foU er bennodj umbfomen, e§ fe^ benn
ba§ er fie für merfft unb tete un§ an. äÖt)r finb bie l)etoBtftud be§ (^f)rift= m
liefen glalöBenö unnb nit bie fc^rifft. Unnb mie folten mir mit bcm menfrf^en
burc§ öornunfft ferfjten, ber ha öorleugt bie tjetnbtftnd {ha^ ift, bie trelüme
nn^er lieben Sorbonifc^cn "iJJlagiftrorum noftrorum)! (Sr fottt fi^led^t ge=
fd)Iagen unnb umbradjt felju, bie mel)l er leugtet hk Ijelübtftud bcy glamben§.
(S§ h)ere e^n unlüet)^t)ct)t, §o man bie öeter unb ^oncilia f)eti)btftud i'-
bey gtaJübenS nenncte, bie met)I fetjn anber grunb benn bie ft^rifft mag gelegt
merbcnn : mild) et)n muttmitligiö Inuetenn ift benn hü^^\ bay mann ©orbonifdjc
comment ber fc^rifft mit für |it)en. (Sy faE nit e^n fe^er fel^n, ber ber
fd)rifft mi^l)eEet, unb fol eljn !e|er fe^n, ber ben fran^ofifc^en ©orbon mi^=
l)eEt. ^^Iber loy bay narrnmerd ein gut jar l)aben, UmS ifty, bny man ^o y"
t)iel hjort borleuret tjun f^o offentlidjcn fadjenn! 3)enn tüoy ift offentlid^er,
benn, tuie id) broben gefagt, haö ber ^eEen fc^rifft me^d^en foll aüer Goncili,
aEer beter, aEer fdjulen meQnung, fie fet)cn, mie fie fcljen.
!c!aft un§ mel)tter, ma§ me£)r ba ift iju ber Sorbonifc^cn ßpifteE, bor=
folgen! 6ie fprei^eu: SBem folt ber glcmben, ber ba borfagt, ^n gletüben ber 25
gantjen gemetjuen (S^t)riftenl)et)t'? Ober mie mag ber geredjnet merben unter
bic gemel^nen i^riften, ber bie (^()riftenl)el)t nit l)6ren miE, 630 bod; au^
9j(att().i8,i7. bem munb ber töar^e^t gefagt ift: '§oret er bie (Jl)riftenl)e^t nit, ^0 ^aEt
^l)n aly el)nen ^ctjben unb pnblican ic.^V '^ä) bitt euc^, lieben ^Jtagiftri noftri,
tüay ^et)ft tjtji bie C5J)riftent)et)t obber tirc^c? 2)ie frantjofifd^e ©orbona? äöie 30
mag aber bie felb C^.ljriftnö tird^c fe^n, bie iT)et)l fie fern bon 6^riftu§ iuort
3o(). 10, 27. ift, ^0 bo(^ Kl)riftuy bezeugt. Seltne ftl)m iüerbc erfant bonn fernen fdjaffen'?
äßl)r l)e^ffen e^n !ird}en, bie burd^ gottiy mortt gebaut ift unnb burd) gottiy
mort gcmet)bet, geneert, crtmgen, regirt tnirt, furtdid), bie oE ^l)rc bing au§
bem 6uangelio f(^afft unb bon aEen bingen nad) bem C^^uangelio urtcl)tt. ;•.:.
3o(). 8, 47. 'S)enn teer au^ gott ift, ber Ijoret gottii: loort', mibberumb, 'mer fet)n nit l)6ret.
3 nic^ I> mex C bifc tueljßc D 5 „unb" fefjlt f) G „bo" fcf)(t D 8 „bcr
irf)ttfft," fe^U ABC.'l), cingcjcljt narf) ''JJic(nnrf)tf)on§ „cum scriptura" 10 oerlüexff 1) 18 fol
mi am C 22 alle 1) :il {cij Al'.C 3:5 „getaut ift unnb buvc^ gottiä ttjovt" fc^tt (.'
34 „tfyxe" fe^(t D 35 uttail V
') eieljc üben 2. 2<19f.
(5^tn @cgcn=Xlrt^et( Todox 2itt^er§. ©^u^vcbc ^^^ilip^j a)Mand)tf)on2 k. 1521. 307
ber ift ni(^t Quß got', imb fel)ntemal bic firc^ buvcf)y flottiv U.iortt c^cporn ift,
i[t |ie aucf) onn .^tneljffcl burc^ baffelb ^u neeren.
Cutter lüirt euc^ für eQii 6()riftltdjc !ircf)e crfenncn, tuen \)fix gotti§
tüort (eret. Gr luirt eurf) aber nit ba für erfennenn, Jrenn t)^r ntt me^r
s benn etor totte imb garftinge artitfett für bringt. @r ^orct bic firc§e, bod)
nur bie, bie hav gotti^ lüortt leret. S)er felbenn erfentniB untertoirfft er fitf;,
bie ba alte bing nac^ bcm gottiö tnort bctüigt, bie ha folget bem urtetjl ber
fc^rifft uub nit ben Sorbonifd^en trciumen. £enn nia^ für et)n gretüel folt
fe^n hk firc^e, %o fie fic§ nad) c\)n% igli(^en Sorbonifd^en tretomerfj contment
K1 öortüanbelete. äBitrf) 6t)ameleon, tnilc§ ^^olt)pn§ ! ^sa, tüilrf)er $Protl)enö tnere
nianbelbarer!
S)a aber 6l)riftUtf fagt: 'öoret er bie firc^en nit, %o ^aUt ^^n al§ e^nenaifattti.is,!;
Ije^ben unnb ^Hiblican', ^vftv^ nit lüar, bo^^ er bamit f)at getüottt, man folt ben
fdjulbigen Oortlagen für ber finden ^ 6r tuollt, man folt t)t]n mit Ijeugcn
IS ubertüinben, er tüoHt, man folt t)^n urtetjlen naä) bem ge^ot, fonberlic^ naä)
bem (Sitangelio. f)i)x aber öorbampt l'ntbcrn, elje l)l)r l)l)n Oor!logt unb mit
f(^rifften ubir tüinbet. -Jiacfete artictel on fd)rifft, on üovnunfftigenn grunb
fe|t t)l)r erfur, t)nn lr)ilcl)en Sutl)er nit üorflagt, fonbern üorbampt tuirt.
2Benn fc^on allw anber tl)ucl)tig mere, ift benn nu allein eorbona bic firc^c,
■M ha^ fie ben Sut^er au^ ber glctübigcn gcmcljne tl)at ^ ^})l)r foltct Oortlagen,
nit öorbomnen, 5c^rifft fprurf) foEt ijt)r an^ctjgt Ijabcn unb nit nadct artidcl
erfur bringen unb ba§ urteil ber firc^cn laffen. diu feret il)rB garumb alli§,
tna» gotlid) unb mcnfc^lic^ rc($t ift, borflagt l)l)n nit, ubirtüinbct t)l)n nit,
Bonbern Oorbampt l}t)n nur, -Lllcmlid) barnmb, hav l]l)r fcl)t un§cr lieben 5or=
2s bonifc^e 53iogiftri noftri. 6t], cy fdjetne fid) ivrandret)(^ ber Sorbonen, bie
^0 unc^riftlic^ narret.
5lbcr id) tt)u jal) fet)cr nerrifd), ba^liä) bie ©orbona §o unerf)lid^ t)anbel,
Bo fie bod; ^u bißer tictjt neio 3lpoftet gibt. 3)enn un^er lieben ^JJlagiftri
noftri fprcdjcn, fie folgen ber '^Ipoftcl ej:cmpel, t)nn bcm ha^^ fie nadele artidel
30 on grunb ber fc^rifft für tragen, unb tnollt gott, bay fie nit t)nn bem ftud
altetjn unfe bk ^^Ipoftellnn furgeben. 6l)riftu» felb§ |eu(^t an ber fi^rifft
grunb unnb tüil t)l)m gcglctübt l)aben umb getjeugniß tnillen ber fd}rifft.
©. 5^aulu5 louttet fdjier eijttcU frcmbbe töort, biVj ift, fdjrifft bcy ^^Itenn
Xeftament». 3)er ^ilpoftcl prebigt, tüaS finb fie anber» benn fprud; Pon 6t)rifto,
X'. au§ bem allten teftament gcl)olct^ 9lu aber allepn ber epnigen 5orbonen
fottcn tüir glettiben on alle fdjrifft! !Iret erfur au^ ber 5orbonifd)cn gruben
^nn bi^ liec^t, pl)r lieben 'OJtagiftri noftri, ba^ tüir fcl)cnn, ob folc^ nerrifdj
leut aud) ougen ober ftprn l)abcn! äöo Ijabt ij^r bas gelernt, cy fet) ctjun
1 buvcf) I) 4 loirbt otcr ücf) I) (J crfcnenife (' 9 naef) D 10 urrJuanbettc 1)
ß^amclion C 12 %a^ a6ev 1^ cv bic^ nit AHC er bic^ nitt D ©ie^c oben ©. 270 16 in
toerjagt D 21 öctbammcn C 2:! „ntirtninbct l)l)n nit" fehlte .32 umb ber gcjeügnufe 1)
:!•"! (autcv (' :!4 pxch\C[ I)
20*
308 ^tn Urtfjeil ber 2:^eoIogen 311 5patia übn btc 2ef)tc S^octox* 2utt)et§.
'^poftoltfc^ erempcl, Icrc on geleugnt^^ für tragen, 60 auc^ 6f)nftii'5 feIB§
t)()in nit tüolt QU fcfjriift glcUVben lafjcn'^
3)o(i§ hJoUen [Inir] bie ^^poftolifrf) iinb Sor6onifc§ t^at gegen anbev fe^en.
9(PflkfMr,,iff. Id. 15. ftct gefc^rieBen, ba§ ba n^art fnrtragcn et)n frag öon bem ge]cl^ ^JJfofi.
Sllfe nu ber I)el)lig geljft bnrd) manirfjertel) fpruc^ ber ']ä)x\\\i nnb offentlidjen 5
ben)et)^ungen unb hjunberljcljc^cn f)atte Bebcnt, ba§ bie :^et)ben nit folten mit
betn gefet; ''JJiofi Befc^lneret toerbenn, i[t ber 6efd)Iu§ Don ber felBen frei5f)el)t
gefc^el)en. §ie frage id) euc^, (ieben ^Jiagiftri noftri : äÖiMje tonnbertjetjc^en,
tüildje fpru(^ ber f (grifft ^aBen cuc^ trieben, u6ir £ut()ern Iju fprec^en? äßie hiol
tviv auki ben Ijeljc^en nit let)(^tli(^ gletnben iüoKten, allel)n ber f(^rifft InoHen i"
tüir glelubcn. ,3wni anbern, ba lüurben anf3erluelet, bie ber ^ilpofteln BefdjUif^
mit leBenbiger [tl)ni bredjten unnb ben glattiBen ber ürcfien Beftettigeten. ^^^r
aber, Iren fc^idt t)!^r an^ l^n ben firdjen, ber ben grunb etin* mel^nnng l)l)nenn
auflege? 3um brüten, tf)etten fie baljn eQn fold) (vpiftel, bart)nnen fie et)n
flivBicö. 15, 28. fürten be§ ^et)ligen gel}|tiy ge^eugniy, nnb fd;rieben al^o: 'S» ()att bem l)el)ligen ^^>
getjft unb unfe gefallen ac' ^J)t)r aber, Inaö füret l)^r für et)nen get)ft et)n^
m.'^Kh. ,|)oret boc^ el)n mall, t)l)r tah)ben fi^langen, lna§ für et)nen gct)ft fnret
l)f)r |um ^eugen eJnrer lere an bie ganl^en inettt'^ 3)ie 5lpofteln fnrten eljn
ben geljft gotti§, 9lemli(^ ba^ t)l)nn bnrd§ bie fi^rifft !nnb tnar ber toitte be§
liet)ligenn gei)ft§: fjo tnar aui^ ben ürd^en fnnb ber gel)ft l)nn ben 5lpofteln. 20
äßay folln lüir bon elurm gctjft Ijalten ? 3Bl}e, Inenn ^mant aii:}k ^u cud)
9(pflfcf).i9,i5.fpre(^, toie ber in ?lct. Slpoft. t:^et: 'S^efum !en iä), ^au. tnet)^ ic^, h)er fetjt
aber 'i)i}xV 2ßl)e, ba§ bie ^Ipofteln, n?ie inol fie be§ f]el)l{gen gct)ft{§ ge^eugni?
fureten, bennod) fid^ liefen bnncfen, e^ tnere nit gnug inn fo groffer fairen et)n
bloffe ©piftel, fonbern tl)nn bottfc^afft ba|u, bie bo bie ürc^en beftettigeten 25
mit bieten prcbigenn ! %[^o Inollen bie ürd^en ilU lebcnbige prebigit, nit fc^rifft=
i.*pcti-.3,i5.(ic^ befc^lufe. Unb -^^dxibj teil, ha?^ hk föf)riften foUcn gefdjidt fel)n, nrfad)
^n geben t)l)r^ glatubenö. 2)affelb fobert i^t ane^ üon enr^ bie ganl^ loellt,
lieben 'DJtagiftri noftri.
C^^y ift fc^on Imbor fnnb getncfjcn, \va§ 5pori§ l)ielte l)n t)l)rer ft^nle. 30
(Sluer bnc^er finb für f)anben, (Sn)r fc^ul bifputation finb anc^ fnr^nben, i^t
ober fobbert man grunb unb urfac^ ber felbenn emrer lere. S)enn bi^e etnr
articfel Inibber ben l^uf^er t)ette InoE et)n finb t)nn bcutfc^en lanben fnnb ju
fammen lefeen an^ bem ©abriet ober Scoto: fo gar iftö on öorporgen, lüa§
5pari^ ^eltt, aber borporgen ift§, n^arumb fie alfo ^etlt. l^ut^er begerb nit 3-'
3n miffen elür lere, fonbern ben grunb elnr lere, \v\iä)c er on ^toetjffett nit
borlDirfft, luen er fie nit jubor n^ifte. Unb boy got Inolt, l}()r fdjludjt l)n
eh)r l)er^ unb bcbed)tet, ba§ IHttl^er mit ben bingen umbgoljt, bie biet 3n gro^
3 „lütt" fe^tt ABCD; in ber ^Porlage „conforimus" 10 getauten Jnoüen D 14 „fie
batju el)n" fe^tt (; IT» aeüönuft 1) l)einge IJ 19im(' 20 bcv tivc^cn D 24 gr offen D
20 t)ii (' (ctienbigc ^ircbig 1) -11 öcrtoiirff D
(?in öcgcn=Urt^etI 2~octor Sutfjer?. ©c^u^rebc ^^^iCtpp 5lIeIanc^tf)on-5 ic. 1521. 309
fein, hav man barl)nncn foüt bcr f)of]cn fcfjiilcn 311 ^4^avi§ ober l'utt)crn Qlcinbcn
on Be^cugniy ber fcfjrifft. ^lüe, btc ^>.'utl)cv an^angcnu, bie t]ongen barunib an,
boö [ic id)cn, lt)ic er ntenfcfjen gcfrfjtDC^ furtoirfft unb nicfjtS anberS bcnn bie
!^c^ligeu fdjvifft Icret: bie fctbcri Incrbcn cucf) anä) glclubcn, lüenn fie fe()cn
5 iüerben, ha§> i)f)r mit ber fc^rifft [ttjmmct. 2^cnn {Sl)ri]"tum fobbcrn fie, betjbc
öon fiut^ern unb öon eu(^.
?)()r loft eucf; bunrfen, l]f)r fiabt bü'3 fet)ttcn fpicl Inljc Tatiib, alB ber^imose, ö.
propljct fagt. 5Ibcr i)f)r fingt nnb fpilt cnd) atleQn, ba]n bleljbt X)i)x bal}cl)men.
l'ut^cr §at fe^n feitenfpiel, ba» ift, fct)n lere bem gonl^en ß^rifttidjen freljfe
1" bclncrb mit tuiftt)mmnng bcr fcfjrifft. ^a ficfjt bie 6f]riftcn nicf}t§ an. 3r^l)r
finb lllagiftri noftri, Inir finb ^parißcr, luir finb SorOonifcf) , luir finb bie
mutter aÖer feinten: benn ba^ fein el)ttc( nnnu^e namen, gegen U)i(cf)e Sentfc^
lanb foft l]l)nfurt ift totnb lnorbcn. 2^rumb %o rab icf) encf), luolt il]r bi^c
etor nncfjrifttic^ macfcl entfd^ulbigcn, %o legt an% grnnb unb urfadj cturB
1-. urtetjly ubir htn £utf)er. .Spaltet gegen be? Sutf)ery fc^rifften nit ctor (crcn,
fonbern mar^ct)cf)cn unb urfunb clnrer leren. 60 fet) benn, hat^ \)i)X nit inoEt
für G^riften Icut gebauten feijn, borfteret et)n mal, burct) tüaBcr gct)ft ber
8ut[)er Oorbampt fet) öon htn Sorbonifc^cn '^Ipoftcttn : bcy gcmarttct fcn cnc^
nit üUcin ber gan^ Ö'f^riftlicfic fret)^, fonbern fobert aurf) anß mac^t nnb rec^t
•-■0 bcr 6t)riftlid)cn pflicfjt, ha?^ l)!)r Icret, iDarumb t)i)x ct)n iglic^ö üorbampt f)at.
Unb haz^ idyj cpn enbe macf), lüill ic^ ijun el)ncm obber ^meljcn ftuctcn
an^et)cf)cn, tDiiä) et)u unöorftanb bcr ^eljligen fc^rifft, tüilc^ e^n unc^riftlicf)
bing fep Ijnn Sorbona : bcnn aufs biegen mag man (cidjtlid) bon allen anbern
richten. 2utt)cr l)at al^o Don bem frcljcn Inillcu gcfcfjriebcn, bac^ er on gnabc
^•5 nichts Dormuge bcnn funbigen,^ unb baö ift tenblic^ unnb fc^Iec^t, fo man bie
fcfjrifft anfibct. Xenn al^o fagtS.^^au.: 'Xec^ flepffc^cc^ tüiÜe ift ct}n fct)nb=müm. s, 7f.
fc^afft mibber gott. Xenn er ift gottii? gepotten nit untcrttjcnig unb fan
ou(^ t)^nen nit untertf)enig feljn, unb bie ^m f(eif(^ finb, funnen gotte nicf}t
gefat(en\ unb ;^sof)an. 1. 'Sic ba nit auß btut, nocf; auß bem luillcn bc§ Soo. 1, 13.
30 fleifc^y, noc^ au^ bem Itiitlen bc'j mcnfctjcn, §onbcrnn auß gott geporn finb',
unnb S. 5lug., bcr fc^rifft fotgenb, Icret auc^ ha^ fclb luibbcr hk ^^elagianoy,
baö ift, iüiber bie Sorbonifc^c fop()iften.-
5tbcr ülf)ic fteIXen firf) bie Sorben, al^ fcf)cn fie bie fc^rifft nit, unnb
cntfd)ulbigen S. 'ilug. mit epncm rechten Sorbonifcfjcn gcfcfjmc^, t)nn tüildjcm
3> troE aUctjn mon begrel)fft bie Sorbonifdjc blinbf)cl)t, unb ift t)^e 3U)el)ffc(
gelücft, ijnn maBcrlct) fc^rifften obber fünften ^^^ari§ geübt fet), ba§ fol biß
fturf offenbar mad)cn, bartjnncn flar crf(^et)nct, ha^ tcijner t)nn ber ganticn
14 „cror" fe^lt C lö galten D 25 funbtltc^ 1) 26 Sont D ^aidns, CD
32 fotBonift^en 1) 34 Stuguftin 1) „Sorboniic^en" bi-j „bcgre^fft bie" fcf)lt C weldficnn 1)
*) ©te^e oben £. 2><S. '-) ^non uno loco" tu bcv Vorlage (;at bcr ilbcric|?er
auegelajfen.
310 (^iit Urtljeil ber 2(jCü(oflcit ,^ii ''^cixbi über bic i-e()vc S^octor ßutljer».
Sor6ona )'el), bcr bo ?lui^iiftinitm I)cttc angcrurt. 2ßa§ fic l)iiu ber fdjritft
Dorniugcii, ift (eid)t(icf) Im crmciicii, Sljntcmal fic ':Jlugii[timim, bcii gcnicljuen
Icrcr unter ben 5If)cologcn, itit f)a6cn geicf)cn. D 3^^eologcn, o Sorbona!
iHugufti. (fagcn fic) tncnn er öon bcr gnnbcn bifpittirt, baS bcr frei) tniUe
omi giinbc nic^ty gutö tf)un mugc, §o rcbt er nit Don ber rcdjtfertigcnbc ^
gnabc.* D 6linbt)et)t aller bünb()ct)t iinh cl)ttel Bltnbl]cl)t ! $öon tüildjcr gnabcn
rebct bocf) bcr fetb man? 2)a er f(^relj6t, Wie ber ^pelagiuy ^o offt l)nn bem
mortlin gnabe l)ab r)t)n unb I)er gcn)anc!t, bezeugt er, hau er f obere bic rcrfjt
fertigenbe gnabe ober ben ()el)tigen gel)[t, ber bnrd) goffcn Inirt inn bic fjcrljcn
bcr rei^tfertigen. £)ie notnrüd^en gnabcn furlüirfft er offcntli(^, bic ^onber^ lu
ti(f)c gotti§ I)u(ff, ba bic ©orbonifi^cn öon fagcn, fcnbt er nit.
Unb ba§ inir bie facf) ijm grnnb crmcffcn, 58it iä) endj, 6orbonifdjC ©orben:
äl>aüon nennet t)^x fie bie rcd)tfcrtigenb obbcr bie genehm mai^cnbe gnob? ^\fty
nit tüar, 'Sabon, ba^ fie allein fcl), bie ha Oorfnnc nnb t)orct)nigc mit gotte?
©30 aber bem al^o ift, marnmb crtii^tct t)l)r bcnn, ba§ on fold;c angenct)m 15
mac^enbe gnabe got ettüaS angenehm fei)'? ©tre^tten bo(^ toibber fic^ fclb
elür niort nnb lere: ben namen bcr gncl)m madjcnb gnabe nempt t)l)r auff,
unb fct)ne bebeuttung nempt l)f)r nic^t auff. 1)oä) laft unfe fef)cnn, auff tuildjc
h}ct)^ 5tug. brauch be§ tüorttlc gnabe. ^ä) moi^t fct)n ganlj bud) be ©pi. et
ßit. ^er fi^rctjbenn, benn e§ ift !et)n blatt, ba er nit ber gnabe gch3ef)net. 20
5tber bi^ ftnb fc^nc tnort cap. 4 be fpi. et lit. : 'üßo ober ber I)cl)lig gc^ft nit
()ilfft unb cl)n bleffet an ftatt bcr bo^cn begirbc cl^nn guttc begirbe, ha^ ift,
gotlid) liebe buri^ gcuft l)nn unsere r)er|en, für Inar ^0 gcfc^i(^t§, ha^ bi^
s'.aiiou^'i'uS^Kl- ^11 fottt nit begcren, \vk tnoH cy gutt ift, nur mc()rct hci§ bofj bcgir n-.'^
Dtöm. 7,7.3Son ma^cr gnabcn rebct er alt)ie, feo er offentlid) fagt, man mug onu gnabe 25
uid)t§ benn funbigen ? ^ft§ nit tnar, ®r nennet {)ie hu gnabe bic gotlid^ lieb,
l)nn unfjcr I)erl? burc^goffcn? Unnb ^f)r, ©orbonifd^cnn, tnaS nennet l)f)r
anber^ gnabe bcnn bic gottid^c liebe?
Siebet laft mi(^ bod) ha§ bon eud) ertncrben, ha^ t)l\x -ituguftinum, iä)
fag nit, aber unb aber Icf^et, §onbern nur ctjun mall anfcbct. S)cnn cö ift 30
Iclju blabt brtjunen, ha§ clorn l)rtl)um nit ftraffc. ^^m !>. cap. füret er ben
otüm. 3, 22. 3lpoftel el)n, Don bcr gnabe rebcnben, ba er fagt: '©otlic^e gerec^tic!cl)t Inmpt
bnrd) ben glalnbcn ^s()cfu 6f)rifti Xjn alle, bie bo gletüben'.* yjiugen bie^e
lüort auc^ ge^iüungen tücrben auff bic naturlidjen gnabcn obbcr feonbcrlid^e
4 mugufttnuä 1) 11 fagt \) 12 fotionifd^e C 18 rechtfertigen 1) 19 ^lugiiftinuä D
ba^ I) 20 gebencfet l) 22 ein Hofet V einWajjet D ioic 1) gut C 24 nu 0
tegirb 1) 25 iooBerle^ D 26 gc C 31 19. ABCD
') <Sic()e üben ®. 288. -) August, de sjjiritu et Jitera cap. 4, Migne, Patrol. Lat.
toni. XLIV ©p. '204: ,Secl ubi sanctus non adjuvat Spiritus, inspirans pro concupiscentia
uiala concupiscentiam bonam, hoc est, charitateni diftundens in cordibus nostris; pro-
fecto illa lex, quamvis bona, äuget prohibendo desiderium malum". ') August.
1. c. cap. i), Migne 1. c. <Bp. 209.
(5in @egen4lrt^etl S:octor Sut^er^. ©dju^rebe 5pf)i(tpp ^Rclanc^tfjonö ic. 1521. 311
'^ulffc? € i)i)x gvobcim fluide uiiiib redete Sürbontfdjc 'JJingiftri noftri, \vn
totH Ijljnfurt g(ch)6cn, ba§ t)t)x äugen obbcr öornunfft obbcr ()l)rnn f)a6t, bic
i)f)v i)un foWjcm tlaxm licdjt §o unöorporgcii bitnb fcl)b unbt)irct! ^rf) 6e^
gmibcn unb gitnft üorJüunber miä) i)k ntc^ty ^o faft, a(B baö l)nn ber ganzen
5 SorBonifcf}cn facultet k\)mx t[t, bcm S. 5IugufttnB mcljnung bclouft ift, bog
aiicf; luol bitt cl)n lüQr|et)cf)cu fel)n mag, bai- bi^ 6uc^ fct) dort eignem obbcr
^toccn fop()i[tenn an'^ gclaffcn, unter bcni namcn bcr fncultct erlogen.
5lit mef)v rebüd'cijt betrieljfen bieBc frantjofifcfjc Sorba l)nn bcm urtcljt
über bie lere 3. 3(mbrofü, 5o e§ bodj funb tft, tücr er aud; ift, ber ba^
1" budj bc 2}ocat. gen. gemacht tjatt, hai^ er l)nn gank^r btfputation bamit nmb=
ga^t, ba^ funb fei), )xu>i on gnabe gefc§td)t, unnb tiorfterct fic^ felb. Hon
tt)a§er gnabe er rebt. Unter anbern fprud§cn füret er and) ben etjn, ber ijnn
(vpift. beb. auB .öieremta gefurt lutrt: '^c^ tüill mcl)n gefefe geben l)nn t)t)re Jc"r."8?uf '
ijnnnjcnbtgy unnb ijnn l)f)r l]cx^ \viil iä) Cy f djret)ben' : ^ lütlc^g ^o gar ntt
i-' mag ge^toungen Irerben auff bie 8orbonifd) ßonber ^ulff obber ouff natürliche
gnabcn, ha5 auä) fel)n fpruc^ ber fc^rifft ^o ebgentlic^ befc^ret)bt bic gnabe,
bk unB burd) 6f)riftum geben ift, tüilc^c l)br nennet bic gnem mac^cnbc gnabe.
^lü mel)nn ic§, fe^ ei !(ar, tt)ie Sutf)er 5(ug. unb 5lmbro. gefurt ()at, unb hjte
tnetjB bie Sorbona fet), bie tcir all)ie begrcljffen ^o groblid) ijrren, bai: aiiä)
■jo noc^ nie bic l'oöoner unb (ioüncr %o grob genarrt tjaben. D bav unfeligc
francfretjd), bem cy baf)t)nn !omen ift, folc^ urtel}ler unb folc^ rii^ter t)nn
^eljligen fachen' ^u ()abcn, bk lüirbigcr tücren, ba§ fte ^e^mltd§ gemac§ fegten,
benn ba's- fie bie fc^rifft banbleten.
'2luB biBcr metjnung bom fretjcnn milicn flieffen nu bic bing, bic l'ut()cr
2.". bon bcr icto, unb cnblid§ alti», tüas er öon ber puB gef(^ricben f)at. Unb
0 tüir cicnben, bk \v\]x faft t)nn bier bunbert jaren fcbncn lerer gcbabt l)nn
ber 6f)riftenf)el)t , ber bk rc^tc cljgcntlidjc JncijB ber puB bette befdjrieben.
ßtlic^ ftnb betrogen mit ertic^ten retnen, ctlidjcr getoiffen finb geftodt unb
geblockt mit bcn gcnugtfjuungen. 9hi bflt nn^ tiu Ic|t gottiS barmbcrbtdcljt
3u angefcl)cn unb fernem üold ba^ Guangelium offenbart unnb l)at auff gcrid)t
l)^re gett)iffcn, bic er beruffcn Ijat. So bu fragift, lüay nu|y £utl)er bcr
firc^en tfjan ()at, baz^ t)aftu f)ic l)nn bcr fumma. (5x Ijai e^n rechte h.iet)B
ber pu^ gelcrct unb an^cQgt bcn regten hxauä) bcr facramcnt: bay bcljcngcn
mt)r öieler geJuiffcn. ^d) Inil aber i|t nict)t Oou ber incif} bcr puB obber
a.i facramcnten bifputirn, benn biBc Sorben Ijaben l'utljcrn nur oorbantpt, nit
ubir iüunbcn, linbcr mit Oornunfft, nodj fdjrifftcn, unb £utl)ery (ere bcftcbt
1 Ito^en L) \,'Boxboni']ä)c'' fe^It D 2 „obbcr" öor „Uornunfft" fe^Ü 1) '> i2ov=
fiontf^c C gont 1> (> luot bifcä e^n I) 12 rebc 1) 14 irc 1) 15 „bic" fcl){t 1)
18 c§ i'e») Itat D ^lugufttim» 1) ^ImBrofiu» 1) 20 Souancr 1) 23 „fic" fc^U 1)
27 id^tiebcn C 28 ctbic^tem l) 29 gc^tagt l) 30 offenfiai-cr 1) 31 nu^c§ C
34 „bcr pu6" fe^tt C
') De vocatione gentium lib. I c. 3, Migne, Patrol. Lat. tom. XVII Sp. 1082.
;312 ö'tn Urtf)et[ bcr 2()coIügcii 311 4-^arie übcv bie 8e()rc 2:octor ii'iitljeri:.
iiutuciiglicf; uiib unbclticglicf) , nit nllcl)n luibber bi§c Sorben, fjouberii auä)
luibber bic furftcu bcr finftcrniB. SBcrbcu fic aber mit fcfjrifftcu 6eftrcl)tcii,
lüQö i'utt)cr gelcrt f)at, iDotlen tnir un§ nit fcumen ^u tnccrcn. Xcnn bi^c
i'utlicrö lere öon ber pn% foH mir noc^ au% mct)ncm, norfj au^ cl)niger gleiu^
Bigen f}cr|en nit ^lüingen Ijrgenb el)n gelüaEt ber ()el{en, Sdjlneljg benn el)n 5
Sorbomf(|e obber ^Papiftifc^e.
^-l^on ben gefe^en unb Goncilii',^ ift nit not, aber tut öor mancn, bie lücl)l
tüir broben bcn:)el)fiet Ijciben, hai^ l'nt()er mit ben aitten eljni^ i[t. Torf) ha^i
man fe^c, tnie bic Sorbonijdje joplnften ^0 turftig bic gotüc^en gepott a6ct()nn,
iDoUcn tüir Inibbcr branff f nmmen. Sic fpredien : 3)qö gcpot öon nadjlaf jnng v>
ber rad;e ift al^n befc^lrierlicf) bem (if)riftlid)en ge|"c|§,^ C ber nnc§ri[tlid)en
fopf)i[ten, hk bc§ gcfet» bcfi^tüerung crmcfjcn naä) bcr p^ilofopt)ia 5lriftotcli§.
5>j?'f."5,'2i:^[t'j nit auc^ el)n befc^tücring bcr natnr baö gcpott '2)n fwttt nit begercn'?
"'"■ ^' ^' So ^or ic^ njoU , e^ ift ab^utt)nn noc^ mcijnung bcr Sorbonifdjcn fopt)iften.
60 ift Qud) befc^tücring ha§ gefe^, gott to lieben, Inolon, ^0 laft e§ un§ Qbe= i>
t^un. £) unfinnige! C unc§riftli(^c leutt! G§ gc^^ct cuc§ an, ha§ G^riftuy
2JJüui). 5, 19. fogt : *2ßet cpnf] öonn ben flc^niftcn gcpotten aufloffet, foü ber tlcijnift feljn
t)m l)l)melrel)d)\ 6l) inarumb l)attet l)t)r andj nit biffen fljnn, ha \)i)x ^0 öiel
gcfe| machtet öon ber gnugt^unng'^ Sinb fie nit auc§ befd)n)erlid) bem ge=
toiffcn, ba§ an t)^m felber gemarrtert ift? Ubir ha^ crbendt l}f)r nur nclo -20
befc^mcrung, unnb bie ba Oonn got finb auff gelegt, tf)ut l)l)r abc. 'Jicd)t, alfo
folt i^r bie fc^rifft ber propt)eten erfutten, 2)en funber ftcrden unb ben gc=
redeten betrüben. 2)ay id) aber oicl bing^ ubir gcljc unb furljlid) lere, (S§
ic\) gcpotten, bo5 tnir nit rac^ fudien, unb nit eljii rabt, ift !lar ber fprud;
i.isoi. 6, 7.5pau. 1. 6or. C. '5tu ift oEer bing ba§ et)n funb, ha§ tjf^x ri(^t§ "^enbclt unter 25
euc^ !^abt\ 3ift§ aber funb, fepnn gutt am gcrid)t tuibber tiu l)olenn, §0 ift§
!ct)n ^lüc^ffcl, Ca fe^ gcpotten, nit rad) fudjcn.
2)cr bing Ijab iä) bid), (^()riftlic^er le^er, iDotlcn Normanen, ha^j bid)
öon Snt^er» lere nit abfd)red bcr Sorboua anfet)cn, mild), mic tuclj^c fie ift,
tjaftu auB cljncm ober ^mcljen ftudcu bormerdt. ^^lu§ bi^en, bic ic§ angc= ao
^cl)gt, magftu bic anbern ermcffcn. Xenn Sorbona ift Sorboua. 6l)riftum
foltiftu e^e unter ben Injmmcrlcutcn finbcn benn t)nn bi§em öold. G-ö loill
§iufurt bir tut ftcl)en, hav bu mit mir foberft urfad^ unnb grunb Don ben
5partfcrnn i)l)r'^ urtcijli?, milche, ^0 fie au^ laffcn, luollcn mir Oon bem unfern
aud) h3et)ttcr reben. 3.^alc, Iju äiJittemberg!. 1521. ^ 35
1 bifet D 2 fieftfetjtet D 12 fcfjlucriitg ABC 15 atitliun D 17 jc^ 1)
lOuitC 21 tcidOcrung ABC 25 ^Jauü 1) :50 ansengt 1) 34 ben D :35 ©tatt
„1521." „©ebrurft im jj;ij. jor." U
') ©ie(;e oben S. 284.
igJSB^gSS^SSSÄ^SS
Themata de Yotis.'
1521.
».
►n bcr 8ct)nft JU\ bcn d}riftlirf)cii 3(bet" Tjattc l'utljev unter bcu ciucv
iUcforiitatiDU bcbürfttgcii Stücfcn hd fivc^ltd)en lC'c6cu§ audj btqcutöcn Safeiiuöcu
I)ci-l}DrgeljDl)cn, nad) trclrijcn Befttutmte '4>i'i-l"oi^ei^ huxä) ein ©clübbc auf 'i'ebenegeit
5um (Föübüt öerpflic^tct würben. «Solche ©clübbe öerpflid)tetcn cinerfeit§ ben Glcrue
Dom Su'bbiafonate an aufreärtv, anbcrer)eit§ alle, tr)eM)c [td) bcm f(öfterücf)en Sebcn
Ifibmcten. 'Ollit befonberem 5iad)brud I)atte fid) 2nit)cx ^unädift ber '^^farrcr an=
genommen. iS'^r gtanb, fo urtljcilte er, beruljte au] ö5ttlid)cr Stiftung nnb mar
für bie ^irc^e not^menbig, mät)renb ba§ Älofterlefien öon 53bnfc^en erfonnen War
unb ber gleidjen 93ebeutung für ben J^ortbeftanb ber d)riftüd)en C^Jemeinbe entt)eT)rtc.
So tonnte i^uf^er Don bcn ©etübbcn, bnrc^ bie ber 'lltond) fid) gebunbeu Tjatte,
junäc^ft ha^ llrtljeil fällen, ha^, mer \\ä) felBft eine ^ürbe auferlegt f)aBe, fie nun
aud) tragen möge. @(eid)mofj( fa^te er and; je^t fd)on eine Üteform bcö Äitofter=
lebens inö 'Xugc, burd) meldje fünftigT)in aud) ben ^lllond)5getübben i^rc auf !!?e6en5=
jcit binbenbe ^raft genommen werben folüe. iUet bringenber aber erfd)ien djui
eine öeWiffenSentlaftung ber '4>farrgciftlid)feit ^u fein, ^^ier jei ja bie l'age bie,
baB, wer nad-) göttüc^cr Crbnung 'ipfarrer geworben fei, babei ^ugleid) burd) päpft=
Iid)ey Cvjefe^, nid)t burd) eigne freie Jföaljt, unter ein (Fölibat^jod) geftellt fei, bae
no(^ ba.^u apoftolifc^er ?(norbnnng bireft ^uwiberfaufe, unb fo feine 5i"cif}tnt Verloren
l^abc. t^m biefen alfo burd) Sa^ung gefned)teten ©tanb forberte er nid)t allein
Don einem fünftigen „d)rift(id)en (voncit" bie ^^(uff)ebung bcr beftcf)cnben Gö(ibate=
üerorbuungcu unb ertljciltc nid)t nur bcn ::liatfj, fortan bei G'-mpfang ber 3Bcil)cu
ben 3?ifcf)öfen ba^ ^eufc^t)cit5gelü6be ,yi Ijerwcigcrn ober bod) eö nur mit einer
bie greifieit Waf)renben 6infd)räntung .^u (eiften, fonbern er ging aud) noc^ einen
Schritt Weiter: er crtf)eilte alle bcn '4•^fürrern, We(d)c jur >>it im Cvoncubinat lebten,
ben Öcwiffeuöratt), biefen getroft in eine (yl)e um^nwanbcln, uuaugefcl)en, wa^ beä
^apftö ßefe^ ba^u fage. ^cn übrigen (^)eiltlid)en uwlltc er „uu'bcr rattjcn nod)
wel)ren, e^elid) ,^u werben ober obne SSeiber ,^u bleiben"; er wollte baö einer „gc=
meinen d)riftlid)en Crbnung unb einee jcglid)eu beffcren '-iverftanb" aul)cimftcÜcn.
'I SBit luiiljlL'it bteien uon Viitl)cr feUift niu-idüciibcteit iitet (bc illn-tte II B. i>2} beljafc-
ÜQter Uutcrfdjcibung uoii bcr muljfoliieiibcu Sd)vift De votis monasticis Martini Lutheri
iudiciuni.
314 Themata de Votis. 1521.
5£)amit "fiattc !^iitljcr bcu ^(nftojj ,^1 praftifc^cii fird)lid)cn '"Jleucruugcn gegeben,
bic ntd^t nur neue 6onf(iftc mit ber be[tel)cnbcn fivd)ltd}eu ©ctralt, fonbcrn aud)
neue princtpielle Ch-örtcrungcn ber grogc nad) beut iKed}t unb ber Äraft ber ^e=
(ü6be nad) fic^ ^ie^en mußten. 33eftiniinte Ch-cigniffe nötfjigten l'ut()er, fid) in bic
alfo in ^etuegung ge6rad)te ^laa^c innncr nteljr ^n öevtiefen unb al§ öffeutlid^er
33erat^er ber ©eiriffen feine Stimme tueitcr Dernel^mcn ^u laffen.
<£i^on in ben erften Sßocf)en feinc§ 3Bart6nrganfentt)a(tc§ erfnl^r er, ba^ ber
üon ber 3Bitten'6erger Uniüerfität nad) .ÜemBerg üücirte ^^sropft Sart^olomaenö 3?ern=
t)Qrbi (auö ^elbfird)) ben C^ölibat abgefc^üttelt unb ein 2öei6 genommen ^atte.
©r,^6ifd)of 3nBrcd)t Verlangte barauf öon Äurfürft griebric^, ba^ ber fc^ulbige ®eift=
lid)e ficf) üor feinem (^eridjt beranttt?ortete; ber J^ürft aber übergab bie Sad)C üDr=
erft einer Unterfuc^ung unb 23egutad)tung ber 3Bittenberger ^u^'iftcn. So fanb
9}leIanc^t§on ©elegent^eit, für ben iöef tagten unb in beffen Flamen eine !:yertt}ci=
biguugsfdjrift auf^nfe^en, bie alöbatb lateinifci) unb beutfdj in bie Cffentlic^feit
aueging, -ßier mies er ^nbörberft nad), ha^ göttticl)ee 3ied}t bie '4.sriefteret)e gcftatte;
bie ■ßir(^engefd}id)te lettre an^erbem, mie erft altmä^tid) unb unter mand)erlei
Sßiberftanb ba§ Gölibategefe^ burd)gefü§rt irorben fei. i^on menfd)tic§er Sa^ung
bürfe aber jeber fic^ lLi«ma(^en, fobalb er fpüre, hafi fie fein ©etoiffeu gefö'^rbe;
\vk biet mel^r bon einer ©a^ung, üor iocld^er bie l^eitige Schrift al§ öor einer
antid^riftlic^en fogar n?arne. 3tuc^ be^ 6ibbrnd)5 laffe fic^ folc^e 3lnna^me ber
'l^rieftere^e nid)t be3id)tigen; benn ha^ ©etübbe, bie fird)tid)en Canones ^u be=
obac^ten, muffe immer fo berftanben werben, ba^ eö mit bem (Se^orfam gegen bie
Sdjrift nid}t in (^ollifion 'gerattie. ^it^ei" Juerbe an bieten Crten bem 05etubbe
bie ßinfc^räntung ,quatenus liominum fragilitas permittit" l^in^ngefügt.^ @in
(^elübbe aber, beffen (Erfüllung o^ne Sünbc uic^t geleiftet Uierben fönne, muffe auf=
gefjobeu n?erben. ?Iud} fbnne iöernl^arbi fid) nid)t baran erinnern, überfjaupt je
ein birefteS Gölibatggelübbe abgelegt ^n l^aben^ — in ber 2^at umrbe ja uid}t ein
befonbereö ©elübbe ben Crbinanben abgeforbert, fonbern mer bie ©nbbia!onat§=
meilje begeT)rte, ber na^m ipso facto bie !i)erpflid}tung auf fi(^: ,hactcnus enitn
liberi estis . ., quod si liunc ordinem susceperilis, amplius non licebit a pro-
posito resilire, sed . . . castitatem scrvare oportebit".
Sem Seifpiel ^ßern^arbiö ftiaren batb auc^ ein man§felbifcf}er unb ein mcif}=
nifc^er ©eiftlidier gefolgt; gegen beibe Umren bie gciftlidjen Oberen mit öefängni^
unb gerid)tlic^em ^Un-fatjren eingefdjrittcu. S)ie (Baäje \vax fomit ^u einer 2;ageö=
frage gemorben, hk bringenb einer bie (yJeUnffen befeftigenben 2lnthiort beburftc.
ou na^^e tag anwerben! bie ^Iragc, ob ba«, \va^^ bie jum Gotibat bervflid)teten SBeIt=
priefter aue Wcmiffenegrünben ttjaten, nid)t aud) ben '!)Jlönd)en betreffs ber bon
i^nen abgelegten (^etübbe geftattet, ja mot)! gar (yennffen§pflid)t fein folltc, al« ba^
nid)t bie 5rage nod) ber 'lU-ieftereljc bie nad) ber Öültigfeit ber ^Jlönd^ggelübbc
I)ätte nad) fic^ jie'^en muffen. Unb Cariftabt fanmte nid)t, biefe fo nal;c an=
') 3)iefc in ber rcforinatorifd)en l'itteratiir jener :;3nt)rc aud) Oet iiiit^er, ßorlftabt,
3h)iitgli n.%. ai^utrcffenbc '-i\'()nuptitni^, crfliirt fid) n)ül)l nuy einer lutftaren ©rtniieruttg an
bic 3;iofonati'ttieit)c, in Uieldjer ber Vtrdjibiofoim-: bie J^rnge bc'i iyifd)ofä ^Scis illos dignos
esse?" mit ben 2Borten beaitttüortet: „Quantum humana fragilitas nosse .sinit, et .scio et
testificor ipsos dignos es.se ad liuius onus officii". -) CHn G^inloanb, ben fd)on &iä)'
toöeUö in feinem Antilutherus, Parisiis 1524, fol. 39 '^ mit 5Ked)t entfräftet l)at.
Themata de Voti!>. 1521. 315
gien^eiibe liiaterie iii bic 2)t^<utitDn mit Ijincii^u^icljen. Sdion am 20. i^uni
(postridie Gervasii)^ ^attc er ficBen Il^eicn Befanut gcmad)!, wddjc mit bev fyvagc
imc^ bem Coolibatus bic betreffs be* Monachatus üerlianben. ^u t^cfünftettcr %na=
logie ,^u 1. lim. 5, 0 ff. üertangtc er bic ^jurürfaieifung jebc» iungeii 4>riefterc\ ber
uoc^ unöerl^eirat^et märe; nur i>er^eiratf)ctc follteu fortan ^ur ^^H*icftertrci^c ,^u=
gctaffcn n?crben. %nd} 'i.ilöncfjc bürften T)eiratfien, lucnn fic im (>ö(i6at Iieftige 5In=
fcc^tung oerfpürtcu; bod) fei it)re 'i^crtjeiratl^iing allerbings Sünbc, infofern fic ba=
burc^ bic Irene gegen il^r Öelüöbe üerte^tcn, aber biefe Sünbe fei flcincr, alö
loenn fie in unreiner X?uft öertjarrten. (Jin '^Uiefter, ber mit ber (Jinfc^räntung
„quatenus fragilitas liumana permittif* ben (Fötibat auf fic^ genommen, I)abe OoUe
g^rei^eit, eine (F^e ,^u frf)lieBen. llnb ioo '4>riefter fid) im ßoncubinat bcfänben,
fei C5 fitttic^e 5|3flid)t ber ^ifc^öfe, biefc jur ö^e ju ,vinngen.
9tafd^ arbeitete er in ben näc^ften lagen eine ©rläuterung bicfer If)efen auc\
bic er bann fofort in feinem eignen .^paufe bnrcb 'Tik. Sc^irtcn^ brnrfcn licB. Sicfe
'Schrift erfd)ien, mit SBibmung Oom 29. ^nni, unter folgenbem Xitel:
„SVPER GOELIBA || TV MONACHATV ET VIDVI- ! TÄTE AXIOM ATA
PER II PENSA VVITTEM- || BERGAE. 1] AND. BO. CAROLOSTADIl.
VVITTEMBERGAE !| M.D.XXI. " litelrürffeite bebrudt. 12 S3lätter
tu Cuart; am Sc^tuB auf ^I. c4^: „ImpreCfus vuittemberg« a
Nicoiao Schirlenco. in axiibus Caro || loftadii M.D.XXI. " ^
\?ut^er lourbe 6nbe ,3uli über bic l^ier Vorgetragenen '^Inft^auungen ßariftabtö
burc^ ''Btetauc^tfjon in .^enntniB gefegt; biefer erflärtc fic^ fad^Iic^ ööHig cinöer=
ftanben, Uumn i^m and) ber 2on be§ Ö"arlftabtfd)cn SSibmungsbriefeg ju '^eranö^
forbcrnb crfc^icn. '.^(m o. 9tuguft er'^ielt ''^uti)n fobann bie beibcn erften ^ogcn ber
Schrift. 'Dlun entfpann fid) eine lebhafte (Forrefponbenj über bie 5rage nad) ber
*) @r fc^retbt am 29. 3mn. ci^ f^nbe „conclusiones aliquot super coelibatu postridie
Gervasii hie expensas disputando". '')laä) Jägers Tarftellung tnurben bie I()cfen am 19.
Uetöffentlic^t , bic Disputation aber am 21. gehalten; Dielmet)r fanb erftcreS am 20., le^tereS
etft am 2<S. ^uni (pridie SS. Petri et Pauli) ftatt. '-) 3]on bicfcv bem !:8iograpben
ßattftabte unbetaimt gebliebenen Criginalauegabe erfc^ien at-Jbalb ein l'iel anfebiilid)erov -Tiady
briicf unter bem teränberten litet : .DE COELIBATV, MOXACHA= i| TV, ET VIDVI-
TATE. HD. ANDREA CAROLOSTADIO !| AVTORE. !] ANNO M.D.XXI. ^ 2)Ut Iite(=
einfaffung; auf ber litetrücffeite bie 7 ibefen. 16 glätter in Cuart, lefete ©eite leer. 3lm
I
Scl)lu^ 931. d4'*: ,F N s /. ^n bcmfelben ^aijxt crfcbieu bann nod) bie bebeutenb er^
tüeiterte jlücite SBittcnbcrger 3tu§gabe: ,SVPER COELIBATV H MONACHATV ET VI=
duitate Axiomata per- 1| penfa Vuittem- || bergse. || AND. BO. CAROLOSTADIl. || Recog-
nitus <t ab Autore opibus |1 haud poenitendis adauctus. || Sufcßdeq3 fero rifum. cor meuni
dominus vnus iudicat. 1| VVITTEMBERGAE || M.D.XXL -r l^^it litelcinfaffuug; liteU
rücffeite bcbrucft. 18 iBlättcr in Cuart, le^tc Seite teer. 2tm Sc^tufj 9?l. dO»: VVittem-
berge ex officina lohannis Grunenb: Anno M.D.XXI. ' " — darlftabt? beutf^e 5d)rift
„9}on gelubbcn imtertirfjtung", beren 3iMbmung-5bricf Dom Jage lohannis Baptistae 1521
batirt ift, crfc^ien nad) Corp. Ref. I ©p. 487 crft im ^ioüember, fommt bal)er für un^ I)ier
nic^t toeitcr in 9?ctrarf)t. Sollte nielleic^t ba§ Datum ber SBibmung öon Decollationis
loh. Bapt. (29. 'Huguft) ',u ticrftcljen lein ? SIhvS l'utber brieflirf) gegen 0'arlftabt-> Deutung
bon l.Iim. 5, 11 auefüt)rt, beliebt fid) alle^ ouf bcffeu lotciutid)e 2d)rift (Crigiualbrucf
9?l. a4ff.>, uid)t, lüie W. l'eu] aunimmt, auf bie beutfd)e.
316 Themata do Votis. 1521.
y^crlnnbüd^fcit bcr (yf(ü(ibi\ in tiieldjev Jsjiitljcr ]eibcx [idjtlid) cvft itodj nad) ftorcn,
burd]ld)(n9enbeu (Sdjviftgrünbcn fuc^tc, itm üon "(licr aus beu ©eluilfcu ^uücrlniftc^pii
"ifiatt) crt^eifen 311 fönncn. „Scripturam ((uaeriinus et testimonium divinae voliiii-
tatis." ßr meinte aud; jeljt noä) ^wi^djm bcr 3^a"fi§fa9e ^er ^^^rieftcr unb bcu
in freier äöa'^I geleifteten (^elübben ber ^Jfönd^c nntcrfcf)ciben 3U muffen. O^ür bic
!l'öfnng (fvftercr tiom G^5ü6at5,^luano fanb er in 1. lim. 4, o feften @rnnb. S)a=
gegen crfd)icn ifjui in C^arlftabtö Sd)riftbcnicifen, fo fetjr er beffen llntcrneT^mcn
billigte, fo mand)e§ nid)t fticf)t}a(tig; öor allem trug er ißebcnfen, nnf BIo^ mcnfd)=
lid}e ßrn»ägungen, mie bie, ba^ man bk G^rfüIIung be§ übernommenen ('oetübbcö
nid)t meine leiften ,^n fönncn, baf^ man ben 9tei,^ finnlicf^er ifnft in fid) fpüve n. bergt.,
bie l'öfung ber ©ewiffen ,^u grünben. ßr füllte Wot){ innige§ ^J3titteib mit bei-
'Itotfjtage fo bielcr ''IHcmd^e, aber nod; fanb er in ber ©c^rift ben S(^tüffel nid)t,
bcr i§nen 5i-'eif)eit crfd)tie^en tonnte, llnb bod) n^ar er beffen gctni^, ba^ ber .^^err
ßl^riftnö and; für iljre cyetübbe eine 33cfrcinng fjabc: cö mu^tc anct) für fic eine
iL'ofung, nnb jüiar eine gan,5 einfad)e, einteud)tenbe, geben, aber nodj mollte fic fid)
feinem *3ta(^finnen nid^t geigen, i^eme^r er erma^, toic folgenfi^tücr, mie rebolntionär
baö SBort mirfen mujite, metc^e§ bic (^cffetn ber ^J}tönd)§gc(übbc fprengte, nm fo
ernftlidjer rang er banad), „ut irreprehensibile «it verlnun nostruin\ äÖot)! Wax
feine ©eele fern boöon, im eignen ^ntereffe biefe S^rage 3U töfen — „mihi non
obtrudcnt uxorern ! " — ; er fragte fic^ lüo^t, Ifarnm er eigentlich nm anbrcr iS^eutc
5tnge(cgcn^cit fid) fo mül)c, aber immer miebcr brängtc fid) il)m bie ganjc Irag=
lücitc beffen auf, üjomit nmu jc^t in SBittenberg umging, för fa§ bie fd)mcrftc
ik'rmirrung bcr ©eünffen boraug, toenn e» nic^t gelang, ben i^re Ojelübbc ah=
fd)üttelnbcn Götibattircn eine fctfenfefte, auf (^otteS äöort gegrünbete ^-pai"i'^)cfie für
folc^en Schritt 3U f d)a ff en.
3lm 30. ^^(uguft lourbc in3nnfd)en abermals in Sßittenberg über ha§> Wöi\dß=
leben bi§putirt,^ freitid^ ol^ne principielle Erörterung ber i^iaa^c naä) ber 33erbinb=
tid^feit ber ©clübbc, aber bod) mit entfd)icbenem 'Eingriff auf hk ©runbtagen alten
^})lönd)tt)um§. ^Jiid)t altcin bic '-iHUvjmcignng in fo t)iet Derfd)icbcnc Crbcn U^ar (\vk
in l'ut^cre ©d)rift an ben d)riftlicf)en 5{be() üertoorfen morben, fonbcrn eö ntaren
aud^ bic brci lllönd)5gclübbe in brei für jeben (il)riften öcrbinblid^e ctt)ifc^c ^4^rin=
cipien umgebeutet Sorben. I^or allem aber lüar bic pcrfönlid)c 0^reir)eit bcä Spiri-
tualis, b. 1). beö mat)ren Gtjriften, jcber mit (Scfe^cetraft berbinblid^en Sieget ent=
gegengeftellt trorbcn.
föteid^ baranf, in ben erftcn lagen be§ September, fenbete 5Jte(and)t^ün
3tuör)dngebDgcn feiner crften Bearbeitung bcr Loci theologiei an ?utt)er. S)icfe
enttjieltcn auc^ einen 'Jlbfd)nitt „de Monachoi-uin Votis". .^ier »rirb gctet)rt, ba^
bie l^eilige Schrift 5}tönd)§getübbe Jüeber gebiete nod^ empfehle; bie Äned^tfcfiaft, in
bie fic^ bcr ^llönd) begebe, entfprccf)e nid)t bcr cl)angclifd)en (Vrci^eit. 5Bci ber
@d)lt'ad)I)eit unfcreö 5(nfd)eö fei cö I)öd)ft gcfäl)rlid), fotd)c ©elübbe auf fid) .^u
net)men. S)er uicrtl)üoüe Aiern jener föctübbe ge^c ieben 6t)riften an, benn eüan=
gelifct)c ^tmiuf^ f)eiB^ i" ^c^" ßiebe alleö für bic 9lnbern befi^en, ©el^orfam gelte
eö üben je nad) eines ieben Staub unb 5ßeruf; cölibatäreö 2cbm fei ^n^ar pou
») X^efen Don T. H. b. i). 3o()ann .<r)cfe. (s'iuc ''^lbfd)rift bctfclbeit, bie bm lioüen ^tx-
foffernomeu biulnetet, befinbct fid) in Otot^'§ 5JJanufcripten auf ber ^^icfouer SBibliof^ef.
TheiBata de Votis. 1521. 317
6§riftu5 empfohlen, aber hod) nur ber fteinen S^-^ berer, bic ba^u fiif^ig ietcii. 'Dlicfitv
fei e« fomit mit bem Sünfcl einer befonberen mönc^ifc^cn i^oUfommcnTjcit. Slorf)
mit einem ,nunc de monacliis noii lihet disputare" 6ricf)t bie ^lueeinanberfetiung
ptöfelid) ab, inbem fie gerabe bie {yroge, ob man benn nun an bae einmal ge=
leiftete Öelübbe gebunben bleibe, unbeantmortet läfet. 6^5 folgt nur nocf) ber öon
Öutf)er fd)on in ber Schrift an ben rfiriftlic^en 5lbel uorgetragene .!pinn?ei5 auf bie
(üermeint(idje) urfprünglic^e ^geftimmung ber .Wlöfter als 2d)ulen unb ber äÖunfdj,
baB man fie biefer il^rer anfäuglid)en ii^eftiinmung lüiebergeben möge, ^n einem
(uns nic^t me^r erl)altenenj ^Begleitbriefe b^tte 'DJtelüudjtt)Ou gegen iiutber geäuBert,
er ^alte je^t alle 5JBncb§gelübbe für losließ, fobalb Semanb fic^ au^er Staube
fü^le, fie ,^u t}alten.
Vutt)er empfanb lebl)aft ba? Cüdenbafte in ben üon 'DJteIand)t§on in feiuer
Schrift tjorgetragenen Sä^en über bie 93lönd)5gelü6be unb mu^te ba^u ben if)m
brieflich bargelegten SöfungSgrunb für ^öcfift bebenflic^ erachten: bcnn tonnte nmn
bann uid)t aucf) mit bemfelben Oiecbte üon göttlicben (Geboten bic-penfiren? 9JKt
©c^redfen ermaß er, ma« für (yotgerungen Don Ijier auä 5. 33. betreffs ber Sö5lid)=
feit bes @^ebanbe§ ge.^ogen n?erbeu tonnten. Scfimer^lid) empfanb er je^t feine
Slbfperrung öon äöittenberg unb ermog bie ^^Jlöglicfjfeit einer ^ufammenfunft mit
bem Ji'cunbe. £ocb juoörberft, am 9. September, berietf) er i()n auefü^rlidj auf
brieflicf)em 3öege unb fügte bem Schreiben eine 'Keitjc Sieputationet^efen bei:
,Milto super hac re disputationem. quam si edere voles, addam brevissimas
resolutiones Ecclesiae Wittembergensi inscriptas'", (?5 Irar ha% alfo tt)oT)l bie
erfte ber nad)foIgeuben x^efenrei^en, bie er fomit überfenbetc. Uuter ben fpäter
uacbptiefernben „resolutiones" toirb er eine biefe x^efen erläutcrnbe unb näl^er
begrünbenbe Schrift gemeint l^aben, mie fie fpäter tbatfäcblicf), menn and) ni(^t in
bireftem 9(nfrf)lu^ an jene Ib^en, nacbgefolgt ift. ^Iber .junäcfjft mobificirte fid)
nod) biefer -^^lan. Senn in bem au bem gleichen xage an 5(möborf gerichteten
.53riefe lefen unr: .Mitto themata de votis ... Mittam etiam alia, in quibus
disputetur lalius de legitimis et piis votis, quatenus tenenda sint, sed ducta ex
eadem causa pietalis et inipietatis". i'^ier fünbigte er offenbar bie 3H?eite i;^efen=
rei^e an, tvddjc bie 3Iuffcbrift fü^rt: „An liceat perpetuuni vovere votuni". Siefe
luirb fomit mo^l fc§on in ben nädiften lagen bcö September öon ifjiu ber erften
9ieif)e nadjgefenbet inorben fein.
Ser 2rud ber fleinen Schrift erfolgte balb ; am 8. Cftober tonnte bereits
ein fertiges ßremplar aus Söitteuberg tjcrfenbet luerben.
Über bie äöirtung biefer liefen auf ben .Hreis ber x^eologen 2Öittenberg§
t)at uns ^JieIanc^tt)on eine n.'ert§öoIIe Grinnerung aufbeirat^rt. .^oftgäuger an feinem
lifcb ivaren bamals ber pommerfd}c Cfbelmann '^V'ter Smaoeu unb ber öor nic^t
langer ;>nt nad; äßittenbcrg gezogene ^0^. ^ugenfjagen. %Uj fie beim 'l"liittag§=
mai)k toaxen, traf ^ut^ere 58rief mit ben 2'^efen ein. 53ugen:^agen naf)m fie, lag
fie einmal unb nocb einmal mit gefpannter^tufmerffamfeit burc^; bann nad) längerem
^ad)fiunen brad) er in bie 2Borte am: ,IIaec res mutalioneni publici status efficiel:
doctrina ante has propositiones tradita non mutasset publicum statum". ^Jlelandj=
t^on fe^t fiin^u: „Haec sunt inltia liberationis Monachorum vere recitata".
S)ie erften prattifc^en 3öirfungen biefer 2f)efen erfennen trir in ben balb
barauf nachgefolgten 5?efd}lüffen ber 2Bittenberger ^luguftiner, in benen gleid) bie
318 Themata de Votis. 1521.
erfte 3;f)efc £ut^ev§ („Omne quod non fit ex fide, peccatiim est") fccbciitfam triiber=
flingt, iinb in ber Umarbeitung, nictd)e SJielanc^t^on bei ber ,^n}citen äöittcnticvöev
9(n§gabe feiner Loci mit bem i'trtifel über bie ilUinc^ggeiübbe toornaljm.
'^tber auc^ im gegnerifrfjen ßager üerfpürte man bie iöebcutung biefer 3:§efen.
Sc^on an ber 5luff(^rift ^Episcopis et Diaconis Ecclesiae Vuittembcrgensis" ärgerte
man [icf). (vmjer na^m babon 9(n(a^, am l-'>. 9iobember 1521 in feiner „93e=
bingung auff ^nterö orften unberfprncti" ^(. 5D'' auf ben „(frljbifc^off J^nter mit
bem 6I)riftenlict)en Bud^ün, ba^ er an fet)ne 93{fd§off unb SiacEen inngft au^geT}en
(äffen 'fiat" ^u frfielten. äi>Dlfgang 3BuIfer (ögt. oben ©. 245 f.) bebicirte "iJieujaljr
1522 feine (Srf)mä(jfd)rift gegen !Ont(jer in unuerfenubarer 33e,^iel)nng auf unfere
liefen gteidjfaüs „Tillen iBifc^offen. 5)iacDn. unnb ber gemetjn im äöittenbergt".
%htx ba§ tnar nur ba§ erfte (^e|}Iänfel. 2)er S)ominifaner unb 'DJlain.^er ÜJoctor
ber 3;f)eolDgie Sio'^cinneö S)ietenberger arbeitete 1523 eine auöfütjrlid^e )i?efämpfung
ber erften 2^efenreil)e auS, lueldje bann aud) im folgenben ,3at)rc auf drängen
feines t^reunbeö unb Crbenebruberö IHmbrofiue ^4-^etargi, ber and) ben ©til be§
i^ud^e§ erft glättete, an bie Dffentlidjfeit trat unter bem öiel t)crfprec^enbcn Sitet :
JOHAN»- II DYTENBERGII THEO- |1 log! , contra temerariiim Martini
Lu- II teri de uotis monafticis iudiciuni, über || primus : quo fingulatim
illius rationi- || bus, quas omnes ex ordine paffun an- || tor prsetexit,
ex facris literis luculen- || tiffime refpondet: de multis obiter dif- ||
ferens, uidelicet Caftitate, Panperta- || tc, Obedientia, Libortatc euan-
gelica, II luftitia fidel & operum , Fide & legi || bus aiijsq; id genus
plurimis: omnes || Martini ftrophas & fententiani acu- 1| te, eleganter, &
uere dlluendo.lj" 9Jtit 3:itclcinfaffung ; litelrüdfeitc bebruift. 124 Blätter
in Cftaö. S)ruc! üon (fud)ariuö ßerüicornug in Äöhi.
^^rbcr c'^e nod) 3)ietenberger mit feinem Opus fid) Tjeröorluagte, I;atte i^m
fcf)on ^ot). (5oä)k\\^ ben fcitfamen ^reunbeöbienft gcleiftet, baf? er „in befter mei=
nung, ,^ü red)tcr unberridjtung ber ftoftcr (eut miber l'utt)crö Uerfürifd)e lere" ein
a3üd)tein „berteufdjt unb in fürijerc form gebradjt aufi bem lateinifd^en hüä) bc§
(frtrürbigen unb ljod)gc(erten Datter§ 3o'^anue§ S)ietembcrger, tüctc^eä er mir, al§
einem befunberen güttcu freunbt ,^ü befidjtigen ücrgünnet Ijat. ©o id) aber fein
Grlüirbe nit 1)üb mögen über reben, baö erö (ie^e au§gcu, .... l)ab id) ftilfc§Uiei=
gent[!]^ ba§ bnä) toertütfd^t unb meinem truder uberantujurt, bamit e§ auff§ crft
unber ba§ öotrf fumc . . ." So (^üd)Ieu§, y^ranffurt a.W. ben 14. (September 1523.
2)iefc Sd)rift erfdjien unter bem Z'ikl:
„2)octor 3ioaune§ || Sietenberger. tniber. CXXXIX - [ fct)Iu^rebe Max. 2ütf)ni,
öon II getübbni§ ön geifttidjc leben ber ]| Hofterlüt ön iunrffratofdjafft Kj|
bertütfdjt burd) ^o. Öodjleü || Dcuteronomij. xxiij. ca. || So bu nici^t
mÜ Uert)eiffen, bift || bu on fünb, rtta§ aber ein mal ift H ö^gangc toon
beine leffljen, baö || Ujirftu l^alten, ön toirft tt)ün alö || bu .^ügfagt Ijaft
bem leeren beine || @ot, önb au^ eignem tnittcn ön || b^ beine munb
gerebt Tjaft. |1 1 1 1 1 j" 28 «lättcr in Quart, le^te ©eitc teer. m. @4=»:
„©etrurft 311 Strasburg t)ö Sol^anne ©rieninger || öff fant Itjomaö abent.
Slnno. 1523. II"
•) ^m Cviciiiint ftc()t: „ftilfrf^ciiimt". ^) Sirvifl äJccfcnmeljcv : .LXXXIX''.
Themata de Votis. 1521. 319
@in fettfameÄ 9lta{^ftier! ; benn öon ber '^tnttuort Sieteti6ergev§ auf 139 liefen
fiuf^erg T)at 6oc^(eiiy in ber ^ik ober in ber furjen ?yrift, in irielc^er iljm bc§
i^reunbeö 'OJtanufcript in .^^änben Wax, nur bie ju ben 7 erfteu If^efen ercerpirt;
im übrigen füEt er feine ©dirift mit ber ^^>oIemif gegen Sutl^ers ^urücfforberung
be§ ßaien!elrf)e§ unter Senu^ung einer Streitfdjrift bc§ 33ifc^of^ ^of). i\i)d)cx (Rof-
fensis). ^ro^em benennt er biefe 9lrbeit alö i>erbentfd)ung ber Schrift S;ieten=
berger§ gegen £ut|er§ 139 3:t)efen öon ben ©elübben! 3{(§ er fpäter in feinem
Comment. de actis et scriptis Lutheri ber .^erolb ber iscrbienfte feiner gegen l'uttjcr
geri(^teten Schriften n?nrbe, ^at er biefer feiner f^eiftung nid)t nncbcr G^rtuntjnung
getrau.
ä^eral. ai^erfe m. VI S. 440 ff. bc SBette 3?b. II S.9. 11. :J4ff. [uom 1. ^^tugiift, niriit,
lüie 3}cefenmei)er luill, Dom 29. ^uni]. 37 ff. [baju Kokle, Analecta ©.33 f.; Dom 3. ^luguftj.
40 f. 42 f. 45 f. 52 f. Corp. Ref. I ®p. 419 f. 421 ff. 440 f. 442. 445 f. 457. 487. XXI
<Bp. 126 ff. Spalat. in Menckenii Script, rer. Genn. II S. 607. ßapp, steine 9iad^[cfe IT
©. 476f. 6. g:. Säger, 5t. Sobcnftetn Don Ö'arlftabt. Stuttgart 1856 ©.176 ff. ßöftlin,
Wi. ^ut^er I - e. 490 ff. ^JJJ. ßenj, lUiarburgcr '^.^rogramm 1883 ©. 37 f. 44. Ö). Sccfemncljev,
Sitterorgefcijic^te ber 3?ricffamin(unge)i itiib einiger 3d)riften bon Dr. W. ßut()er. ^Berlin 1821.
©. 157 ff. Corp. Ref. XII ©p. 299 f.; auä) Otto Dickmann, Oratio de vita rev. viri Dom.
lo. Bugenhagii Pomerani. Berlin 1879 ©. 9. 18, ber iebod} 5Jic(ancf)t^on3 93eri(^t irrig
auf Suttjer^i ©c{)rift „Siebenten unb Unterricht non ben ßtöftern itnb allen geifttic^en ®e(übben"
1522 tiejicfit. ©tubien unb .Rritifen 1885 S. 134. 9?riefn)ed)fet be» Seatu§ 'Kt)cuanu^, {)erau-:':
gegeben üon A^ioralut^ unb §artfe(bcr. i'eip,]ig 1886 ©. 281. 295. i^olbe, Xic beutfd)c 5luguftincr=
Gongregation. (äottja 1879 ©. 366 ff. 378 f.
5lu§gabcn be§ loteinifc^e» 2ejte§.
A. ,1VDICIVM MAR= || tini Lutheri de Votis. fcrip= H tum ad Epifcopos & I|
tl^lr ^-^ ' Diaconos Vuit= || tendjergen || Ecclefi«. |1 Vuittemberga^. i ** 53tit 2;itel=
einfaffung. ütelrüdffeite bebrudt. 8 Slätter in Cunrt, le^te Seite leer.
S^rucf öon 9Jtcld)ior ^'ott()er in aBittenberg.
Xae Don uns bcnu^te ©jcemplar trägt Don Öut^cr-? .f^anb bie !ilUbmuug
..V p loh Dolf [Dorf?] Seniori^
B. litetblatt ganj wie A, aber im Sennern ööllig neuer S)rurf. 12 ^Blätter
in Duart, le^teö iölatt leer.
3:rucf Don 9JJeId)ior Sott^er in 3Q5ittenI)crg.
G. .IVDICIVM 11 MARTIM LVTHERI jl DE VOTIS ► || SCRIPT VM AD
EPISGOPOS |[ ET DIAGONOS VVIT= j TEMBERGEN. EGGLESIAE. j "
ütetrücffeitc leer. 12 2?tätter in Cftaö, bie le^te Seite leer.
2ÖaI)rfd)einltd) Irurf Don 'ülbam (Fratanber in 2?afel ; Dgl. n. Xommer, yutfjcr;
■brucfe auf ber .g)ain6urger ©tabtbibliotfjef. ^>?eip,',ig 1888 ^{r. 252.
ferner in ben Sammlungen ber Propositiones :
D. 33afel 1522 (f. 33b. I S. 629 sub G) SSI. E^-Fiiiji\
E. SBittenberg 1580 (f. 93b. I ©. 222 sub B) 331. Gv^-DS^.
F. Söittenberg 1531 (f. 93b. I ©. 222 sub G) 93t. G6*-E».
G. 58afel 1588 (f. 33b. I ©. 222 sub D)i @. 59-79.
*) Sit bem Don uns bcnu^ten ejemplnr ber ifieler UniDerfität§ = Sibliotf)ef 60 iölätter
in OftaD, bas (e^tc SMatt leer.
320 Themata de Votis. 1521.
H. äöith'nberg 1538 (f. iBb. I S. 143 sub A) ^ 331. E'^-F4^
I. Söittcnbevfl 1558 (f. iBb. I @. 143 sub C) «I. Eiijl'-F6^
K. 5JUt bicjem 3?urf)ftaBen bc5e{c{)nen tnir ben in Sietcnbcrgere oben S. 318
flcnQii befc^rtcBcner Schrift gegebenen 5l6brutf bev erften Xljefenteil^e.
-iluögaben bcr bcittfd^en Überfe^ung.
a. „2)octori§ Tiax. Vut |] tl^er !ur^ f^luf^ || rebe öon ben ge= !| (ebbten tonnb !j
get)fttic^en || leben ter H dofter " 91tit liteleinfaffung. G 93(ätter in
Cnnrt, (eljte Seite leer. 3lm G^nbe 9?1. 53 2*: „^Betuernng mit fd^riefft
hinipt bdbe, ]] ^5atien|. j]"
3n bev litcleinfnifung unten in ber Wük bQ§ ^JJionogvamm B mit oben
eingctnfienem F (ntcf)t FG). 2^er SäutenfuR ^nr Öinfen be? ütelblnttc^ ttcigt
bic 3nt)reC',5Qf)l 1521, toobei jeboct) ^u beacf)ten ift, bnfj bie (e^te 1 nn§ einet 0
(1520) bnrrf) Ül>efliri}neibcn bcr veci)ten Hälfte cntftnnben ift.
Trurt t)ou lUatt()äu-;' 5Jici(ev in (Erfurt. -
b. „®Dcton§ ^Jiartini l'u || tf)ev fnr^ frfiln^ rebe öon ben ge || tobten trnb
geift(icf)cn Ic= || ben ber ftofter. ]] Ji •" ^331it liteteinfaffung. Xitclvücf=
feite bebrutft. G !i)(iitter in Cnart, leiste Seite teer. %m (Jnbe: „1 iln>=
ipevnng mit fd^vicfft fumpt balbc, || ^^atien^. j|"
c. „Soctoriö Wüx. II ^nttfiev furfe \\ fcf)Inf3rebe üö || ben getobbten || önb gel)ft=
tid)= II en lebenn ber 1| Glofter. |j" 9Jiit Xiteteinfaffung. Xitelrürffeite
bebrnift. G »tätter in Cnart, leljte Seite teer. 3(m gnbe 331. 33 2=^:
„c 33eliiernng mit fd^rifft fnmpt bnlbe. || '^uitien^. |j"
d. „c 2)octor 53krtin l^ntt^er^ ^urt |sic] |1 fd)(u^rebe üon ben getübbe || önnb
get)ft(id)en (eben 1| ber ßtofter. 1| ^ ||" 8 «Intter in Cuart, te^teS ^(att
teer. 9(m 6nbe 33(. biij'': „c 33erticrnng mit gf^rifft |1 fnmpt batb. |,
^-Patien^. || ^ ["
3in legten SBott ber erften Siteljeite ift lDn()rfr()einIicf) bas, „3" mir aba,(-
fprnncjen; ücjL I^uth. opp. var. arg. IV p. 345, rto o. 1 be-j iitel^ „fiurij".
e. „c Soctor ^Jlartin ßnt§er^ ^nr^ || fd^tuferebe üon ben getobbe |I bnnb get)ft=
ticken (eben \\ ber (Stofter. || ^ ||" 8 ^Blätter in Cnart, le|te§ 58tatt
leer. 3tm Gnbe 331. biij'': „c 33elüeriing mit gfi^rifft 1| fnmpt balb. ||
^patien^. || ^ j"
S^tefc '^lu^cjnbe ftaniint au-;- berfelbeu Trurferei tuie d; ä^ocjen „b" ift in
beibcn "Jüiögaben ibentifd), 3?ogen „a" i)ai bagegen Devirfjicbenen Sa|i, ,v iB. ''M. niij
3. 10: „Wctübniif}" d, „©etöbunf;" 0; n4'' ^.2: „jrc gclübuuf; jiivbrcdjcn" d,
„jre gelobnuf} ju ^erbrerf^en" e.
') ^n bcm Don un« benutzten (^jemplar ber ßteler lluiiievfitäts = 2>ib(iDt()ef 124 S^tntter
in Cftou, bie beibcn legten a3tättct leer. -) 2)ic mit ber gleid)en litcteinfaffung Uerfe^cne
©^rift „Soanni'5 ^angi (&x-. \\ THYRDIENSIS [j Epiftola ad Excellentifs. D. Mar= || tiniim
Miiri^aritanniu, Krphur- ]] dien, (iyinnafij Rectorem || jiro literis lacris, & || feipfo. W" trägt
nm Sd)lufe 'M. Biijt> ben 3Jermcrf: .MATTIIAEVÖ MALER || IMPRESSIT. AN--||N().
M.D.XXI. 11"
Themata de Votis. 1521. 321
Unter ben (ateini)d)en ^Hu^t^aBcn crifeift fic^ A ah Criginal )d]on baburi$,
ba^ rö in beiben II)cienreiI)en bte Sä^e fa(frf) ,^ä()lt. 2o in ber erften ')iei{)e 140
ftatt loO, inbem bie le^te lljefe auf ^t. Aiii* jrtiar richtig alv Ixxix be^eidjnet,
bie nädjftfolgenbe aber anf :^L Aüi'' als Ixxxi ge^ä^It ift; ß bagegcn berichtigt
biejen Segler. ^ 3" ber ^ireiten JKeil^e 5äl)lt A 139, B rii^tig 141 liefen. A fe^t
nämüc^ „Ixxiiii" ,5n?eiina(; anfjerbent T)at A ben Safe ,Hoc est. ne qiiis ea etc.''
[B cxxxvi] au§ i^erfe^en gan', obnc 'Bezifferung gelaffcn. @§ finb alfo in 2öa^r=
§eit 141 ©äfee. 3(uc^ l^ier ermcift fic^ B aU bcrid)tigte 5htögabc.-^ ^n A füllt
bie crfte I^efenrei^e gerabe ben erften 53ogen. 'Jlnn überleben bie beutfd^en ?ht5=
gaben fämmt(id) nur bie erfte Ibcfcnveibe unb bieten au§ ber bie neue Mni)c an=
tünbigenbcn Sd}tuBbenicrfnng futtjerc- ^Haec sie disputari volo etc.- nur ben erften
2atj; ber Safe ,Quae sequuiiUir etc." feTjIt ii^nen. SJafür bringen fie einen ben
lateinifc^en ^(usgaben fe^tenben „^lusjug" au« ben üoranfteljenben ll^efen unb
fcfyüeBen bann mit ber 5(nfünbigung: „5?ett)erung mit fctjriefft fumpt balbe, '^^aticnfe".
Saraus wirb man fcljüe^en bürfen, baf5 Don A ,5unäct)ft nur ber erfte 3?ogen (nocf)
ol^ne ben Scfitu^fafe ,Quae sequuntur etc."?) ausgegeben ttiorben ]ei. 9lnbern=
falls müfete man annehmen, ba^ nod) nor A eine uns verlorene erfte 'Jlusgabe be=
ftanben f)abe, njelc^e nur bas umfaßte, mas bie Überfefeungen bieten. 5i?eTnerfens=
njert"^ ift, baB auc^ Sietenberger nur bie erfte X^efenrei^e (^u fennen fcf)eint. 5iid)t
nur, baB ^i^ oben bezeichnete (^egenfd)rift nur auf biefc eine If)efenreif)e ^Kürffii^t
nimmt, fonbern es fommt noc^ ein anberes baju. 2)enn in bem z^Deiten X^eite
feiner Streitfc^rift de votis moiiasticis fennt er als ,secundum de volis monasticis
Luteri iudicium* nur bie fpäter nactigefolgte gröBere Schrift de votis. !J(uf ben
libellulus mit etlid^en X^efen, ben er im erften X^ede mibertegt tjabe, fo f(^reibt
er §ier, fjabe ^uf^er alsbatb bie feinem 35ater geroibmete Sdirift üon ben .^tofter=
gelübben nachfolgen laffen, ]n bereu äßiberlegung er fid) nunmeljv Uienbe. Xaburd)
getoinnt i)U 9tnna()me, baB eine erfte C^bition nur bie erfte X^efenreit)c enf^alten
T)abe, ^ö(^fte 3Ba^rfd)einlii^feit. — 3n B fc^(iefet bagegen bie erfte ilieifje mitten
auf einer Seite, bie zn?eite fd)iie^t unmittelbar auf berfelben Seite an. .fjier ift
alfo ton einer getrennten ^(usgabe ber erften 'Hei§e nicf)ts me{)r ]n nerfpüren. '^(ud)
bierburc^ ermeift fid) B als ber fpätere Xrucf. B ift aufjerbem ftattlidjer unb forg-
faltiger als A gebrudt ; man beachte ]. S^. in A ben planlofen Sjjec^fel ,]n?ifd)en
größeren unb fleineren ^>?ettern in ber Bezifferung ber It}efen, ferner in ber erften
'Keilje ben ^tijkx, baB auf cxx bie ^a^^ei^ cxi — cxiiii folgen, ftatt cxxi — cxxiiii.
Söä^renb bie meiften 3Ui§gaben ber Propositiones bie X'^efen gar nid^t zählen,
t^ut e§ bie Bafeler üon 1538, geunnut aber nur 138 Sdfee; ber Srunb bierPon ift,
ba^ bie 3al)l Ol ziücimal aus Berfel)en (beim Übergang pon S. &■) auf 04) angonnMibet
tüorbcn ift. C unb D l^aben bie falfd^e ^-'jä^lung Pon A beibeljalten.
2)en (ateinifcf)cn Xert bieten Pon ben ©efammtausgaben ed. Wilteberg. Tom. l
(1550) Bl. 374 sq.. ed. lenensis Tom. I (1550) f&l. cccccxxvsq. (beibe zätjlen in
ber erften X{)efenreit}e nur 138 Xl)efen), ed. Erlang. Opj). var. arg. IV S. 344 — 300."'
') 2od) ift aud) ()ifv uid)t alle-Z' in Crbmuic^; cxvi fteljt nit einer Stelle, mo feine nenf
2f)cfe bec^innt, etft bei cxxxvij, n.ietd)e-> boppett (lefettt ift, tel)rt bie tid)tifle Cvbnnnc^ yivücf.
'-) ^Jhit bei 2t)efe 1 ift f)iei; bie ^Bezifferung au-^qefaUeu, bod) ot)ae bie rid)tige ^^,ii()liing }u ftören.
^) Xaju ift zu uerglcidjen VI Z. 23.j.
Sut^exS aSerfe VIII. 21
322 Themata de Votis. 1521.
SfU bell beutfc^en Überfcfeungcn ber crftcn Xfjcfenrciljc Ijabm \mx brei ber=
fd)iebene 9iccen[ionen 311 unterj'cl)eibeii : 1) bie ÜBcrfeljuni^ bcr 5Drudfc abc, beren
3(utDV tüir unter ben Erfurter ^^higuftincrn (Sodann l'ang?) fiufjcn mödjten; 2) bic
IVberfeljung in d unb e, lüelc^c ^toav bic üon abc benuljt, au(^ bcn eigentt)ümüd)cn
Sc^ln^ t)on bort entnimmt, aber I)äufigc 9Unüeid)ungen bietet; jur (5T)ara!terifirnng
ttjcllcn mir in ben texttritijri)en ^Xnnierfungen bei ein,^elnen ^^'^efen beibc üariirenbc
Über]cl3ungcn mit; 3) bie Übcrfe^ung, föelc^e ber Apaltifc^e Xl^eil ©. 148 ff. bringt,
bie bann bon ber 2eip,^iger 5ln§gabe XVII (5. 716 ff. unb bon Sßaldt) Sb. XIX
(5p. 1797 ff. nac^gebrurft Inorben ift; Ijier ift ^Wax aud) bie Übcrfe^nng abc be=
nu^t, beren Scf)lu^ Stufnafjme finbet, baneben aber ift nuc^ ber lateinifdje 2ert
berglid)en unb banac^ bieleö, oft erföeiternb, neu öerbeutfd)t Uiorben. ibn ber
^toeiten I()efenrei§e bietet nur Söatd) 33b. XIX <Bp. 2042 ff. eine Überfe|ung.
äöir legen unferm 3(bbrud A ju förnnbe, beridjtigen jebod; bie ißejifferung
ber X^efen nad) B. S)a§ nur in htn bentfdjen 5tnögaben bor^anbene ©(^(u^mort
ber erften Xfjefenrei'^e geben nur nad) bem (5^rfnrter S)rn(! a. äßir bergteidjen
and) S;ietenbergery 9(bbrud ber erften Ifjefenrcifje, um ^u geigen, n?ie nad)Iäffig er
mit bem Xcj-t l'nt()er§ umgegangen ift.
Themata de Votis. 1521. 323
IVDICIVM MARTINI LVTHERI DE YOTIS.
IHESVS.
Episcopis et Diaconis Ecclesiae Vuittem))ergensis de volo
religioiinm disputantibus Martinus Lutherus
servus haec mittit.
i. ^V_yMnc qiiod non est ex fide, peccatum est. siom. 14,23.
ii. Hoc verbum de fide illa unlca iustificaute dicitur.
iii. Fides informis, acquisita, generalis, et quam doccnt prostibula Papae,
somnium est.
iiii. De qua nihil iu scripturis, nee nos nunc eins meminisse volumus.
V. Est autem fides substantia rernm sperandarum, argumentum non appa-4>fbr. 11, 1.
rentium,
y\. Hoc est, firma opinio'- constansque conscientia iustitiae et salutis,
vii. Quae nullis prorsus operibus, sed sola miserentis dei gratia paratur.
viii. Fides nuuquani est praeteritarum rerum, sed semper futurarum.
ix. Idem enim deus cademque misericordia antiquis et uobis futura fuit.
X. Errant itaqnc sophistae Pauli iiam fidei diffinitiouem praeteritis tribueutes.
xi. Xon enim factis rebus, sed promissionibus dei res facturi creditur. -
xii. Res enim videntur, non oreduutur, factor autem onmium solum creditur.
2 fe'^tt in EK eil. Witt., Ten. 3 Yiuttebergeiisi.>i EH Vitebergensis FG Vnitteu-
bergeusi.s K 4 !M. Luter K ö servus ex P.athnio liaec cd. AVitt. naä) mittit füllen
ed. Witt, unb len. 6et Anno M.D. XXI. 7 (5oc()(cii§ fügt ju bev Ufierie^inig „öon bcm einigen
gtoufcen, ber gerecht ino(^t" noc^ „allein" ^inju 8 2et glaub, ben man tobt unb one fovni
nennet ac xmb ein form b tobt unb unförmlich de 10 no.s nos nunc K 17 defi-
nltlonem K ed. Witt., len., Eil.
') Sic einzelnen 5Ui)c^nitte biefev Jijefenvci^cn lucrbcn in A burdj ein üovgefe^te? €, in
Ti buTcf) 5lnerücfen bev betreffenbcn Sfitc fenntlirf) n>^iiinrf}t. -) üietcntH'vi^ev ficf)t fid) lHn-=
nnlafet, biejer S;cfinition be^ Öjtauben'J eine Uint-icve polemifdjc '.Jtuöeinanbericfenng mit bev 'iUi\--
fc^rift „Fidom non p.aae opinionem" entgcgcnjuie|?en, bic ben Öebnntcn au§fül)rt: .0])ini(i
onini.s fluctuat habetque incortitudinom quandani coniiteni ssibi et fonnidinem, quod
philo.sophi aiunt, de opposito". Öut^er benft aber bei bcm ©cbvnudj be? 2BortcS opinio
gor nicf)t nn bic ''Jicbcnbcbeutung bce Unfid)crcn, fonbcrn cv lüäfjlt bicfcn 5(u§brnd, locil er
bo§ pctfonUdjc, fubjcftitie Tioment, ben (^ntfc^lnf^ bcc' .^cv,^cn6 t)ertiovf)cbcn Inill. 5ßcrgl. in
bct nnd)folgenbcu 'jUebigt uon ben ,^ct)n '.}lu-?iäl^igcn ben pnrnÜeten Weln-iiud) non „guter
toa^n", „trofttid) ljul)orjid)t" unb „feftiglid) uovmutcn" ]ux ii:^efd)reibung bei' bcilträftigen
©tauben«.
21*
324 Themata de Votis. 1521.
xiii. Opws bonuin fit aliquando opinioue iustitiae et salutis querendae per
ipsnm.
xiiii. Haec opinio universa impietas, infidelitas et idolatria est.
XV. Et peccat in fidem, in promissionem veritatis dei et in totam tabulam
priraam.
xvi. Sequitur, opus huiusmodi impiura, sacrilegum et prorsus infidele et
gentile esse:
xvii. Qno non deo vivo et vero, sed idolo et mendacio cordis, id est, dae-
monibus servitur.
xviii. Talia opera parat lex etiara divina, si uondum fuerit spiritualis.
xix. Hinc opera legis vocat Paulus, quibu^; ira et mors debetur.
XX. Lex autem facta spiritualis occidit et opera cunota evacuat et pai-a-
sceue est gi'atiae.
xxi. Gratia vero in occisis et in sabbato facit bona opera,
xxii. Peccans in tabulam secundam peccat simul in tabulam primam.
xxiii. Ideo plus peccat adulter quam hypocrita, caeteris paribus.
xxiiii. Facilius autem cognoscitur adulterium quam livpocrisis, ideo et facilius
curatiu'.
XXV. Vt^ meretrix abusum auri potest ponere solum, aut simul et aurum:
xxvi. Ita irapius potest impietatem operis ponere solam, aut sinuil et opus,
xxvii. Ut meretrix abusum auri ponere debet, aurum ponere non eogitur:
xxviii. Ita impius impietatem operis ponere debet, opus ponere non eogitur.
xxix. Votum religionum aut (piodcunque onmino quaedam lex est conscien-
tiam natura eaptivans.
XXX. Et vita religiosa aut devotaria non nisi opera legis natura sunt,
xxxi. Quaecunque ergo de lege et operibus Paulus sentit, de votis et reli-
giosis sentienda sunt,
xxxii. Est itaque vovere virginitatem, eoelibatuin, religionem et quodlibet
sine fide.
xxxiii. Tale votum sacrilegum, im})ium, idolatricum demonibus vovetur.
xxxiiii. Vox ita voventium est iiaec: 'Voveo til)i, deus, totius vitae sacri-
legam impietatem'.
3 idololatria II ed. Witt., leii. Xicje SJlcinung ift bur^aii? ©otte§ ['] fieipj. Stufiifl.
unb Sßatc^, cortutn<)itt qu§ „burc^au? gottlo»" in bem ^atl. C5r9än3un9s6onb (> Sequitur
fe^tt in K 12 At lex (acta K 14 et sabbato K opera boua K 19 bcn mißbrouc^
be§ gulbm abc ben mißbrauch bcö gotbe» de 28 aut fe^tt in K ®e(o6nife bcr geljftügfetjt
unb fünft onbev getoBniß ift gnn^Iic^ ein gefe^ a :10 idololatricuni H ed. Witt., leu.
31 Vox itaque ß
') ($§ ift offenbar ein iverfeljen, lucnn A unb iljni folgenb und) li hm neuen ^Jtbfc^nitt
Quftatt bei bem Ut in %i)e]i xxv erft bei bem in l^efe xxvii beginnen laffcn.
Themata de Votis. 1521. 325
XXXV. Tales religiös! sunt siuiiles vel peiores gallis et vestalibiis gentium,
xxxvi. Imo cum Manasse impio cultores sunt Moloch in valle Ennon. s.möu. 23,10.
xxxvii. Quia vota sua opinione iustitiae et salutis vovent per ipsa paraudae.
xxxviii. Quam opinionem soll misereuti deo debent et dant eam operibus suis.
.=. xxxix. Sic per vota sua opus manuum suarum adorant et colunt pro deo.
xl. Fides enim est ea opinio cordis, qua solus unus verus deus colen-
dus est.
xli. Imo infidelitas et perversitas cordis et summa impietas.
xlii. Aletuendum his iufidelitatis temporibus inter mille vix uiium pie
lu vovere.
xliii. Probabile enim est, non fuisse voturos, si scissent nee iustitiam nee
salutem per. vota contingere.
xliiii. Quorum vox id confitetur dicens: 'Quid alioijui facerem in Mo-
nasterio ■?^
ij xlv. Omnes tales adversum dominum et Christum eins sacrilegam vivunt
religionem.
xlvi. Unde et rigide puuienda sunt eiusmodi vota, nedum rumpenda.
xlvii. Et ea Monasteria, ceu Satanae et lustra et prostibida, solo aequanda.
xlviii. Xec eos (piicquam iuvat, quod sua informi, id est, ficta fide se vovere
20 et vivere iactent.
xlix. Xec voluntarium illiid ])rodest, quod e natura et libero arbitrio tiugunt.
1. JzLst ita(|ue sibi conscius aliquis sese hac sacrilegae opinionis im-
pietate vovisse:
li. Hie nihil morari debet Papisticam autoritatem aut vulgi opprobrium,
25 lii. Sed salutis suae ratiouem praeferat omnibus et votum cum \m-o-
fessione relinquat.
liii. Melius est Apostatam esse uiferni et impietatis, (juam coeli et })ie-
tatis, ut Proverb. vi. consulitur. SvntfiiD. e,
12ft.
liiii. Aut, si v<tlet et potcst, votum et religionem tcneat, impictalem pönal.
3M Iv. Potest enim religiosus abusum voti solum aut simul utrunque ponere.
Ivi. Abusum voti dicimus haue ipsam imj)iam (»piniouem fidei adversariam.
Ivii. Lno abusmn seu impietatem debet ponere sub maledicti aeterni poena.
1 etgct bcn bic öafli, bic üovic^n^tten tuaien, unb btc öorftfjtuBnen bicucvii SPeftc abc
erger bcn bic @oIti, ba^ ift, bic t)crf(^nittcn ^jfaffcn 6t)bclc§, unb öcrjc^toBnen nunncn 3?eftc de
8 est et perversitas K ^a bcv miRqlaulj ift ein üovtcruug ;i ; man h)irb ain nic^t ha§ erftc
et in est gu öern)anbctn, ionbcrn am Sc^tuR bev iljejc [est] .^u crgünjcri ijabai cordis, summ;i
et impia K lü vüveiit K Icbenn in ci)nei: m^ßbittic^cnn gcQftticte^t abc leben in einer
ungot^üfftigen gcifttigfeit de 17 Imiusinodi K 18 ut satanae K Unb iotd)e Gloftere
iot man ber erben gtci)c^ mad)cn, jo fic gtcljc^ jein bc« teiifels niuniljeufern abc Unb jol^c floftere
joU man ic^tdjffen alß bcö teüffelfj ^ülen unb frQn)en^l)mmer de 82 abusum et im-
pietatem K
326 Themata de Votis. 1521.
Iviii. Votum autem seu religionein uova pietiitis opinioue innuvare demio
potest.
lix. Quod si denuo innovare et al) liitegro vovere nou volet, liberum e.sto.
Ix. Prius enim impietatis votum, ut nihil uncjuam luit, ita uihil est
nee erit. ^
Ixi. Ideo nisi novo voto in fide pia voveris, liber es et fuisti ab omni voto.
Ixü. Nihil enim contra demii, sed omnia pro deo possumus et debemus.
Ixiii. Oertum est Episcopis uostris apostaticis regnantibus fideni dei
occubuisse.
Ixiiii. Horum igitur culpa e.'^t perditio tot adulescentulorum et adulescen- i'J
tularum voveutium.
Ixv. Quo fit, ut maiorem tales habeant et necessitatem et ins vota sua
rumpendi,
Ixvi. Quia fidem et regnum dei nou audierunt a mutis illis tyranuis,
Ixvii. Imo sicut oves a lupis j)er impiam operum doctriuam ab eis de- li
vorati sunt.
Ixviii. Aiulto maxime ii etiam extrudendi sunt, (jui ventris aut gloriae
affectu voverunt.
Ixix. Daus opera sui praecepti damnat et omitti mandat, si sine fide fiant.
Ixx. Multo magis opera votorum damuata et omissa volet, si sine fide fiant. -"
Ixxi. Non per haec omnium religiosorum vota aut vitam damnasse volumus,
i.3;im. j,$. Ixxii. Sed sicut Paulus legis usum legitimum, ita nos votorum docenms.
Ixxiii. Xovum enim testamentum regnum est libertatis et fidei.
Ixxiiii. Ideo ut legem et opera eins nou patitur, ita nee vota nee religioues
eorum. -•'
Ixxv. Haec tamen libertas non caruis, sed spiritus seu conscientiae est.
Ixxvi. \ t ergo cum Ajjostolo sub lege tieri potest, (jui non est sub lege,
iure huius libertatis :
Ixxvii. Ita ad eaudem liljertatem pertinet, sese posse perpetuo voto aut
cuicunque legi subdere. m
Ixxviii. Talis fuit Bernhardi religio et onmium, (pii tbeliciter religiosi fuerunt.
Ixxix. Xon enim ut iusti et salvi per iioc vitae genus fiereut, vovebant,
Ixxx. Sed ut iam fide iusti et salvi, libere in istis votis degereut:
Ixxxi. Sic tute et vovet et vivit in religionibus, (jui fide in illis vivit.
1 autem fe^tt in I, ed. Witt.. Icii. 4 est et erit K (i voto fel)lt in FG ; H Der--
wanbcU ballet ba§ nun untjerftänblic^e novo in de novo, n)ovin tl)ni I, ed. Witt. u. len. fotgen
10 adolesceutulorum et adolescentularum EK, ed. len. 17 veutis E gulae affectu K
20 obmissa K 24 unnb bet feiten gcljftügfetjt abc unb jvc o6fcrt)an^ de 34 tuto
EFGIII, ed. Witt., len., Erl. ^m gc^fttit^en tcien acd jnn gcifttit^cn ftenben b
Themata de Votis. 1521.
327
Ixxxii. Et 11011 per eam vitaiii iustus, sauctus et salvu.s ßeri eoutidit,
Ixxxiii. Liio cum Apostolo stercora clucit lias iustitias et sanctitates propter i^Oii. 3, ?.
iustitiam fidei.
Ixxxiiii. Sacrilegium itaque est ordiues religiosorum 'sauctos' appellare.
5 Ixxxv. Una religio saucta et sauctificans est, Christianismus seu fides.
Ixxxvi. Cuius sauctitatis uomeu nou sine animarum deceptioue aliis com-
muuicatur.
Ixxxvii. Fit enim hoc abusu nomiuis, ut vota ])lus noceaiit quam lex et
opera eins.
lu Ixxxviii. Siquidem lex saltem est pedagogus ad Christum et fidem eius. föai. 3, 24.
Ixxxix. At Votum hoc modo pedagogus est a Christo et fide ad legem.
xc.
xci.
lö xcii.
xciii.
xciiii.
20 xcv.
xcvi.
xcvii.
xcviii.
c.
ei,
30 cii.
cm.
ciiii.
cv.
35 cvi.
r' ereuda, imo iitilia eraut et hac ratione mouasteria, si pedagogla
esseut,
Ut pueri ad tempus erudirentur iu eis ad Christum et fidei libertatem.^
Nunc vero et viri vovcnt et in perpetuum voveut, ut pueri siut
semper.
lltsi igitur vovendi Studium pio fidei usu imioxium esse potest,
Vitae tarnen ipsum genus, sicut legis vita, pugnat Euangelio et
Christianismo.
Et mors et mala muudi bouo fidei usu iimoxia esse j)ossuut,
Natura tamen sua puguant adversus pietatem et Ecclesiam.
Quod ergo Ecclesia sentit de morte et malis mundi, hoc de votis
et religiouibus sentieudum est.
Utrobiqiie enim non iustitia, sed libertatis et iustitiae usus et exer-
citium esse potest.
Is sohmi error animarum perdendus est, (pii vota pro re bona et
iusta sequitur.
Et mors hierum et votum hierum est, si utrolibet legitime utaris.
Et mors perditio et votum perditio est, si utrolibet perverse abutaris.
Omnia enim sauctis in bonum, impiis vero omnia in malum coope- swbm. s, 28
rautur.
At hodie fidem et usum hunc nulli terme docent religiosi.
F-*roinde damnandae et jirohibendae erant universae religiones.
Imo cum contraria doceant, sunt lugiendae sicut prostibida publica.
Contrarium enim est, docere religiones esse vitara consiliorum ultra
praecepta.
5 6§ ift c^n einige öeljftngteit, btc fieljlig ift abc G§ tft ctnigei; orbcu iiub geiftligfeitt,
bic ^c^lig ift de 17 Et si AB 18 pugiiat cum euangeliu EFGHl, ed. Witt, ien.. Eil.
26 solus K
'} SßgC. m. VI S. 439 unb Corp. Ref. XXI gp. 127 f.
328
Themata de Votis. 1521.
cvii. Cüiitrariuni est docere Religiones esse Status perfectiouis.
cviii. Contrai'ium, imo liorrenclimi est, docere Religiones esse supra coiu-
uiuuem vitaiii Christiauoruin.
cix. Haec cum sint capita doctriuae eorum, uiiiil sccleratius docetur in orbe.
ex. His CDim avertunt corda hoiiiinum a fide, commuui salutis via, ad a
sua praecipitia.
cxi. Ideo eius opiniouis vota ceu Satauae ultima opera solvenda et per-
deuda sunt.
cxii. JN ec queuqiiam movere debet, si ordiuibus sacris ((pios vocaut) luerit
illarvatus. ii'
cxiii. Nihil euim ordiucs illi sacri quam larvac sunt liominum deo ignotae.
cxiiii. Caracter presbvteralis nou uoccbit, uisi rem fictam metuas.
cxv. Ministerium verbi et Ecclesiae, id est populi, presbyterum te vere
et solum facit.
cxvi. Vt fides, ita et cliaritas excepta est in omni voto et religionc. li
cxvii. Nihil enim possunuis a<lversus fidem, ita uec adversus charitatem.
cxviii. Obstabit ergo votum, statutum, regula, ne proximo servirc alicui
possis.
!Rttf)t. 16, 9. cxix. Hie rum])es vincula illa sicut Samson stu])pas Pliilistinorum.
cxx. Franciscauus itaque pecuuiam proximo portare aut porrigcrc recusal)it. :o
cxxi. Hie non modo impius in deum, sed ridicule quoque stultus est.
cxxii. Pecuniam proximo nou tangit aut fert, cui tamen debet et vitani et
omnia.
cxxiii. Aut enim Frauciscus hoc non voluit, nul humanum (piid in ea re
]>assus est. -ju
cxxiiii. Eiusdem impietatis est, si parentes, domesticos aut amicos rcli<jueris,
cxxv. Modo tua opera opus habeant, et tu illis prodessc possis.
cxxvi. Inipie praetexunt hie obedieutiam, ob (jiiain boiiuni ()])us intcrmit-
tendum sit.
cxxvii. Non est haec ubcdientia nisi 8atanac, (|uae obedieutiam dei, id est, au
charitatem omittit.
cxxviii. Aut ergo da Monasteriis doctorcs (idei, aut delc ca l'unditus.
cxxix. Non jiotest doctriua et vita votorum sine doctrina Hdei non esse via
ad mortem,
cxxx. Nee eiusmodi sunt Monasteria, ut medium et neutrum esse quid 3,)
possint.
1 religiijiiis K 12 niliil unc-ebit K 1:5 impuli Dei II. ed. WiU., leii., Krl.
14 l'aciuut K 17 alicui fe()U K 20 pnjxiiiii) pee-iiiiiniu K 21 gotlojc abc un=
rebUcfj de 28 2)aö i[t ein gottofc Ocbccfiuifl abc .^lic lueiibcn fic uncrBciiid) fux de 29 est K
;J0 nisi obedieiitia K dei jc'^lt K uodjtcft abc uiibcrlDcgcii loft de 35 quid esse K
Themata de Votis. 1521.
529
CXXXl.
cxxxii
.Sed bimplicitt'i' »mit os inf'erüi piitenti.>s.siiniuu, »i tidci .^e-icutia dt-sit.
Caetera opera et vitae geuera uon illaqueaut, etiam abseilte fide,
conscientiae fiduciam.
^lunasticiim vero geiius, si tide.^ desit, iioii potcst nun lactare con-
scientiaiii impia fiducia.
Ecce haec sunt illa tenipora novissima et periculosa apiid Pauluni.
Hi sunt honiines speciem pietatis liabentes et virtuteni eins ab-
negautes.
Hi sunt lupi intus rapaces sub vestinientis ovium incedeutes.
Hi sunt, qui amissa fide doc^nt: 'Ecce hie et ecce illic est Christus',
cxxxviii. Hi sunt pseudochristi, qui etiam eleetos in errorem ducunt.
cxxxix. Hi sunt, (juorum operationibus Antichristi reguuni firmatum est.
cxxxui.
CXXXllll
cxxxv.
exxxvi.
lu cxxxvii
2. Jim. o, 1.
2. Jim. 3,ö.
iWuttl). 7, 15.
ilJiüUf).24,23.
älJattI).24,24.
Haec sie disputari volo, ut certa et vera teneautur. Quac sequuutur,
simplieiter propono disputanda et iuquirenda.
1 ein lucijtev gnnijev vacfjc bev ()ellc ahc ein uBcr lucitcr xaäjc bcr f)cnc de i pflegt
el)9cntltc() bas gcluiffcnn ,511 betvicgcnn ahc 3ut)crfürcu de 7 bie ein gcftalt tjalieiiit bev miltift--
teljt iinb geljftügteijt al)c bie ein geftült l)a\)tn bcr crlicvfeit unb geiftügfeit de 1 1 bie talfi^cn
6t)rifti ahc, .sjall. u. .teivj. "Ku^q., bie falfcfjcn G^vifteit ile, SBaW; K! Haee ita K S<et
teneautur enbct K lo.l4 |)tcvfüv in ben beutit^cu 5tuögabcu fofgcubcv Scfjtufe, bcii luir in
bev Orthographie naäj a gcticii (ben SeSarteu bcs .?)aü. Srgän3ungötonbC'3 folgen bie ,1'eipjiger
unb bie SÖalc^fc^c "ituSgatel:
^ 2teie i^tuß rebc ["tebc" fcl)ü in c u. S^ali.] {cfjicf icfj olfo, ban [ba-j -pall.] man ji]
2)i§t)utiren i'oü, unb aud) alfo tialten uor lüor^eit, in ber fctjriefft gegrunbet.
^ ©umma funitnarunt bcr anfttjugf.
(5§ fol ein ß^riftcu ntenic^ alle fetjne njcrdc aufe bcnt gtauljen [aufi redjtcm glauben d]
ttjun, fo [boc^ gar dj fein mergf bei gott angenem ift ane ben glauben [„fo — glauben" jc^lt
in .^laÜ.J. •fiijrumb [3;arnntti -bail.] niufe ein meuid) tcljucu üortvaUicn narf) f)üffitnng auff
irgent ein Wergf fcfecn, fonbern aücin in [auf .s^iall.] gotcv barml)evl3irfeit, bev audj allein geredjt
unnb fetig madjen h)it. Söan niu ein menfcO etwan ein leüen, ein werd, ein gclobbc in fotc^cr
mcinung antjebt. ba§ er [eben d| buvd} baffetb [ba^ fclfi leben, tucrd ober gelübbc d] geredjt unb
fctig werben möge, fo irret er unb cnttjeudjt got fein cre unb gelualbt, unb mai^t atfo auf; feinen
luerrfen einen abgot. iSJer ctu)a§ alfo angefangen l)at, luaö ec- aud) fcij, ber ift fc^utbig fold)
luergf aber gelobbc l)in^ulegcn. So er [aber d] luoll Dormevgtt, baö [folc^» dJ t)m trcgli^, mag
er bie fatfd)c gotlofc mcijnnng f)inlcgcn unb baö luergf bcl)altcn , befinbet er aber fidj bcfdjiuevt,
fo mag er beijbes [fie beijbc d] Ijqnlcgcn. (ii ift kffcr Ijic ein ttcljncr Ijocn [fpot d] , bau bie
cUjigc fdjanbc oor gotc unb ollen feinen ^ei)ligen.
iBciuerung mit fc^riefft fumpt balbc, ^üotien^."
330 Themata de Volis. 1521.
IHESVS.
Au liceat perpetuuin vovere votuiii.
i. rLiumgelica liberta.s divini est et iuris et doui.
ii. Ea est nulli operi, loco, rei, personae adherere necessario,
iii. Sed usum horuin oinnium, ut sese obtiilerint, liberuni habere. ft
iiii. Nee potest liorum cuiquam proprie sese dedero, alia abdicare,
V. Sed prorsus absque electione commuuem et indifferentem omuibus sese
prestare.
vi. Uni duntaxat verbo gratiae necessario adherendnm esse novit,
:^ik!"iu!'421 vii. Quod sokun propheta in psal. petit a doniino, et Christus laudat in m
Magdalena.^
viii. Nihil iuris ergo est ulli creaturae in hanc libertateni,
ix. Nee in manu eins (juiequam in ilhi nuitare aut superordinare.
X. JN ec dubium est, autore Paulo, <juin deus illam exigat in onmibus,
prae omnibus, ab omnibus, 15
xi. Ut tarn impossibile sit ipsum aguoscere, <juie<|uid aliter factum fuerit,
xii. Quam ini])ossibile est, ut seipsum neget aut verbum suum revocet.
xiii. Sequitur, vota talia esse oportere, <]uae huic libertati non repugnent.
xiiii. Talia autem n(m sunt, nisi libera sint, nunc servari, nunc omitti potentia.
XV. Constat enim vota locis, personis, rebus, operibus, natura sua esse affixa. 20
xvi. V irginitatem enim vovere nihil est, nisi oj)eri et personae sese affigere,
xvii. Quare non potest sie voveri, <|uin libertas maneat eam relinquendi,
xviii. Alioqui contra libertatem necessario adheretur illi, quod uecessarium
non est.
1.001.7,38. xix. liic nihil eos iuvat, quod Apostolo magisiro virgiuitas nielior est 25
coniugio.
XX. Non quid boniun aut melius, sed (piid oporteat et non oporteat fieri
(]uaeritur.
xxi. Bouum couiugium, melior virgiuitas, sed optima fidei libertas.
xxii. Coniugium non uecessarium, virginitas non necessaria, sed necessaria 30
libertas.
xxiii. Ut ergo nee bouum propter melius, uec melius propter optimum est
perdendum :
1 fc^lt in EFGU, ed. WiU., len. ed. Witt. u. len. jc^cii boran Anno M.D.XXil.
2 Votum vovere ed. Witt., len. 0 harum FGHI, ed. Witt., len.
') »gl. «b. IV ©. 401.
Themata de Votis. 1521.
331
xxiiii. Jtii multo maxime uecessarium propter non uecessarium iioii ost
violaudum.
XXV. Item nee optimmu propter melius, nee melius propter bonum tol-
lendum.
5 xxvi. Sic Paulus legem libere, ut sors ferebat, servavit et omisit.
xxvii. Ad haec in baptismo universi primario voto huie libertati nos
astriuximus.
xxviii. Quare non est, ut alio voto illud irritare, traudare, superordiuare
possimus.
lu xxix. Alioqui votum erit adversus votum et structura contra fundamentum.
XXX. Pugnat ergo votum religionum ex diametro cum baptismo et Euan-
gelio dei.
XXXI.
15 xxxii.
xxxiii.
xxxiiii.
XXXV.
XXX vi.
2ü xxxvii.
xxxviii.
xxxix.
xl.
xli.
:;••< xlii.
xliii.
xliiii.
3U xlv.
xlvi.
xlvii.
xlviii.
xHx.
oanctus Bernhardus et quicuuque sancti religiosi xoVd sua libere
servaverunt.
Si autem negassent etiam omitti posse, eerte ut liomines errassent.
lidem si vovendo haue omissionis facultatem exclusissent, peccasseut.
Nihil enim contra libertatem, sed solum pro libertate potuerunt.
Imo sequitm', nulluni eorum servasse suuni \-otum.
Xou enim votum quia votum, sed quia placitum sponte servaverunt.
Acti enim spiritu dei sub voto sine voto vivebant,
Cum hoc sit demum servare votum, si serves quia \-otum,
Nee servatm'us alioqui, si votum non esset.
Sicut lex non est lex, autore Paulo, si libere eam serves :
Ita votum non esse votum sequitur, si libere illud serves.
Non enim legem servas, quia lex est, sed quia sine lege ]>lacent ea,
quae legis sunt.
Ita opus nou est opus, si libertate regnante opereris.
Non enim operaris, quia opus necessariura sit, sed (juia sie placet
operari.
Haec igitur libertas voti in voto servavit sanctos illos.
Pio errore lapsi voverunt, cum idem sit, ac si nihil vovereut,
Nisi (juod occasione voti in spiritus sui usum certum perveneruut.
Toleravit autem eam stultitiam, ut nuilta alia, deus in electis suis.
Simul imj)erfectum eorum operuit, quae operit omnia, Caritas, ^Iccu'rs
Qua liberaliter fratribus suis sese servos cum Apostolo fecerunt: i. Gm. 9,19.
IJt nos erudiamur, ne facta, sed fidem patrum, docente Paulo Heb.xii.§cbi. 13,7.
imitemur.
Exempla enim sanctorum vult infinna esse, ul sohun eins verbum
sit virtus credenti,
5 Si FGII 10 adue rursus vutum I>
27 B kginnt mit Ita einen neuen 2l6fc^mtt
lli Idem B 2:] Sicl'(ail, ed. leii. bi ed. Witt.
■V-i autem fct)It in EFGHI, ed. Witt., Jen., Eil.
332
Themata de Votis. 1521.
2. lOcif. •-', a.liii.
liiii.
Ton. 3, L'lff- Iv.
]vi.
Ivii.
iviii.
lix.
Jx.
Lxi.
Ixii.
Ixiii.
Ixiiii.
Ixv.
fxvii.
Ixviii
Ixix.
Ixx.
Ixxi.
Ixxii.
Ixxiii
Quo et oporatiouem erroris mittat lucredulis et vei'l)i eins con-
temjitonbu.s.
Vt er^o mirauula iion .•^uiit tralicutla (ut dicuiit) in coiiöequentiaui,
Xec omuibus iu iguem insilire licet, qnod tres pueri servati sunt iu
Ibruace Babvlonis:
Ita, ut demus miraculose saucton vovendi ritu fuisse foeliciter uscs,
Peruiciosi exempli tarnen est, eum ritum pro commuui vitae ratioue
instituere.
AI anet ergo corain deo et baptismo tuo libertiis, voveris, non \'overi.s.
Xequc dcus mutatur ut homo, ut libertatem semel datani revocet.
Xeque inovetur, quod stulto voto ad revocanduin eum tu .sollicites.
Tam certum est itaipie, ut votum tuuin pro voto serio nou aguos(!at,
Quam certum est, <|Uod baptismale libertatis votum pro serio voto
et immiuutum haberi volet.
Sed ut lex su])erior immutabile metrum est omuium iuferiorum legum:
Ita baptismi votum iuflexibilis regula est oumium votorum sequentium.
Xon libertas eins illorum caj)tivitati, sed captivitas illorum huius
libertati cedit.
oic velle sc deus iusiguiter declaravit iu vt>tis paupertatis et obe-
dientiae.
Sauetuui Bernhardum euim et alios multos non sohun iu praefecturam
aliorum exaltavit,
Sed et illustribus miraculis iu cadeui illustravit et glorificavit.
Non minus autem valet paupertatis et obedieutiae quam castitatis
votum.
Et (juod de uno eorum Heri et dici [)otest, de singulis fieri etdici debet.
Inqiossibilc autem est, praxifecturam cum i)aupertate et oljediejitia stare.
Cum talis et mandetur rebus, et aliorum obedientia potius subdatur ei.
Quare Bernhardus et <juicun(|ue fnere aliis praefecti, a votis illis divi-
nitus sunt absoluti,
Ixxii ii. FA monstratum evidenter, nou l'uissc illa coram deo perpetua.
Ixxv. i\ ec est, quod hie versute cavillentur varias paupertates et (jha-
dientias.
lxx\i. Kvidens est votum paupertatis devovere extermun usuiii rcruni.
Ixxvii. Spiritualem enim paupertatem universi in ba])tism() \()\iums.
Ixxviii. Eque evidens est praef'eetum monasticum externum usum rerum liabere.
Ixxix. Multo minus hoc illudet, (piod ])raelectum non sua, sed connnunia
curare iactant.
22 exaltuit 1
'■i2 versutiae Mi
Themata de Votis. 1521. 333
Ixxx. Hoc enim nihil diftert ii senatu et qiiibuslibet laicis oeconomis.
Ixxxi. Evidens etiam est id voti, tale solum vitae gemis .statuere, quäle est
subditorum.
Ixxxii. Alioqui salvo voto licebit omnes esse praefectos eiusniodi, niülos
5 subiectos.
Ixxxiii. Aut ergo sancti praeesse non potuenmt, aiit \otuin eoruni liberum
et temporale fuit.
Ixxxiiii. JN e illud quidem iuvat, quod praefectus in perfectiorem statuni migrat.
Ixxxv. lus enini divinum, quäle votum est, nullius boni gratia \-iolandum est.
10 Ixxxvi. Stat Paulus : 'Xon sunt facienda mala, ut veniant bona'. mm. 3, s.
Ixxxvii. oic nihil dicitur, quod praefectus obedientiae Episcoporum et maiorum
snbditur.
Ixxxviii. Ea obedientia nihil diifert all omnium laicorum obedientia.
Ixxxix. Et Votum eam solum obedientiam vovet, quam dictat regula \)Vo-
15 fessioni subditis,
xc. A qua tamen liberantur, facti vel Episoopi vel Cardinales.
xci. Xec liceret soluto voto eam maiorum obedientiam, etiam si molioi-
esset, subire.
xcii. (Jbstat enim divinum ins voti, quod ne regni quidem coelorum gratiti
20 laedi debet.
xciii. Nisi hie dixerint votum religionis in totum sie subderc; i)ominem
homiui,
xciiii. Ut praefectus ins habeat etiam rursus cum dimittendi liberum, si
casus postulet:
25 xcv. Id quod ego prope toto sensu verissimum esse affinnaverim :
xcvi. Tum si casus sit, et praefectus nolit, ut debet, nihilominus libe-
rum esse.
xcvii. Aut si hoc non est, paupcrtatis et obedientiae vota iam probavimus
non esse perpetna,
30 xcviii. (^uare et congeninm eorum, castitatis votum, liberum et temporale esse,
xcix. Ut Monastcria aliud non sint, (|uam Olu'istianac» pucritiae formandae
paedagogia,
c. Quam sub disciplina lemporaü Ini-mari corpoi-aliter sahibei riiiumi est,
ci. Cum ergo testibus verbo, fidc, baptisnu», oj»ei-ibus dci voium hoc
3-, nihil sit,
cii. Oportet te iam cum tldncia et conscicntiam tnam a teipso Hberarc.
1 JInc nihil enim HI, ed. Witt., len. 14 votum e..rum Rilll, ed. Witt., leii.
solam K 17 lieere FO licet HI, ed. Witt., len. UO Quare sequitnr et F( rill, ed. Witt.,
Jen. coniugium 1 ijl formandae pueritiae K, ed. Krl.
334
Themata de Votis. 1521.
ciii. Si enim nos stulti vel infideles contra libeitatem uostram vovemus,
eiiii. Ipse fidelis et bonus tenaxque libertatis stulticiam nostram uon acceptat,
cv. Xon aliter quam si tibi snb nomine eins qnicquara diri imprecatus
fneris,
ovi. Qnod ipse pro sua bonitate uon cxandit, stnltitiani tnam niiscratus. 5
cvn.
cviii.
cix.
ex.
cxi.
f'xii.
cxiii.
cxiiii.
l.eor.7,20ff. CXV.
ex vi.
exvii.
exviii
exix.
cxx.
exxi.
exxii.
Ixatio pietatis etiam perpetuis votis adversari videtur.
Certnni est enini fidera Christi posse in devotario cadere:
Labente autem fide omnia opera et vota bona sunt impia idololatria.
Si tenet igitur votum abseute fide, iam (quod est impossibilc) cogetnr
homo idololatrare. 10
Quare ut opus bonum, ita et votuni, doncc abest fides, necessario
dimittetur.
Atque ita votum, sicut et opus bonum, non potest un(|uam simpli-
citer voveri,
Sed necessario conditiouem fidci praesentis et manentis pro fnnda- v,
mento praesupponit.
Quod nisi fiat, inane et impium et danmabile Notum vovetur.
1 orro aliud est, quod Paulus de coniuge et servo perseverando
praecipit.
Libertas Euangelii non tollit res et corpora et debita hominum: 20
Alioqui et debita pecuniae et possessionum tollere debnit:
Sed conscientias liberat a vinculis spiritnalibus opinionum im])iaruni.
Coninnx non est deo coniunx, sed liomini, similiter et servns liomini
servus est,
Voventes vero non homini, sed deo sese captivant et tradunt. 2s
Qnos ipse tarnen in eadem re liberat et liberos esse iubet,
Aedificant in se, quod deus destruit, et destrnunt, quod deus aedificat,
exxiii. Sicut si herus libertate donet suum servuni gratuita bonitate,
cxxiiii. Et servus haue accepturus sese ei in servitutem det nova stultitia.
exxv. JVlagnum et potens argumentum est etiam ad\ei-sus vota })erpetua, so
quod sunt ex hominibus.
cxxvi. Quicquid enim scriptura dei nee praecipit nec'consulit, prorsus fnglen-
dum est.
cxxvii. Vovendi autem hunc ritum ik; excmplo quidem ullo tcstatnr, nednm
consulit. ?.'■>
<'xxviii. (^uare ut periculosum est ingredi religionem, ita tutissimum est regredi
inw-ressos.
9 (iam qnod ß 2:J ^xx'ic^ ed. Krl. : .,Iii ed. orig.: couliix'', bcnn A iinb Ji f)n(icn
CVmiunx 27 destruxit ed. Witt., leii., Krl. :jl sint H, ed. Witt., Ich., Eil.
Themata de Votis. 1521.
335
CXXIX.
cxxx.
cxxxi.
:■ cxxxii.
cxxxiii.
cxxxiiü.
10 cxxxv.
cxxxvi.
cxxxvii.
cxxxviii.
cxxxix.
cxl.
cxli.
Qui noD sequitur liicem scripturae, uecessario iu tenebris ambulat.
Et qui periculiim amat, ait sapiens, peribit in illo. 5ci.Siv.3,27.
Xec dubitanduni, velle deuni hoc irritum fieri, (juod sua scriptuva
uon probatur.
Xon enim frnstra Abraham fratres opulonis ad Moseu et prophetas Suc. le, 29.
relegavit,
Xec dignatus est eum praeter hos ullo aho cousilio vivos docendi.
Et ubique scriptura plane praccipit, ueque ad dextrara ueque ad oof. 1,711.0.
sinistram declinandum :
Ut facile credas, etiam praecepto dei irrita esse perpetua illa honii-
niim Vota,
Hoc est, ne quis ea necessario pei-petua et non libera doceat.
Lex Mosi sane vota niulta figiiralia baptismalis voti permittit,
Sed ea omnia teraporalia facit, nee ad castitatis votnm ulla syllalxi
pertinet,
Quod castitas, ei popnlo ilKcita, nee lege sanciri nee voveri poterat,
Ut non queant verba legis generaliter ad uostra vota quoque pertinere.
Summa: Vota libera sunt, non damuata, tum temporaliter, tum per-
petuo servabilia.
2 ut ait ed. Witt., len., Erl.
19 H fügt ^inju M.D.XXU.'
') Stefe faljc^e 3[Q^re§3nl)t (üergt. oBen ©. 330) erflätt fid^ tootjl nm einfac^ften bavaue,
ba§ innn, tüelt bie gvöfiere Schrift de A^otis crff im ^a{)xe 1522 erf(^ienen lüar, nuc^ bie
s. a. publicirten 2f)eien biefem 3n()ve juloic?. i^ecfcnmener (n. a. C S. 163) raoUtc ])vax bif
3iat)re§nngQbe p bcn in H nad^folgenbcn, aber evft auf neuer Seite beginncnben Iljefen De
digamia Episcopornm ali ^Jlufjc^vift 3ief)en ; ba^ ift aber unmöglich , ba biefe evfl au^! bem
^di)xe 1528 ftammen.
©Dannenuiu Hon bcn jelju 5(n§fäfeifteiu
1521.
ftitfjer§ Sc()rift Hon bev 3?inf^tc (oben S. 129 ff.) T)atte uocf) tior xi)xm er=
td;ciiicn bie (Gegner in ncnc '.Hnfvegnng ticrfetjt. ^Jcod; befanb fü" firf} in bcr H^iTffe,
ba tt)eilte ber Sdjto^IjauptniQnn öon Söerlepfd), ßutf)er§ äßivti) auf bet 2BartBnvg,
i()m mit, C^ev.^og SDl)ann, ber 93ruber be§ .ftnvfürften, n}ünfrf)e bvingcnb eine 'Xne=
Icgnng bee güangeünniö öon ben ^e^n IHnöfäljigen , lüeil bie Ijierin befinblic^en
Söorte be§ ^evrn: „(Seilet t;in unb geiget end) ben ^4^rieftern" i§m bon bcn ^cr-
tl^eibigern ber fntTjoIifd)en Se^rc unb ^^rari§ — „5pfjari|äer nnb .Oendjler" nennt
änf^er fie — al§ unentrei^tmre Stütie beö röntifd)en i8eid)tinftitnt« Dorgerücft toorben
maren. S^ax Ijattc l'utl)er ben biefen äl>ovten entnommenen „(£d)viftben)eiö" be=
reitö in ber im S)rnd befiublid)en £d)rift felbft, mcnn and; nur fui;^, bcleud)tet
(ögt. oben ©. 152 f.). 3(bcr e§ mar offenhinbig, ba^ fiejouber§ in ber !att)Dlifd)en
'lU-ebigtlitteratur biefee (ftiangelinm naci; ber in 2)entfd)lanb banmt^j berbreiteteu
älteren ^4>trifopenorbnnng ba^ beö 14. nac^ Irinitatiö, nad) römifdjem Crbo bas
bei 13. nact) ^^fingften^ — immer nnb immer miebcr bajn benn^t mürbe, um a\K-
ir)m Cff)ri[ti C^-infefenng ber :i^eid)te öor bem '^sriefter ,]n bemeifen. <Bo l)atte ber
befannte ©abriet ^^iel au<5 biefeni Xerte bie l'e()rc gCj^ogen: „ad imindalionem a
spirituali lepra rnortalis peccati necessaria est vocalis confessio in actu, vcl ad
minus in voto seu proposito .... Nam decem leprosi, significantes omnes pec-
calores decalogi legem transgredientes . non prius quam irent se sacerdotihus
ostensuri ad praeceptum domini mundati sunt. . . , Per missioncm leprosorum
ad iudicium sacerdotum legaliuni sacramenlum pocnilentiae praefiguratui' mox a
Christo instituendum".2 3Bnr and) l'nttjcr mit feiner '4>ofti(Ie nod) lange nidjt
') llutfv bem „14. £imiitnc\ luidj '4*fi"ftf^i'i'"» "^i"'" ^'iitl}cr (unten 2. :''44) biee Chunu-^eliniu
beilegt, tnirb naä) ungcnaiicv ^RcbeitJclfc ber 14. post Octav. Pent., b. t). bcr 14. nnii) 3^vini-
tntt§ jn ücrftetjcn fein. '-) .Semiono.s do tempore, ed. Bi-ixiae 1583 pg. 279. 2S0. äÖcv
firf) tneitev baDon überzeugen Uiill, »üie töUig btcjc Deutung in ber ^^rebigtlitternhlv ^^crrfc^t,
ber Devgleirl)e "l^feiffev , (5}oiuiauia 33b. III (1858) S. :'6r. (^U-ebigt an'^ bem 13. 3nt)v^.)' ^i'^'
rostilla super Knangpüa doniinicalia seoiindnin scnsnm littoriilem, bie Serinonos ]iai-ati
de tempore ot de sanctis , bie ScMinonfs Pomerii de tempore bc§ 5''"'''i'.V^^"'"'^'^' 'it^elbnvt
bf :Xcinf§lt)or unb nnbvc bem iui-?gcl)enbcn ''JJiittelnltcr nngeljövige ''lU-ebigtloevfe, bie alle bei bem
bctrcffenben ^Dangclium biejc ^^e3ic{)ung auf bas iSeid^tinftitut üortvagen.
Söanflcüimi lioit bcit ,',el)u 'Jdisfäfeicien. 1521. 337
fei« 311 ben 3:rinttati«ionntai]en novgcbruugcn, üielmel)r evft fei§ (vpip^aniaS gelangt,
fo naf)ni er bod) üon biefcr IHiifforberiuig '^fnla^, „feinen lieben S)entic6en bie
'4>oftiiIe ,^n cveben-5cn mitten anc^ beni Js-ü^" nnb bie '^(n-ölegnng biefec^ Cvoangelinrnf-
t)orn.'eg,3Ul(^irfen, baniit er ben 'Röniifctjen j^eige, „ipie fein fie bie Cnmngclia feiöl)er
un§ geprebigt nnb bie ^eidjtc gegriinbet T^afeen". (5x fc^icfte ain 17. September
ba§ 'D}lamiicript feiner '^üiMegnng nn 3patatin mit ber $^itte, eine fanfeere '?(bfcf)rift
baöon (für ben •Oer^ogj anfertigen yi laffen. 3iiglcicl) aber fenbete er il)m für
ben 5aü/ <>aB Spalatin ben Sermon für ben S)rnrf geeignet l^ielt, anct) ein 3Bib=
mungSfc^reiben mit, hai- er je nad) öntbefinben mit äßibmung an .Oerrn .^paugotb
üon Ginfiebeln ober einen anbern ber i^oruebmen bee •'oofe-j uerfeben modite. Spalatin
fügte bcm 'Pcamen biefee (i'betmannev nocb bie bee lltarfcballe C^^ane üon S^ol^ig
nnb bee Siat^ee- 3?ernf]arb üon -Ipirfdjfclb bei unb beforberte bie 4>rebigt .^um Srnd.
aöir bürfen in biefen ':)]lännern bie JKcpräfentanten ber cüangelifc^en ^mrtei 6ei
.^ofe erfeücfen.^ 5tni 1. "Dioöember fd)reifet 's^utber nod): .Mihi snh i'orrnis esl . . . .
enarratio Euangelii de leprosis decem-. aber fd;on am 8. beffetben 'O)tonat§ tonnte
3fona§ ein fertige« (h'emplar an ^oi}. l^ang nac^ ßrfutt fenben.-
S)iefe ^rebigt fanb fpäter (1527) in ben Sommertbeil ber .ßird)enpofti(Ie
al« ^^rebigt für ben 14. Sonntag nad) xrinitatiS lMnfnat)me, aber mit erljeblidjen
.^ürjungen nnb ^a^treic^en ')inbernngcn. 2öir (äffen bie ßeftalt, bie fie babnrd)
fpöter befommen ^at, I)ier nod) unberüdfic^tigt nnb ncrtreifen bafür anf bie nad;=
folgenbe tritifd^e '^üi§gabc ber llird)cnpoftiIle.
359t. bc äÖettc 5Bb. II S. 5:} f. 90. Corp. Ref. I ©p. 455.487. *viefinfci)fcl be3.3.^onaS,
gcfammctt Don i?atDetau, I (|)aUc 1884) @. 76. ßöfttin I^ ©.489. Scnj, OJinvbuvgcr ^^vo^
grnmm 1883 S. 45 ff. ©tubten imb .*!vitifen 1884 ©. 379.
?lu§gaben.
A. „guangetium H ä>on ben tjeljcn auf5= |1 fettigen borbentfc^t , bnb anfagelegtt |'
m. 2uif). 11 äßittemberg. j!" 5Jtit Siteleinfaffnng. 44 ^Blätter in Cnort,
Iefete§ SSIatt leer.
Xriicf üoii 'JJiold)iov lc'ottl}cv in äl>ttttMit)cviv iu^I. v. Xoinmcv, ^>.'iitl)erbnute
5ir. 254.
') Über bie ctmnflelifrtjc öefinmuifl bov bi-ibcn "■3)iäinTcr, bcvcii '-Junmm Spnlatiii titnvt=
gefügt f)at, befii^'u luiv ein trefflirf)f§ ^-^niniiif; in il)rem ©lijnnbcu nn ben (vrbm(irid)all oonrfli'"
üott 5ßnppen^eim, Öodjau, ben 1. 'Jlbü. 1521, in luelc^cm fie firi) ju bev „gutgnmbigcu la\)Xi
Xoctor 3Jtartini yut()ex-^" befenncit mib bcm (jrbmavfdjalt i^vc grcubc bejeuflcu, baf; ev firfj in
Ü^orme „in bie rcpn, tvoftlid) nnb l)ciüüci-tig latjev be^ 6^riftlid;cn Cvuangetium unb luovt
goti-J cingetoffen, f)inbnu gefegt unb unnugefcl)en nÜen unfjcvu wrbinft, nlle-? uuf;ev ncvuiogen,
nlle mcnfc^(id)e roevd uub ,y:tl)ueti, oUeiu in bie uncrmeffeue uub gruubtlnfje gottiö gunb uunb
bnvm'^cr^ideit burd) (>()Tiftum C»l)ffi"" nnfjcvu l)evn uub belltmadjev ,yiboi-tvanjcn ergeben" itu
„2:e§ Gbeln nnb (fT)vni)t)eften .öart= mubt-j uou Cn-onbevg pvm ü ä^rieff — — "). -) Tarau§
erbeut, bofe 93]elanc^t()on5 Srief an ©pnlntin Corp. Ref. 1 ©p. 455: ^Concio de decem
loprosis po.st tridmim crodo absolvetur" Hon @nbe ©cptembev (5?ret|d)nciber§ S'attrung) auf
Cfnbe Dftober ober Einfang ^Jioneinber ju Detfefeen fein hiirb, njiil)venb ber Srief Corp. Ref. I
©p. 487, mit meld)em 'Wiefaudjttjon ßloei Cvrempdne bev iu,5niifd)eu fertig gemorbenen 'l^vebigt
nn ©palatin fenbet, mit .oxfunte Nov." uou i23vetfd)ucibev um eiuige Ä^od^en ;,u fpiit nugc^
fc^t fein loivb.
eutfjcr§ 2ßevfe. VIII. 22
338 ßltangelium Hon bcn jc^n 5tu§fä^igcn. 1521.
B. „©uangeliiim || 5I<on ben t^etjen au]^= || jet^iflen öortpiitfd)t j| önb aufgelegt ||
max. l'uttj. II aöittciuberg. :" mit liteleinfaffiiufi [wie A]. 44 iuittcr
in Duart, (e^te§ 53Iatt "leer.
2:nicE Hon 50ield)iov J3ottl)cr in äLHttcnbcviv
C. „ßuangelium p^on ben je'^en aiiffe || t,]igen, öcvbeütfcCit |] t)nb aujgelegt ||
burd) maxt. \\ 2üfi). ||" 9}lit litclcinfaffutig. 44 mätkx in bitnrt,
(c^teg 93(att leer.
^xnd Don 3lbain ^'etxt in 9?nfcl. ^ügt. o. Sommcv "ih. 255.
D. „(fuangclium || Uon bcn ocfji'n ^^(nffct.ygen t)er= || teütfd^t ünb anf^getegt ||
maxti. 2iitt). II lüittenberg. [{' '58 iBlcittev in Cuart, (e^teö i^att leer.
^J(ni @nbe auf @. .^^ ungelüöfinlic^er SBeife bie Signatnr „.^lij".^
Tvnrf imn Sigmnnb ©riinm in '•.llngstnirg (l)g[. n. Sonnner a. a. 0.).
E. „(Suangclinm || Uon bcn t^eljc ! anf.^ictiiign öcr || beutfdjt^ ünnb || anf^geleget j|
m. l'ut. II äßittcmberg. jl" ^JJlit litclcinfaffnng. litdrücffcttc Bcbvurft.
36 a?Iätter in Onart, (cl3tcö ,53latt leer.
Ixnd lion 3üvil ^Jiciblcr in '.JIng'öLnirg.-'
F. „ßuangeüum II 5J?on* ben ^e^c auf^ |1 fettigen öcrbcut= || jrfjt imb aiif3= jj
gelegt. || ^odox ']Jkrti= || nnö £ntl)er. || äöittenberg. |," 93^it 5:itelein=
faffung. litelriicEfcitc Bebrucet. 38 33lätter in Quart, (e^tc§ S^latt leer.
%it Üiteicinfaffnng gleich bcr oben 6. 134 sub D befc^rieliencn. SrndE non
2BoIf .ßöpp[)cl in ©trafibin-g.^
G. „©uangcliuui- j, ^l^on ben ^e^en 1| aufjje^igen öov || beütfd)t önnb |1 auf3=
gelegt- i| 531- ßut- || äöittentlierg. ||" mit Sliteleinfaffung. litclrüd-
feite Bebrudt. 36 ^Blätter in Quort, ba§ Ic^te öernmtlilicl) Iccr.^ ^Hnt
SdjluB auf 331. Siij*': „?yini§".
H. „ [@]niangelium. || 3>Dn ben je'^en auffetjigeu {i öerbeütfdjt bnb aufj i| legt [sie].
m. ßut^. II äöittemberg. ," 44 23lättcr in Quart, le^teö 93latt leer.
I. „Ornangeünm || '-Isou bcn ^eljcn anf,^= || fct,;igcn lnn-bcutfcf)t !| bnb anf^gclegt ||
^itarti. i'ntlj. |1 ^-lUiittcuibcrg. /' mit litelcinfaffnng [unc in A unb ß|.
44 ^Blätter in Quart, leljte Seite leer. 9tm gnbe auf «(. ;^4^
„©ebrudt ju äöittcinlicrg 'U\) meUi)iox 2ottn \\ ^aä) Pljrifti gctnirt
ms.yriij. "
3^cm Hon nn-j bcnnt^ten (^•veniplav fcl)len bie bvei 'glatter fe'iii— !J.
2)er ^itcl, bcn (ü. b. .g)arbt'e) Autograi)lia Lutliori Brunsv. 1690 I pg. 117
barbieten, ift unlltüriic^ üom ^Herausgeber fabri.yrt; man barf bal^cr nic^t ctlfa
>) Xie§ ift bie ^.Jlu^gabe, mid)c in bcv (9x1. 9ln§g. 5<b. 16 ^ ©. 258 sub 9tr. 2 mit bvci
g^e^lern in bcr litelangabc nnb falfdjer 33ererf)nnng be^i Umfang? bcfc^rteben hjorben ift.
2) 3;n bem bcnu^ten (S^rcmplar (ber ^JJJnnc^ener .^of^ nnb ©taat^tjibüotfjcf) ftcl)cn über bem u
,in)ci ^nnftc (ü), bie nbcr mit bcr .Cinnb ()in,ytgcfügt an fein frf^cinen. "") 9tnc^ l)icr ift
bie 33e|timmnng be-:? Untfangee, loelctjc th't. %nn- 10- ©. 258 sub ^Ji'r. 1 nad) äßeüer mx. 1837
gegeben ioirb, fnljd). *) Soä ä5 ift fo oer^iert, ha^ man cö leidjt für ein 2ß galten
fonnte. ^) 5l!on Söellcr unb ber (Srtanger ^tn^gabe aih 2)rnrt oon grojc^oUier in Sü^'idj bc=
3cid)nct. ") @§ fe'^tt in bem bennlUen (vr^mptar.
@t)angelium von bcn ,^c(}n 3liisfä^igen. 1521. 339
auf feine 5(nga()e bie G^riften,^ einer ^hiegabe mit berartigem litel Begninben iroHen.
£ier S)rurf ferner, bcn 5|.san,^cr in ben beutfc^en 3(nnalen unter 'Jir. 1417 unb wad)
ifjni bie (Jrlanger ',?(u5gabe '^b. IG- 3. 259 unter 'Jtr. 6 auffüfjrt, ift aller 3öal)r=
fd;einlid)teit nact) bie jireite !i?ott§erfc^e Slusgabe bce Sermone (B), nur ba^ ^4>fl"3^^'
n?illfürlic§ bem litel bie ^at)xt^üf){ 1522 beigefügt ^a6en n?irb. S)ie G^rtanger
3(u§ga13e öer,^eicf)net unter ^r. 5 ben llrbrudf A, benu^t benfelBen jeboc^ nicf}t, uiel=
mef)r Dermut[)et fie in D, einem jübbeutfc^en 9iacf)bruif, bie SBittenberger Crigina(=
'?tu5gabe. ^m äöiberftreit mit i§rer eignen 3(nnaTjme legt fie nun aber bod) nic^t,
wie man ertparten follte, D, fonbern ben angeblid) 3ürid^er, richtiger StraBburger
Tiacf;bruif F ir)rer lertrecenfion ,^u ©runbe unb be,^eidf)nct biefen fortan ftete al§
„Criginal".
^Diur A, B unb 1 finb äßittenberger 5(uygaben; B folgt anfangs A in großer
Jreue in Crt^ograpI)ie unb i^nterpunftion ; nur auf ben legten 3^(ättern 3eigt fid)
eineö anberen Se^er§ ^oanb, ber nid)t nur in Crt^ograp^ie unb ^nterpunftion,
fonbern anrfj bialeftifc^ Don A fic^ weiter entfernt. Söir geben ben lert nad; A,
üerglei(^en B unb I üollftänbig; bei 1 merfen mir jebocf) nid)t bie faft regelmäßige
llmfe^ung hei- „nit" in „nid)t" au, in ber .^nterpunftion tjerbicnt B üon ba an, Wo
c% felbftänbigc Sßege einfd)tägt, meift ben 5.sor,',ug oor A. ©elegenttid) ,^ief)en trir
aud) bie Tiad^brurfc l^eran, am meiften bie non ber G^rtanger 9(negabe benutzten
D unb F. Sümmt(id)e 5tac^brnrfc fdiliefjen fid) an A an, nur ber l^ottberfd)e
3)ru(f I beuu^t B, uic^t A.
^n ben ©efammtau-Sgaben finbet man Hon unferm Sermon tt)eitg> nur iBruc]^=
ftürfe, t^cit« finbet man feine Zijnk an üerfdjiebcncu Crten öcrftreut; bas' große
iliittetftücf beffelben, meld^eS in hk .(?irc^enpoftiüe 3(ufnaK)me gefunben l^at, über=
laffen fie nämlicb ber ^4>oftitte, fobafi bie ättercn 3(u§gabcn, melcbe bie .^ircf)en=
poftilte gar nidjt aufnaljuicn, biefen Iljcil bee Sermons überbaupt nid)t bieten, bie
fpäteren it)u nur im ^Ha^men ber -püftiäc mitt§ei(eu. Sie älteren 3(uögaben ^aben
aber aud) überfeljen, hafi bie 5^oftiIIe außer bem SÖibmnngsbrief unb ber (fin=^
leitung aud) ben Sd}lnßabfd)nitt, ber bie allegorifdjc Vlustegnng bes (fuangeliumf-
entTjält, au-5gcid}ieben ()at; ba'^er feblt aud) biefet- Stücf in ibnen.
Somit bringen bie SÖitteuberger ^lusgabe IljeillX (1509) ^^l. 123" -128''
unb bie Sienenfer 5üi5gabe Zi)t\i I (1564) ^l. 549*— SSS-"* nur ben 2i^ibmungs=
brief unb ben Cnugang. S'as ?yef)Ieu ber „Jyignr unb bentung beß Chiangelij"
bemerfte ;\ncxit ber .Oerausgeber ber (^islebcner SupplenuMttbänbe. 3in ^^b. I (i/eip^
3iger ^Jiac^brudE toon 1603) 331. 33"— oT'^ lieferte er bal)er bieg Stüd nad) mit
bem 5?emerfen: „Tiefe ^lüegoria ift Uicbcr in ben ;3f}cuifd)en lomi§ nod) iun ben
'^oftiüeu Dornmlc- gebrurfet morben". Sic l^Utcnburger iHusgabe brad)te uunmebr
SBibmung unb C^-ingang in '-ob. 1 S. 844 ff., ben Sd)lnB S. 851 — 856; in ber
i'eipjiger ftcljcn biefc Stürfe iBb. XII S. 513 ff., ha^:> lltittelftücE aber (innerf)alb
ber .ftird)cnpoftiae) ißb. XIII S. 284-299; äöatc^ bringt Einfang unb Sd)luB in
a3b. XII Sp. 1870—1909, bas '^rtittclftücf in i^b. XI Sp. 2114-216.-); and) bie
ßrlaugcr 'Ausgabe l)at biefc Il)eilung beibehalten: IHnfang unb Sdjluß '-i^b. 16'-^
S. 257— 291, bas mittlere Stücf 33b. 14 2 g 42-87. Sen äOibmungsbrief
finbet man außerbem aud) unter ben ^Briefen bei bc Söette 33b. II S. 55 — 5!t unb
in ber Grlauger '^lusgabe 33b. 53 S. 77—81. ',-i- .. >.
22*
340 (äöongeliiuit uoii beii ^ctjii '^uöiätjigen. 1521,
©uangeltum
i^on bcn t^e()cu nuj^fc^iflcn tiurbeutjc()t uiib aufjflclccjtt
S M f w ^♦
Dem <£l}vn pcften un6 gcftrcngcn fjcv l^augolb
von (Einfibcin,
hev ßanf^en neu Polt^cf unnb ^^ernbarc) von r}\v)}f]c{<>i,
mevnen aunftiaen heru ull^ frelln^en, it^unfd^t illartin Ciitl]er
^ic (Stiab iinn^ ^eii f^^ (Bettes.
)Un[ttt]c lic6c .S^ev'it iinb frcunbc, ^cf) nvnicv bnibcr {)üb aber einn
^netx) fclür anljunbt, o ein grof,] (ocf) in ber ^nipiftcn tafc^en \n
flcbiffcn, hai: iä) bic bcidjt f)a'6 nngnifcn: luo Inil id) ntü 6le^=
(rc,6cn^ nnb Ido looEcn fic nln fdjlDcfcl, pccf}, fclüv nnb l)oll) flnng
finben, ben gifftigen te|er ^^nl^ntöcrn ^ ^Jhi mn),^ man geUnfjlid)
bic firdjcn fenfter anf^brcd^cn, ba ettüc^ ^el)Iig better nnb gel)ftlid) Ferren pxü=
bigen, bn§ fic (nfft t)al5cn mngen ba» ©nnngelinm ouf.^ljnniffcnn, bn§ ift, nBtr ir>
bcn ^ut()ern ,]nle[tcrn, movbfi^reljen nnnb [prncn. äßa§ folten fic fonft beni
armen öold prebigen'? 6tn t)glic§er mufj prebigen bas er tan. %bn fel)nen grunb
nnb nrfadj, ba er fii^ anff boricffit nnb fic angrct^fft, lucrbcn fic anf^ f,^ünber=
lid)cr gnabcn laffcnn anffS aller frcnnttidjft nnGcrnrt 6(el}6en, nnnb barff ^ic
feiner fnr6it, benn tjtjx et)gen getüiffcn fic rctjc^tid; beiseugt, lt)ie fie f^o gor nid^tS -^o
lüiffcn nnnb f]ü ftocf nngelcrt finb, hac^ fie Billid) cljtcl (^arbincl nnnb Sifdjoff
liieren, nnb uiUeidjt barnmb fjo grob nngclcrct bleljbcn, ha5 fie f)offen, ber
^ap\i fülle fold) "breit nnb fl^it; Ijiit and) nnter fie tüerffen. llux tob, tob, tob',
fd)rcl)en fic, 'mit bem felKr, loil er bod) alle bing nmbferen nnb bcn ganzen
gel)ftlid}en ftanb nmbftoffcn, ba bic (sl)riftenlicit anff ftcbct\ ^d) t)off, bt)n 25
9Jhntt).2:i,32.id)y ftirbig, e§ fol l)l)n fommen, ba^ fic midj tobten nnnb nbir mir ^l)rer
Oettcr maf^ fnllcnn, aber c§ ift nod; nit ^cit, mein ftnnb ift nod) nit tommen,
id) mnf,] Intoor bay fd)(angen gelnc^t baf] erlnirncn nnb ben tob rcblid; nmb
tsof». ir„ 2. fic Oorbienen, anff ba^ fic nrfad) baben einen groffen gottiv bienft an mir
3nt)olbringen. ^iüen nn mei)nc nngnebigen l)ernn tnolten boren, ]]o tnolt ic^ -m)
■ 7 inel)ncm I R ciotti§ 151 ic ipücn C fpcljcn Dil 17 tjegftic^ev ber müB D
18 m-tcffit I 1!) fruiitlicf)ft A bnvff bie 15 2f> tobten I iitiev mic^ D 28 Qc\ä)iiä)t D
gebiegt F (ri(. 'Jtu^g. ertjuvnen I :!u nieijiic A [)üren 1
G^ootigetium noii bcii 5cf)n "Jdt^iätiigeit. Iö21. 341
flicvQuff nid}t>^ autloorttcii, bcmi iiui'^ ftc fclb inol rüiffcii. ouin erftcii, hai:
oiiinbax i[t, luic id) fein gelt briimb mi]m jolc^!? julcren, wie fic uetjmcii.
;3o^anne» (ScE i[t ubir mir reid) iiunbcn, iinb etliche mel)r. S30 ()q6 ic^ l)t)c
fein pnft baron, beim bie felBige tUimpt ber budjid^reiybcr ]VL i'ct)pl?rf/ bcr
5 auc^ Inol fampt (5"ctcn cinf3 (iarbinak' t]ut luirbig tücre. B]o f)ab id; alte
)d)anh iinb far me^nf^ (ebene bation, 6t)ii batm feI6y Qud) gcljftüd) ftanbv,
l'ott billid) mein fclb fdjonenn. %bn ntu lUoingt midj allein mein gennffcn,
l)bermnn ^nmarnen, 130 Diel id) mag: mer mir folgt, barff mir nit banden,
mcr mid) borfolgt, barff mir nit antmortten, idj mil mein gctniffen fnr got
1" gefrel)ct i)abm unb nnfdjulbig fein an bem btut nnb feclen, hk buxd) ben
'-Bapft unb ^^^apiftcn Dorfurt merben. (^r ift broben unb mirt fommen, bem
l)bcrman antmortten muf]. Sarumb fag id) nod), ruffe nnh normane, bitt
unnb fte^e, tuer fein fecle mit bel)attcnn, bcr bcl)uttc fidj für iJ^npft, Garbinal,
'-i?ifc^off, ^Pfaffen, l^hind), .soofien fd)ulcn mit l)f]rcn menfdjcn leren unb f)att
i' fie gelDifjlid) für luolff unnb teuffek^ iHpoftcln, mo fie nit ha^:^ (hmngelium
lautter unb rcijn prcbigcn. l'icbe^ bold, C'3 ftefjet nit f^o lüol in ber (£f)riften-
l)eit, aU fie fnrgeben. ;\d) tl)n hai mei)ne, ein l)glid)er fe()e fnr fid). Xic
!:i^apiften aber bitt id) , luolten anfeljen, baö id; ijl)n fclju unrcd;t tl)u, fie
muffen t)^c befenncn, ba^ ^f)r bing nit l)nn bcr fc^rifft gegrunb fet), unb t)t)r
-'" mef.^en tuir '^Ipoftcll nnb l^farterer fecl)t, ba bic firc^ am beften ftunb, nitt gc=
tücf,5en, f^onbern ncm bon mcnfdjcn crfnnbcn ift. B]o ift mein bing l)l)e nit
mibber bie fdjrifft, lt)ie fie felber fagcn muffen, f^onbcrn el)ttel fd^rifft. 'il>ollen
fie nn nit mit unf^ bie bloffe fdjrifft, luolan [50 bclialten fie t)i)x bing unb
laffen bod) uuä bei) bcr fdjiifft bleiben, luolten Inir fie bod) nit mit geltnilt
i's auf,3 t)l)rem bing i]dKn unb l)n bic fdjrifft fcticn, lücr bic nit luol, bcr blel)b
bei) bem feinem, mir luolten (Uniftum unb nit bcn iBopft, f,30 bcfjaltcn fie
bcn '-öapft unb nit (5l]riftum, fintemal Csf]riftu:' lere unb '^apft lere nit moUcn
noc^ mugcn mit cljnanbcr rcgirn, bcnn (stjriftu'ö mit allein meifter fein, loie
er fagt Wiai. j:x'iij. iHirttiD.js.io.
3u Unnb ba'3 id) auff bie ^el)d)t Eonnnc, l}ab id) bii: felbige aud) alf', el)nn
mcnfd)cn getid)t angriffen, nitt ba;? id) bie bei)d)t furluirff, bic mir faft l)crt3=
(ic^ tüot gefcltet, f3onbernn bav nottigen unnb |;lüingcn furluirff id). Xcn
glalrbcn unb bic tauff lob id) , aber niemant fol bahn gclmmugcn merbcn,
f3onbern nur balju öormanct unb frei) gelaffen merbcn,- alf3o aud) bie bel)d)t
33 fo( fi-'ci) unnb nur gelobt fel)n. ^2lbcr ba Iribber t)abenn fie nichts ^u ant=
tDortten, benn cl)n fotd) arm gefd)rcl). Sie fd)ulbigcn unnb fd)elten uuv, alf',
1 bic jclb i) 2 öffentlichen 1' '! mi^ D 4 Seljp^ig D Sc^p^icE 11 ü uci--
folgct Bl 12 crmane D 18 t^uc ßl 22 gcfd^rlifft V 9ei(f)it)fft F 'J:; bloffcn
9cfd^rl)fft V 24 gefc^rtjfft 1" 2ö mit I 27 fcl)ttcmat D fijtmal 1" ba Sapftc- 1>
28 mugcn 1 regieren BI 29 er bann fogt "•JJiatttjci an bem rjiij 1> -'JO beichte I
32 nottigen 1
') ^ieron. L^mfcr. -) lügl. oben B. 157.
342 (Söaitflclium Uüit bcn 3c()ii ^luc-jäl^igcn. 1521.
bic allcDii baviimb bte bct)rf)t fcf)cluen uuub forbnmncu, hai \mx uitt ijeriic
bcijdjtcti utiiib nitt c\cuk bafou l)üvcii faßcn. Xaraiiff antluürttcn luljr alf^o:
tt)t)r 6c!cnncu luifer fc^iilb, Uil)r fiub arme [unbcv, bie nit flerne bet)c()ten, unb
ift aucf) nit luunbot. 5)ciiii oti i^iabe Wotttö ift^ nitt muglic^, bac* bic uatiir
foUt i'\crnc bctjc^tcn, iniiib nlV)0 ifti? limr, hai \vix ber bcljdjt fcljnb fclju, aud) &
aufj gcpred)licfel)t ber iiatiir, nitt allein an]] reblid)cv nrfad) gottIid)§ recf)t§,
bn^i ift nny ani"^ fein fjonberlid) groffe fdjanbe, bie )x>c\)i ed el)n gemein gc=
pred) ift aller Ineüt. Xav ift aber grof] luunber, lüic ec^ luigel)t, baä fie fetbcr,
bie 6el)d)t tljrannen unb groffen l)el)ligen, bie nit finb ttiie anber leutt, aud)
nit lüie tnir offentürfje fnnberc, bennocfj f^o gat nngernc 6eicf)ten, unb io fjo w
tieft ^)iii^ i'cr gemeinen gepredyiicfeit ober tijol tieffer fticfen, bcnn Irir armen
funber, ha5 t)ie nit nob Inere, einen (ffelt ben anbern farf treger nennen. 5lod)
wniti). 7,3tf.laffen [ie bcn balcfen tjnn Ql)ren äugen ftel^en unb fe^en anff baö ftidle l)nn
unfern angenn, rf)nmen nbir unf], ha§ lüir ungern bel^i^ten, gerab alf^ Irerenn
fie, bic ha gern bel)d)teten, f]o manf^ offentlid) inol anberS U.iet)f3. ''.JXudj i)aben i'
fie gutt rl)umen mibber unf^: Sic !^orcnn unfg, unnb mir muffen t)^n 6e^d§=
tenn. Solt man hiK^ reblin umb!eren, tüie billic^ tuere, ba§ fie unnf,3 aud)
muften bel)c§ten nnb nuy l)oren laffen bie groffe tounber l}et)(irfel)t unter ben
futtcn öorporgeu, ha folten tüir tuot ^nnen nierben, lüic fie fic^ mct)r rumpffen,
frummen unb fd)nttern Imirben, benn luir, ha lonrbcn bie groffen lieb^aber '-^o
unh prel)ffer ber bel)c^t gar übel Don l)f)rer aller liebften bct)cf)t fagen, ba
n)urbc fi(^ ber r^um gar fd)nell legen, unb unf,3 mit friben laffen, t)a fie
lüurbcn balb erfinben, baö nit not no(^ gepott lücre tm pepc^tcn, unnb fid)
bennod) rl)umen, fie tl)ettenf,5 uitt auf,] l)af,3 ber pcl)c^t, f^onberu auf] liebe
bey red)tcn. iHber nn fie un» nit beichten muffen, ertid)ten fie, cy fei) nott j.-i
unb gepotten, laffenf,] ba bei) nit bletjbcn, fpotten uufger geprei^lidept nod)
bal^u, unb follen l)l)r tprannep unb fpott gerne let)ben, f,]o niemant benn fie
allepn fold)er uuf,]cr gepred)tid'ept nrfad) unb fd)ulbig ift mit l)l)ren freüeln
crtid)ten tollen gcfetjcn.
'Ißenn loir nii luibberumb fragen, luarum bcnn fie f^o gernn bepd)t ao
l)orenn unnb bie bel)d)t alf^o prel)ffen, bic luir fd)elücn, fjo finb fid) bie reb-
lid)e nrfad), ^cr Ijctjliflc )öci)rt)t pfcuniuö, ber grofg 9iottl)elff er , lücnn ber
t^ctt, hav fie nitt be^ band)!? fnrd)ten, er mod)t Porfmad)ten, foltiftn luolt
fc^cu, hav bcl)d)ten loibber nobt nod) gcpott tnerc. XHber anff bac^ ber fclb
Ijinfj nitt abegcl)c, barauff fjo biel bcud)e unnb maft fetn l)nn ben floftcrnn 3.-.
2 ^ovcii 1 4 2nnit Oll bic gnab I) mugüd) 1 i; veb= , veblic^ev A 11 ftctfcn BDFl
12 eine AB ainem 1> i)ai^ ein Gfel bcn anbexu Sacftrcger nenne SBitt. u. ^en. ?lu§g. u. flg.;
düä) be Sßettc, tvolj bcv 33eI)auVtung , jctncn '^Ifcbtui naä) bem Originatbnirf jii getcn traget D
19 novpovgen 15 ücvporgen I 2(> laffen fl) D „nit" fe()ü in 1 28 fvcöelen I 31 alfo
f)ocf) tn-eljfcn F Wh alfo fccv fcljclocn V :!2 ber nit t()ctt D :!:i fovcfjtcn lU fitv(f}teben 1)
mocf)tc Bl mocfjt inen üeric^mac^tcn D ocvfdjmelijen C uevicOiuadjen 1" ncx'ic^ninrfjtcn I 'M \vn I
oö floftern 1
(^Bangclium üoii beii 3cf)ii 3(u^fä^igen. 1521. 343
gcftifft [iiib, iiiu)"^ bic bndjt Hon gott gcpotteti fein nnb ein gefdjrel) nntcr
nnf] ergebt luerben, bivö hk f)el)ligen biener bc^ 6auc§§ nnb haz- ^axtc frcf)=
üolcf burcf; bic Beljc^t nnf^cr armen funber felictel)! fndjen. llnnb loer bay gletofit,
ber glelübt ben ubirften, befteii nnb rcijcfjften avttrfel be^ l]ei)ligen (ilinftlic^en
ö gtQlüben)3, bcnn er tregt l}()e grof3 gnt nnb reic^tnm, }]o bie anbern, tuild)
ßfiriftni: gepotten Ijatt, alle arm macfjcnn. '^lucf) f^o bringt er fnr tnar uiel
fel^amer nein |!el)ttnng, bie hcn fn^eU oren tieptic^ l^n fi'oren finb, nnb bar=
nacf; baium bic beljligen (cntt tui geljftlicfjer frolodnng iibir tifcf) nnb nnter=
cinanber reben nnb fic§ ergeben mngen. '-IiVh' aber ben artttfel lengnet, ber
10 f)at got nerlengnet, unnb nit aÜein gott nerlengnet , ba \}f)n nit )]o t)iel an
gelegen ift, f^onbern f)at einn loc^ ijnn ijt)ren bancfj geftoc^en, lüilc^er ift l)i)r
rechter gott, baöon o. ^anlu;5 fagt: 'Cluorum benö fenter ejT. S)er bauc^ ^^^(nt- 3, 19.
ift l)f]r gott, barnmb ift t)()n !ein fi^impff nocf) fc^ertien mit bcm band), er
ift ein tüctjä) gott nnb f)at £et)n bel)n, lunrb gar feinet ^n ftoc^en, inenn fie
1=- fe^n nitt mit ölet))] tuar ne^menn.
SBenn fie nu nnf^ anc^ nitt ottein bctjc^ten, fjonbern nucf) ben '-Bet)cfjt-
Pfennig geBen folten, moc^ty loarlic^ gcfc§ef)en, hiv^ unf^er gc-pred^ücfeit gefunb
tüurb, ba§ fie ia f^o ftarcf tüere, alf3 t)^t p^r f)et)litfeit ift, nnb folt un» bie
bct)djt bitte^d)t f 30 lieb fel)n, alfj fie i^t l)f)n ift. 5lber unfer ^-^anc^ ift folc^er
L'H purgation nitt Inirbig, barnmb mnffen tüir bteijben geprecfjlicfj nnb fepnb ber
Bet)c^t, tüitdjer fie burc^ t)nlff fo(d)er ftarcf er er|net) leljc^t mngen Ijolt fe^n,
benn l^^rem Bain^ ift bamit atte gepred}tidfeit entnomen. 3Bie ernftlid) abet
fie nnf^er t)el)( fndjen, ift let)(^tlid) ^n crfennen anfj anbern ftnden, hu nitt
beljdjtpfennig tragenn, noc§ bem Sanc^ Ijelffen, tnilc^e fie mol nnbernrt nnnb
25 ungeübt laffenn, ha bod^ atte mai^t an ligt,
£ariimb ^ab iä) bi^ ©nangetinm Ijuöor taffenn auf] gel)en, hav fie
greiffen mngen, toie fein fie bie Gnangelia bif^ljer luv^ prebigt nnb bie Beljc^t
gegrunbet l)aben. %uä) tüil ic^ §ie mit meinen lieben S)eutf(j§en bie ^oftiUen
crebentien mitten auf] bem faf,], U)ie tuol id) fie itjt nit tüeitter benn Homm
3u ^ilbbent bif^ auff 6pipl)ania bxad-)i l]abe, unnb mitten ijun ber erbel}t umb
ber lefterer toitten bie orbnuug bredjen mnf.], bod) ha ligt nid;t§ an. 60
fompt h)ot tüibber |u red)t. .^ie mitt gott befolgen. 3lm tag Samperti.^
""M. ccccc. jji.
1 bc^t^t aiitf) von 1) aiit groß Gcft^i-'ttt) D 2 ^eljltge BI 5 tctjd^tumlß I 8 ijtt)^
ÜQt HI Icute BI 1(5 S3ci^t)ienui9 B 21 mugen I 25 ungeübt I 27 ntügenn 1
'j 17. ©c^tcmbet.
344
ö-üaugcLiiuii Uüu bcii ^el)n ^Uiejä^tacit. 1521.
£uc. 17,
11-19.
?lni Incrtsctjcnöcn J^ontag nart) Jl»fingftcn.
€uaiUTeliiun Kiicc rliij.
IH O^ljcfiiö n}nnbcltc flcii .sMeiiiiatem, iiiciig cv mit-
itcii hnxd) Bamaxiam unb (Salliknm, iiiib ha cv
1)1111 ein [tcttlc giciig, finb IjTjni cntQCöcn lauffcn -^
lu'l)cn auf^fcljigc mcniicr, bie ftunbcii Hon fcrnn,
I)u6cu auft l)()re |tl)mm nnb fpradjeii: D :3^)0""/
lieber ^JJtcl)|tcr, erbiumc bicfj unfev. Da er fie aber
fad), fpfod) er: G)el)t I)l)u unb t^l^gt euc§ ben pric-
ftern. Hub i[t gefdjeljeii, ba fie gienQen, jinb ftc xcljn iüorben. lu
(Stjiier aber unter l}l)n, ba er faf), hai: er tuar ret)ii lüorbcii, ift
luibberumb gangen nnb i)ai föot erl)aben mitt groffer [tl)mm, nnb
fiel anff fein angefidjt tut feinen fuffeii nnh banctt ijljin, nnb ber
felb tücix ein Samaritan. Xa ontlüorttet ^DcfuS unb fpradj:
3inb l)l)r nit licl)en rcljii tüorben? Ino finb benn bie nenne? jift ij
feljner erfnnben, ber bo luibberumb gienge nnb gebe Ojott bie eljre,
benn anel)n bif.jer frembblinger? Unnb fprad) lui il)m: Stanb
anff, gel)e l)i)nn, benn bcl)n glaU)'be bat bir gefjolffen.
/W.s;pe mir luir auf^legnng greiffcn, muffen mir ^n mx an)] bem lueg ren)=
>*^men hau nnfrant falfdjcr lere, f^o auf,] bif.jem (fuangelio gebogen, nnb ^u
bie lent bamit betrogen finb. Ttemlid) hk luel)l (Sbriftnö hk auf^fel^igen |u
ben priefternn mel)f]et, geben fie für, eS fei) ba mit gepottcn bie ()el)mlid^c
bel)d}t. Unb Une mol baö ei)n nerric^te anfjlegung ift, f]o aber bod) bie ein=
fettigen bamit befdjredt Uierben luni hm repffenben tnolffen, bie nidjty f^o faft
begercn, alf] hai niemant l)m armen üuld etlrav Hon ber redeten mar(}el)t -'5
unb l)l)re torl)el}t erfenne, innf,] idj ubir ha^:\ fjo id) ijm fermoii lum ber beidjt
gefc^rieben,^ nodj lueitter bifen fprnc^ l)anbeln, nnb fo Hiel mir mnglidj ift,
mibberftreitten, ba§ fie nuy nit mit febcnben äugen blinb madjeu, lüie fie
gerne motten, nnb mie fie ein bing üiel mal anfedjten, muffen mirfj üiel
mal liorfec^ten. -m
3um erften. (5l)riftni: l)eiffet bif^e auf,^fetügeii nit beidjten if)re funb,
foubern fdjled)t fid) erzeigen ben prieftern, mie alle anf,^feljigen tljun inuften
3 Juanbevte D jci-'uialcm 1) '> ftattli (' gelauffeu CJ)F \-'. fuficn 1 -*:i nav--
liidjc 1) nevrecf)tc V 20 über I 27 muglic^ 1 29 itticffcn I»
') Cbcn iS. 152flg. Stli eine „'"i^jrebtät" bejcidjnet 2uti)n and) ©. loü feine Sdjvift
„üön bei; beljdjt".
GDaiigclium yon ben \d}n 5lii-3fä^igcn. 1521. 345
nad) bcm gcfc^ 'J^tnii. Ä^o tinltu benn bic fpvad}cn alfo Dorfcrcn iinb \van--
bcln, bn-j 'cr|;cigcu' fei) fo üiet al5 *beid)terf, 'aui3fati' fd) fo öiel alä 'fuJib'^
fo muft an aKcn orten bcr fcfjrifft 't^cigen' fo ml I}el)ffen citf] '6el)rfjten', fo
t)ette G^riftuc' beicfjtct, ha er feinen tungernn heigt ^enb nnb fuf,^ am ofter= -">;• -^. ii^-
r» tag, unb got ()et "illioft 6eicf)tet, ba er tifim bac^ t)Dt^ ljet)get, bac^ er l)nn baÄ-'-'-oio'ii.sö.
Bitter loaffer ^Jcaratli loarff, nnb lunrb bamit ein lunft bing l)nn ber fctjrifft
tüerben. 2^effet6en gicicfjen, f,3o aufjfo^ funb ift, fo ift ein tounbertic^ funb,
fintemat niemant lüiUig anf ^fetiig nnrt noc^ Bleibt , ia auf] ganlunn Iiertien
I)affet nnb fitudjt, bac* man ]ie audj barumb aufjfelüg nennet, bao fie oon
1" ber gemein auf^ gctf)au nnb auf,3 gefefet luerben tjnn f^onbcrlic^e t)eiüf3er. 'ilbcr
funb ift dn bing, bav man muttmillig annimpt. '-Il>elitter f]o bcr au>3fai3
funb ift, f30 muffen allelju bie aufjfelügen beidjten, unb bic anbernn alle muffen
nit bel)cf)ten, benn fie ^aben !einen auf,3fQ^, ba>^ ift nad) bifer auf,3tegung, fie
baben feine funb: tüac- modjt nerricf)ter unb toridjter gefagt werbend
i"' -3uni anbcrn. ^sa, fprecben fie, ber auf]fal? bebeuttct funbe, unb bai?
Ijeigen bebeuttet beichten. ^^Intuunt : £ay gilt unb f)ilfft nic^ti? , e-5 muffen
!lar aufjgebrutft loort fein Don bcr beljc^t unb funb' benn bic figurn unb
bebeuttung, blof] für fidj felb, belueren unb Imnngcn nichts, alf^ 5. '^lugu-
ftinui? fagt.^ ^llf] nemlidj, biV2 ha^:: void von ;^sfrael gieng burcl) ba-:? rote
-'^ mel)r, bat bebeut bie tanffe, töie 5. -^mu. i. (iorin, j:. fagt. ^^tem bic fclbigei-^ifiiu.i--;-
tauffe loart and) burdj bic finbflutt Im 'Jtoe ^eijtcn bebeuttet , Uiie 5. '^^etru§
fagt i. 5|^et. iij. unb ijuu oiel metjr figurn. 'Jlber loenn nit ubir foldj-:; be= li^f}-». -o-
beulten Gljriftuy l)ette mit eigentlichen unb !laren iüorttcn bie touff eingefc^t
unb gcpotten, liier tmirb fid) l)f)c lui teuffen laffen i)l]c gebucht baben ^ ia
2-j tuere fjo fune unb molt fidj laffen teuffen on fold) flar cinfcljung bcr tauff,
auf3 urfac^ aüein ber bebeuttung ^ (^y inere folc^» teufen nit ein teuffen, fon=
bern nur ein fpot nnb gaurfellocrd; loibber got. i^-'citter Um folrf) figur uiib
bebeuttung gnugfam loere Iju Urningen ba-^ lui tt)un, bui? Ci? Bebeuttet, fo lucrc
5toe fd)ulbig gelDcfjcn fi^ mit ben fet)nen |u teuffen, benn hu finbflut, bcr
3u tauff beuttung, mar ber lieit Porl)anben, alfo ha^j oolct Oon ;\fracl mcic
fc^ulbig gemcfcn fid) and) tut teuffen i)m roten mcbr, ba ber tauff bcbeutung
tüar, unb betten bci}be -Ttoe unb fie alle toblid) gefunbigt, locren and) Por=
loren, hiv:- fie ber beutung nit betten gniig tban.
;3tcm nuin bell, ba-ö ^JJtcldjifebcd) babe bie mcf] bcbcutct, ba er brot unb
3:. lüeljn opfferte C^enc. riiij. 3o nu bie bebeuttung allein ift, on ncUi cigcutlidjci.woi.u.is.
einfe^ung bcr meffe burdj 6l)riftum, mcr loolt ober funb mcf; lialtcn^ ia C'^
7 ifti 1 14 mocf)t I naiiiic^cr 1) toviic^cr D toi-cdjtcv V t6vid;tcv 1 l'.i ucmlicfj,
ha^ Doltf r 20 ntccr 15 mer I 21 bic finbtflÜB C bic SintftuB 1) ben iljubtfUtü V bic fiiib--
fluß G 22 uOev I 24 ja rtcv io DF ia »ocr »ocrc l 2'> tuiic 1 27 cjaucfc Wtxd I
29 bic l'inbtflüB ^' bic iinbtfluß DF bic finflüß U 30 bcbejotung 1) 33 tcbcwtung I) nid) 1
') ißgl. oben ©. 63.
346 G'iiattgeHum noii bcn ]c[)n 3(u5iü^tgcit. 1521.
I)ettc "DJIcIcfjifcbccf) iiiib aiic paixiaxdjm geiunbigt, boö ]ic lüt mdj i]abm gc=
galten unb ber bcbcuttung guug tt)an. %bci im bic 6cbeiittung iiit ^tuingt,
IQ tiorpeut, bnc' man nit tl)u, Cy lücrbc benn etngefc^t öon got auffö netu,
ioas fie Bebeut, fo luerc C':' fimb unb grof] miffctljat lüibber got gctuefcn,
allein aufj bet bcbcuttung nicf,] ()altcn. Unb lüa§ \mxc c-:? nott gctocf^cn, 5
touff unb ^3Jccf3 bon neh) ein l^ufe^en, f^o bie Bebeuttungc gnug tiiercn, bic
mv2 foI(f)'3 I3U t^un ,3h)ingen, f^o tücxt lein untcrfc^cib bc^i nclocn unb alten
teftomenty, fein unterfdjeib bcr figuxn unb crfuUung.
i.OTj)i.22,9ff. ^tent bas ^]aac, 5l6ra()amy i,3on, h^arbt gcopffcrt unb boä) iuibber lof^
tüatt, bebeut bic 3luffei-|te^ung Gfjrifti unb uni^cr alter am iung[ten tag. 10
SBenn nu bic bcbcutung gnug tücrc unnb l'.lüungc Imt^un, tna^ fic Bebeut,
[30 iDcrc '^lbrül)am, ^iaac unnb lüir alle öorbampt, ha^ lüir nocf) nit auff=
ftefju t)on ben tobten, Inie unfj hk figur lernet. 2)arum6 iftö gar eljnn aufj
bcr maffcn nerrifc^ bing, \vo man ctlnaö auf] Bloffcr figur tniE grunbcn ober
T6eiüei)f3en , tvilctjc boc^ f^o gar unf^ nit binben, ha^i fic auc^ tiuifuUcn l)nn n
teinenn tücg ^nn unf^er marf)t flehen, auc^ nit tniffcn mugen, tncnn bie ijel)t
ift luirfullcn, fjonbcilx allein gott crfuEet fic, incnn unb lüie er tnil, burd)
feljue nelü e^gcntlicl)e equfctjung. 030 lange Irir bic fclben nit f)aben, get)n
unf3 bie figurn nid^t» an unb ^tringen nodj bringen ni(^t?% f^onbern tüenn
bie einfctiunge unb erfuClung gefc^cl)cn finb, fo fomcn bcnn bic figurn ba^u 20
unnb ^eljgcn, tüie folc^y Oorl^ei)ttcn burc^ fie felj bcbcuttct, ha^j ca gcfcf}cl)cn
iiuc. 2,38.folte. Ö)Ieicf; trie bic l)eiligc .Spanna ^ucc ij. bet) (if)rifto ftunb t)m tcmpcl
unb rebet öon ^^m.
^tem.bie gan^c fd)rifft tu'ugt unb bebeut, baS gotti§ f^on follt mcnfdj
trerben. äi3cnn bie bebeuttung gnug ift, Ivan ifts nott, ha^j er mcnfii) ift 25
tüorben? iDcr e§ boc§ gle^c^ öiel, ob er nit lüere menfc^ tnorben, fintcmal
iüir fct)nc figurn babcn. 8,30 lücrcn auc^ alle bctcr unb propf)cten Oorbampt,
bic fel)ncr gepurt gelnarttct unb l)()n nit l)abcn laffen bcnugcn an ben figurn.
2ßaö mod^t nu ungcfdiicfterfj fein, benn bif3c 5o|3l)iftcn, bic uuy bic ^eilige
fc^rifft nur mit figurn banbctn unb bcr fctbigcn crfuUung nit furlegen? hai so
ift bod) nit anberf], bcnn unf3 bic fc^aUm öon bcr uuf], bic l)ulffcn öon bcn
bramben, bie fleljcn öon bem mel geben. (So tttere beffer, bet)bey mit cl)nanbcr,
obber aücin bcn fernen unb fafft unnb mcl geben, tüie fid)^ gepurt Ijum netücn
^^eftament. Xarumb fcl)cn Inir, mie Inol fanct ')luguftinuy bat gcfagt: '^yigura
nif)il probat'. 35
^^(f,30 and) bie, ob fic id)ou crftritten betten, ha^^ 'feigen' f30 Piel fei)
aly 'bet)d)tcn\ ba^ fic bod) nit mugen crftrcitten, bcnnod) muftcn fic bifgeö
bebeuttenf] crfuUung fU'rlidj bcuiel)ffen, mo bie fclben gott erfüllet unb cin=
13 Icret (' 14 lojcv fiqiiv 1' li; mugcii I 22 \!tnna l" -24 ,',i'Ußct 1>I
25 ift nott 15 ift not I 2() „lucx — mciijd) loovben" fel)ü in Söitt. u. ^cn. '^11^9., nicf|t aiic^
in D, h)ie (Srt.9iu§9. 6el)auptct fitcnmaic fcijttcmal 1) fl)tmal§ K 28 nnb fiif; 1' 2!) mot^t 1
32 met 1 33 mcl 1 gcfiurt 13 gcbiirt 1 37 mugen I
Puanflelium üoit bcii ^cfm ^fuöfä^iflen. 1521. 347
gefehlt fiabc i)m nctnen tcftamcnt. Xenn too bic tiQui" gnug incrc gclücfcn,
burfft bte 6cicf)t nit ctiigefctit lucrbcu, imb ficttcn aUc gcfunbigt l)m alten
jTeftatTtent , bie tücil fte ber 6cicf)t figur l)atten, unb bod) \)i)X feijncr beijc^tet.
llnb 1,30 h)ir quc§ nit mugen 6ciDCt)fien bielje einfc^ung unb crfullunge bcr
5 ftgurn , finb Irir nit allein nit fcfjulbig tiu belichten , fjonbetn tl)iin bie aller
fc^loeriftcn funb unb miffetat, [30 Inir bci)d}ten, benn bamit unterftct)cn tüiv
unf5 fel6 hk figurn ^urfuEen unb ct)n ^ufetien, h)a§ fie Bebeuttct, itiildjc^
bo(^ niemant, benn atlcl)n gotte eligent, ber bic figur auc^ felbcr unb atlel)n
gefetjt l)at. I1letjn[tu, narr, ba-:? er bir luoüe geftatten, bac^ groffift unb Befte
lu |ut^un, unb t)^m felber ha5 geringfte Behalten? Xu ^a[t t)i)c bie figurn nitt
gcmacfjt nocf) cingefe^t, tüildjc hivi geringfte finb, f]onbern allein got, unb
öormiffift bidj tiu madjen unnb einfe^en bie erfullung, löilc^ ba^ groffift ift.
35iftu nit unfinnig inibber beinen gott? 5l6er alf,30 ge^t e» beuen, bie t)nn
bcr fcfjrifft mit t}tirem liec^t faren unnb mit bioffen figuren fpielen.
15 Diu ubir bac^, ba^ fie nit fcf}lief]en mit figurn unb t)i\x erfullung nit
mugen beluet)ffen, [50 fetjEen fie aud; tneitter, bai-^ fie fet)n figur l)aben. 5iemen
ba5 für ein figur, ba^ nit figur ift, unb faud:eln alf^o einljer, bas fie lüibber
figur nocf) erfullung auff bringen. 6^ toere ein leiblidjc narrl)et)t, ba§ fie
boc^ mit bloffer figur füren, ob fie bie erfullung nit betten, diu ober ift
20 ba^ aud) nit figur, ba5 fie figur machen lüoüen, unb greiffen alfo got ^n
fe^ne Uibc l)enbe, tuollen felbft figur unb crfullunge, ba?^ groffift mit bem
!let)niften machen, gerab alfj Ijctten fie madjt, bai^ Oolcf oon ^ixaci burc^y
rotte mef)r ^u füren in et)ner figur, unb barnac^ auä) bie tauff ein|ufet3en
tut erfullung. '^a^ ift aud) ein geluiffe regel: 5Öer bie erfullung nit !an
2:. IjUDor betoei^f^en ijnn ber fdjrifft, ber fet)let geroif^lidj ber figur, unb nl)mbt
fernen eigen trotom für bie figur, benn aller figurn erfullung ftel)n l)m nctoen
teftament. Xarumb muf] man Ijnoor bie erfullung auf', bem ncmcn tcfta-
ment bringen unb olS benn bk figur brauff ^il)cn, f,3o gibt fid)-:? unnb ftimpt
licplic^ mitt ei)nanber, unb gcl]et ei)n rab i)m anbern, toie G^ed^iel fagt. Xie^off' i-ie.
•i'> tüeil benn fie nit mugen beloebf^en auf] bem netüen teftament, ba^:^ man funb
beichten follc, f^o gilt i)l)r fignr fdjon nidjty, bai? 'kl}geu bem priefter' [30
oiel fei) olf] 'funb belichten', benn Cy tuoingt foldjv nit cber, bu meljffift benn,
mo Don funb beid}teu etlua» ftel)e i)m netüen teftament, barumb fjoftu ber
fignr gen)if3lic^ gcfel}let, unb ift beim el)gen tralom.
3.-' Xenn id) mag baä felb bcl)geu bem pvicfter, 130 id; on fd^rifft faren
n)iU, aud) luoU anberf3 füren, benn auff bie btt)ä)i, tt)ie bu t^uft, unnb trill
fagen, cö i)ct)i] ben priefter eljrcn obber grnffcn obber l)f)m ein bud) bringen
obber l)t)m ettma-^ fingen. Unnb mill gerne fe()cn, loo mit bu mir fold) beuttcnu
2 gefunbigct lU 4 mugeit I ciiijctjunge lU 7 luildjc-S 1 In figuvC 11 itoc^
i)c seicht F 12 lüitc^s I 1»; fctcn ('J)F 1 7 ba» füljn ftguv 1 ) gaucficn DF 22 buid^ ACF
23 vxiix V,l mov D(i 2.') fctct CDF 2« „bic" fc^U in F figuvn D "iO mugen I
Ol baß ba^ jaijgen 1^ OS joüicfjs bcbciutcn D bcüttung 1"
348 Cfüaitt^clium Doit beit ^cT)u ^Jdi'i'fdliidcit. 1521.
totlt nibbciicgcn. ;>d} I)a6c l)l)e f]o gut madjt Im figuvivu, ai']] bn {)a[t, bn^u
)]o [tijittpt baiJ netü tcftament mit mir iiniib fagt fiel Don pricftcr cl)vcn.
216er Don bciitcm bcidjteu jagt ci? iiit einen bndjftQBeii. £ mildj ein iDÜbt,
iDuft ftubirn unb prebigen folt nuf^ bif,icm mutlüiÜigen figurirn folgen, tuic
C3 benn nudj erfolget i[t. Xcnn fold} trnlüm prebigt unb tralümlar regirt iljt ■'
ijnn aller melt, luioor ijn ben floftern, [tifften nnb f)o()en [djulen, geben für,
fic prebigen un^ fdirifft, fo c« nur ly^r faucfel inerct" ift ubir bie fd^rifft ubir=
^ogen.
3)ü|,u ift bai^ nit and) ein rebtid; fturf, btii? [ie audj ijl)r nidjtige ertidjte
figur nitt redjt ()anbelln, [30 ganl^ unnb gor ton ba^ Blinb norferet Oolcf i"
nid)t>?, büv fie i)lir el)gen trelnme audj nit Unffen furljulcgen, benn liegen unnb
tricgen ift aud) fünft, loer eö luot trel)ben fol. 5ie madjen ben anj^fatj gel)ft-
iiä), aber bau tjcQgen mad)en fie nit gcljftlid), bm priefter audj nit geljftlid),
ben menfd)cn aud) nit geijftlic^, f^o eö bodj allif,5 fol nnb muf3 geijftlid) fein,
tüaÄ bie figur beultet. Xa§ ift cl)n rcdjt buben ftud unb Satanf^ art, ct)n ^
find gcl)ftlid) nebmen unb ba^ anber allifg leiplidj madjen unb barnadj rumen,
man l)abc bie figur auf,3gelegt. !3)arumb lüic ber auf^falj geiftlidj ift, alfo
muft ber priefter and} geiftlid; fein. 5lber fie finb l)()e leljplit^e prteftcr, loic
mir boren luerben, fjo ift bau bcljdjten ljl)e f,]o leljplidj, boy mit bcm lel)b,
mit geben, an ct)ncm Iciplidjcn ort, mit leljplidjer rebe, einem leiplidjen priefter 20
cuf^crlidj gefc^idjt, alf] bif^c |el)cn auf^febige fidj lebplidj er^cljgt l)aben. ^s\i
boö nu nit ein feljn auf^legnng ber figur, ba dn leiplidj bing ein anber
Iel)pli(^ bing bebeutt unb erfüllet? ':)Jtolftein folt man an ^l)r Ijelf^e l)engen
OTattf). i«,6. unb fie erfeuffcn, lüie 6l)riftuy fie töiröig adjtet I^Kat. rüiij., bie foldj ergeriiif,^
aufridjtcn unb Porferung ber idjrifft iun bie armen unfdjulbigcn l)ertjen trei- j-,
ben, umb bbrf^ fd}enblid)en baudjo tüiltcn.
^llf^o filicftu, inie fernn bilj norfnrifd) Hold oon ber Inarljeljt ift. Xic
crfuUung ber figur biibcnn fie nitt, figur l)aben fic aud) nitt, ba|u pt)rcn
tralum, tonnen and) nit fignrlid) Ijanbeln, liegen nnb triegen ubir ebnem ftud
me^r benn brebff eilige fdjcblid) lugcnn. Siiaö aber bie figur beutle, luoUen .w
tr»ir l)l)rnad) fagen, p^t fcp gung, ba§ funb bepdjtcn nit mugc burd) bcpgen
bcm priefter bebeut ober figurirt fein. ''Jiit alicin barnmb, bau bepc^ten npr=
gcnt ftel)t pm nelncn tcftament, fonbcrn and; fold) priefter, fold^ bepd)tfinb,
fold) aufjfati nit brinnen prgen bcrurt luirt , benn auf,3fai? bebeut nit alle
funb, tüie inir boren luerben. x^
3um britten. äBenn nn fold) narrn ioerd unb trclom fobeln fd)on nit
tueren, unb all l)l)r figurn nnb bentten mar mere, ba5 biixä) Ijcpgen bcm
6 ttoftcru I 7 gaucfct CDl" 10 nemen I ruiucii 1 19 f)Dvcn I 20 alt
einen &xi. 2(u§9. 21 ^ft es V 2:3 5}l6lftain D 53l6tftcin Glil 5Jlülftain F :^cl& CF
I)e(ö D 24 ertrendfen DFG 27 fcvr 1)F Horfurtjc^ Gl 28 barfeu BI bor 3Ü CDiXi
i^ren %xaum fünncn fic oucf) nit dvl. tJtuSg. 30 lugcnn I 31 muge I 32 nljrgen I
ni)nbcj;t D 34 tjvgcnt 1 3.". t)oien 1
@linnge(iiim uon ben ',ef)u ^diefiiliiflen. 1521. 349
pviefter bie 6ei)cf}t gepottcn locrc, 130 ift bciiuod) nod) inel)! baöoii, bac^ fie
jucken. 3^enn jic tuollcn, bic beic^t fol 6egrciffcn aUc menfcljen. '^hi i)ati
ß^riftu» bod§ nur |u ben aui,3fe^{geu gejagt, fie folten fi(^ ben ^rieftern tiet)=
gen: ba^ (eft firf) l)f)c nit Don allen mcnfcfjen üorftcfien, fintenial |ie nit alle
•' aui^fet.ig [tnb. Sagen fie ober, ha^:: hnxd) bic auf.jfctiigcn alle menfdjen be=
beuttet finb, i]o lanffen fie rec^t tno( an. .^uni erften, ba^^ fie t)l)r bing ober
mal auff bie pelli ermet^ felien nnnb friecf)en Ijnr fignr, bev fie nit mngen
ankigen l)rgcnt ein erfuUnng, nnb alfjo traUmi geticfjt für fignr anff bringen,
ba^n fie mit leiplidjcn bingcn anfliegen, leijplicf) mcnidjcn bnrrf) let)p(irf) men=
lö fc^en bebcutten, mie broben gefagt ift, barumb ift htvj fein nnl^ nnb fd)enbet
fic^ felB. 3ii^^ anbern reben fie Inibber fid) felb§ nnb aller Petter anfliegen,
bie ba eintrcc^tlid) Ijalten,- baS bie anf]fet)igen nitt alle menfd)cn bebcutten,
f^onbern nur bie fe|er nnnb falfc^e lerer, bk ber fc^rifft nnb mar^eit mif^3=
prandjen ^,n l)firer lugen, eben nnc bif^c beid)t bengftc tl)un, nnb anfjfa^i fet)
i-' nic§tv anberf], benn lere, bie falfdjeit mit marfjcit menget, ^ft bie auf^-
legunge mar, fjo mag auc^ bie bebeuttung, Pjenn fie fdjon bie beic^t bebeut,
nit tilningen alle menic^en ^,u beljc^ten, fonbcrn allein bie fe|,er nnb alte
falfct)e lerer unnb innger. Sie anbern fnnber geljt folc^ fignr nic^tc^ an. älHi-3
tüoEen fie f)ie ^u fagen^ fie l)aben ben fprud) auff alte funber trieben nnb
■^0 befennen felb, ba§ er nur bac^ toenigcr teijl fnnbe betreffe, auc^ ijnn fetiner
bebeuttunge, unb §aben ba|u Qt)n auff bie beijc^t lueitter treiben, ba l]t)n bie
Deter nit l)t)nn treiben. Sint eS nit betrieger unb lugener, bit baudjlnec^t ?
Ubir ba^ ^um britten. S30 bie nnf^fe^.igen oHe menfd)en bebcutten,
fragen niir: 3Ber finb benn bie priefter, ^u ben fie (Jbriftns tücpf^et? Sie
2s finb t)l)e nit bie auf,5fe^igen , and) nit burcfi fie bebeut, f^o finb fie gclnifjüd)
nit oon ber tial aller menfc^en, bie bnrd) bie auf^fe^igcn bebeutt finb, tna^
finb fie benn^ äßel)tter, finb fie etnmc- anbcrs* benn bie anf]felügcn, f]o finb
fie nitt funber, fjo burffen fie nidjt beijc^tenn. äßer fnnbigt aber mcl)r nnb
tuet 6et(i^tet me^r benn bic priefter? Srumb folt billic^ 6^riftu§ l)aben bie
•'"» priefter bepffcn Ijn famen geben nnnb fid) nnternanber erzeigen, ba^; bie
beid)t bengft modjtcn mit t)t)rem tramm beftct)n. 'Jht er aber bic anf^fctjigcn
|u t)^n fenbet, roil braufj folgen nac^ ^^rer 5il)eologia, ba^ bk priefter nitt
7 „bic" fe^tt in I) dcitjcvmcl 1" mufjeu 1 11 aiiKleiiuiig 1) 14 l)l)vcn Imicii 1
l.') benn iDcv bic falif^eijt (' pcvmcncitt 1> 17 „nit" iefjlt in AIUDER;]! 21 bnvi^u l'.l
trieben I 22 liiqener I 24 So D 2ö feinb CD .".o nnbev ainanbcv 1> nntev=
cinnnbcv I :]1 mochten 1
'j "ilad) 3i'. o- Don Crincm, Ucbricj gcbliclicne i>rocf(ctn, ober xHnnnnfuni^eu D. 'JJinvtini
Sutt)et§, a3}e(cf)e ©r etüc^cn icincv .yievft gebvucftcn 'l'vcbigtcn iclOcv beiigcjrilvicbcn. 5JJagbcbiivg
1729 (Crl. 'Jüt-jg. Iti- £.259. 271), nmrijtc l'utt)cv in jcincm .'pnnbercnip(nv ]u „pcl^ evmcl" bic
ÖJloJic: „.ftat!en:(i!5cviiit". ^g(. and) oben 2. 154. -) Tic^i. v 5^- Aiic^nst. Opp. Tom. V. 1.
(Venet. 1731) 842: .Dootrina inconstans-. non liabcns nnum oolorom, niontis! lopram signi-
fieat." Beclae Exposit. in Xum. V (C)pp. Coloniae 1(588 IV 142): .liOprosi haorotici siint".
^n biejem Sinne (jatteSiiu. 'i^Uicriae Cutter einen 'JluSfä^tgcn gcicf)ültcn. Opp. var. ai<,'. T pi«'.:351.
350 6üan(?c(ium Hon bcn ,^ef)it ^^(uSfaijigen. 1521.
Tiicni(f;en finb noc§ funbcr, foÜcn aiid) nit 6cl)djtcn, obbcr tnir muffen aiibcre
priefter I)ic fuc^cn, bie nit funbcr nod) mcnfd)en finb, nnb nnf^ere priefter
unter bie auf^fe^.icjcn j^eten. 2t)un \mx ober ha§, fjo finb tüir ober Don
bei 6et)c^t frct), bcnn (Sl)riftuy i)ei)ft nit bie anf^fclugen ^u famen gcfjn unb
fi^ ert^eijflcn nnternanber (ba^ ift, ein funber tan bcm anbern nit 6et)d)ten),
f^onbcrn bcr aufjfetiigc folt ^n bem reinen priefter gcf)n, Initdjer ift feiner auff
erben, benn fie finb and) alle funber, obber ntuffen befennen, ba§ fie nit e^e
priefter finb, fie fetjn benn ret}n, unnb nniqcn nid)t beid)t boren, nod) abfo(=
öirn, noc^ ntefj t)alten, fie feljn benn f)eiyiig, W'üdß fie hod) norbauipt l)aben
a(f3 ben f)o§iften ^rt^um. Slber e» tüill l)ie alf^o auf^ t)t)rem et)gen öorftanb
getneltigtid) folgen: tüee benn l^brem armen band), tuie fol llbm ber magen
plaljen, Ino bie folge aufffompt, bai? fie t)eilig ober nit priefter fein foEen, loie
bif,3e ^^r lere fc^leuft.
5it)e h)ie mand)feütige greinlidje ftoffe t()un bie lugen, bie Ivibbcr bie
fc^rifft lauffen, bas Wo man fie l)l)n feret unb tnenbet, f,]o folgt eljttel gretnel
brauf^, unb eben boö Inibberfpiel X)i}n begegnet, (^ileid) olf^ l)ie, ba fie un§
burdj biffen fprud) babcn n^oUen luir beid)t ,^iningen, madjen fie unf] eben
baöon lof,] mitt tji]xcx el)gen glof,^en. Unb bamit fie fid) t)aben motten iibir
unf3 erl)eben, machen fie fid) felb Im nic^t, ba^ fie mibcr pricfter nod) menfc^en,
f.^onbern nur lugner unb öorfurer blcbben. yyurtnar an biffem ej;empel fel)en
mir, mie nit fc^impfcn ift mit ber fdjrifft, fie ftof,3t aUlm greiDlid) unb mad)i
i.snm.5,9ff. l)^r $|>l)iliftincr, Inie bie XHrdja tliet, mand)feltiglid) lui emigen fc^auben.
3um bierben. !il^enn mir nu )d)on atte fold) Ijbr ungefd^idte lugen unb
narreit ^u bedien unb Im gutt l)alten Uiolteii, hac- bcr auf^fal', alle funb be=
beultet, unb bie auf^feljigcn alle funber, mie fie furgeben, fo luilf,] bod) noc^
nt)rgen fort mit ^t)rer bet)djt. ^^^t)r bauc^ ift ^u bott gelnefen, batt ben fopff
nit laffen bie fad) moU anfe()en, ber bel)d)tpfeuuig Ijat \}i)m Im l)etle gefd^pnen
unb allm Uml gefallen, baruber l)üt er fid) felb ubircplet. Äsolan laft unf,^
l)^n bugeben, ha^ ber aufjfa^ atte funb bebeutte, bie ^u bepdjten finb, iootten
mit pt)rem eigen fdjmerb fechten unb fobberii mibbcrumb tum pl)nen, ba^i fie
unf,] Ijugeben, bac^ bie Uiafferfud)t, bie burre, bk blinbpeit, bie gic^t, bie lel)mc,
ber tob unb atte bie tranrfliept, bie 6l)riftuö pm ßuongelio tmrtricben t)at,
Qud) funbe bebeutten, ba^ muffen fie pl)e befennen unb Im geben. S50 fragen
mir fie: ^Il>ie gel)t c6 bcnn Im, boy ber felbigcn feinen ppe ein nml 6l)riftuö
^u ben prieftern oormepfjct Ijat, fonbern nur bie auf,])ci3igcn ? ^)ln laft uuy
gegen anber tretteu. (£f)riftuy pm ßuangelio l)at nur bmep mal bie auf3=
1 müeffcn i) 2 bie ba nit 151 :] iiubtcr ben 1) ■> unter ainanbcr D untere
cinanber I 7 mieffcn J) 8 mugen I tjoren I JO I)orf)ften 1> 12 ttatjcn F
1:} feeic^tciift I) 14 Sicf) D ntanigfeltige I) lugen I 15 gef(f)rifft D grauicn 1)
gvaft)et F 18 glojen 151 19 »teber D 20 lugner 1 bcrfiever 1) in biffem I 21 gc=
fc^tifft D 2:5 lugen 1 24 nan-e^it 1 ^u becEen 15 jubcrfen 1 2(5 nl)nbert 1) 28 h)ot=
gefallen P.I :52 aüt fvondliatt D 33 nticffen D :5:. kffcnbt 1-^ ::<; ninonber J)F
©öangelium tion ben ^e^n 5tuöfä|tgcn. 1521. 351
fe^tgen ^u bcn pricftern l]cl)fjen get)!! , bamtt belneren ftc bic 6cl)rf)t. 630
nemcn lüir bie anbcrn ^cljc^cn alle beS ganzen ©uangelii tnibber bic lUfci) bev
aui,5fe^igen imb bclneren bamtt, ha^ ntt ^u Betjc^ten fei). Snffcn liic i)berman
vt(^ten, 06 unf,]er grunb nit ftercfer fet), bcr baö gant, (yuangcüinn f)at, be§
•■i fic nur ^Inel) Üeine ftiitf f)a6en, ftntemat bie funb biivc^ ade francfl]cit ift Be=
beut tüorbcn, unb fein mal ^u bcn pricftern, benn nur ^tnel) mal bie francfen
getncif^et finb. 5o mirt folgen, ha^ enttnebber |u glcii^ Im Bcid)ten unb nit
^u Beichten fei), obber hk beic^t ift nit lüol burc^ fie auff bcn anf^fat^ gc=
grunbet, benn fie mugen nit tagen, lt)arnm6 nit bie fiel mit anbcrn frant=
11' ()eiten, bie auc^ funb Bebeuten, nit finb 3U ben pricftern gefanbt. 2)ringen
fic mi ^art, hav bem priefter ficf) bie auf,^fe|igen erliei)gen foüen, f]o bringen
mir oiel ()ertter, biv:- bie lamcn, blinben, gichtigen, befeffenen, tamben, ftumincn,
tobten ficf) nit muffen noc() foüen ben pricftern ^c^gcn.
^Huntter, ba er bic iuncffraln oom tobt erluecft, "biliar, n., uorpott er ?it>nc. r.,4P,.
v> t)art, fie fottens niemant fagen. Unb ''JJcarci oij., ba er bcn ftummen nnubg^uaic. 7,30.
tamben gefunb mac^t, üorpott er and), fie foltcn niemantö fagen. öierauf^
fc^lief,3en mir, ha^i bic bel)cf)t ber funb oorpottenn fei), f^o ftarcf alC' fie fd)lie=
fgen, fie fe^ gcpotten. Sintemal fie nit mugen leucfcn, bav tobt, tamb unb
ftumme auc^ funbe bebeuttc, unb er bod) niemant baöon Inill gefagt boben.
^0 äßibberuTnb IHarci ö. gepott er bem befeffenen , er fotlt l)i)nn geben l)nn fepn ai;arc. -,, 10.
^alnfj unb fagen, h)0§ gott l)§m tban blatte. \-)ierauf', lüoltcn luir fd)lieffen,
ha5 nit allein bcn pricftern, fonbern aud) met)b, finb unb gcfinb im beid)tcn
fet), benn biffen menfct)en luel)f3ct Gf)riftn>:? nit I3U ben priefternn. 5il)e mild)
et)n tnunberlic^ bing mill auf-j ber bel)d)t tncrbcn, bai? fie Iju glel)c^ fei) ge=
•j;. potten unb imrpotten, im glel)c^ bcn pricftern unb nitt ben pricftern Inttbun!
äßoy mugen fie l)ie ^u fagen, benn baS fiel) l)f)r gcl)t3igcr luanft fc^emen muf3,
hai^ er alf^o genarrt l)at mit gottic' morttcn, unnb bie loclt bcn armen banffen
fjo iemcrlid) üorfuret b^tt.
^tem, tna» tnil oud^ barauf^ luerbcn, bai? 6briftu§ bie auf^febigen nit
30 tju et)nem priefter tüel)f3et, f^onbern bu niclcu, unb fpridjt: '0)cl)t bbn unb
betjgt md) bcn pricftern'^ ha^^ mag l)be nit ein b^bmlid) bei)d)t bcbcutten, bic
nur el)nem ^utbun ift. 5lud) fgo geben unf^crc bebrf)t tpranneu für, fie bor=
tilgen bie funb abc: bac^ bcbcuttet bif3e fignr uid)t, benn bie priefter mai^ten
bif3e auf3fcl5ige nid)t rel)n, f3ünbern empfiengen baö opffer nad) bem gefe^ oon
:!ö ^l)n, hk fd^on repn tüoren gemad)t öon (LU)rifto. äBenn fie boc^ alf3o oiel
öornunfft betten, baö fie fprcd)cn, bil^ erbepgenn bem priefter merc bcr bcl)d)t
glel)d), f3o giengS lüot l)l)n, benn glebcf) tuie idj mic§ Ijeigc, Iju bem id) gel)e,
olf^o beigt fic^, bcr ha beid)tet, bem priefter. Ta-^ alf30 bie bcl)d)t mod)t lool
5 fc^temol DKG fljtmal I' iitcumal II 7 aiutltiebcr DI" 10 lutibc I 17 '6c=
yc^lieffen D '6ejcf)Iieffen 1) 18 ©eljtcmal DE(i ©e^tmat F Sitcnmal II leiiflnen 1)
20 benn A 21 ^attc D beicfiücfien l) 2Ü Sid^ D 20 mugen I :12 s" nincm D
3:5 funbe I ah CDF bcintct D
352 ©imm^eLium uoii ben ,^ef)ii X'liiÄiäjjigeit. 1521.
biet ölet)(^nit,') ()a6cu, iicm(icf) aller bcr, bie firf) fleqen anbev erkigcn. ^^I6er
hüh fie elju gottlid) ficiur uiib gepot braitf,') innri;en, bn jd^naxc!! bev band; |ii
fa|t nacfj bem ^el)d)t pfcnnici.
S^annnb fi()e lui: ift ber iiirmiiiib be6 Iiaiicf)§, iimder geilj, iiit ein
liftiflcv fd)alcf^ C^t l)atte anf,] bem flanljen (vuangelio onff bie beidjt ^.ocjen f-
feine francftjeit, benn allein ben ani^fal?. Sieber iüornmb baS ? @l) er ]aä),
hau atleljn ba felbic^ bie priefter tüorben benennet, baS man l](in opffern jolt,
ba bad)! er: .Starre, ba« tnirt ßnt luerben. .S^ic InoUen Inir el)n bel)c^t auj^
madjen, fjo mnf,^ ber bepdjtpfennig mit fomen: bie anbere lonnberl^eljdjen, ob
fie tüol auc^ funb bebenttcn, bie tüepl fie aber ben prieftern nit ^n lüetjf^^en •"
ha?^ opffer, lüollen tüir nit laffen tnir bcl)d)t bienen. äöie bundt bid), ()at
erf,] nit fel)n fnnben, has fie nnf^er tjerren morben finb nnnb nnf] nmb nnf^cr
qutt bracht mit foli^en groben fc^enblid^en Ingen'? ^o§ id) nit Inc^f,], ob fie
mel)r ftraff norbicnet tjaben , hai^ fie nnö alf,]o geeffet baben, ober loir, baci
ioir f^o gar ftod narrii geloei,]en finb nnb l)aben nnf,] fotd) tolle nngefdjidte i-'
lugen (offen blenben.
,3n (e^,t grcbifen tnir tui bem fjcinbtftnd. Sie mnffen t)t)e befennen,
ba» bif,5e fignrifdje prieftcrfdjafft, bie l)m alten teftament tnar, i)^t nimmer
fet), f5o fragen Inir fie, Ino l)er fie bie mac^t !^oben, ha§ fie bnrffen fagen, fie
felb fel)en bnrdj l)()ene priefter bebentet, nnb mad)en fid) allel^n Im prieftern -io
be^' neioen teftament^. (5§ ift nid}t ein bndjftab l)m gongen netoen teftament,
barinn fie priefter genennet Unirbcn. ^ni» ioollen fie ^ie ^n fagen? 3)ie
anf^fetjigen f ollen ju ben prieftern gel)en: Ino finb bie priefter? ©anct ^4^eter
.^otr.2,9. i. ^4>et..ij. fagt, ba§ l)m netoen teftament !el)n f,]onberlic^e priefter finb, f5on=
bem alle Gljriften finb priefter, bnrd) i)l)ene priefter bebeuttet. Sie loeil fie 2.-.
benn nit priefter finb, ge^t fie bie figur nnnb ber fprnd; nic^t^i an, biet toeniger
ba» opffer nnb bcr Ijeilige bcl)d)t Pfennig, (v» bilffl nud) nit, ba» ettlidj
l)el)lig Octer l)aben l)l)ren ftanbt 'priefterfdjant' genennet, benn bamit ift nid^t»
aui,3 ber fc^rifft anffbradjt, fie l)aben loot mel)r bing gefd^rieben, ba§ nitt l)nn
ber fc^rifft ftel)t, folt e» barnmb fnr artidel beci glanben» anffgenommen .•)!•
loerben? (y» finb mcnfdjen gelocf^en l)nn bieten finden. ä>iel Weniger l)ilfft
bie anf,3fln(^t, bie ber Ingener bon Sel)plud ^ ertidjtet nnb fd^reibt, ba§ 3h)e^er=
iel) priefterid)afft pnn 3. ^^eter» loortten fei) Imborftebn: ein geiftlidjc, nad;
tbildjer alle (sl)riftcn priefter finb, nnb ein lel}plid)C, nad; Uiitd)cr fie aUel)ne,
ber befc^orne nnb gefd)mirte t)anffe, priefter fet)en, benn fold)» getidjt fte()t ü-,
1 9tcl)c^mif} CD flci^cii cinaiibev (' ticiicn niiianbcv 1) 2 jc^navc^t C -i 311
5aftnac^t nacf) J5I 4 jirl) D formiinbt 1) .") f)Qt CDd f; fal)nc anbere fvancff)at)t 1>
1:. gnr nvoffe ftocf nanen 1) 20 fein I! 20 nid}t nn 1! 29 b'mc\§ D :]0 gc--
jc^tifft 1) :!■"! iauct I'. :!•"> jein 1!
') Cvinfev in jfinev „Cnnbvnpliin onff l'ntevÄ ^üin^ft (^ct(}iinc nntlunvt" 5JAI. ii> ij ff.
iiflL oben S. 241. (Sx l)iclt and] notl) feine ^(rnninentntion anfvecl)t in ber nni 1:!. 'Dionenibcr
I021 nnc()foUienben Sdjrift: „bebinivinc^ nnff ^nter? orften Unberfprnd)" iM. 'il ij ff.
(SDancicüum ton bcit ,^cf)n 5(u§jä^igen. 1521. 353
Quft putter fuffcn. 2i>cnn 5. ^Jßckx Don ijct]cntaltinem, iai) üon taufentfaltigcm
pricftertfiinn tut Dovftcf]en tnere, ijo Inercn fic bod) nüc Gfiriftcn (gemein, beim
|et)ne toort finb ^,u nÜ'cu CUjvifteii verebt, Inte niemant leutinen maq, barumb
toerbe brl}nnen 6efcf)orn ober iin6cfcl)orn prieftertt)itm oorftanben, fo muf,] oon
5 aEen 6f)ri[teu oorftauben Inerben. Tie tncl)l aber nit alle Gtjviftcn 6cfcf)orne
prtefter itub platten tregcr fiitb, tft nit miiöltcf}, bao S. 5t^eter oon bein plat=
tifc^en Befd}ornen prte|tertf)um rebc, t-otc ber felb (ugcner Icitqt iinb trcitgt.
llnb inaritmb l)a6eii fic nit 931ofen aitffgerucft itnb gejagt, ba§ er bte
Beicht mit biffen Joortten I)abe eiitgefetjt? 5inb ec^ bod) nit 6t)riftii>5 eigen
10 tüort, fjonbcrn lllofi, ber l'ebi. riij. iinb jiiij. gefegt f)at, hab bie auf]teb,igcn s.woi.ia.iRf.
folten ficf) hm prieftern tieigen. Unb (Jfn'iftuv fie nit alc^ fcpn eljgen, fonbern
aly be§ gefe^C' iDort an|euc^t. Sotten fie bcnn bie bct)c^t grunben, barumb
ha§ fie 6f)riftu§ attt^euc^t, fo muften fie oiel me"^t bie bep^t grunben pnn
bcm gefetj 5Jlofi, ha fic urfprungtid) fte^eii, obber fotten bie tnort be§ gefetv^
1-' barumb cttraS anber§ unb mlDi^ beutten, baö fie 6()riftU'? an^endjt, fo mitft
and) hai ctlüo-^ anberv (lepfjen, benn ^JJiofe^^ tnott, ba 6[)riftu!? auf,^ X'eutero. biJifSäaK
on^euc^t: '^u folt got beinen ^errn lieb l)abtn auf^ bepnem gan|en f)er|en\
^>tem, fo mochten fic fagen, er pet ürcpcn meptic eingefe^,t, ba er ben fprurf)
^faie füret: "!}3icin t)ati3f] ift ein bctttjalüf^', uunb trepb baraufj bie teuff er iljätüSMi'.
20 unnb öorteuffer, unub fjo fort an, alle fpriid; tnurben ctlüa§ anberö bcnttcn, ^•''
bcnn fie pm gefep paben, ber er oiel epitfnret. S^i^a? tnere aber ba§ anber§
gejagt, bcnn ba*^ (sf)riftU'5 ein (engner unb Oortcrer inere ber pciligcn fc^rifft ?
2ßa§ motten fic pic tju fagen, hk lieben ben^c unb fref,]lingc, benn ha^ fie
ein ttoid finb, ha^i fein bcbaipt nod) furfid)t pat, ptumpt epnliin mie cpnn
25 fatn, tüa^ p^n epnfctt, bay fct;tnctjen fic, eä treff obber feple.
|)ie mit ^off iä), fep e§ !lar gnug, tnic aufj bpf^cm ßuangetio bie beirfjt
f3o felfdjtid) gcl'.ogcn fep, unb Inie mit groffen groben lugen fie bnri^ 'prieftcr'
fid) fclber, burdj 'aufjfa^' alte fnnb, burd) 'tieigen' bie beic^t, burd) bie anf3=
fe^igen alle mcnfd)en, burcf; bay opffer ben bci(^t Pfennig anf3gelegt Ijaben,
30 unb mic nit gnug ift figur an tju pil}en, Ino nit ^ubor bie crfnllung gritnb=
lid) unb ftertid) pm netnen teftament mag crlncif^ct inerben. iTaritmb tonnen
tnir nit erlongen, tnay bif]e figitr beö aitf^fa^^ unb l'.cigcn ben pricftern be=
beulte, f30 laft unS bleiben pnn bcm cinf eiligen gelniffcn borftanb be<j gefet^
53cofi, bay 6t)riftuy hie auf3fcp{geu barumb pabe pu ben pricftern getnepf3et,
3-. boy er bay gcfel ''JJlofi palten unb nit pu repjfen luolt. ^aa er aber ber
anbern fcpncn ^u ben pricftern tncpf^et, mac^t, bay lein gefe^ bat)on geben
tnar, er l)ct fie fonft and) I3U ben pricftern getneif3et. S)enn tum blinbeit,
tarnen, gid)tigen, tambcn, ftummen, befej|encn, tnafferiudjtigcn, tobten unb
1 Butter fieffen 1) 4 »oerben 1) (> oon ben 1) IG Jeiitvo. AB 10 !aiiffev 1)
20 öerfauffcv 1) ficbelotcn D 22 tcugener C tugcncr 151) (ucincv (; flefc^vifft D 24 ljnf)in Fll
ein ^cv l) 27 buvc^ bie ))ricftcr F :iö 3urcl}ifcn 1> :!•> gcticn lün« I> :J8 fcefcffene 15
£utr)cv.3 aöcvfe. VIH. -Jo
354 ©öottgcüiim »on bcn ,^eT)n 3Iu§fci|!tgen. 1521.
anbern !ranc!f)el)tcn tüax bcn |)itcftern l)m gefe^ ntc[)t§ bcfolljcn, fonbcrn allein
bt)ie tüchtige unb umBfrcffigc flicgcnbc fnc^t h^5 Qnf,^fQt;§ Wax t)f)n BcfoKien.
2ßa§ hk felbige bebeuttc, bin id) fclb nitt nbiig geluif,], bod) InoIIen tüir unf,^
bran öorfuc^cn, trenn tuir bai3 ©nongelinm fjaben nacf) fetjncm fd^rifftlid^en
unnb t)elt)bt öorftanb anf3gcri(i)t. Station nn ^nfagcn i[t, tDct)l ba§ nn!raut
au|3gerott t|t nnnb nnf,] ralüm geben f)att.^ ©t)nd)t nn fand l'ucaS:
suc. 17,11. S)a 3t)cfn§ tüanbelte gen §tcrufalem, gieng er bnrcf) mittel
6amai'ien unb ©alileam.
'Band ßuco§ ^at ba^ gel^alten fnr ben anbern ßuangcliftcn, baS et nit
allein ßfiriftuS tnerd nnb lere, tt)ie bie anbernn, f^onbern anc^ bic orbennng
feljner rel)i,^en nnb tnege befd^reibt. ''Mi^o U)cl}fjet ict)n (?nangelinm bif,] l)nn
hai brel)^ef)enbe (5apitel, toie 6f)ri|tn§ Im prcbigen nnb l?et)d)en angefangen ^n
(^apernafjnm , ha f)l)n er öon ^Jtajaretl) gclmgen tüor, nnb ba monete, ba« bie
wntti). 9, i.fclbigc ftatt t)ni (fnangeüo lx)irt genennet 'feine ftat'. Unb üon ber felbigen
gieng er anf^ auff otte orte l)nn bie ftette unnb borffer, prebigct unb tt)et
munber. S)a er nu ha§ alle§ auf^geridit unb ba» (anb umb prebiget t)atte,
mac^t er fid) auff unb rel]f3et i^u .öicrufatem, tuilc^e retjf.^c, iDie er auff ber
felbigen prebigt uuh tminbert Ijatt, bif^^ gen -S^iernfatcm, bcfdjrcl)bt er Don
bem brei^e^cnben C^apittct an bif,] an ha^ enbe, benn bie felbe ret)f3e ift fcl)n
leite unb am enbe feljnif,^ lebenf] lun letiten iar luiUnbrad)t. !l)a§ meinet
er t)ie, ha er fagt, 3t)cfi'§ ffl) gen .&ierufalem gangen mitten bnrdj Sanmrien
unb (Siattiteom. S)a§ ift f,io biet gefagt: bifj Irunber l)at er t^an ouff ber
ret)f,]e gen .S^^terufatem. 5iu ift ba« nid)t bie ridjtige ftraf,] Uon 6^apcrnal)um
|u .Spierufalem, benn (^)atilea (igt Don .'piernfalem gegen mitternad^t, unb
(Bamaricn (igt Gialiteen an ber fel)tten gegen bem morgen, C'fapernatjum aber
Itgt mitten l)n (^iallitca. llnb ber (^"nangelift mill andj mit f,ionbevm bte^f,^
an|el)gen, ha^ er nit bie ridjtigc ftraf,; t'.ogeu fei), ba er Samaricn unb (%Ui=
leam nennet unh bafeu fagt, er fei) mitten bnrd) l)l)n liogen, nit an ber greiit^
auff bem nel)iftcn Incge. Sgo ift Cs"l)riftuy reljf^^e bon (sa|3ernal)um gegen bem
morgen |um ^sorban unb l)nn Samaricn, Don 6amarien gegen bcn abent
l)un 0)aUilcam, Don CV)aüilea gegen mittag Im -Spicrufalcm, cl)n langfam mel)t
umblenfftige ret)fi]e, unb t)att l)^m muf^ unb Inel)! balnt nommen, benn nit
umb fel)ncn loiÜen I)att er a(f,]o rel))"')et, f^onbern ba§ er Diel prcbigcn unb
Dieten [)clffcii modjt. Xarumb Ijcndjt er audj mitten bnrd) bic lanbt, ba» er
2 flid^tigc Befolgen K, mit govttaffung Don „unb" 6t§ „t)i)n"; 1) ()at „umOfvcffiflc" (gegen
?lnm. 85 in Gtl. Umq.) 5 ^auU D O aujigercüt D(J nuBgercrtit F 7 luanberte D
0 bor 1) 10 C^ni)cvnaum B 17 gen ^[cx-ufalcm 1) 19 ift bic tetftc F 23 gen
ea)3ernal)um F 24 gen :3crufatcm benn I) 26 ßJalilccn O fjonbevn 15 28 bav^u JJ
nn bev gcgenbt F W „oon Samavien" fc^It in F aliicnt nnb [uiil föoUiteant 15, fo aiiä)
iixl. 5tn§g. 32 umljfouffigc 1) genommen D
') .öirv fc^licfjt bn? in bie .^?ivrf)cnpoftillo iiid)t nufgcuDninieiio Stiicf imiovor Sctjrift.
ßtiangeltittn Don hcn 5e1)n 9(u§fä|ii(5ert. 1521. 355
öffentlich inanbetc, t)betman Bereist fct), bQ§ ftc ouff allen fel^tten mochten ^u
t)i)m fonren, t)§n f)orcn unb i)f)n l)clffcn loffen, benn ba|u Wax er gefanb,
ba5 er Qbermann bar geben Inerc, nnnb l}berman frei) ferner gntte nnb gnaben
geniefgcn mochte.
5 2)a er t)n ein ftcttle gieng, Begegneten t)l)m lKt)en anf3fe|ige2uc.i7,i2.i3
menner, hie ftunben üon ferne, f)n6en anff i)^r ftt)mnTc
unbfprac^en: C S^efu^ lieBer gepietcr, crBarme bic^ nnfer.
5lio(3^t t)enianb ben ßnangeliften fragen, tnie bif^c anf3fcti{ge tion ferne
geftanben nnnb i)t)re ft^mnt ergebt fiaBen, f,]o boc§ hk anf3fctugcn natnrticf)
1^' nit (ant reben fnnbcn, berf)ol6enn fte ber pritfc^en obber flappernn brandjen
mnffen. (5r ftiirt frct)(i(^ antworten, ha^ fte !et)n me^le tucgö öon l)t)m ge=
ftonben, fonbcrn hat^ fic nit fo nat)c |n t}i)m trettcn finb, a(f,3 bic mit t)^m
giengen, auc^ finb nitt alte anf3felüge f3o gar ftt)mtof3, ba§ fie nit üon eben
fernn mochten gef)ort tnerben. '^Ibcr f)ic mit mit ber ßnangelift nad) gelnon^
1-^ {}el)t ber fc^rifft nnt)r anzeigen ben groffcn crnft l)f]rer begirben, hai^ \)[)xi-
()er|en fttjm ift grof3 getüefen, Inilc^c fie l)at ^Inungen anct) le^plic^ tut ruffen,
fo oiel ^l)n mnglicf) ift geinefen. 6§ ift aber bi^ ganti (Jnangelinm el)n fd}(c(l)t
le^djt l)iftorien obber gefrf)ic^t, bie nit oiel airf3legenf3 borff. 5lber toic fdjlec^t
fie ift, fo grof3 ift ha^ ejempel, hai mw brtjnncn Inirt anzeigt, ^nn ben
20 auf3fe^,igen leret e§ nn§ glatoBen, l)nn C^ljrifto Icret e« nnf3 lieben. Tai ift
glalob nnnb liebe ba§ gan^ niefen cl]nif3 (it)riftlirf;en menfd)en, mie id) offt
gefagt ^abc. 5^er glaltib cmBfei)et, bie liebe gibt. S)er glatrbc bringt ben
menfc^en tui got, bie liebe bringt l)l)n ^n ben mcnfi^en. £nrc^ ben glalnbcn
left er l)t)m tüol t^un oon got, burc^ bie liebe tt)nt er luol ben menfdjen.
25 S)enn tner bo glatubt, ber §at alle bing öon got unb ift feiig nnb rei)d).
Sarum'b barff er t)infurt nic^tc^ mef)r, fonbern aHif3, loa^ er lebt nnb tl)ut,
ba§ orbenet er ^,n gut unb nu^ fernem nc()iften nnb t^ut bem felben burd)
bic licBe, loic l)t)m gott t^on l)att burd) ben glalnben, al^^ fc^epfft er gutt
öon oben bnrc^ ben glatoben nnb gibt gutt Don unten burrf) bie liebe. SBibbcr
^0 loilr^g tuef3cn hk loercft)et)ligcn mit l)()ren oorbienften unb guten tnerdfcn, bie
fie nur t)f)n felb Iju gutt tl)un, grclDlidj ftreptten, benn fie leben nur l)t)n
felb unnb t^un gutt on glahjben. S)if3e ^toel) ftud, ben glatnben unb liebe,
lafa un§ nu fc^en t)nn ben auf3fe^igen unnb ^l)rifto.
23um erften ift bie natur beö glaluben-^, ha^j er fid) bormifft auff gottie
M gnabe unb fc^epfft el)n guten tüo^n unb |ut)orfi(^t gegen l)l)m, on t^toeiffel,
unb bcncft, got tnerb l)f)n anfel)en unb nit laffen. Xenn tDO folc^cr Uiat)n
unb ^uoorfic^t nit ift, ba ift fein rechter glalnbe, ha ift aud) fein rcd)t gepet
1 offenta^c h3anbertc D 5 auffc^igen I) (i fevvcn DF 8 feiven F 10 tjvljtf^en
ober ffc^j^jcrn F ll mieffen I) 14 fetten F i:, neftfjtifft 1) Ic tcl}plic^en I)
2:! 3Ü htm menfc^en D 2r, ()i;rtfiito l) :J5.:]ü lüon D Hl „aud)" fetjtt in D
23*
356 ©bangelinm non ben ,^e'^n 5lu2fnljif\cn. 1521.
noc^ fuc§en Bet) gott, tno er aber ift, ba macfjt er hm imb turftig, hax> bcr
incnfcf) frei) t^or fein nobt got furlcc^en unb mit ernft f)itlff Inttcu. Dnriim'b
iftv md)i fliuig, hai^ bii glcUVbift, ec^ fei) eljuii gott, unb bettift öiel tnovt,
mic i|t ber leibige braud^ ift, f^onbern fi[)e !)ie ^u t)nn ben auf^fet.igcn , tuie
ber gtatnb fol gcftalt fcljn, Inie ber felb on alle mciftcr rcrfjt frucfjtparlid) r-
betten lernet. 3)n fifjeft f)ie, ha^i fic üonn 6()rifto el)nen guten Uialju^ unnb
troftti(^ Ijuüorfirfjt gegen l)f)m gefaft t)aben unb feftigüd^ fid^ öormutet, er
lüurb fie gnebig(id) nnfel)cn, ha^i felb nornniten maäji fie fune unb turftig,
bn§ fie frei) ^t)r not t)i)nt furtegen unb mit ganzem ernft unb groffer ftljmme
f)u(ff begcren, S)enn lr»o fie nit e^n folcfjen n.ia()n unnb üormuten fetten lni= i"
öor Im t)f)m gewonnen, Ineren fic tnol bal)el)mcn blieben ober fetten l)t]e nit
i(}m entgegen lauffcn, tjctten and) nit mit (auter ftt)m l)f)n gepeten, fonbern
ber t^mciffel [)et if)n alfo gerabten: lüay ItJoEen Inir mad)en? Iner lr>et}f,^, ob
erfj gern f)at, hai Inir Xjtyi bitten? er fitjet nu';; t)illeid)t nidji an. D foIc§§
timncfen unb l'.tneiffetn bittet faul bing, er()ebt nit bie ftpmm, leufft aud) nit i--
entgegen. (^§ mummelt Inol öiet Umrt unb plerret Diel gefang mit groffem
unluft, aber e» bittet nit, e^ tnunbfrf)et nur, trolt gern jnöor getüif^ fein,
ob§ erfjort Inurb, )xnid)'6 nit anbcro' ift beim ein gottiS norfud^en. 5lber ber
rerfjt glamb jlneiffelt nit am gutten gnebigen lüillen gottiö, brumb ift fein
gepet ftard unb feft, Inie ber glaub ift, ba§ 6. ßucaS nit liorgebenf3 bre^ 20
fturf" Don ^l)n fagt: hai^ erft, ba§ fie l)l)m entgegen gelauffen finb, hav anber,
fie ftunben, bao brit, fie erl)uben il)rc fttjmm. Wii hcn brcicn ift l)l)r ftarder
glaub gepreiffet unb un§ |um e^cempel furgebilbct.
3)a§ gegen lanffen ift bie !unl)et)t, mild) getrieben mirt Don ber troft=
lid)en ^uDorfic^t , boi? ftel)en ift bie feftideit unb auffrid)tid"cit Inibbcr ben 2.-.
litneiffel, bay ruffen ift ber grofg ernft Im bitten, ber auf,] fold)em Dormuten
ermed)ft. ^ilber ber ammed)tige tnneiffel leufft nit, ftel)t nit, rufft nit, fon=
bern menbet unb frompt fid), fd)led)t ben topff npber, faft ha^2 t)cn)bt l)nn bie
l)anb, fperrt ba§ maul auff unb lallet l)mmer baber: mcr inepf,]? luer U^epfj?
n^enfj getoifg mere, tuie lüenn cä feilet? unb be^ gieperen lwgl)afftige Inortt, so
benn er bat feinen guten tnalm nod) liormuten Im gott, Dorfibet fid) nid)t§
3ni-. 1, «• 7. Ijn pl)m, brumb mirt pl)m aud) nid)t'j. ^Il>ie S. ^^'acobuy fagt ^Vh'o. i. '■X'&cx
bo bitten h)it, ber bitte pnn einem un)t)ancfenben glouben, benn toer bo trantft,
ber gebende nur nitt, bai? er etina'3 empfal)e Don gölte Jc." !3)arnad) fomen
fic lüic bie torid)ten iunctframcn, bie hivi olc liorfd)uttcn , mit pprcn leren ^^>
lampen, hü§ ift, mit pljren Inerden, unb mepnen, got fol p^r pochen boren
1 füne unnb bnrfti« D 2 barff D 3 ift 1) r> ]tWia, D 8 bntftig D
10 öett B 24 funl)dt V. fiin[)cit 1 troftric^en I 27 onmccfjtiae F 28 txümpt DF
29 ^enbc I) 30 feilet lU fetet DF :!4 flcbendt 1) c^ebencfc niiv nidjt I 30 tovid^ten I
hu I 30 ^orcn I
') Jügl. üben ©. :>2:J.
(fbangcitunt pon bcn ■;cf)u 'Jluäjähigen. 1521. 357
uiib aiiffmacf)cri , aber er tnirt-ö lüdjt tl)uii. 5il)c, ein folcfjcr cjutter Uiat)ii
übbcr trül'lltdjc Ijiiluniicfjt ober frei) uormutuiig ^u got, ober mie bu e>3 i)mmer
nennen trilt, bo» I)ci[t ein (if)ri|t(id)er glanbc unb c^nt geluiffen inn ber id)rifft,
bafiin man fomen mui,^, loill man feiig luerben. 'aber man fompt nit bal)in
ü mit tuercEen unb (eren, tuic luir fcf)cn luerben l)nn biffem erempcU , unb on
fold) §cr| ift !cl)u Wcxd gut. Xarumb fif)c bic^ für. ß-? finb üiet fdjwetjer,
hk bom gtatoben unb geiinffcn (eren luoüen unb tinffen lueniger banon, beim
el)n grober ftoti. 5ie meijuen, e^ fei) ein fdjlaffenb muffig bing in ber feelen,
fe^ guug, has haiS t)cr^ gIclüBe, got fet) got. '.Hber ()ie fitjeftu, bac^ gar nn
10 Icbenbig getueltig bing ift umB hcn glaluben. (vr madjt ganü ei)n anber bcrlj,
ein anbern menfdjen, ba-;^ er fid) lui gott aller gnaben borfil)et. Irumb
trel)bt er ^u lauffen unb im ftef)en, mad)t tun Im rnffen unb Bitten für
alle nobt.
Xie anber art beä glamBen-? ift, ha-:^ er nitt luiffen nod) imoor oor-
i.-. fidjert fel)n luill, oö er gnaben iüirbig fcl) unb erl)oret irerbe, h)ie btc ^h)ei)-
ffelcr tf)un, bie nad) got gret)ffcn unb Dorfuc^en t)()n, g(et)d; lote ei)n blinber
nad) ber manb tappet, alfo toppen bic felben aud) nad) got unb Inolten i(}n
gern ^ubor fulen unb geluif,] f)abcu, bay er t)f)n nit cntlnuffen mnge. -Über
3. 5paulu§ ^cb. -^i. fpri(^t, ber glolobe fei) ein angeben ber unempfinblic^cnc-'ctn. ii,i.
20 bingc, ha^ ift, ber glalnbe fielt nd) an bie bing, btc er nit ftl)ct, fulet no(^
empfinbet, toibber t)m lei)b noc^ feele, fonbern lüic er ein gutte bormuttung
^Qt 5U got, fo ergibt er fid) brei)n unb ertücgt fic^ brauff, ^Ineiffclt nit, ec?
gefd)cfie l)f)m, luie er fid) bormutet, fo gefd)id)t pm aud) geinif]lid) alfo. Unb
fompt pf)m biv:^ fulen unb empfinben ungefuc^t unb unbegert, eben pnn unb
25 burd) folc^ Pormuten ober glalnben. S)enn fage mir: $lßer l)atte biffen auf,5-
feliigen brieff unb figel geben, ba^> fic (sl)riftiiy miirb erf)oren ? luo ift liie bac^
empfinben unb fulen fepner gnabe? tno ift bie tnnbfdjafft, miffenfdjafft obber
fid)erl)eit Oon feiner gutte? ber fepni'3 ift ^ie, tüaS ift benn l)te? ßpn frei)
ergeben unb frolic^ tüagen auff fein unempfunbcne, unPorfud)te, unerfante
3u gutte. Xa finb feine fufgftappen, barinnen fie fpurcn mod)ten, )x>av er tt)un
tüolle, fonbern allein fcpn Bloffe gutte loirt angefel)en unb mac^t pnn l)f)n
epn folc^ oormutcn unb Inagen, er tnerbe fie nit laffen. 'iöo l)er Bntten fie
oBer erfentnif^^ feiner gutte ^ benn fie muften l)l)e Porbpn miffen, tnic unerfarn
ober unem|}funben fie pmcr fein fol. €n Mnciffel auf] bem gef(^rei) iinnb
35 tüortt, ha§ fie öiel gut» Pon pf)m f)atten gel)oret, aber bod) no(^ nie em^fun=
ben, benn gotti^ gutte muf] bur^y trort borfunbigt, unb alfo auff fie un^
Porfuc^t unb unempfnnben gebamet inerben, luie l)ernad} folgen loirt.
2 troftttii^c I -i gcjcf^rifft D <i Javumb fic B s micijiö 1) K» gcloattig DF
anber§D 11 2;arumb Bl 12 fun 1 fünc 1) 15 erbotet I 17 taflet F taften F
18 3Üöor griffen H muge I 20 filiet grljffcn H 24 bas griffen H 2*; erf)orcn I 27 unb
griffen U 20 fro(id) I unem|)fiinbige HI :!0 fpuren muteten I -vi erfantnuß I«;
crfantnljB ^' crtantnÜB I' '-H i)cmer F -.iö geboret I :{7 cmpfunbcn 1 gcbuiuct II
358 Gbangelium uon bcn 3el)u '^(iiöiä^igcn. 1521.
Xic brittc art be§ glanjöenä [tft], bn§ er !cl)n norbienft furtvcgt , , lüil
aud) nit mit tncrtfcn Qottiö gnabc crfcuffcu, tnic bic 3tüet)ffeler unb gletjfjncr
tl)un, fonbern tregt für cljttel iniDorbicnft, (langet unb bor(e)ftt ftc^ ölofjüd)
anff bic Mofjcn unüorbientc guttc gotti^;, bcnn bcr gtauBc mag nit neben fic^
luercf unb öorbien[t lei)ben, fo ganli unb gar ergibt, ermegt unb erfcfjmingt er s
fic^ l^un bie guttc, bcr er fid) öorfitiet, tan für bcr felbenn fe^ne hjertf unb
üorbienft nit acfjten, ia er fi^et, ba'5 bie guttc jo grüf-5 i[t, buy aüe guttc
mercf nickte- jinb beun fnnb, gegen jie gejcfjeljt. Xarumb finbt er ci)ttcl uu-
üorbinft t)n )iä), ha^: er mirbiger merc bee ,^ornc\ bcnn bcr gnabcn, unnb ba^
tt]ut er on olteö t)enc^len, beun er fi^ct, mic eJ t)m grunb unnb marl]cl)t ni(^t§ lu
onbery fei). 2)a» bctüeijVjCu bl)|,]c auf,]jcijigen att)ic gar fc^n, bic on aEeö
öorbieneu fic§ gnabc tut (it)riito oorfe^cn. äßae f)atten fie t)^m t)^c guty ^u=
üor t()an ? Ijattcn fic l}()u bocf) nie geiei]eu, irf}lneig bcnn gebicuet. ^^ucf; [30
maren fic auf,3fetüg, bac^ er fie biäiä) üormijbeu t)cttc nac^ bem gcfe| unb ficfj
X)i}x geeuf^crt, mic e>? billic^ unb rccfjt luare. Xenu C'^ luar l)m grunb unb ^^
lt)art)eit uuuorbienft unb urfacf; ba, ba^i er nicfjty mit i)f)n unb fie nichts mit
i)t)m folten ]u t()un f)a6en. Xarumb ftetjen fie aucfj üon fern, al§ bic t)I)r
unmirbictei)t inot ertennen. 5tlfü ftet}t ber glalubc and) fern Don got unb
Icufft ^m bo(i^ entgegen unb rufft, benn er crfennet ficf) i)m grunb ber mar=
f]cit, ba» er unluirbig fct) feiner guttc unb I)aBe nicfjtö, barauff er fid) Oor- 20
(äffe, bcnn feine ()odj facrumpte unb auf,]gevuffcne guttc. Unb ein fotdie fcele
fudjt oud^ feine gutta, bic ba fern ftcfic unb lere fct), benn fie fau boc^ gar
nit neben fid} leiben unf^cr oorbinft unb merd. Sie loit (outter umbfonft
fomeu, luie (ii)riftuy ij nn bit^ Goftet l^n bcn auf 3f einigen, auff ba^2 t)i)x lob
fre^ unb rein bleibe. Si§e, alf^o ftimjjt e§ fe^n l^nn cinaubcr, ba^ bie liebe 25
gottiji i)t)re guttc frei) umbfonft gibt, nidjty bafur nimpt noc^ fuctjt. Unb
ber gtamb fie oud) iol) f^o blof^ umbfonft cmpfe^et, ba^j er nid;tö brumb
>4äi. 4'j, :). gibt, unb alfo fompt ber ret)d) unb arm Ijufamen, tnic bcr pfatter fagt. XaB
bezeugen auf l)t)rc Irort, ba fie fageu: 'Grbarm bic^ unfer'. äßer erbarmen
fuc^t, ber feufft nod) lDcd)f,3lct frcl)(id) nidjt, fonbcrn fudjt (autter gnab unb -m
barm()cr|;icteit, atf,] bcr l)f)r unluirbig ift unb lool Diel anberfj üorbienet t)abe.
'Sit)c, baä ift ein fcljn red)t lebenbig eljgcntlid) ercmpel bcö c^riftlic^cn
glambcuy, bai^ unf] gnugfam (eret, mie man fid) baim ftelteu muf,5, tücnn
mau frum liierben, gnabc finben unb fetig Incrbcn loiU. 9hi ubir bif^c tere
folget uu bic rel)^ung ^um glambcnn, ba^ toix gern foücn glclobcn, loic h3ir 35
i^t gelernt finb Im gtclobcn. Xie rcl)ljung aber ftef)t barinnen, ba^j luir feljcu,
lüic fo(d;er glalüb nit fcijtet, bah l)f)m gefd)i(^t, luic er glclubt, unb tuivt
1 „ift" fe^lt in ABC'DEF(U1I 4 neben im I" s gegen jr F 9 in im F
11 Xa ABCDEFGH 3)a§ I 17 fenen 1)F feien E 18 fetrcn 1) ferv F 19 engegen F
22 fevvcn D ferr F 23 neben jr F :i7 feiet CÜEFII
(fünugcUum uoii beii jelju ';?lU'::iä^igeu. 1521. 359
cr()orct gen)if3licf). Xcun 5. l'uca» fd}rct)6t, tinc gnebiglid; uub tnilligücfj fie
6f)n[tu0 crt)oret t)abc. (^r tiatt fie angefdien unb gefagt, Irie folget:
£a er fie aber fatic, fprac^ er ^u l)t)nen: i^ciji i)\)n unb e r= i-'uc. 17, i4.
5e^gt eucf) ben prieftern.
5 2iMe gar freimtlid) unb licblicf) (ocft ber [)err alle lier^cn ^u fid) unb
rcijt^t fie, l)nn t)t)u Im gleuben i)nn bifcm ercmpel, benn e§ ift nit ^tüciffel, er
lüoUc i)berman tl)un, mc er biffem auf3fetügcu ttiutt, fo trir unf3 nur fre^
aller guttc unb gnaben tiu tjljm öorfefien, toie benn t^un foi unb tl)ut ein
rechter glatübe unb cf)riftlid) liert;, lüie auc^ t^un unb unz- leren 3U tf)un bifjc
lu üufjfe^igen. 2enn wie gern erf] t)abe, baS man fic^ frolid) unnb frei) ertnege
auff fe^ne gutte |u balüen, e§e man fie erferet ober fulet, ^at er ^ie gnugfam
bezeugt, ha^i er fie erf)oret fo inilXiglic^, on aKen öor^ug, ha§ er nit Imoor
^ufagt, er moHe ec- tf)un, fonbern aUj fei} ec^ fdjon gefc^el)en, [)abe i)l]n tlian,
IDQ» fie tüolten. £enn er fpric^t nit: '^a, ic§ toil mic^ etoer erbarmen, il)r
15 folt rein fein', fonbern fd)(c(^t§ 'öebt i)t)n unb l^epgt md) ben prieftcrn'. 'JU-^
folt er fagcn: 'fe barff nit bittenf,], einer glaube t)atä fc^on erlangt unb er=
lüorben, el)c \)t)x anfinget ^u bitten, t)i)x fet)b fc^on rein für mir getncfcn, ba
i^r euc^ folc^-i? ]n mir anliubt ^uoormuten. ^sft nit mebr nobt, benn gel)t
nur l)l)n unb ^eigt elor reinicf eit ben prieftern, mie id) cuc^ ad)t, unb lüie
2u ^^r gleubt, fo fet}b t)()r unb folt fo tüerben'. Xcnn er l)et fie nit tiu ben
prieftern gefanb, tüo er fie nit für repn geadjtet, unb alfo mit t)^u faren molt,
haxi fie rein lüurben. Bi[)c, alfo mcc^tig ift ber glambe, allif,5 bet) got ^^n
ermerben, tna^ er loil, haz^ für got gead)t inirt aUi gefc^e^en, e[)e e» gcbctteu
muri. 2)at)on f)at ^sfn. l?0- gefagt: '6^ fol gefc^eben, c^e benn fie ruffcn,3c(. 6.5,2».
25 tüil ic^ t)f)n antluortten, unb cl)c fie auf.^reben, lüil ic^ fie erl)oren'. ^ht ha^
ber glaube ober mir bec' Inirbig fein, fonbern ha^ er fet)ne unauf3fpred)li(^e
gutte unb billige gnabc er|ei}ge, bamit er unf3 reifte t)m ^n glehjBen unb
troftlid) allif] gutttv ^u i)f}m Oorfelieu mit frolic^em unh^andenbem gcmiifen,
hai nit nad) i)f)m tappe unb oorfudje. ^Ufo fil)iftu aud) l)ie, baz^ er bife auf3=
3u fc^ige erl)orct, et)c fie ruffen, unnb beret)t ift, e§e fie auf,3rcben, ^u tf)un altifg,
loa^ ^br ber^ begert. '(^ebt t)i}n (fprid)t er), ic^ fag eud) nic^tl; ^u, eö ift
mcitter mit euc^ tomen, benn ha^ C5 tjufagenf3 beburffe, babt, loac^ X}i)x gc=
betten l)abt, unb ge^t ^t)n\ Sinb ba^ nit ftarde reij^ungc, bic ein ^cr| fro=
lic^ unb turftig machen tunnen i 8il)e, aU benn fulet fic^ unb left fic^ tappen
35 fein gnabc, ia fie tappet uub trifft uutj.
1 cv[)orct I ■-' ertjoict 1 luic Ijci; nad) folget D .", fvoinUid) 1> licblirf A
alien A(;ni"<;II üUcr K ju im K lu ix'oüti) I 11 ober grciffct II 1*J crljoict I
U tiiirf) euc^ ctuct AIJCEIXilil niic^ über cud^ Ü lö ^cugt A 10 burff A biirff ( DEF(ill
17 anfingent J^ üor C'DK 2-i Dor DK 25 cr^oteii 1 2» fioüc^em I 2» taftc F
:J0 erbotet I :3S ^at ABCKCil ^ott D ^abt F ^ät H frolic^ I 34 burftig l) türftig CGH
burfttg F U griffen fic^ II taftcii F 35 taftct F
3(30 Güattgeltiim nott bcit ,^cf)u ^dii-jä^igeit. 1521.
Darumb muifcu luir mi l)ic hau aubcr tcijt bijfcc' C5:cmpely hcii CU)ri[t-
iidjm tücf^cuö nufc^^cn. ^ic ouf3|c|tgen I)a6en itnfg lernet glcloBcn, 6.[)riftu§
(cvnct un)3 lieBcu. ^k Uc6c t()ut iiu bcm ucl]{ftcn, iDtc |ic fif)ct, baö (if)rt[tuö
5i'f).i3,i5.:i-.. une t()aii ()at. äßie er jagt ^^oan. j:iij. *^sd) f)a6 euc^ ein ei-empet geben, tok
id) eud) t()n, hiv$ l)f)r mirf; einer bem anbern t()nt. Darljnn tnirt l)berman 5
ernennen, ha<^ l)l)r meine iunger fei)!, fo l)f)r end) untcrnanber lieb I)nbet\
C.0I). in, :«.^^tem: '^Fcein gepot i|t hai\ bnS l)I)r end) liebt nnternanber, lüie idj end) ge=
liebt l)nbe\ äßaö i|t ha^ anbcrf^ gejagt, benn alf^o üiel : ^^f)r l)Qbt nu bnrd)
mic^ l)m glauben altifj, lüa« id) bin nnb ()abc. .^c^ bin einer eljgen, ljl)r
fei)t nn rel)dj nnb fatt bnrd) mid), benn oEifj, InaS id) t()n nnb liebe, ha^j m
tt)n nnb liebe id) nitt mir [elb, fonbern nur end), bai? id) nur bend, tnie id)
eucf) nn^tid) unnb l)ulfflid) fei) unnb erfuHe, Inno l)f)r Beburfft nnb i)ahm
folt, barnmb gebcnrft t)l)r bem erempel und), bac; l)T)r and) einer bcm anbern
t()n, mie i)l)m Hon mir gctl)an i[t, nnb bendc nur, luie er fepuem neljiften
^t)nfurt Im nnlj lebe nnb tf}n, \vaä er fil)ett, ba§ l)t)m nnlj; unb nobt fei), i-'
(Silier glalub l)at an uiel)ner liebe unb gute gnug, ali]o V,ol einer liebe and)
ben anbern gnug geben. 'Sil)e, büy ift ein 6()riftlid) leben, unnb lurl] bor=
fajfet, barff nit öiel lere uod^ bud)er, eS ftef)t gan| unb gar ^nn bl)f3en
öiu.«, 2. tUnel)en. 'iili^o jagt aucf) S. ^^auluy ©ata. ni. '(Spner trage be^ anbern bur=
'4vi)ii. 2, 4-8. ben, f,]ü erfüllet l)()r 6()riftuy gepott". Unb ^f)ilip. ij. '6i)n l)glic^er l)abe ad)t, 20
nit Inay fclinif,] bings, fonbern beS anbern ift, unb Inie l)I)r fte()t l)nn ^f)rifto,
alfo fel)b and) gegen anbcr gefinnct, lr)ilcf)er, oB er Irol got loar, ift er ben=
nod) unf^er tnec^t Inorben unnb l)at nnö gebienet Bif,] l)nn ben tobt k.^ Sif^em
(it)riftlid)en, lel)d)tem, luftigem leben ift ber Bof,] gepft fcpnb nnb tl)ut pl)m
mit tepnem bing fjo grofgen fd)aben alf5 mit menfd)en leren, luie mir t)orcn 25
lüerben. Xenn für lüar, epnem Gt)riften ift Inrljlid) fein leben gefagt, ncmlid)
baa> er ein gut Ijert^ Iju gott unnb guten lüillen l)üBe Iju ben menfd)en, ba
fte^t e§ gar ^nnen. S)a» gut ^ertj unnb glalüBe lernet p()n Pon pl)m felb,
loie er Betten folt. o'a InaS ift epn fold)er glauBe, benn epttel gepet ^ 3)enn
er tiürftl)et fid) gotlid)er gnaben on nnterlaf], borfil)et er fid) aber l)(]r, f^o 30
Begerb er t)t)r ouf^ ganljem l)erl?en. Unb ba» Begeren ift cpgentlid^ ba^j red)t
gepet, ba§ (S()riftn'3 lerct nnb got fobbert, lr)ilcf)ö anä) crlnirBt unb Pormag
alle bing. SarumB hau eS nitt auff fid), fepue luerd obber linrbidcit, f3on=
bem auff gottiö lautier gutte Balnet, norleft unnb troftet, barnmB gefc^id)t
l)t)m and), loie e^ gleh)bt, Begerb, oorfitjct unb Bittet. 2)ay Itiott ber l)eplig '■^^
andi. 12, 10. prop()et ^ad)ariay capi. j;ij. ben gepft nennet 'dn gepft ber gunft unb gepety',
ha gott fagt : '^^d) loid anf^ giffen ubir baci f)alöf,^ 1)ainh nnnh uBir bie Burger
1 micflcn 1) 2 gcleruct F a aud) a unter ainaubei; I) 7 uubtcvainaubci; D
().7 unbcvainonbcv F s anberft ü 11 ielfiä I) 12 "üeljifffUdf) F dcbüvffent I) In l)i)u--
fiu-o D rrtnfüvt EFG 17 <B\t 15 20 ctfuücii D 22 ieljcut 1) oinanber l)V gott
tocr F banuot^t ü bcnnoc^t II 2'i 2;ii3en B 24 löojj 1 2.5 :^6i-cn I -jI fccgevn BI
02 forbevt CDFH "4 lautere lU troftet I :;.-) luot F
(JimugcHum uoit beu jefju ^^(u^iä^igcit. 1521. 361
|u .'picrutalcm ct)ucn gcljft bcr gunft iiunb gcpctc>\ bnvumb bac' bcr i'^lalDÖ
(^otti>5 gunft crfciuiet unb bcgcrbt oii imtcrlalj.
i'ßibberumb bie liebe leret t)f)n üoit l)f)m fetkr, mie er gutt locrd; ttiun
füll, beun gutte tucvcf fiub alteljii, bie beut nefiifteu bierieii uiiiib gutt fiiib.
•' ^sa tuivj i[t folclje liebe aiibev-:?. beim eittel l-üirrfeu oii iiuterlai', gegen bem
ncf)iftcn, olfo ba^ and) bivö iucvcf ber liebe uameii f)at, Inie ber glatube bcc^
gcpctti'^. 51113 ^mn. rt). fagt: "I)a':- ift mei)n gepott, biiv Diu cucl) uuter= 500.15,12.13.
imnber ikbet, lüic id; cud) geliebt l)a6e. 5tientaut lau o,xo']icx liebe l)aben,
beim ber f^^n lebenn gibt iiir fel)ne frcunb'. 3lli5 folt et fagen: '830 gar
10 l)ab icf) alle loerct eucf) Im gute t()aii, bai: ic^ aucf) mein leben fnr cud) gebe,
h)ild)ö bie aller groffift liebe, ba^ ift, ba^ groffift luerd bcr liebe i|t. .'gett
iä) groffer liebe getüift, id) tuolt fic cii^ aiiä) tf)an l)aben. Xarumb folt l}l)r
ciidj aud) lieben imb eljner bem anbern aEif,3 gutt tliun. ^Jiitt mef)r fobber
id) non ciid). Sage nit, ha^i l)l)r mir firdjen bamen, mallen, faften, fingen,
IS mundj, bif^en obber ben ftanb annf)emen folt, f3onbernn ba tl)ut l)br meljnen
lüillen unnb bienft, iuenn t)l)r eud) unternanber moll tljutt, unnb niemant
auff ]iä) felb, f^onbernn auff bcit onbern ac^t babt, ba ligt» gar nnnb allif^
l)nneii'. Unnb er nennet bie freunb, ba mit mill er nitt, bac^ man bie fepnb
nitt lieb folt '^abcn, benn er fpridjt flerlid) alf3o: 'Xer feijn leben gibt für 300. 15, 13.
20 fet)ne freunb'. 'eepne freunb' ift mebr benn fd)ted)t 'freunb'. 6-y mag fomenn,
ha^^- bn mepnn freunb feijcft, unnb benuoc^ nit id) bcpn freunbt, ba-.' ift, idj
mag bic^ lieben unb fnr einen freunb auffncfimen, meine freunbtfc^afft bir
geben, unb bu bennod) mid) balfift unb feljub blepbift. Ölcic^ Inie 6l]riftu§
^u ^uba fagt X)m garten: 'freunb, loo Im biftu fomenf :^üha'^ mar fepniiiattD.se.so.
25 freunb, aber 6l)riftu5 tüar ^subaö fel)nb, benn ^ubaS tiiett t)l)n für fei)uen
fcljnb unb liaf3t l)l)n, ßljriftn-^ liebet ;\ubam unb bielt i)t)n für fernen freunbt.
(£-5 muf3 ein frei) runbte liebe unb moltbat fein gegen ijberman. Sil}e, bas
meljnet S. ^^cob. 5tOco. ij. '£er glatube, f30 er nit tnirdt, ift er tobt. Unb3'if--M7.26.
mie ber lel)b on feel tobt ift, fo ift aud) ber glaub on mcrd tobt'. ÜHt ba-S
3u bcr glaube l^m mcnfdjcn fei) unb nit Jnirde, mild)ö nitt muglid) iii, benn ber
glamb ift ein lebenbig unrugig bing, f3oiibern ba-:* fid) bie menfdjen nitt felb
bctriegcn unb mel)nen, fie l)aben ben gUDobenn, fo fie bod) nidjiv bauon babcn,
f3onbcrn fotlen aufcben l)br tncrd , ob fie aud) l)l)rn nel)iften lieben unb t)lnn
lüoll tl)un. Ilnm fie haz\ i]o iitc> ein l?el}d)en, bac^ fie biffen rechten glauben
35 baben. Zf)un fic aber nit, fo l)aben fie nur hivi gel)orc 00m glambcn. Unb
1 3eru|alem D i nctjftcu I •"> aubcvft G ij ucl)fteu 1 7 \!l(fo 151 unter
ainanbev I) uubcr ainanbct F 8 ^akii AH lieb BI 9 frainb D lu getliQU 1)
get^on K ga6c V 12 Iteli I \)i)t auä) ücDcnn 151 l-'! guta F forbci- ('i)F fobcvt F
1") tiiund) 1 bifen orbcn ben H bo 151 t^unt D U; unber ainonbcv DF 17 l)a6 151
^Qtt F liflt 15 Ingt ei D 21 fvünbt F bonnorfit 1) icf) nit F 2(1 icljncm 11 27 vonbte 1)
29 le^b unb feet F bie werrf D :!1 unniiuigy D unvüloig F unviilüig 11 •''•'J l)l)icn 1
ncgiften 15 ne^ften 1 •"50 fic ec- abcv F ober ba-j nit 1 „fo" fcl)lt in 15 gcf)üic I
302 (^Dongcliiim uoii bcit ,^el;ii 'Jluöjäljtiieii. Vrll.
gc|d)icf)t i)t)n, \vk bem, bcr ]id) i)m fpicgct 6eftl)et: tücnn er baooii gef)t, f^o
jifjet er fii^ nljmmer, iinb burc^ anfef)en auberer btng öorgiffet er be? fpiegels
oac.i,23.L'4.gemt, nlf^ aud} ,3ato. i. gefc^rieben ftet.
Skiffen fpruc^ :^iacübi f)a6en bic uorfurer imb blinben mel^fter f]o incl)t
getrogen, bi)i] hai fie beii glaluben uortilgct itiinb nur bie lüertf Quff gericfjt a
t\ahm, alf5 fte^e bie gerec^ticEeQt unb felicfeljt iiit t)m glauben, fjonbern ijnn
ben tüerrfeu. ^u ber groffeu finfternii] l)abcun fie barnacf) uoc^ el)n groffere
t(]aun unnb nur bie gutte luercf gelcret, bie bem uel)iften fetjn nu^ fiub, olf,]
faften, öiel gepet fpred^en, fel)ren, nit flet)id), putter, e^er, milc^ effen, fircfien,
floftcr, cnpeln, altar batueii, mef,], nigiücn, f)oriv5 ftifftcn, graln, tneif,^, fd^tnort? iij
ftciber tragen, geiftlid; töerben, unb ber uul?el)lid) glcidjen, baüon bod) fel)n
nienid} nu^ no{^ gcnie)3 f)att, tuilc^ auc§ got alle Dorbampt, unb billid). ^tber
S. 3cico6uc^ tuill haii, iinteuuil el)n (^*f)ri[tlid) (eben ift nic^t'3 bcnn glatube
unnb liebe. Siebe ijt nidjti: benn eljttel \voii tl)un unb nut^ fe^n allen mcn=
id)en, fetjnben unb freunben. Unnb Jno ber glatüb rcd)t ift, f^o liebt er aud) is
getoif^lid) unb t^ut ben anbern ^nn ber liebe, tnie l)t)m 6f)riftu§ tf)an l)att
i)nn feljnent glatuben. 030 foE nu el)n l)glic^er fi(^ furfefien, ha^j er nit el)nen
trah)m unb getidjt an [tat bcy glaubend t|m l)erl?en l)abe unb fic§ felber bc=
triege : has^ luirt er bei) fel)nem bing alf^ luoU ertennen, alf,3 bei) ben Incrdcnn
3üi). 13, 3.'.. ber liebe, iffiie aucf) (i()ri[tu§ baffelb l',el)d)en gibt unb fpridjt: 'Xa bei) ton 2u
man iDiffen, haii \)i)x meine iunger fel)t, f^o l)f)r eud) unternanber liebt'.
Darumb lüill S. ^Qcob f agen : St^e für bi(^ , fte^t bein leben nit alfo , ba§
e§ anbern biene, unb bu für bid) felbS lebift, nl)mbft bid) bel)nif3 nel)iften nit
an, f^o ift bel)n glalube geluifjlicf) nidjt-^, beun er t()ut nit, luie l)l)m (£^riftu§
tl)an l)att. ,^0 er glalübt nit, ha^ \)i)m 6l)riftuy IroU tl)an l)at, fonft liefg 25
er nitt, er t()et fel)nem nel)iften and) luol. ^stem, ba5 luill auc^ 3. ^hiuIu«
i.aoi. 13, 2.i. (sorin. jiij. 'äßenn id) el)u fold)en glaluben l)ette, buy icf) bic berge öorfe^en
mod)t, unb l)ette nitt liebe, bin id) nicl)t§\ S)a§ ift aud) allif^ gefagt, nit ha^
ber glalübc nit gnugfam fei), frum feu mad)en, f^onbern hai ei)n 6l)riftlid) leben
bie ^lücl), glalüb unnb liebe, muf] an el)nanber fnupffen unb nitt fc^el)ben, Wie 30
fie fid) benn aud) naturlid) an el)nanber fnupffen unb nl)mmer fd)el)ben. 5lber
bie öormcffene meinen fie iui fd)eiben, luollen allein gleluben unb nit lieben, bor=
ad)ten l)()rn ncl)ften unb luollen bennod) (£l)riftum l)aben : bay ift falfd) unb lüirt
fel)leu. '2111,30 fagen lüir and): Xier glaub ift alle bing unb mac^t feiig, ba5 bcr
menf(^ nid)ty me§r bebarff iju fel)ncr felidcl)t. '^Iber er ift barunib nit muffig, 35
2 aubcr 151 anbcvc 1) 4 ucrficvcv D 7 niit groffe F y gct^on F iic^fteu 1
!i flo^ii^, i(^maUj, Qijcv l) In tloftctii 1 11 tva^cn 15 uii^aUic^ F 12 nu^t B
i:} fc^tcmal DEUII il)tntat F U ift§ 1*. lö \m U tic6ct Bl 17 cijncm B
18 gebidtt 11 21 tucin Bl jungcic 1) uiibtcvainanbcr 1)F 23 „]eI6§" fc^^lt in II
25 lic^ er§ I 29 genugiom Bl „baS" fcljlt in I) 30—31 „toie — fd^e^bcn" fe^U
in erl. 3tu§g. 33 luiUeii B bannod^t D 34 feien CDFH feelcn E glolobc 1
35 niieffig D
(SijaugcUum üüh beii ]d]n 5lujjä^igeu. 1521. 3(33
f^onbcrn tt)ut Diel, bocf) ha?^ aUif] fel)ncm ncfiiftcii tut gutt unb nit i)f)m felb?,
benu er Bebnvffc^ nit, f)at gnug au Cit)vifto. 2t)iit er aber nit alf3o, 130 ift
er geirif^licf} nicf)t rec^t, unnb foldjy fetjn tuircfcn ift fein lieben, -über bie
blinbeu lentter inoKen hk raercf alfjo leren unnb nottig niacf)en, ba-3 ndr ber
5 lüircfer beburffe feur feticfeiit: ba-^ ift hk Ijembt üorferung unnb i)rtt)uut aller
t)rtl)um, benn bamit Dorftoreu fic bel)be, glah)6en unb liebe, ha^ gan^ 6l)rift=
lic^ inef^en unb ereni^iel. 5ie nemen bie luercf Don bem neliifteu unb geben
fie ber perfou felbi?, al^ bie ba i)l}m nott feyn: ba tan ber glamb nit bleiben,
ber ba iüe^f^, ha^ fet)ne toertf nitt l)§m feI6, f^onbern nur bem ne{)iften nott
lu unnb null ftnb. ^llf^o ftnb fie loibbernanber. Xer glatnb iDirfft bie mercl:
von iid) auff fernen ne^ifteu burd) bie liebe. 5]o rei)ffen fie hk blinben
metjfter non beut nebiften unb trei)6en fie auff bie ei)gen perfou, erfticfen unb
oorbcnipffen alf,5o beibe, liebe unb glalüben, mad)en, bai? ber menfc^ nur fic^
felb lieb getrinnet unb nur fei)n felicfeijt fuc^e unb auff fei)u wad fiel) t)or=
15 laffe. £a muffen benn folgen bof] blobe geiüiffeu unb Diel el)gen erleiden
angft rcercf Don fircf)en bamen, Diel beten, ben l)ei)ligen fafteu unb ber gleidjen,
bk niemant nutj ftnb, unb alle iamer unb unglucf muf', liic folgen, inic benit
i)^t t)nn tloftern, ftiffteu unb boben fc^ulen für äugen ift.
Diu laft unf] fet)en bie töerc! ber liebe 6l)riftt t)nn biffem erempel. 31 ber
2u tüa'3 ift tinn (E^rifto, ha^ nit et)ttel liebe fei)^ roie t)bcrntan Don i)f):n felbc'
let)c^tlicfj erfennet. 3uut erften, lt)0>5 "beburfft er, hac^ er mitten burd) Ba-
mariam unb GJallileam retjffet , ober roer gab Ql)m etttjo» bruin ? obber tDer
l)atte i)bn brumb erbeten, hac^ er) 3 tf)ett? 3ft5 nitt offenbar, ba'3 erf3 allc5
umbfonft, frei) lüiUig tt)ut ^ nintpt nic^t-ö bafur unnb fompt dou i)bm f eiber,
25 unerfuc^t, ha5 niemant barff fagen, er ijabi umb t)l)n Dorbienet ober mit bitt
erttjorben. -2llf3o gan^ unb gar feben irir bie, bau er nid)tc^ tbut für fid)
felb unb umb fernen tnillen, f3onbern aEifj umb ber anbern millen, batiu
unerbetten unnb lautier umbfonft aufj bloffer gutte unb liebe. Seffelbcn
glel)d)en, ba^j er f30 eben t)nn bif3 ftettle gieng, Inae burfft er fein ^ Wcx l)att
30 i)^n brumb gepetten ^ toer gab t)l)m etma^ brumb ^ ^iU nit mar ^ er fompt
^uDor aller Dorbienft, aller gepett, unb erbeut feine liebe unb gutte frei) umb=
fonft unnb fuc^t nic^t'^ bari)nn, ba^3 fein fei), f3onbern bienet nur anbern ba-
mit, auff bai? er ^u fid) locfe alle l)erten, l)nn l)t)n Iju gleloben. 3ibc, eljun
folcf)e tugent ift bie liebe, bie nur tüolt^ut unnb lebet ben anbern Iju gutt,
■i- fud)t nic^t'3 ei)gen5 brl)nnen, tl)utt?^ umbfonft nnb nuDorbicnt unb fompt l)ber=
I negften lil 2 genug IJ :_; joUid)» 1) jold) 1" 4 luiubcniQl)ttcx- D •". bc--
baiffc lil beburffe DF „ift" fe^tt HI aller ijrt^um ift 1 G uorftorcn I S in nott F
'J baö im fein F negften I lu njibcr ainaubcr DF cinanbcr ( 11 üon im F nel)ftcn 1
12 meljftir ß negften 1 crftecfcn K I". bof,} blobe I 17 unglutf I 1^ tloftern I
21 bcbürfft (UKFiill 21 brumb lil 2:! f)at CG f)ctc F l)ctte F l)attc 11 27 nun .\
feqnent F bes anbern l> bar^u IJI 2'.J borfft D ;j;j ju im F gtambeu L5I .J.j bat
innen D
364 (iDaiigeliiun ncut bcit 5et)ii 3liiC'idtiigen. 1521.
mau |uiior. Si()c, aiiü folcf) IcBcii uiib lucrct muftit icf)cu uiib bcljii tckn
ridjtcii, iuiltii cljii C?()ri[tcu |cl)u, iiiib alle lucvct mit gclualt auf,] bciiicn auflcii
tl)un, bic bii,3cv art nit [inb, lucim [ic c\k\)d) )]o o^xo']] lueveii, baS fic facvfle
1. Clin. 13,2. öoricl^tcii, alf,] bor '.Hpoftel faßt.
3um anbern. Sil)c, Unc er [ulclj t^iit tl)iit oii bcr auberii fdjiibtMi, ia :>
mit t)Lui)utuiiß cljn]"3 nnberit td)abcuy. 5^eiiii C'ö [iiib ctlicf)c, bic tf)uii alf^o
cjut, hau bell anberii Im fdjabeii fompt, opfferii iinf]ei' fvatueii (mie mau fai^t)
ciu pfcuuig uunb ralubeu l)l)i; eijuu pfert. '.Ulf^ ba fiub, bie imu uurect)tcm
3ci. Hi,.s. gut almofgcu Q^vibm. Saöou öott fagt i^vfa. I?;t. '^d) tnu ciu got, bcr boy
rccfjt licBct uub ()affet bcu valub tuim opfft-n"'- ^"inü foMjcu li'cfcuf^ fiub i^t lu,
fa[t alle ftift uub floftcr, bic Hovt'.creu ber leut fdjlucii-] uub 6lut uiiub bc=
ijalcu batnad; gott mit mcffeu, öigitieu, rofeu frculjcu, obbcr ftifftcu ein {ar=
tag, geben |u tüc^lcu auc^ ein almof.^cu, bui? i[t alliö Pom frcmdbcu gut ge=
liebt uub gott gcbieuet pun guten tagen uunb mVtlem reicf)tunt mit allcv gnuge.
Uub ift lüol elju nieitt leufftigc plage, bilj )cljcbliclj lnoltl)uu. %b\:x CU)ri[tut5 i.-,
f)ie tl)ntt niemant fi^abcn, fjonbern öiel ntef)r Potl)uttet tjt^n unb tüctjfjct bic
auf^fctugen tut bcu pricfteru, auff ba§ hm ielbigeun nidfjty abebvotf^en mevbe
an Ijljrem rcdjt. Uub alfjo hct)gt er fclju gut tl)at bcu aui,]ietügcu, ai)] fcl)
er umb ^t)ren tüilten Ijnn ha§ ftcttlc gangen, |il)et [ic gnebiglid)en an unb
r)ilfft t)l]n tnilltglid) unb gern, darüber luirljuttct er aucl) bcr priefter imcf)= 20
tctjl, uunb Inte luolt er beffelbigen nitt fdjulbig Juar. 3)cnn bic mel)! er fic
ubirnaturlidj rcinigctc, on ber priefter Im tl)un, l)ett er tnott mod)t fie nid^t
tju t)l)n mepf,3en uub fageu: .S^abt t)()r bod) mitt biffcu nic^t etDr ampt geübt
nad) bem gcfclj, brumb foUt l)l)r aud) beö amptö geuief] nid;t l]abenn, luic
billid) uunb rcdjt ift. '"Jtber bic liebe redetet uod) fcdjtct nitt, fie ift nur barumb ■.•:.
ha, buy fic iootttCjun iuill, barumb tl)utt fic and; mcl)r, bcnn fie fdjulbig ift,
i.iior. ü, i.uuub feret ubir ha^ red)t. Malier fpridjt 6. -^niuluy i. Gorin. öi., baS bei)
bcu ßl)riften fotte fein ridjt§ l)anbcl fein, finteuml bic (iebe l)br rcd)t nit fuc^t,
uod) fobert, nod) ad)tct, unb nur auff tnoltl)nn filjct. 3)ay toott S. ^quIu§
i.Lfüv.i3, i.fagt i. ö'orin. riij. 'Siknn id} mit (^ugel Imugcn rebct unb nit liebe l)ctte, .30
fgo Inerc ic^ Wk elju fdjcllc ober glocfc, bie nur tlingt uub bod) uidjtö tl)ut\
5(lf30 fiub Jüorlid) itd hk gclcrtcn, bic uicl leren pm red)t, baö bod) cittcl
und)riftlid) bing ift, tuiber bie liebe. 9cit fage id) oon beneu, bic ba ridjtenn
muffen, bcnn bic Incpt rcdjt für liebe gcljt bei) ctlidjcu undjr ift liefen mcnfdjcn,
muffen fic ba fein uub rcdjt fpred^en, bay nit ergerf,] gcfi^el)e. ©ö ift nit 35
2 (!?l)rift F :> bic k-vg \) i Dcvjctjen I" <; liorfjutuug I anbei- IJl fdjabcn F
8 Pfenning D 10 ioüicOen I) 11 Softer 1 Und 1'. i:) „ein" fct)It in D frcmtben BI
geteilt ACERill gclekt 1) 14 üüHcn l.KI gennge 1> genüge T l'> luctjttcüffigc DFH
H; uotfjnttct I 17 fclben 1> ntivodjcnn H atJJi-ot^en 1) ablu'ocfjen KFIII o(ige6vocf)nn a
18 t)^ten IJl cuj,',fel5igcn 15 22 venigcte 15 möge (' m&gcn 1) nioc^t E gemocf}t V gmoi^t II
2:} geljebt D geübt I 2.". nicf)t li 2G bavum 1? 27 'lohn 1? 20 ^er I 28 ieljtemot DK
fl)tmot§ F fi)tcmai II 21t fovbevt Di'll :'.! aber K :;2 redeten I) -V-l „id)" id)it in!'.
(?ü(ingeüum non bcn jc^n ^(usjä^igen. 1521. 365
c^riftltc^ t)entfcn iiub rebern, aber ba« man ben morbcrn tncrc, miif] mau
folc^c^ and) ü)im. G>^ i[t nit (it)ri[tlic^ effcn umib triuclenn, aber bcunod}
miifj man c-3 auc^ tl)un. (5'5 finb aUtfj notttcje Incrc!, ba nit bav djriftlid)
Inefjcn linnen gebt, barnmb mnf] man ficf) aucf} nit baran bcnngen laffen,
•'. alC' fei) man hamit (^"t)riften. (velidj mercf ift andj nitt O'ljriftifcf), noc^ ift§
bennod; nou notten umb 6of]er§ hu metjben, 130 fort an.
3nm britten üeljgt er bie iiebc nocf) groffer, bac^ er fie and) anlegt, ha
fie borlorn ift nnnb unbanct Dorbienct ba«^ metjrer tei)(: lietjen auf^fclnge madjt
er reljn, nnb nur ei)ner bandet ^^m. 2(n ben nennen ift fel)n liebe öorlorcn,
1" f)ett er l)ic moUen rcd)t für liebe brauchen, h^ic bie menfcfjen pflegen unb bie
natur leret, f^o l)et er fie alle fampt Inibberumb anfjfeljig gemacht. '^Iber er
leffct fie faren unb braucl^en feljner liebe unb tüoltljat, ob fie mol i)t)m fel)nb=
fdjafft für bandl geben. DeffelBen glet)d)en ben prieftern l)att er Xjijx genief]
nitt Dorbinbert, batt Qbn t)i)x elire unnb rcd)t, mie mol on nott unb fdjulbt,
i.' l)el)m gefc^iclt, f]o banden fie l}l)m alf]o unb menben uon t)bm bie aufjfctügcn,
boö fie gletüben, (i^riftus l)abe fie nit ret)n gemocht, fjonbcrn bav opffer unnb
gel)orfam be§ gefe^?-, unb oorftorn alf]D ben glainbcn pnn ben auf]fe^igcn
unb machen 6t)riftum üorarfjtct unnb ungenebm bei) pbn, alf] ber fid) eiinf',
frembben gut» annel)m. S^enn haS- bie priefter I)aben bif^e auf^felügen Por=
21' feret, ift glemblid), unb bor 2ert mirt§ aud) gebcnn, barumb muffen fie gar
üiel bofjer luort mibber ö'bviftum biffen anfjfclügeu cingcblcmet l)abeu unb
bie \vad be§ gefep unb opffer ^oä) ergaben, auff ha§ fie ben groffcn -fetjneu
glotüben t)nn pbn oortilgeten unb fid) felb an Gbnftitv ftatt festen l)nn t)i)x
^er^. Unnb bie auf,3fe^igen babeu foldji? auff genommen unnb (ib^'iftn^ flc=
25 l)alten, \vk bie priefter oon l)^m geplaubert, ha?- fie i)I)m gar fet)nb trorbenn
finb unb l)l)r rcl)uigung got Im gefi^reiben, burd) pbv opffer unb uorbienft
erlanget, nit (ibvifto unnb fel}ner lauttern gutte. Unnb alfo finb fie lel)plidj
oom auf^fal; erlofjct unb brob gefallen l)un gepftlidjen aufjfal',, ber tljaufent
mal erger ift. 3lber (sbriftus leffit bci)bc tcijl gebn unb fet)ner gutte genief]en,
30 fc^tne^gt fet)nif3 recl)ten, nimpt Ijaf] unb ungunft für lob unnb band, ba§
mon tr>ol ^ic neben mugc lernenn, mie mir Im meijlen bitten, ha^^ beffcr toerc,
e» iDurb un» nit geben. 3)if3en auf^feljigen toere beffer gemcf^en, ha^ fie un=
rein blieben tneren, benn ba§ fie burcf) t)l)r tel)plid)e rcinicfet)t fbomen tiu
folc^cr groffer geiftlid)er uureinicfeit.
^■> 6i^e nu auff ba§ ejempel, richte nu bein leben, baS bu bet)n gutte tocrcl
nit aEein on fc^aben ber anbern, ia auä) mit forteiil, aud) nit allein bcn
1 morbcrn l 2 bannoc^t D 4 benugcn I ö ß^riftüc^ BCri ift 15 (5 ban=
noc^t 1) notten I Boijcrc 1'. bojerc I 14 mit liort)inbert 15 17 flcjctjtÄ 15 uorftorn I
19 auijetsige 15 aufieljiflc l 20 glaublich 1) n)irt bal 1) 21 bojicr 1 tjnflcbloicn V
22 unb baä opffer \) 2:5 fetber 1) fc^cn V 24 ioUic^ö l> 20 gcjc^mabert !•'
28 bar ii6cr gefaüen 1) bat ob V umb scl)fUitf)en 151 :!0 fdjWclifl 1> nngnft li :!1 mugc I
:.!'i rcijljc nu 151 bu bei)nc 151 :5i5 nUcl)n gen fvninbcn I»
366 Göangelium won ben ^ii)n 9Iu»fn|igen. 1521.
freunben iinnb frummen t()iicft, f^onberiin crlvcflift bicf), ha§ fie ba§ met)rer
tet)( öorlorn inerben, unb bu unbancf unb i}a\] lui lof)n cmptat)tft, )]o 9et)tftu
^nn bem rechten iDege unb fuf^ftapffen bet)nt),5 f)erren 6f)riftt. ä^Mfj ba» bu
^ie f)er fomift, foüu bid) für tel^nen tiolfomenn rcc^tcun ß^riften ()altcnn
unnb nitt ai^ten, 06 bu ^e^en §eren {}em6b trcgift, alte tag foftift, alle tag s
utef,3 ^altift unb pfalter bettift, njollen Icuffift, fiteren ober tar tage ftifftift,
benn (£{)riftu§ murbt Woü fo(d) h3erc! aucf) ttian f)a6en, tuenn fie bic red^t^
fc^ulbigen Uieren. 5hi fit)eftu aber, njo fel)ne \vcxä ftrf; f]t)n ric^tenn, barumb
tjabc ad)t brauff mit ganzem 'oUt))] unb fi^e bel)n el)gen (eben recf)t an, finbeftu
an bir ein njercf, beö bu barffift, ober meinift, bu burffift fein Ijur felic!eit, 10
bo tritt mit fuffcn auff, ha fegen bicfj für a(f] für allen teuffein unb rüge
nit, bif,3 hai^ bu auf 5 folc^em lnef3en obber merrf fomift, unb ftrebe barnarf),
hah be^n leben ia nit bir, f^onbern allet)n bequem ne^iften nott, nut; unb
bienftlicf) fei). 93ormalebet)et fet), ber l)l)m fetb lebet unb Inircfet, fo (^§riftu§
feto nit l)at mollen feinen millen tlntn, no(^ l)l)m felb leben, benn getnif.ilid) ir,
füren bic^ folc^ et)gen lüertf oon ber liebe unb öon bem glotoben. S)u ^aft
!et)n anber iüercf, hac^ für bicf) nott unnb nulj fei) t;ur felidel)t, benn ba» bu
glan)bift unnb ben felbigen glainbcn tegtic^ ubift unnb Im febift, bay bu be=
ftenbig brinnen blet)bift unb biä) bie priefter nit baöon ret)ffen laffift, U)ie fie
biffe nenne i)abm aberiffen, benn fie l)aben glatc jungen unb ()ubfci)e färbe. 20
2)ie anbern tnercf alle laf,3 nur frei) geben unter ben bouffen, fie inerben t)or=
torn obber tnot angelegt, ba» laf,3 biet) nitt anfechten, blct)be bu tjm glauben,
ber bir (^^riftum gibt, ha l)aftu oiel mal gnug an, unnb l}nn ber liebe, bie
bid) bem nel)iften gibt, ha mirftu tiu t^un gnug finben, ba§ be^n tiiel mal
bu menig fel)n mirt, benn mac^ bu l)irubir tl)uift, bas ift ni(f)tö, loenn bu 25
i.cfor. 13,3. glet)c^ aller l)et)ligen mercf t)ettift. .^ore, lt)o§ ©. 5paulu§ fagt i. ßorin. jiii.
'äßenn irf) alle mel)n gutt gebe |ur }pc\))]c ber armen unnb gebe mcl)nen lel)b,
hai^ iä) brenbte, f,]o icl; nit bie liebe [)abc, ift mirfj fein nut;'. fe iüil nit
gnug fein, ben armen ^elffen unb bic^ martern, ben fel)nben muftu auc^ liebe
er^ei)gen unb bei)n gnttcr mit bir fcUi§ l)nn bie rappuf.^e lüerffen, nit crinelen, 30
tvem bu gutt tl)uift für einem anbern.
|)ie mod^ftu fagen: '@l), h)o mollen benn bie geiftlicf;en bleljben, bfaffen,
mnnc^ unb nonnen ? Sinb bie bod) feinem menfd)en nub, unb t()un nnr el)ttct
etjgen locrd:'. '^nttnort id): äl^a§ fragiftu nad) Pfaffen unb mund)en^ .S^at
1 ocrnjcgeft V mcfjren 151 mertol)! D :j fufjftoffcn I ö \)'dx'm F f)erven IT
^eren 1 trugeft I) fi fjielteft D )p\aUtx V, lieffcft D tag lU iatictjt F 7 initt D
\hü\d)e J> 8 9(un 151 9 ifobc and) aä)t 151 10 ba§ bu 1 bütffeftu 1) 11 ficffcn D
bot D öor 1) tcüflen 1) ruh) 1) 14 felfier D 15 felbcr 1) H; ficren D
18 bet fetbigcn AHEFII getieft D jü fe^en F 19 boöon B 10 abgerljffen 151 obgc--
tificn 1)F 23 genug B 25 ^iriibct I iftä AHK 2ß ^orc F 28 er (ivenbe l)
21) benn fcljnbcn B :30 rap6ufic B raptnifc I :]1 oor 1) .",2 mocf)ft bu 1) getfUic^ BI
3:5 feine A feinen 151 34 fragftu 151 norf) .\
(fbangetium lion ben 3ef)n 3(usfä|igcn. 1521. 367
b{(^ boc^ C5'^nftu§ nit ^^faffeu iiiib "öJluncfjeii , fjonbern t}f)m fcI6 ^cificn narf)
folgen. 2t)iin fte \)i)x luertf nit nacf) norgefaöter ineiniuig, baz- cinf^ bem
anbern btcnc unb am gtoluben l)onge, barffftu nit |ti)eiffcln, fte finb tüibbcr
6f)riftum nnb c6cn bie törichten iuncffratoen mit ben (eren finftern lampen.
5 (^i: tüirt um6 t)t)rcn lüißcn fe^n anber ß^riftnö tomen. Soöon i\at B. 5|}etniy
öorfunbigt ij. 5pet. ij. '6» Irerben folfc^e mc^fter unter mä) fe^n, bie )t)etbenn-'-iU'tv.2,i.
Quff bringen öorbcrblic^e fecten', hal" ift, geiftlic^ orbcn nnb ftenbc, barinnen
bie feelen nur öorbampt Serben. Unb S. 5^^auluö ij. X^effa. ij. 'bk \vc\)i fie -'• ^iicfi- 2.
bie lieBe ber lt>art)el)t nit t)a6en angenommen, tüirt t)^n gott ^u fugen !reff=
10 tigen t)rt^um, auff ha5 fie gleluben an bk (ugen, bie ba nit Inotten gfeubcn
ber lüorfjeit, f^onbern bortoiUigeten ber unrcc^ticfel)t\ ^^n biffen mortten
finb bie geiftlic^en orben unb ftenbe Dorfunbigt, loac^ fie fein, unb ttio fie f)cr
tomen. [Tenn fie geben für etttra^ f^onberS |u fein für anbern ftenben i)m
c^riftlic^en leben, unnb finb loeitter baOon, benn fet}n anber ftanbe, bac^ fie
1-. meljr beburffen, mie man fie tjn cfjriftlic^em lucfjen bringe, benn fein (eutt
auff erben. S^er 6^elict)e ftanb unb ubirteit ift fetjn georbnet, benn ba ift
h)cl)b unb finb unb untertfian, bie ba üben unb urfad) geben ber liebe unb
gleijdj t'.irnngen, ba^j bu bir felber nit muft leben unb lüircfcn, fonbcrn muft
e^ttet frembb toertf tf)un, anbern ^u gute: U^enu bu nur ben glatrben erfennift
20 unnb bit^ red^t brct)n fc^icfift, f^o fiaftu ba fel]u el)gcn loertf unb }]o öiel tsu
fdjaffen, ba^^' bu ber etjgen luercf tüol muft üorgefjen. Xenn bai? bu faftift,
erbeljttift, iffift, trincfift, fcf)(effift, e^n it)et)b nt)mpft, furtiUc^ aüe§, tüa» bu
^ur k\)bt- unb gutt§ nobturfft t^uift, ift aUiC' ba()l]n gerid)t, ba>^ bu l)ic leben
mugift unnb ben let)b crbalten, aber barumb erl)alten, bac^ bu nur anbern
25 bleuen mugift. 5if)c, baö ift el)gentlid) el)u (^'Ijriftcn leben. Xarumb fpridjt
©. ^^aulu§ Öala. ö. '^Ijr feib nid)t-3 fdjulbig, benn bav i^r eui^ unternanber ISJn/^lafs.
liebt unb l)nu ber liebe etjner bem anbern bleuet", darauf', magftu erfeunen,
tnic iljt alle lüelt öol geiftlid)er ftenb (bav ift l)cli gruben unnb morb gruben)
ift, aber (.^^riftlic^ leben fennet niemant met}r, fdjiuetjg benn, ba^ man be?
30 et)n erempel finben folt. Xa§ ift alle§ be-? Stapft;; unb fepniC' norfluc^ten
gefeljy fdjult, bm uui5 gottie ^orn Im eignem meijfter geben t)at, inie 3. ^^etru^
unnb ^Paulus öorfunbigt l)abenn. Xa» fc^ gnug Pou bem erften fturf bei-
Guangelii gefugt, nu tüollen luir baö anber tepl fel)en.
Unnb ift gefd)el}en: ba fie finb gangen, finb fie ret)u morbcn. suc. i7,n.
sr. ^-Bif3l)er l)aben mir geleruet, mie ber glaub trircft, lüoy fein natur ift,
loo er l)erfome, tdah fein onfang fet), h)o» er bringe, unb ftiie genehm er für
1 fjonbcr B 2 be anbern AI ben anbern IJ 4 tortd^tcn 1 8 ^auet \> roel)(c 151
10 gtaiiBen l'.I „an" fc^lt in F tugen I cjtauben 151 11 iingeret^ttcfait DK 1") mtf)r 1!
cf)rij't(ic^en 15 Icut I 17 finb untert^on 151 l)e6cn D 2(i borljn F 22 erbeljtcft I
or6oUeft DF ic^tofieft I-" 2:5 ttjucft 1 24 mugift I 2:. mugift 1 el)gcntlirf)en 151
aigenlit^ IJ 20 feinb 1> unbcr ninanber 1>F 27 mogiftu A :iO fct)nc§ I :!4 e§ ift 1)
otj ongcne^m Hl genemc D oov 1)
368 Cföangclium öon bcn ,^cf)n ^disfä^igcit. 1521.
gott fei): bn§ i[t noc^ alle§ fom an()e6cn cinf] (J^rtftlid^cn tnef^enS gefugt.
Dhi i[t§ nit gnug nnl)cBcn, f^onbcrn im ne()mcn unb beftenbig bleiben. 2)enn
a>üitti).L>4,i:t.(i;^n[tu§ fagt 5J^at. jj;iüi. 'äBcr ha beftenbig bleibt bifä anfg enbc, bcr tnivt
yiic. 9, C2. feüg'. 3tem 'Iner fein I)anb an bcn pffiig legt unnb fif)et Jnibber l)l]nber fid),
ber ift titt eben bem rel)dj gottiS'. ^^orumb lerct nu bif,] anber teljl Don bem •'•
tat nef)men nnnb üültomen bey glatobcns. 63 ift gat el)n gartt unlet)bli(^
bing nmb ben glolüben obbev Ijnöorfidjt be§ f)ert3en§ tut got unb mag gor
(eid)t üorfef)ret mcrben, boy e§ anfat)e Im Ijoppcln unb tuancfen, Wo cö nit
faft geübt unnb gemonet ift. ?lud) f,]o f)att eö unt.cf)(idj anftofj unb fcrlicfeit
oon ben funben, öon ber natur, öon ber nornunfft unb eigen buncfel, bon lo
ben menfc^en (eren, öon ben erempctn ber f)ei(igen, üon ben teuffein, furljlirf)
l)inben unnb fornen unnb nuff alten feitten luirt cy on unteiiaf] angefod^tcn,
ba§ cy lagen unnb Inanden obber auff bk tüertf fallenn fott. 2)oy tüoll
''iad).\'i''^- ^^^*^'"-' W- "^'^^" ficrec^t mirt tumme fetig\ Unnb ber bropfiet ^at^ji^^'i^i?'
öorgleidjt ben geredjtcn einem branb, ber auf^ bem femr errebtet luirt, ba§ i^-
9imoö :i, 12. er nit gar borpreune, unb ber prop^et ^^(mo§ einem ortippen öom fdjaff, ba^:?
ber f)irt auf^ bey luolffy rad)en eriagt. B]o feinblid) reiffen fic^ bie anfecf)=
tung nmb el)nn foId;iy gtembigs; f)cr|. 3)at)er aud) B. ^Hindty fagt \}U ben
i.(>-üv.io,i2.6or{nt()ernn: 'äßer ba fte()t, ber fe^e, boy er nit faEe". Unb leret an aUtn
ortten, Inie mir mit forgcn unb furdjt Inanbeln foEen, bey glalnben? if)e Inol 20
2.(ünM,7.mar nehmen, benn, mie er fagt, toir tragen fold^cn fdjali l)nn ijrbenifdjcm ge=
fef3, ha^ gar leicht |u Brod^en Inirt, Ino itnf,] nit got er()elt. S)arumb muffen
tüir nit fid)er fein, f]onbern tjun gottiy furd)t ftcl)cu unb bitten mit .Spieremia,
hah er unf,] ben glamben bebutte unb (af,^ nit fomen ba^pn, ba^^ tüir an pl)m
tmgen unb für pf)m erfd^recten. %ud) hjepf^et bitj ßnangelium gnugfam bif^e sr.
fal)r mit epuem fd^rectlid^en ei'empet, bay unter bif3en tjef)en glelübigen ouf3=
fetjigen nenne abfallen unnb nur einer anf^ enbc befielt unb bkiht. Unb
get)et l)ie |u mie mit cpnem fdjonen bamm, ber imller bluett ftct)t, ba^ mann
meinet, er tüerb bie frud^t nitt aEe ertragen, ober barnac^ burd) ungelnitter
alf]o öiel Bluet bortirbt, frudjt abefelt, iDormftic^tig Inirbt, ba^ fanm baS ■"■1
!l'iic. 8, 6. 7. |el)enbe tcpl rcpff mirt. ^^llfo finb pl)r biet, bie ba§ Inort auff netjmcn unb
faf)en an im glelüben. -^.(ber, luie ber t)crr fagt, e§ ift ftepnid) ader, unb i)abm
nit fafft gnug, obber ftel)n unter ben boruen unb bifteln, bay ift, burd) an=
2 ift BI 3 bo JU Ocftcnbigt 15 an ba§ cnb F 'j Satem6 B 7 tjetljcn l'l
8 jo^lcn D jaöclcn F 9 geübt I iinaatic^ F geferligfoit F 10 üornufft B 11 bem
crcmcptn B touffeln B 12 nn unterlaij BI 14 faum ('DFG 16 ortepte 1) oleljbct F
unb ert. 2tu§9. oricppcn II 18 foüid^S D gteutiigeä B 19 gotint^ietn I) ftcf)ct lil
20 forcf)t BI frud§t F loanbeten ü 21 t)vbifc^em F 22 jitt bxoäjin CD 23 betten BI
^evcmia D 24 be^üttc 1 am gtaitfien 3agen D 25 genugfam B 26 fc^rccftic^c A \ä)xtä=
Uc^em BI cvic^veiJlicticn D evicfjv&rfüdjen F 27 aufß 1} an ba§ D 28 fi^inicn I btübt D
blüet I 29 früc^t I :J(» bliit D blüet I abfett BI rtovmftid^ig DFI tüovmftid)Iig F
31 leittig tt)irt D ,icl)ttig miivtt 1" 33 fnft gnug 151 ftr)eu 1! ftain D ftcl)cn 1 anfetl)tung B
©öongelium Hon ben 3e^tt 2Iu§fä^igen. 1521. 369
fec^tung unb rel)^ung fallen fic abe itiib 6lct)kn nit bcftenbig. S^enn f^o
Balb e§ t)f)n u6el ge^t, obber got fie angretjfft, üorgeffen |ie fcljncv gutte, fe^en
nur anff fet)nen Ijorn, baOon gcl)t bcnn bev glaube unter, unb Bleibt elin
^appelcnb unb Dorl^agt, erfc^recl't geltiifjen, hai^ für gott fleucht, fdjtoel)g bcnn,
5 ha^ e§ t)t)m foltt entgegen lauffen, tüie e» tjm anfang ttiett.
■2tlf30 fel)en iDir l^te, ha bie ant3iet,tgen f)atten angefangen tjn gletoben
unb fic^ gut§ tiorfe()en t.n 6l)nfto, treljbt er t)t)rn g(alnbeu tnetjtter unb Dor-
fuc^t l)f)n, mac^t fie nitt ^ufe^enS gefunb, f3onbern fagt l)t)n et)n iDortt, fie
f ollen ]iä) ben prieftern |et)gen. 2."Bo l)ie nitt glatobe Inere getrieften l)nn t)^enen,
10 f3o ^et bie öornunfft unb natur buntfei olfjo gefagt unnb balb gemurret:
'äi>a'3 ift boy ? inir l)abenn unf^ groffer gutte Im i)t)m üorfetjen unb l)er^,lid)
an l}t)n gletobt, er iüurb un§ ^elffen, aber nu ruret er unf,] nit an, toie er
pflegt unb tf)an l)at ben anbern, f^onbern fil}et unf] nur an unb gel)t baniit
für über ba^lju, er Dorac^t t>illei(^t unf], ba^iu fagt er Inibber abc nocfj tni,
1^' ob er unf3 h)olle rel)nigen obber nitt, fjonbern left un§ ^m |lnet)ffel fangen
unb fpric^t nit ntel)r, bcnn Inir follen un§ ben prieftern jjetigen? W^aC" f ollen
ton unf', t)^n |el)gen? fie loiffen Ijubor tuoü, bo§ tnir auf^fe^ig finb\ Si^e,
alfjo tt)urbe bie natur ^ornig unb leunifi^ auff ^^n, ba§ er nit f^o balb t^ut,
Wav fie Inolt, unb fagt t)i)x nit gctpif^lid) ^u, iüa§ er tl)un tnollt. ^^Iber l)ie
20 ift glotübe, ber ftertft fid; unnb nt)mpt nur nic'^r |u burrf) foldj öorfurfjen,
achtet nit, tuie ungnebig obber ungetoif] bie gepcrbe unb Inortt 6{)rifti lautten,
f^onbern Ijafften feft an fel}ner gutte, laffen fid) nit abefc^reden. Unnb fur=
tnar, eö ift etjn groffer reicljcr glatnbe l)nn t)^n getrieften, ba§ fie auff folci^§
tüort finb fret) ^in gangen, benn tno fie |,tt)et)ffelt fetten, meren fie getnifjlid)
2ü nitt gongen, unnb ift boc^ !e^n flare Ijufagunge ha. Unb ba§ ift aud^ bie
tx)et)f3e, bie got brancl)t l)nn unS aKen, ben glauben |u fterden unnb probirn,
ba§ er alfjo mit nn§ feret, baS Inir nit tniffen, toie erf] mit uns madjenn tnill,
tüil(^5 er nur barumb tl)utt, ba§ ber menfc^ foll fic^ felb \)f)m befell)n unnb
ergeben auff fel^ne bloffe gutte, nit Ijtneiff ein , er tncrbe ba3 geben, ha^j tnir
no begercn, obber ein beffer-l Sllf^o l)aben bif^e anf^feljige and) gebadjt: '^löolan,
tüir ge^en ba^t)n, tuie er unf^ gepeutt, unnb tnie trol er uuy nit fagt, ob er
uns tnotle ret)nigcn ober nit, foE un§ baffclbe bod) nit betnegen, hai- W'w
tücniger öon t)l)m l}alten benn t?orl)t)n. ^a, mir tnoUen nu beftc mel)r unb
ftcrder öon t)m l)olten unb be§ frolid^ tnartten, ha^, fo er unfj nit tritt rein
3-. machen, f30 tnirt erf3 bod) beffer mad)en, benn hah tnir rein meren, motten
fet)n gutte barumb nit faren laffen'. 6it)e, ha^i ift ein red}t Iju nel)men i)m
glatnben. ^oiäyi öorfuc^en tnerct, tneljl tnir leben, brumb muf3 hai ^u nef)men
2 angrcliffe B S gtahjti I 4 jäteten F •". entegcgcu ß ö aufj^igen 15
glau6en lU 7 tnt)U BI ij^r B t)^ren I 9 2Ba H 11 guttfiat F 12 Qlatoht B
glaubt 1 nun 1 hjie jctjn getuonliait ift F 15 (ajjt F 18 leimifc^ CDEFaH 21 ;tn--
genebig BI 22 (jafftcten D abi'cfjreJen Bl nd cvi^tcdEen F 30 tjoffcr§ H 32 tDOÜ BI
34 fvotic^ I 37 üerfuifien BI
Sut^exS Sßette. VIII. 24
370 ©tiangeliitm Hon bcn ,^e()ti 5luöfä^igen. 1521.
and) fo lange lüeren, beim Wo n iinf,] ein mal öotfuc^t t)n einem ftutf, ha=
tonnen er unf^ ungclüif,] madjt, \ük cx)^ mitt unf^ machen tt)ü, 130 nimpt
er barnac^ l)mer ein anberS, unb l^mcr für unb für nnf3er gfanBen nnb tralren
groffertt, I30 Jüir anberö nur feft bleljBcn l)angcn burd) nnb burcfj. 3i{)e,
i.^ijetr. i>,2. ba§ toefjen nennet S. 5petru§ lüQc^ljen ^n ö;i)ri|to, ha er fagt i. 5pet. ij. 'loie r.
bie l}t3t gepornc finble fotit l)f)r bic üornunfftige nnöorfelfc^te ntild^ fnc^enn,
.'.^jftv.s, 18. baS l^^r ha bur(^ lüac^j^ct, bi)] l)l)r feiig lüerbet\ :;>tem ij. $Pet. ulti. 'SinK^fjet
in ber gnabe unb erfentnif^ 2^efu 6f)rifti'. Unb 'S. ^pauluy an allen ortern
Begerbt, ha^ lx)ir tut nel)men, bleiben, üol unb reljcf) lijerben ijn ber erfentnifj
gottiö unb ^efu ß^rifti. 2)a§ ift nit anberS, bcnu auff bif^e l^eljfjc ftaril 10
lüerben l)m glauben, tuenn got feljue guttc norpirget unb fiel; fteEet, tnie ^ic
(£§riftu§ gegen bcn au§feljigen fiel; ftellet, ha5 iDir nit lüiffen, lt)ie tüir mit
.f-fM-. ii,i.t)^tn brau fel)n, benn ber glalüb foU fel)n 'l^lrgumentum non apparentium',
el^n angeben obbcr begriff ber bing, bie üorporgen finb unb nit empfunben
tücrben. is
Xarumb fi^e l)ie ^u: Inenn gott fii;et)net am ferniften fel)n, f,]o ift er
am neljiften. ©ilj mort (5l)rifti lauttet, ha^:^ man nit miffcn mag, tra^ er
tliun tnill, unb fagt nii^tö ahi noc^ ^u, baS bie aufjfeijigen, bie juDor ftd^
gemif^lid) feiner gute aller bing Uorfeljen l)attcn, mocl)ten fiel) brau geftoffen
baben unb l)un jtueQffell gefallen fct)n iinb gar üiel et)nen anbern Uorftanb 20
brauf^ empfa^en, benn (Sl)riftuy mel)net. 6l)riftu§ rebet e§ oufj fjo ubirfluf^
figer gutte, ha^5 er metjnet, eö fe^ nitt nobt l)l)n Iju fagen, fie I)aben fd)on
erlangt, tnaS fie iroUen. 5iu aber hk mel)nung l)l)n nit offenbar lüar, modj=
tenn fie benden, er toerc gar biet anberer meiunnge unb ferner Oon l)t)n, benn
^ut)or. 5tlf,30 finb alle feiner ubirfd)Uiendlid)er gutte tnerd unb tüort , bog 2.-,
unf,', bundt, er fct) Imöor gutiger unb gnebiger gcloef^en, benn ber nad), ba er
angefangen mitt unf] ,]u tt)uu. '.Hlf^o gcfd;adj bem Hold Don ^f^-'öcl i)nn ber
tonften auä), bay fie meljueten, got ^et fie nit auf] ög^pten füret, ben fie
bod) l)nn (^gt)pten anrieffen unb erfanten, hai er t)l)n l)erauf] f)elffcn lüolt.
«gl. i.eor. ^Iber ec^ gefdjidjt alleci barumb, ba§ loir nit l)m tpeidjen anfang unb mild;= :to
glatüben bleiben, f^onbern toad)f,',cn unb l)mer Im nel)men, bifj haS^ tnir aud)
ben ftarden Uiel}n trinden mugen unb alf30 trundon luerben unnb OoE geljftiy,
boy tnir nit allein gutt, ctjre unb freunb, f^onbern and) ben tobt unb bie
l)ette Oorac^ten unb ubirhjinben. 3)arumb gefdjidjt ben traVolof^en unb un=
gleubigen glcid) mie ben uufcligen funbgrubern, bie uiit groffer ImOorfid^t s^
anfal)eu Iju fudjeu unb graben Oiel, aber menu fie fdjier auff ben fdjatj tomen
1 tBcvc r. ncviitrijt 1 2 QctBljf, F :'. fiiv \}n fuv B 4 tvix\] ]'> ()mc\m, iinb
inxä) unb burc^ I) ]:'. appnx-cntum \i 14 cntpfiinbcn 151 Kl Ijietju A ferftcn F
isnifjtöl} 21 „1,50" fcl)(t in I) 23 offinbnv 1 24 meiniing JU fevrev F 20 aüev F
n6cvi(^ti)cncftirf)cv P.I ßuttc, mcvcf AlU 2s imiftcn I meljnten J5I fl)vet ß flefüret DF
29 nnriefften l'.l nnrufftcn F hjolt q6cv F. :!l ije niccv F il2 mitgen I 3:3 frcünbc D
34 ufievuiinbcn 15 3.') funb9rit6evn 1
göflttgelium öon ben je^n 9(uSfä^igcn. 1521. 371
[tnb, baö noc^ iimB ein fleimf,] ^u t^un iuere, (äffen fic a6c, fcf)en an, \mc
öiel fte bifs^cr nmBfonft gcerBeljt, nnnb bencfcn, ci? fd) nic^ty fur()Qnben. 5,^0
!utnpt benn ein onber, ber fe^n luirbig ift, ber nocf) nie angefangen ^at,
f(S^(ec^t breijn unb finbet, VoaS t)'()ener t)l)m fnrgcfnc^t nnnb ergraben t)att.
5 311)30 ifty mit ber gotti§ gnaben anc^: loer anfel)et Im giainben nnnb tüill
nitt Ijmer |n neljmen nnnb inadjfjen, bem tnirt fie genommen nnnb etjnem
onbern geBen, ber ha mit anfet)et. SBil ber felB andj nitt fort faren, tnirtt fie
\)i)m and) genommen nnnb cl)nem nnbern geben, e^^ mitl nnr geglambt fei)n.
Unb al:^ie reben unfger ^oljen fc^ulen gar Blinb, toll, gifftig bing öom gtanBen,
10 ha fie leren, e§ fet) gnug Inir felic!et)t ber anfang be§ glatobenS nnnb nnr etjn
Keiner grab obber ftnii bafon.
Unnb ift gefc^e^en: ha fie giengen, finb fic rel)n n^orben. suc.v,u.
S)a§ ift alfo öiel gefagt : ©§ ift nnmnglid§, ha^ ber gtah)Be fet)len foHt,
f^onbern es mufj gefc^el)en, tnie er gleh)6et. ^enn f)ettcn btjf^e auf3fe^igen
ir. nitt gletnbt unb Jreren nit Beftenbig Blieben, f30 It^eren fie frel)lic^ nit gongen.
3)arumB nit umB l;)l)r0 geljcnf] toillen, fonbern nmB be§ glaloBcnS h:)itlen
finb fie ret)n toorben, umB toilc^S tnillcn fie ancfj finb gangen. 3Da§ fag irf;
barumb, ha^ nitt ethja eljn Blinber metjfter nBir bif3en tcj:t fomme, ber fet)n
angen t)nn ha^ Jnertf ftec!e nnnb fel)e nit an ben glalnBen, geBe barnai^ für,
20 bie mcrc! mad;en nn^ angcnel)m nnnb feiig, bie Inel)! bif^e anf,]fe|igen finb
gangen unnb alfjo geretjnigt toorben. äßild^em t)rt§nm |u Begegen ift, boS
man bif^er auf3fefeigcn glatrBen rcc^t nnfc^e, f3o finbt fid)§, ha?^ nitt ha?^ h3erd
bif3iy gnngö l)a6e bie rcl^nigung crtnorBcn, fonbern ber glambe. %nä) fo Be=
gegnet ber :^err bem felBigen t^rt^um bamit, ha^ er fie reiniget, el)e fie hav
2r. toerd lioUnBradjten , benn er l)ief3 fie nitt ottet)n gef)cn, f3onbern firf} nncf)
erljeijgcn ben prieftern. Ten finb fic t)[)c reljn tüorbcn, ct)e fie ijn ben prieftern
fommcn finb, unb el)e fie ha^ Wxä öoHnBrocljt l)aBen. äßeren fie aller erft
ret)n Inorben, nad) bem fie fomcn unb ba§ opffer Brad^ten, f)ctten bie prieftcr
el)nen fd)el)n fnr |ulnenben gefjaBt, hav fie burd^s opffer nnnb tnerd ioeren
?,(> re^n morben, tt)ic fie boc^ t^etten unnb öorfurten bie arm leutt. 5lud) 130
ift nu öiel mall gefagt, ha§ titoet)erlet) tuerd finb, ettlid) für unnb on ben
gtamBen, ettüd) auf3 unnb nad; bem glatnbcn. Senn f30 trcnig alf3 bie natur
Quf^er bem glamben mag muffig unb lüerdlof3 feljn, fo öiel Weniger mag ber
glauBc auä) muffig fein. Unb tt)ie bie naturlidjcn tnerd" nit machen noc^ ^n=
3.'. oor tomen ber natur, f3onbernn bie natur muf] tmtior fetjn unnb bie Incrd
auf] l)l)r unnb öon l)f)r mad)en: alf30 audj bie glahjBigen tnerd mad)en nit
1 ab DF :] fom^Jt lU "j onfo^ct DF r, ^e mect F 7 ba nit anfa^ct F
s fttaufit D gegtalüfcet I 10 genug 151 icUgfcljt I 1:] feien DF 14 ginntet R glawbt I
lö (((antjt r. gtatBtit I 17 fac^ IJI 18 ii6ev I 2;! bt6c§ I? bijcs I bcgcnct 15 kgcflcnet 1
24 f)etrc 151 ef)v fic ba§ Bl 20 ooüfirac^tcn 1) tio(6vacf)ten F 28 famen D H'» üerfnvtcn 1
armen DFI :J:5 aufe bem glauben 1-) :i:5 micffig 1) .•54 micffig D :]ü glettjOigcn BI
24*
372 Göangctium Don ben 3C^n 9Iu5fä^igcii. 1521.
ben glatrben, f3onbern ftc folgen unnb loexben öom glatü6en gemacht. S)animB
muffen t)^c tvzxd ha ]cX)x\, aber fie öorbienen nod) fcligen nit, fjonbern alle
feücfel)t nnb öorbicnft muf,^ Ijubor bn feljn t)m glatnBcn. Snl)ei- iompi§ anä),
baö be? glatt) 6cnn tüertf fret) nnnb nitt crlef,]en trercf finb. Senn bif]c auf^^
fe^igen ftnnben alf.jo frei), ha^, \vo fie CUjriftnö l)ett l)el}ffen et)n anberö t^nn, r.
lietten fie e» auc^ t()an. Unnb tüo man fie f)ett gefragt, 06 fie borumB f)t)n
giengen, ba§ fie tüoEten rel)n tüerben, fetten fie net)n gcfagt, inild^y bod) fet)n
muft, inenn nmb be» Irercfs toiüen bie rcljnigung gefrfje()en inere. @lel)rfj aly
tüenn bn bie h)ertfi)el)ligen frogift, 06 fie barumb njirtfen, ba§ fie feltg h)er=
ben, fprerfjen fie ^a, nnnb on bie Inerr! mocfjten fie nitt feiig tnerben. 9Uier 10
bif^e anf^fetiigcn tncrben nitt f.p fagen, f3onbernn fie ()offen, er Inerb fie rel)n
marfjen auf,] (autter guttc, unangefcf)en bifje? gange» tuertf, toildjsi fie nur
t)f)m ^u tniüen tt)un, bay er bem gcfe^ gnug tl)ue, tt)ic tnotl on nobt. !l!enn
e^j mocf}ten alle auf,]fel3igcn and) alf^o ()t)n ge()en tju ben priefternn unnb Umr^
bcnn bennod) barumb nitt rel)n, liiilc^§ bod^ felju muft, tno ha^j h)cr(J nobt 15
nnb nu^ toere tu ^er reljnignng. &lc\)d) tüie bie tt)er(II)et)Iigen arf)ten, ba»
tuer bo tuirdt, ber tnerb fctig, alf.^o muft eö ancf) f)ie fcl)n: mer bo gef)t, ber
tüirtt rel)n. Diu aüer, inie bie ret)nigung (autter um6§ gtattjben» toitten ge=
iä)iä)i, alfjo auc^ bie felicfct)tt (autter nmb bc§ gtalnBen tniUen fomet. ®oc^
tüie bie auf3fel3igcn nitt nmb l)()rcr tr)i((en, f^onbern um'b ber priefter tüilten 20
muffen ge()en, ha^3 ben felben and) gnug gefd)e()c, tnie Inoti fie e-^ nit fd)u(big
tuaren: a(f3o atte g(otiibigen muffen tnirden nit umb ^^ren tuittcn, f3onbcrn
nmb ber anbcrn tniKen, baS fie ben fe(ben btencn, tnie tnot fie l)f)n nic^tö
fc^utbig fein, fonbern frei) tuol t()un, tnie unf^ (5l)riftuv tt)an ()att, baoon
broben gefagt ift gnugfam t)m erften te^(. 2.1
auc. 17,15. Öiner aber unter l)l)n, ba er fa(), ba§ er tnar rel)n tnorben,
ift lüibberumb gangen, ()att mit groffer ftl)mm gott er=
()aben nnnb fie( auff fctjn angefirf)t t;u fet)ncn fnffcn
unnb bancft t)()m.
Xi^ tt)ibbcr!umen muf^ gefd)e()cn fcl)n, rxad) bem er fid) ben prieftcrn .-.o
^at er3et)gt mit ben anbern. Unnb ber (^nangctift fc^lüeigt, tnie fie ^u ben
pricftern tomen finb, nnb tiia>5 ba gefc()e()en fei). 3(ber auf,] hei- einigen triibber=
!omen nnb banctparfeit gibt er l^uöorftc()en, tnie e§ ergangen fei). (Jr ift on
oKen jbtrieiffc( gar ungernn aUeine tnibberfomen, benn bie tr)el)( er anfg fjo
gantiem ()ert}en (5()rifto bandt nnnb ()ont ift, (cft fi(^y nitt anber? bendcn, :!;.
benn tnie er njirtt Bei) hcn anbern ange()a(ten, Pormanct, getrieben, gebeten
2 mteffcn D jre Wcrdt D ücrbiencu 1 3 ücrbicnft J ha§ mu]^ 1) ^a i)tx fo
iwmpt c§ 1) 4 glaulJeTtS D ß tf)on F 12 glitte I imb angcje^en 1> i:! gefegt H
l.". bannot^t l) 18 umt Dl" 20 jvcntiuiücn I" 21 müften I) 22 miej^fen D
2.J bar oben D 28 fieffcn \) •Jo mibbcrtomcn 1 :]:'. 3uDerftef)en I -'30 ()ex-tjem 15
kfet F 30 Detmonct I
Güangeüum Don beu 3cl)n 9(u->iä§i9en. 15'21. 373
unb ficf) Quff5 cuf5cr[t bcmul)ct ^aben, hivi fic mit t)f]m gtengcn imnb foldjc
groffe luoÜhat crtcnnetcn, totxt l)l)m aucfj toe^ tfjaii IjQÖcn, ba§ er fie nitt
^at mugen bcmcgen, linrt mit tüetjneit unnb unmut üon 1)1)11 gangcnn iel)n.
©otc^^i allcc' unnb be^ gtel)c^en ^mingt unf] ^u bemfen bie lieBe, bie er l)atte
5 ^u ß^rifto, bie (e[t nichts unDorfuc^t, furcht niemaiibt, fitict aud) niemanbt
an, ha5 fie nur 6I)riftum tüirbiglic^ e()re unnb lobe, äöac^ mag benn l)ie
für ein toetter fomen fein, boö bifje neune fo ftarc! f)att üon bifjem el)nigen
gefjonbert, fintemal lüir gef)ort f)aBen, bog fie alle fampt f]o ein fel)n an=
l)eben unb luüiel)men l)m glaluben 6t)rifti t)atteu^ S^on l)l)n fclber mcrben
lu fie nit fo tne^t abgefoUen fein, e§ mufj tj^emanb ben glatoben t)nn t)§n ^uöor
umbgeftoffcn f)oben, ba§ fie bie el)re, bie fie bii]i)n (5()rifto fo frei) unb reb=
lief) gaben, nu oon t)f)m inenben unnb beramben, unnb bk freuntfd)afft l)nn
fet)nbfcf)afft oorferen. (i» mufj au(^ nit cl)n fc^lec^ter o'bfalC fein, ber fiel) fo
l)art iDeret unnb luibberftrebt bl)f5em ei)nigen unnb alle iel)nem nonnanen unnb
15 bitten. 5il)e, hai l)aben hk priefter tl)an, bie funbten nit leiben, baz^ bk cl)re
hjurb 6t)rifto geben. 2)Qrumb tcerben fie gar etjn ftarcEe prebigt tüibber il)n
t^an l)aben, bai fie folc^en glamben bortilgcten. 3i^a>5 mugen fic aber gefagt
l)aben Im i)l)nen ^ 2ie tüc\)i fic tüibber (5t)riftum unnb ben gtalüBcn l)abcn
gcftritten, iftv gut Im bencfcn, tüa§ fic gefagt unb t()an l)abcn. 5lemlic^ ba»
20 lüibberfpiel be-:? glalubeuÄ, ba§ ift: Sic l)abcn ben armen leutten für geblcmct,
tüie fic nitt folten glelnben, ba^ (E^riftug fic gcret)nigt l)ctte, f^onbern fottcn
gott banden, ber f)ctt i)l)r opffer unb ber pricftcr gcpctt angcfet)en unb fie cr=
^oret unb barumb gcrctiniget. Vorüber ^aben fie t)^r ^er| mit jtüccn ftardcn
ftoffcn umbmorffen. 3"^" crftcn, ba^^ aufjfa^ rcpnigcn fcp unmuglicf) ber
23 ßrcatur unnb allel)n gottic^ lücrc! gctuif^lid), barumb muge c^ 6t)rifto l)nii
fernen iücg |u gcci)gcnt lüerben, benn fie fa^en ein menfd^cn unnb nitt für
gott achteten, barumb fie fid) f)utcn folten, biv:^ fic l)af] got nit Icftcrtcn unnb
ein (Sreatur iju gott machten. C Inilc^ ein f)ubfd)cr id)ci)n unb mcri)tigcr
ftofj ift ba^ getücf^cn, mie el)n grof^ glatube muf^ ba fei)n, ber bo ftel)cn fott,
3u hjenn man t)^m got fclber, gottic^ el)re unb gotti§ tnerd entgegen fteüet unb
ba mit brcluet, ba§ er gott nitt öorlcugne. äßild) l)crt? mci)nct nit, ba^2 e^
l)ie auff5 aller bcfte t[)ue, ba^ c§ folc^cr anfec^tung folge?
Xer anbcr ftof], boS fie IVcofcö gefet. l)aben furtjogen, bari)nii gepottcn
luart, man folte bie pricftcr f)orcn Bei) bem tob, lüaö fic nad) bcm gefeit ur-
35 testeten. Xeute. röij. S)ie tncl)( benn t)ie bie pricftcr urtcilctcn, bie rel)nigung s.OTui.n, i
luere bon got, nit bon 6f)rifto gcfd)ct)en, l)abcn fic l)l)r geUnffen getncltic^lid)
gefangen unb ben glambcn Iju putber borftorct l)nn ben nclnncn, benn luibbcr
1 16cmu^ct I 2 t^on F 4 ^att 1) f)cttc I' ö laßt F fielet B S 8c=
fünbcrt F ©e^tcmot DEG BtjtmaU V 13 bcrfcrcn I U bl)i,5enn ß bifcn I ücr--
mancn I 17 ii)on F 19 ift BI jügcbedcii 1) t^on F 20 glatübcn I 24 ftoffcn I
umfcgeroorffen 1)F oufo^ B 26 gceljgct I 27 :^utcn I 29 groffct F -n txttoü D
:34 ^otcn I 30 gehjeltigtid^ Bl gcloaUigfüd) F 07 ucrftorct B oerftorct 1
374 Gnanflclium öoti iicn jct^n ^(uöjä^igeu. 1521.
ha^j gcfcli t()un ift aucfj tuibbcr gott t()uii, Xa fi^c, \mid) eljnn grclüUdje aiu
fcc^tung ift boy gclTJcf^cii, ba bcni gclüiffen toiit entgegen fte'Uet bei lelj^lid)
lumb ett)ig! tobt, gottiö unnb mcnfcfjen l^ovn, bic f)ot)ifteu unb groften funben
lui glei)cfj mit ben groffiftcn ftraffen. %t^Myi I)cr^ folt für foldjem fd)tcc!eit
iiit faücii ober l)l)e iiit gittern ^ f,]onberlid} fjo man ha^ gefel? gotti^^ ^u eljueni ;-
li)arl3el)d)eii bar beut. Damit finb bife iicuiic ba ()l)n gefaEeii unb I)ettcu e[)c
|e[)cn (if)riftu5 norleudet, ci)e fie got erlmruen unb ba« gefc^ ubirtretten tuolteu,
i]abm gebad)t, fie tf)un faft loolt brau. Sarnad) lüirt fid) aller erft eljn tnuft
geljeug erljebt fjaben ubir bifem eljuigen, bcr l)att aüelju füllen ftcl)en toibber
bic prieftcr, unnb alle fe^ne gefeiten fallen Hon ^!^m |u fernem tüibberteijl. lo
2)a lüerben fie aud) bleljfj furgeluanb l)aben, gcpeten unb gebretoet, baö er
gott l)l)e nit erluirnet, ben prieftern gleJubt, ha^i gefe^ Wo]x nit boradjtet, fid)
furfelje, ba» er nit tobtet lourb aly ein gottiy Icfterer. 2)a l)att bay arm
tiub muffen an narr obber unfinnig fein, ifty l)l)m fgo gut toorbeu, obber elju
fe^cr unb abtruniger. -S^citt reljnigung ubirfomen, aber er mufj brob tüagen 15
le^b unnb leben, gut unb el)r, freunb unb gefeiten, muf] ba|u l}f)n laffen ben
namen, ha^ fie frum finb, iuol tl)un unb gott el)ren, er muf^ eljn f^uuber
fein unnb got uneljren. Unnb bic lueljl er tDar el^n Samaritan, Ijaben fie
fein oiEeidjt befte lueniger geadjt unb gebadjt: 'Safj l)l}n fareu, er ift bod) cl)u
Samaritüu, el}n Uorloren menfc§, unb nit Don ^fraeF, obber Ijobeu fid) fel)n -m
erbarmt alfg einf^ tollen befeffcuen menfdjen. ©it)e, bao ift hk leljt unb
groffift anfedjtung bcy glaiubeuy: teer l)ie bleljbt, ber bletjbt lool etüig, bcun
ha ift ubirtüunben tob;^ unb l)elle furcht mit allem fdjreden, ba§ ^nn bif^cr
unb l)l]encr toelt ift. 5llf,]o muf^ ade ^eit ber gotlidje uame bay groffift übel
tl)un unb ber groffift fdjanb bedel felju burdj mif]praud) beö teuffelä unnb .-5
bofjer menfc^en. 2)enu bie luetjl fie iüiffen, ha^ man nid)tö 130 feljer furdjt
unnb el)rlid) l)elt, alö gottiy namen unb el)re, f^onberlid) bei) ben gnttl)eri3igcn
menfdjen, brumb uel)men fie eben ben felben unb füren l)()n auff l)l)r bing,
fott gott fel)n, tuay fie für geben, fo folget hmn bcr arm l)auffe, ber nit
anberf,3 lüel)uct, man fülle allifj baö furd)teu unb auffnct)men, bay mit gottiö 30
namen obber inortt furgeftcUct loirt. 2)arumb ift nobt ei)n groffer borftaub
l)nn folc^en anfcd)tungcn, ha§ man fid) nit t)rren laffe, oB mit gottiö namen
un)r bebrctnct merben. .*pabcn bod) aud) hk 5lbgotter gottis namen unnb el^re
l)()n ^u gemeffen.
-Jllf^o l)at ber Stapft aud^ all|el)t braud)t bey gotlid)en namenf^ |u oEer 35
funb unnb fd)anbe. Unnb folgen l)l)m ade feine iuuger unb falfd)en lerer,
1 fi^c, wie K y l)of)tftcn T gvoftcn I grojfiften I 4 folc^e X folcfjcii liVl
7 üorteudiict H öcvleucfnct I 9 Q^tnä I bifcit DF 11 fürflclucubt F 12 l)c gott F
ucra(f}tct i ]:'. tobtet I 14 miefien 1) ift r> 1") at^tiiuiiger I at)tviimigcr I)
19 üiUed^t B bcftcv F 20 bcvtoveu 1 ül crOavm B eiBavmet I 28 forest ÜF 2G I)ofer I
27 crad)er D 00 fol I ba mit Bl .31 bevftaubt 1 32 fuWjen B :j3 loürb
gebvetDet F 'Jtligotev I 35 aÜ.etjet;t B aÜc je^t I 36 jd^anb 1 jüngere I)
ßbangettum Hon bcn ^etjn ^(u^iä^igcit. 1521. 375
|uüor Mc Qci[t(icf)cn , bic ha furöcbcn, t)^r i:nd)viftlicf), unglcubigc ftcub itnb
Wcxd fclj gotticf) unb djriftiicf). vHbcr Oicl f)crttcr gc()ct hai^ lui, tocmi bcr
boije gcljft bac^ ödDiffcu engftct Ijii tob-ö iiobtcu inib |url)clt , luic gut t^oruig
fei) unb tootte tei)n nit. Stauen £ainb ^fal. üi. fagt: V5>ie( fagen mei)ncr ^;'. 3, 3.
5 fcelc, gott iüoEc l)fir iitt l)clffcu k.' Cbbcr iütc bic ^siiben im ß^rifto am
ßrcut fpracfjcn: 'l'afj [cljeri, ift er gottiö i^oti, er fjclff i)f)m uii, er lioffc uu!:Wattii.j7,42.
^nn got, (afj )e()cn, ob er t)f)n erlof^e', alf^ folteii fie fagen: '(Sy ift unmug-
Itd), baÄ er l)f)m l]clff, cc^ ift mitt tjf)Tn ganli liorlorcu", obbcr f]o gott fdb§
cl)ncn menfc^cn alfo lunfudjt imb lunlcft, ba>: er nit anbciy ijnn fcijnem ge=
v> luiffen fulet, benn ali5 t)o6 l)l}m gott entfaget unnb liuVUe fein ntjmmcr mel)r,
lüie £aDib fagt -^^fal. rrr. '^d) fprad) l)n meljner ent3udung : diu bin id) oon *. n. n.
bcljnen angcn fnrluorffen'. SBilc^i? and) -ilbratiam (^ene. rü. unnb ^^acobi. »toi. 15,2.
@cne. rrrij. borfnd)t ^aben. -öie letjbet ber glatob bie le^te nobt unb ift l)nni.9.'tüi.3-.',7ff.
ber fjcllc peijn. .^ie ift nobt feft galten unnb fid) nitt Ijrren laffen, ba-^ i)l)m
i". gott felber furbilbet Unrtt: ha^^ finb bie ftcrdiften C()riften unnb groften
get)fter. ^ais fag id) allifj barumb, bau tnir lernen feft am glalüben l)allten,
bcn iüir angefangen f)aben, nnnb ijmcr bleiben ijnn beut fclbcn gutten Uiat)n,
ber fid) aüif] gutten Im gott Oormeffc, unnb unf^ nitt babon laffen ftoffen
ober bringen, ec^ fei) nu'ufd), teuffei, funb, gefeti, gotti^ namc, and) gott felber,
i'o mild)'5 tüir bcftc bafj öormugcn, fo tüir nur barauff bleiben, ha^ bie ct)gent=
lic^ natur bei? glanbcnö fei), toie ^^^aulnS fagt, fnbftantia fpcranbarum, argu-i^fbi^ ili.
mcntnm non apparentium, non autcm fnbftantia fugicnbarum, nee argu=
mcntum Oifibilium. S)a§ ift, bcy glauben ort ift, bay er fid) oorlaf,5 ouff bie
gnttc gottiy unnb bilbe t)l)m nitt anbcrö für, benn be-j Im l)offcn unb be-
25 gcrcn fei). Xarumb lua^ ba anber bing, boa Im fliel)en nnnb fd)recflid) ift,
ha5 ift nitt be§ glatobcng furbilb, f^onbernn ber anfcd)tung unnb tiorfuc^ung.
2)enn gott f)att unfern glamben obbcr gutt gemiffcn obber tuiliorfid)t nitt auff
^orn, []onbern auff gnabe gebaioet. Xarumb and) alle fepne Ijnfagung lieb-
lich unnb gncbig finb, mibbcrumb fein bremcn fd)rertlic^ unnb bitter, mild)
3u man aud) glatobcu muf], aber baranff tan fid) bcr 6l)riftlid) glambe nitt
baWcn, ber muf^ el)ttel gutt bing l)()m fnrbilben. 3)ay anber, hac^ man ge-
rnif^ fei), baifctb gutt, hai ber glalube l)l)m für f)at , unnb barauff er fid)
oorlcft, mufg nit gefel)en nod) empfunben merben. Xarumb allif,^ ma§ er
fulet, e:5 tl)u mol ober mel)c, muf^ er luiffcn, baö cä nit ha^j fei), ba« er glamben
35 foÜ, f^onbern e§ ift bie anfed)tnng unb 0orfud)ung, unnb fid) alf^o bruber
fd)n)ingen unnb fpringcn, bie angcn unnb alle fl)nnc Iju tl)un, nur an bcm
2 fc^cn 1) ba ^u r. C'j baiu 1 3 166fc I iiottcn 1 4 h)olIc I 7 erlofc I
S üertoicii [ 0 ücrfutä^t I bcvlclt f 10 cmpfiiibct D grcifft H alfjo 1". otjo I qI)9c=
jaget F Wolle I i:^. Uerfuii^t I 15 gvoftcu 1 IS bermcüc 1 -*> beftcr 1"
üermugen 1 2:} üerlaö I 24 gutte 1 ntc^tä V benn ba^ D 20 crfd^vodfUdf) V
26 nic^t F. üerfiidjung I 27 nic^t H 28 genabe H feljnn B jet)n I 30 nic^t B
:j2 l)atte D -i-i üerleft I 04 empfinbct D So uei|u(f)ung I
376 Guanf^ettum üoii hat ^d)n 'Jfuöfa^igcn. 1521.
guten f)nngcn, bo» er tütbber [il}et iioc^ fulet, Btf^ baS btc nnfcdjtung t)ovge()e.
I.Süll, ly, 13. fölcijd; tüic öliaö tij. Ütegum i-ij:. fcljit angefic^t becft mitt feljnem manteU, ha
ber groffc tüinb unb erb6e6en unnb felür für ^I)m uBer gieng.
S')0 niel im bif3Cy oufjiclugcu [toi3 unb anfed)tung finb großer geJv)cf3cu,
unnb er barljuu nlletju üorlaffen unnb beftnnben, f^o t)id ift fein glatuB groffer &
unb Uolfomen, gnnl? reljff tuorben, on Ijtueiffcl, unS Iju einem ci:empcl, ha^
tuir unJ3 and) nitt inffen Betuegen foldjc priefter unnb get^ftlic^e, töcnu fdjon
bcr gaut,e r)nlöft aller Inelt i)(]n Int fiele, ßö Inar l)()e el)u grof^ anfetjcn,
buy bte priefter l)f)ui lüibberftunbeu, bie bodj annber leutt ben red;ten lt)eg IjU
leven fd^ulbig tnaren, bie bißic^ hk gelertiften fel)n foltcn. Unnb I)ie lernen i»
töir ctjn gut autlnort, ha^j mir beni 23apft, geiftlidjeu unb gelerten uuigen
geben, luenn fie fid) auff tuerffen uiitt ijljixr gelualt, ubirteljt, ampt unnb
tüirbideljt , geben für, man muffe l)l)n glelüBeu unnb adetjn fjoren, luaS fie
fagen, tonnen looE faffen, ba§ (^()riftu§ bie auf^felügen lui ben prieftcrn lucljfjet,
ftcUeu fid) aber, aly feljen fie nitt and;, toie bifjer cl^uige meiifd), ber nitt is
cl)nn priefter, fjonbern e^n le^e luar, ia anä) nit et)u 3fvoelifc§, f^onbern ein
oauuu'ifd) man, unnb urteplet bo(^ ber priefter lere unnb mepuung unnb ift
gelcrter beun fie aiXe fampt, frogt audj nid)ty barnad), hav er allel)uc ift unb
bcr fjauffe l)l)n tuifetlct. ''^mn uu ha5 gnug inere, tnie unfer papifteu fagen,
ha^ fie bie gel)fttic§en, gelerten unb uOirften Ijeljffen unnb gelöalt, balju ben 20
l)auffcn mit fid) Ijaben, unb mau folt nit mibberfpredjeu , Wai bie uinrfeljt,
mirbideljt, geluaHt, ber Ijatuff furgebe, fo t)ett bif^er Samorifd) unrcdjt tl)an.
Slber ba fet) got für, f^onbcrn baö (iniangelium leret l)ic, ha^ niemant fjo faft
ijrren unb öorfuren pflegt, alf.j eben hk priefter, bie gepftlidjcu , bie gelerten,
bie ubirfteu, bie tuirbigiften unb hk meiften, barumb fid; and; für niemant --.•>
fo foft alfä für t)^n |u l)uten ift. S)o(^ hk h3el)l (Sljriftuy ^u l)!§n tüet)f5et,
gibt er an, bay nit l)l)r ampt, [jonbern ber mifjpraud; i)l)Vy amptS tju mei)beu
fei), unnb fe^t el)n reget, mie fern man l)l)n glatüben unb folgen fol. Diemlid)
5.2)ioi.i7,ii. lüenn fie naä) bem gefe^ leren, foE man fie l)oi;en, mic yjiofeS S)eutero. ^-Dij.
tlerlid) auf^brudt, bay bie priefter imd) bem gefelj urtepleu folten unnb alf^ sü
beun, mer nit l)oreu lüolt, fteljuigeu, luo fie aber ou gefci? unb l)l)r cl)gen lere
furgcben, folt man lüibber ampt nod) gemalt anfel)cn unnb aUel)n bei) ber
fc^rifft blepben. (^y fagen bie leut IdoI, bay niemanb falfd) fd)repbt benn
bie fd)rel)ber, alf^o prebigt aud) niemanbt falfd) beun bie prebiger, unnb mic
1 noc^ citi^jfinbet D no(3^ fatjct E noii) gvetjff t 1 1 uexgclje 1 S cvbbljbcin C crbtDibcm 1)
erbtt)l)bcm F cvb'öcbem (i crbtibcm II 4 groffer I •"> ücrlaffcit 1 laiit ötaufi V G^-'offer 1
(■) gaitlj jcljttig 1'' au IjlucljffcU lU 8 Gö lucre 1) 9 anbcrn Icutcn lU 10 unb
bie fciüid^ D 12 obntait DF V-i fllaukn BI Ijorcn l 19 gcuug 15 20 o'Driftcu D
Döcrftcn F 21 mit im F okrfatjt DF 22 ^ott 1) tf)on F 24 bcrfurcu I
„gelerten", fo oudfj F, nicf;t „gclertcftcn", wk föit. 'JtU'jg. ücrniutljcn läfjt 2ö oiriftcn 1)
oberften F »uirbigften BI 20 6f)riftuö fie 3U I 28 fcrr F 29 fjorcu 1 9)lo^fc§ B
2eutro. 1 :J0 aufjbrudt B :!l fjorcn I 00 gefc^rifft D nicmat I faldC) B
©bangclium boii bcii ,^cT)ti Slusfä^igen. 1521. 377
man obermol fagt: '®ic gelertcn bic Dorferten". 030 bcnii bic pfieftet, bie
öon gottlic^ci; orbnung ctngefcljt finb unnb gotti«: gcfc^ (crenn, ha?^ mcf)r mall
unnb am fet)ijten ijrrcn, tüivj foHtcu unfjcre Sapft, (^arbtual uiiub S^ifc^off
t:^un, bie lüiber t>on @ott nt)(^ menirf)en, f^onbern bon t)^n fel6» ct^ngefc^t,
5 batju tütber prcbigen nod) [tubirn, aucf) nitt mef)r bcnn lauttct menfc^en teve
unnb l)f)r eijgcn trcum auff richten? S^arumb ift f)ie tinbbcr ampt nocfj lexx
gutt, et)ttc( t)rt^um öon oBen an bifj unben aufj, baö nnr t.u mciben, nit
tifcl Iju biSputirn ift \)i]X (ere unnb tücfjen, bcnn fic finb nitt bic pricftcv, bic
l)ic Be|el)gt finb, lüic tnir f)oren Incrben.
10 äßarumB fagt aber <B. 2uca§, ba^ btjfcr einiger gcfct)cn ()a6, hac^ er rcpn
toorbcn ift? öaben» bic anbern nit autf) gefcf)cn, fo fic bocfj alle t^el)cn ge-
ret)nigt finb? S30 t)abcn hk neune, ttiic tüir gct)ort, mit bcn pricftcrn oud)
got gelobt unb grof,3 bon t)l)m gehalten, auff ha^ fie ia^ nit 6f)rifto alf^
einer crcatur bie el)re geben: Inarumb fagt er bcnn, ba^ bljfjer epniger attcl)n
15 babe gott grof^ gelobt mit groffer ftljm? 2(uff5 crft ift hav Pon S^nca^^ nadj
ber gcmcpnen iDcpf^ gerebt, ha mon fogt oon bem nnbancfbarn: er fil)et nit
hk tüoltf)at, fo l)l)m gefc§cl)en ift, bo5 ift, er tnilfj nit fef)cn, noc^ ^u ^er^en
nehmen, nod) 6cbcnc!cn, auff ha^ er banrfpar tncre, fonbern t()ut, alf] tnift er
nirf)ty brumb, üoradjt unb fit)ct ci: nit an. 'JUf,3o l)abcn biffc nenne nit tnollcn
2ü anfctjcn unb bebenden bie h)oltI)at 6l)rifti, l)aben tj^n borac^t, olf3 l)et er t)l)n
nid^t§ tl)an. 2i>ibberumb ber bandbar luiE unb fan nit Porgeffen, bort nit
auff an tuifef)cn unb luir !ennen fcpncn liDotjItljcter unb lüoltl)at: mit foldjcn
äugen t)at bif3er Samaritan augefel)en fepne repnigung. 5luff§ anber, bie
neune lobeten auc^ gott, aber mit ber tmngen, unb Icftertcn pf)n Im glepd)
25 pn 6l)rifto. 63 tncre audj nit ftrefflicf) gcn:)ef3en, ob fie 6l)riftum ber 3eit
nod^ nit für einen got {)etten gef)alten, benn er luar nodj nit üorfleret, als
6. ^ol)anne3 fagt. Unb bif3er einiger bat pl)n oilicidjt and) nod) für einen Si-if). 7,39.
lauttern menfc^en gebalten. ^^Iber ba Jnolten fie l)pn, ha?^ (5^riftu§ ein fun=
biger mcnfdj unb gottiy leftercr gel)altcn unb auff^ cuf3erlic^ft Poradjt nmrbe,
30 ein folc^e gifft bretoeten fie inn bie nenne. 6l)riftuy fud)t ber Ijcpt nitt mel)r,
benn ha^j fie pt)n auff nehmen alf3 oon gott Im p(]n gcfanb, ba^ fic gtcubten,
lüic got pn pf)m tuonete, rcbte unb Unrdte: bac^ tnoltcn fic nit unb modjtcuö
and) nit lepben Pon anbern, bay fie pl)n alfjo auff nel)men, fonbern er folt
gead^t luerbcn öom teuffei fomcn, Pol tcuffcl fcpn, burd) teuffcl rcben unb
3ö Irirden, unb foIdjcn glambcn liefjcn bie neune pn fid) trepben. '^Ibcr bif3cr
einiger blepb feft brob, @ott mufte mit 6l)rifto fepn, ber burd) pl)n unb pn
1 tjerferten I So jcinb bic '^^vicftcr ü 2 eingcfctj ß 3 fcveftcu 1) fcviftcu II
4 c^ngcfe^ li 0 ti^tc 131 tratom Y 7 ijrt^umt) B 9 tejcugt K fjovcn I 1 J l)cf)ort B
10 üon bcn 1) 18 »uft I 19 Deracf}t I 20 üeDad^t 1 21 t^on 1" ucvaeffcii I
flott l 22 3u crfenncn DF 24 tobten Bl 26 ba§ crfte „nit" fe^It in 1) et)n I
■Ratten I uerflevet I 27 Joanne? BI 29 ücvac^t I 30 btaföeten D 36 mi
e^nfto B
378 ÖDanflctiiim üüii bcn ,^cl)ii 9(U'jfä^iflen. 1521.
l)f)m rebtc, trirrftc unb iüouete. Dorumb ift fciti Io6 iinb banct Bcfcfjricbcn
mib i)l)cricv Io6 gcfdjlDigcn. Xuxd) lüaö ftvcijt unb anfcdjtuug er Ijti foldjcm
9lan)bcii blieben ift, ()aBen luir bvoben geljorct. (5» ift ein gvo),] glaube, ba'^
er an bem fo fcft I)ielt, ber öoradjt, Dorbampt unb öorleftert tvax öou bcn
prieftcrn, gelcvtcn, giuften, Beftcn unb meljften ijni ganzen öolcf. ÜÖer bui-fft ■>
itjt (ifjiiftum alfo I)alten, luenn l}t)n ber iÖQpft, iöifc^off, Xoctorcs, 'OJiund),
^^.^faffen, durften mit alle iljrem ^auffcn öorbampt l)etten unb ein bulle laffen
loibber l)l)u auf,3gel)cn, inic loir offeutlid) fel)cn, hai fie tl]un?
Unb I)ie leret bac^ (vuangelium, luac^ für löerrf tt)ue ber üorfudjte unb
erfarne glalobe, unb lüild^ö ber red)tc gottiö bienft unb cl)re fei), bie man gott lo
er|cl)gcn mag. (5tlid) balueu t)i)m ürdjen, etlid) ftifften mef^, etlid; leutten
i)l)m gloden, ettlid; Ijunbeu i)l)m liec^t an, ba^ er ia feljen muge. Unb tl)un
nit anberö, benn aly tüerc er ein finb, ber unfer gutter unb bienft Beburffe.
äl>ie tüol tixä)m balücn unnb mcf^ l)alten om erften auf,3 ber urfad) ift auff=
tomen, bai: bk (il)riften alba tmfamen fernen, bm redjtcn gotti':? bienft ^u is
üoUnbringen, barnad^ ift ber felbe bienft abgangen unb gan^ öorfdjtüigeu,
Xa finb ioir an ftifften, balüen, fingen, leutten, leudjtcn, lleljbern, reud)ern
unb njay ber bercl)ttung Im gottiy bienft mel)r finb, blieben l)üngen, bif^ baQ
mir fold) bereljttung adjten bm redjten Ijcmbt gottiy bienft unnb lütffen Don
feljnem anbern Iju fogen. Unnb tl)un alf30 U)eijf,|lid) , alf^ tun cl)n l^atüf^ 2u
batnen molt unb öorbamet an ber ruftung alle fel)n gut unb temc felju leBen
lang nijmmer f,3o fern, ba^ er eignen fteljn luim Ijaluf^ legt. ''Mb, luo tüitt
ber felb ^u Ic^t lüonen, luenn baä geruftc mirbt abebrod;enn? ^ilber ba^ ift
ber redjt (^ottic^ bienft: mibbertomeu, mit groffer ftlpn l)od) loBen.
2)aö ift bau grofte tnerct i)nn l)l)mel unb erben, batm ba^j eljnige, bas \vix 25
gott er^et)gen mugen, benn ber anbern barff er feljuifj, ift l)()r aud; nit fetjig,
<Pi.w),i2-i4.Qn;el)nn geliebt unnb gelobt umg er Pon unf,3 merbeu. Xainm fagt 5}.^falm rlij:.
'äUay milltu mir gebend ifty bod) alle^ Ijuoor melju. £pffer mir bai opffer
be§ loby, bab ift bay mertf, ba5 mid) el)ret. 'OJieljuftu , bo» id) rinbfleljfc^
effen obbcr body blutt trinden moUe^' '«^llf^o mod)t er i^t Iju bcn ftifftern, 30
reud)ern, fcngern, tlengern unb leudjtern fageu: '^^Xceinet pl)r, ba'ö iä) blinb
unnb talub fep, obber bab id) fci)n l)erberg Ijobe^ !Cieben unb loben folt l)l)r
mid), f]o reud)ert l)l)r mir bafur unnb leuttct mir gloden'. 2)aö tüibbcrtomeu
ift, bie empfangen gnab nnnb gutter mibber l)el)m lui got tragen, fie nit be-
l)altcn, nit brauff fallen, fid; ber felbigen nit erl)ebcn für anbern, fid; t)l)r 35
1 luürdc F 2 folcf)? AI folcfjcit 1> •] bavotien 1) 4 „ci;" tcI)Ü in F ueradOt,
tocrbampt I Dottcitcvet 15 ücvlcftert I 5 gioftcii 1 büvfft DF 7 alle F i^re AF ^t)i- 151
jrcml) borbampt 1} ücrbampt I 9 bcviucfjtc I 12 bcä Hl lo guttci: I ficburffc I
14 uvfac^c 1} 1"> bienft gotcS 1) jÜDotbringcn IJKII Ui uolcntringcn K ucrfditiiigcn F
21 oerbalDct I aUc I 22 fcrr F Üfott 1) 2:] atgcljrocOcn HFI abpvoc^cn D 25 gioftc I
2ß bann H ■)<) luoflc I :!1 icingcrn li fljngcvn 1 ^4 gutter I
Göangctium üon bcii ?id)n Slu^jä^igcu. 1521. 379
nitt rumen unnb nitt ct)r baöon i}abm InoKcn, iiit dWai^ bcffcrS fctjn iuoUcu
benn bic anbern, i^fim felbcr nit mol gefüUen, iiocf) liift bri)nncn i)ahm, 13011=
bernii alle folcfje luft, gcfallenu, r()um unnb c()i-c allciju l)nn bcm f)Qben, ber
fte geBeil I)att, unb Inillig, g(ci)c{), gelaffcn ftet)en, 1,30 er fic tüibbcr bon l)l)m
5 nehmen iDOÜt, unnb iucf)t§ inenigcr all] bcnu nuc^ üe6en unnb (oben. £ tnie
lueiiig finb ber, bie Qlf30 mibber fomeu, frcijlicf) fnum ci)ncr unter |;et)en. öatt
ei)ner ctjii fdjoner ^ax benn ber anber, fgo gcfcEet er l)f)m felb brt)nnen für
anbern. SÖa-S foüt er benn t()un l)nn bcn groffcu guttcrn ber Dornunfft, be§
getjftiC' Jc? £a£i finb bie 9ia6en llioe, bie auf] ber ardjen fliegen unnb fomeni.aiJoi.s, 7.
10 nit tüibber. Summa, tüibber !omen begreljfft bie Ijlncl) ftucf: 5iit Ijofften an
ben gotti^ go6cn, f]onbern a(Iel)n an l)f)in felber, ber fie gibt.
'iUf,]o audj bay i}oä) loben gotti:^ bcgreifft bie |luei) ftucf. Xa^ erft ift
1)od) Don ^f)m fialtten t)m ^crfeen unb et)n lieBIic^ loolgefaücn tjnn ij^m l)a6cn,
ba^ tüir fcf)mecfen unnb empfinben, niie f]uf] ber f)err fet). £at)on S. -^^etru^
15 fagt i. ^etri ij. unnb ^^falm rrriij. 'Sc^mectt unnb feliet, luie fuf] ift ber f)err\5j,*34^;^;^-
3)a§ aEif5 leret unnb bringt ber Oorfuc^te glalübe am enb ber anfccfjtung.
Xtnn f]o tauge ber ftretjtt unnb hk anfec^tung lucret, ift ber glambe ijun ber
er6cl)tt, unnb ift altefj I)art unnb faiür, empfinbt nocfj fcfjmetft feiju fuffid'et)t
Ijnn got. S30 6alb aber bie bof^e ftunb für ubir ift, f]o loir beö erf)arren
2u unnb blel)6enn, f^o !ompt bic fuffideljt gottic^ Sa tnirt gott bem §ertien fjo
lieblicf) unnb gefetlig unnb fufj, ba^j eS nitt mcbr bcgcrb, benn mefir ftretjtten
unnb anfec^tung borfudjen, unnb I)att uu gieljdj eijuen burft unb norlangcn
nod) leiben unb unglud, ba fic^ alte iüelt für furdjt, unb er fel6 ^ubor aud)
fid) ba für furdit. X'aoon ^^^fa(. rrP. fagt: 'öerr, Dorfiid) mid) unb (af] mid§ '^sf. 26, 2.
25 anfechten, fdjmellje mein nicrcn unb Ijerlje'. 5,50 gar luirt eiju anber menfdj,
cijn anber fc^mad auf3 bem ritterlichen glauljen, ba^ t)t)m I)infurt nit tuol
ift on leiben. Unb gleid) niibberfl)nnifd) aller luelt lebt, bac^ er Inft f)at,
barinnen fie leijbe f)Qt, unb Icijb, bariii fie luft l)at, bif] ba» er bif^em ganljcm
leben fe^nb unb be§ fterbcnf,3 gani; begirig Inirt. 5il)e, boy meljuet S. ^4>tiiilu£i,
3u ba er fagt: '^dj bin ber melt gecreuljigt, f]o ift mir bie luelt gecreutiigt', bafjöai. g, u.
ift, mein luft unnb kbcn ift i)l)r lei)b unnb tobt, unb l)l)r luft unnb leben
ift mein leib unnb tobt. 2)arumb fpridjt er aber mal: '^d) bcgcre Iju fterben >i5i)ii. 1,23.
unb Iju fein mitt 6§rifto\ 3" foldjem fdjinad unifb erfentnif^ fan fein
luerd^eilige fomen, benn anfedjtung unb lel)bcn loollcn fie nit, f,]o muffen fie
35 Qud) glatoblof^ unnb ganlii unerfarne menfc^en bleiben Ijnn gci^ftlidjcn fadjen.
Xoy anber ftud ift, mit ber ftljm eraufj brcd^en unnb alfo benennen für ber
1 rutnen I üoffer» II ■> „tüte" fc^It in I) 7 ic5Dncr§ 1) S guttevii I
ucrnunfft I 9 Etappen CF 12 lok 1) 14 tiefe I) L") ficfe D u; Dcriud)tc L
17 inii bh f)ci-üt)t I) 18 arliait V jicifigtait I) ly bov über I) '-'u fieifigfait D
21 ficfe D 22 beriucfjcn I Octtangcn I 24 üctfud) L 2C. gfc^maä F 28 bißcn F.
ganzen DFl 32 abex ain mal 1) -i-i jolc^en 131 gcic^mod F 34 miefjcn D
30 ftud I
380 G'imnc^cüum noit bcii jcljti '3[u3fä^,ifleu. 1521.
loclt, toic boy I)cri5 bon t-\ott f)clt Ijunetücnbig. 3)Qy ift nit anbcrf^, bcnn
aller Irdt fctnbfdjQfft aiiff fid) labcnn unnb niel 6otten nad) bcm tob untib
creul? fcnbcii. 3)enn tücr gottty tob unnb c^rc mit ber ftt)m prciljen totl, ber
muf,3 aEer tüelt lob unnb e()rc furbamnen unnb fogen, n^ie alter ntenfc^en
lücrd unnb hjortt nid^tg fet) mit aller cl)re, bie fic boöon ^aben, f,]onbern ^
oEet)n gottiy tocrcf unnb tnortt fe^ lob unnb el)re Inirbig. Sif)e, boy !an
benn bie trelt nit leiben, ba muftu benn ^er l)alten, e^n te^er, etjn öorfurcr,
ein gottiy lefterer fein, ber bu oorfprid^ft ^ f^o Hiel gutter toerd unb gcl)ft=
lidjS leben mit allem gotti^^ bienft. 5Da t)el)[t man bic^ bcnn ftill fdjmcljgen,
obber mac^t bir el)n fcinr. Unnb ift nitt muglid^, ha^ fie e§ Hon bir leljben, lo
benn l)f)r bing tootten fie nnOormorffen Oon bir l)alien, f^o ifty and) unmug=
lid), bay bu aufft)orift unnb fc^meljgift, f^onbcrnn mit groffer ftt)m, toie bij^cr
aufjfe^iger, betenftu öiel mel)r aEel^n gotti§ lob unnb e^re ^nn fernen Inerden
unb mortten, atf-]o gel)iftu benn Iju fdjeittcrn unnb mirft im afdjen. 830 feret
benn ber ^abft l^u unb madjt fernen .^latenber groffer mit rotter tinbten, 15
erl)ebt fie |u l)eiligcn ^nn l)l)mel unnb tilget bi(^ auf^ bem buc^ be§ lebenfj,
Inirfft bic^ öier t^oufent met)ll if)enift ber l)ettcn, unb bift ein fatul gclibt,
gefd^nittcn öon ber l]ei}ligcn (il)riftenl)el}t, bay bu hk t)et)lige ürdje nit t)or=
ffliatü). 24, 9. giff teft mitt beljuem ftand unnb teinffely lere. SlaDon fagt (^l)riftuy yjcat. i'riiti.
'^itlCe tüelt Inirt md) (jaffen umb mci)nif;5 nomenfj luiEenn". äßarumb umb 20
bel)nif3 namenf,', Uiillen? Sie löollen nod) mugen gottiy namen, lob unnb
el)rc nit Ictjben, htnn bamit Inurben fie unb all ljl)r bing ^u fdjanben, unnb
tuerc allet^n got tre^f^c, gut, gerecht, tuarljafftig unb ftard, fo muften fie narren,
bof^c, unred^t, lugncr, falfd) unb untudjtig fein, äßer tuolt bay grof,] unredjt,
bie tcuffelifdje feljerel) leiben, bay man fjo oiel gottiy bienfty unb guttiy lebeny 25
folt umb gottiy Wiäm abetl)un unb enbern aly nerrifd), unrci^t, falfc^, un=
tudjtig bing? 5Ht alfo, cy mnf] nit gott, f,3onbernn ber tcuffel fei)n, ber foldjy
furgibt. 3i{)c, auff ber ftraffen finb alle 5propl)eten ertuurgt unb 6l)riftuy
felby. Xie toelt luill nit narr fein nod) nnredjt baben, f^o lüilf3 gott nit
Hon r)l)r leljben unnb fc^idt Im t]l)r fel)ne bottcn unb ftrafft fie brumb. -illfo -w
muffen benn bie l)eiligen l)t)r blutt brob öorgiffen. SDarumb ift§ elju grof^
bing, Öott mitt freljer groffer ftljm loben unb erbeben für ber Inelt.
9iu loben unnb ()eben bie falfd^en l)el)ligen unnb (il)riftmorber aud) mitt
groffer ftl}m gott unnb felme merd, ia fie prebigenn unnb fd)rcl)cn mcl)r Hon
gott, benn bie limrcn l)el}ligen, mic mir ild and) fe()cn alle mindel Hol prc= »^
biger, bie gott t)od} l)eben unnb loben, bay er alleljn ^u loben nnb el)rcn fe^,
1 ni(3^t§ anbcr§ I 4 nevbamnicn Dl'' ticrbamncu I 7 ücrfiercr D »erfurct 1
8 üevfpnd^ft I 11 uuücrlüovffcn 1 Ki bilgct V 17 jcucft D ijfjcneft F ijfjcuf^b I
glit IJ 18 üei-gifftift I 24 tiofe 1 lugucr I 25 gottiy- Icdenä 151 2(3 gotö
tüiUcu HI 29 Don jv nit 1) :!1 niicffcu 1) bann 1) Dcvgiffcn 1 ift e§ D 33 ßl^rift--
nioxber 1 36 loten unb tjeOcn F
*j = renuntiare.
ßöangelium uon bcn ^cf^n 3(u5fä^igen. 1521. 381
imnb furcn eben bic ftt)m mmb tüortt, bic bic rechten prebigcv jurenn, lüaiaunb
gilt e§ bcnn iiit ? obbcr \vai ift ber fct)l bran? £n lnDCl)ffcl fclju artbeter,
benn ba» fic mit bif^cm auf^f ewigen Gfirifto nitt ^u fuf] fallen nnnb X)t)m
bancfcn, f3onbern InoKcn, ha^^ (if)riftn-? t}f}n tu fui] fattc imb bancf l)f)n.
ö Senn bie ^ui^en tt)ettcn gott aUe et)rc, aber 6i)i-i[tnm Inolten fie nit lel)ben.
3llf50 auc^ bt)f3e, fo lange man t)f)r bing taffe bkiben nnb nit furlrertte,
l'ct)vet)en nnnb loben fic faft Ijoc^, aber f]o man fie ani^ Unit nac^ fold)er
lere ridjten unnb t)^r eljgen gefc^rei) nbir fie feilen,, ba-3 fie nic^tv fein unb
alle t)§r bing falfc^ unnb norr^eit, ba ge^t ha^ lob nnnb gefettet) auf 3, ba
10 brid)t erfur l)f)r falfdjiy Ijerlj, unnb mirt offinbar, ba^ fie gott nur mit bem
munb unnb fic^ fclb mit bem l)erten ct)ren unb loben. Gö ift nit gnug,
bo§ bu foft fet)er ruffift unb fc^rel)ift, gott t()n alle bing, unb unfjcr bing fei)
nic^tö, bu muft auc^ leiben, ba^i man folcf^v oonii bir unb beinem Uief]en fage.
Xu fonft leiben, ba^ G^riftuv unnb bein feinb nidjty fei), unnb allif], ma?
1-^ er tl)ut, furtnorffcn fei), unnb mei)nift, e§ fet) recl)t unnb moll tl)an, benn fein
treffen fei) nit auf] got, fjonbern loibber got. '^Iber bu inilt nitt aiid) mitt
l)t)m tiorlDorffen fein, bein bing foü gott felb unnb uuDorlttorffen fein, Inie
ift benn muglic^, ba5 bu foltift ben norlnorffen (5l)riftum leiben ? fd)lneig benn,
ha^ bu l)^m |u fuffen fallen foltift unb bid) unlnirbig ad)ten, ber bo mit
20 i^m öorlnorffen mürbe. Xie meil benn nu gott fid) batt inu ben iiorad)tcn
menfd)en (^"l)riftum öorporgen unb ha Womn n)il, barffiftu bir nit furnet)men,
iljn anberf3 mo tju finben, benn mo Doracf)tung ift. ^sa bu muft bal)in fomen,
ba-S bu fro Inerbift, hai bu Inirbig feicft, norarfjtet l?u luerben, unb muft uod)
tu fuffen fallen unb bancfen ber Dorad)tung, hk bei)n bing nid)tv miU fein
25 laffen, auff hav nit inortt, f^onbern t^att fei), ba*3 bu fagift, allein got fei)
|u loben unb Ut)n menfc^, unnb folc^e lere an bir am erften belnei)f]et merbe,
unnb eben umb ber felbigen lere lüitlen fold)l lei)beft unnb bec^ allif.3 bid) nit
tüirbig crteuneft. '^lf]o i)ai 6^riftu§ auc^ fol^S geleret unnb a(lel)n gotti-^
namc erl)ebt, ift aud) am erften unnb mci)ften ubir l)l)n gangen, ha^ er gar
30 ^u nic^t ift morben, ha-j l)^m barl)nn fei)ner glcl)c^ Inirtt. C ha^^ ift el)n
te^d) grof] ercmpel, ha Diel öon tu fagen mere. 5lber itit fei) e& gnug, hah
mir ein lüenig fel)en, lüie ein grof] bing e§ ift, mit ber tbat gotti§ lob bc=
meif',en unb G^rifto, bem Dorad^ten menfd)en, auc^ Im fuf] fallen auff» an=
gefielt, tnie bie 5lpofteln '^Ictu. D. fro luaren, hav fie Inirbig Ujarenn, umb ?ip9ic{). 5,41.
3'' ßl)riftus namen mitlen fc^mac^ tu let)ben, baöon ^fal. lyri- öcf^fit ift, baS i'i. 72,9.
bie fel)nb C^brifti fotlcn hk erben letfen unb anbetten hk fufjftappen fel)ner
fuf3, haz^ ift, mie 5. ^aulu» aud) fagt, fid) rbumen t)nn bem lcl)ben unbMom. 5,r..
2 ni^t ß fect D fc( F (i fiithjctfft 15 Dcthjirfft I 9 gc^et I 14 nic^t F
1 •") ocvlüorffen I 9et{)on I' 1 7 üevworff cn I unDerworffen 1 1 8 ift§ I oernjorffcn I
i^iueijg ban 15 19 ba 1 20 nei-roorffcn I bann I) oerac^tcn I 21 oerpovgcn 1
22 tJCVQc^tung I 2:5 Derac^tct I 24 oerac^tung I 20 tt^nt fclju I 28 gotte^ 15
no ncnf) r. :54 ^pofUcn D :5(; fiifeftopffcn D tüSftapffcn '' •'' ficü I> T»eil ''' f'if? 1
382 ß^önngcüitm Don bcn ^cljn 5lu§jätiigen. 1521.
creu^, hai: ha begegnet innb fold) lo6 gottiy unnb menfc^en ftrnff Inillen.
S^enn mt)[ G^riftuy felbS nlfo gelitten ijat, ift ha^:^ lel)ben ^,u !ü|tlict) lüovben,
ba^ fein nicmanb tüirbig ift, unnb für el)n grof^ gnnbc an l;une§men nnnb
nn|n6eten ift.
.spirauf^ fe!)en Iniv, mie toei)t cl)n 6()riftü(^ lebenn ubirtrit baö natur= ^>
liä) (eben, ^unt erftcn öorncfjtet fid^« felb§. S^^ anbern liebet unb burftet
na(^ öorac^tung. Qmn britten ftrafft nKeÄ, ba§ nit norad^t fe\)n 'miii, bar ob
eö Vfun atlif3 nnglucf fid) ergibt, ^wn uierben lrirt& aurf) üorai^t unnb t)or=
folgt umb fold^er üorac^tung unb ftraff lt)illen. 3iii" funfftcn buntft fid^S
and) nit tuirbig ^u (et)bcn fold) Dorfolgung. 5hi fleugt bie lüelt unb natur lo
für bcm aller erftcn ftucf, tüenn folt fie bcnn Iju bem legten lomcn? 6§ ift
ober no(^ ein anber§ baf)inben unb grofferS öon bem |u fufj fallen ß^rifto, ha^
bie priefter nit lüiffen nocf) lüoUcn, benn ey ift nitt eljn ijglic^cr glatüb gnug,
f,]onbcrnn Gt^riftu-^ glatüb muf,] ha fe^n, ber bcmutigt rei^t. ÜDabon tnoüen
toir ^ernac^ ^nn ber gct)fttic§en aufjlegung fagen. i'-
i.'uc. i7,iG. Unb ber felbigc tüar ein 6amaritan.
äßa§ ift bem ßuangetiftcn nobt gelnef,]cn ba§ ^u fc^reljben für anbern
bingen, ba§ bif^er ein ©amoritan toere? £)omit t^utt er unf3 hk äugen auff
unb iDornct unf,], hai- got ütüeierlel] öolcf t)at, ha?^ t)^m bienet. (Stjnif^, ba§
bcn namen unb fcfjein f)at üon groffem gciftlidjcn t)citigen (eben, mu(}cn firf; 20
auä) faft brtinnen, unb ift boc^ nichts bal)inben, fie finb nit me()r benn ret)ffcnbc
njolff unter fdjaffö !(cl)bcrn. 5bc^ (jabenn fie bie cf)re babon, finb aurf) Oon
i)bcrmau bafur ge()a(tcn, ba^ fie bie rcdjtcn gottiS biener fein. 3)arumb ftcuft
t)()n gut, e^re, freunbfc^afft Im unnb altiy, )r>a§ bie toelt l^at, umb gottt§
lüiKcn, bcnn man ad;tct, ha^j er ha fei), unb tücr fie anber§ ()e(t, ber ift erger n
benn ein ()e^bc, fc^cr unb abtruniger ?c. 2)ie anberc finb on alten f(^cin unb
immen, l)a i^m tüibberfc^ein, baS niemant Incnigcr gotiy bolcl fet) benn fie, unb
tur^.lic^, fie finb e^ttel Samaritan, mildjg tnort bei) ben ^^yubcn }]o ube( (autet,
a(5 men mann t)^t t)cmanb einen lurrfen, ^ii^c"- .&cl}ben obber feiger fcfjutte.
Sicnn bie ^uben ()attcn aÜein ben namen, ha^ fie gottiy öotd tnercn, gotti? 30
bienft unb got fetber bet) t)()n aüein für allen (eutten auff erbenn. Unnb
^ulior ubir altenn tnarcu fie bcn 6amarifd)cnn fct)nb, bcnn bie fclbigcn lt:)o(ten
audj goti§ Holet neben ijl)nn fcinn. Sarunib lüar einn Samaritan bclj l)l)nn,
al§ bzt) unh einn tiorlcnclneter (£f)riftcnn. Unnb tük tt)o( e§ tnar ift, ba» bie
6amaritanen nit rcc()t glelübtcn, unnb bie ^ni^cn hai^ rec§t gefe| gotti§ Ratten, 3r,
4 an^u beten ABI 5 üBcttrIfft F G ücvad^tct I anbcv H 7 öcxncfjtimti I
öevQ^t I 8 oüfj B aüc§ I öcrod^t I »erfolgt I 9 üetad^tiing I bundtct VA fic^ 1)
10 Dcvfotgnng I 11 fti'icif 1 12 »on bcn 1! fucü B f"e§ I 13 bnnn 1) gcnitfl BI
17 (fnangeüo 1) öot D IS tuet B 19 üotrf? I) 20 tnu^en 1 24 frainbtjdjnfft 1)
2.j bajet) A bo jcl) BI 2<; nttriinniflcv 1 29 tjmanbt B fc^ütbt D 34 Dcrleuctncter I
35 ©antariton D ©antaritnticv F
©nangeUuin fon ben ^e^n ^(usjä^igcn. lo21. 383
f^o gefc^üc^Ä bocf), tinc bcr menfcf)lic^ braucf) ift, ha^^ attctn, bic fidf; bes ^uben-
tf)umf3 tumeten unnb bic Samaritancn Doracfjtctcn, bie Ireniger ^uben unnb
erger Samaritan inarcn, beim hk natürlichen eamaritan. -Jhi aber got bie
tt)ar^eit liebt nnnb bcm glel)ffen mit oll feinem rbnm fct)nb ift, !eret er eS
■i auc^ umb unnb nQmpt bie 3amaritan anff unnb left bie ^uben foren. 5Ilf]o
gef(^icf)t benn, bay bie feinn bolcf nit finb, bie boc^ ben namen, f(^ein unnb
e^r boDon l)aben, tüibberumb bie fein bolc!, bic ben namen unb fcfjcin liabcn,
ha^ fie fe^er, abtrünnige unnb bec^ teuffclv cljgen finb. 5llf5o gef)et e-^ l)l3t
and;: bie geiftlidjen, pfaffen unnb muncf;, nennen fic^, tüerben aud^ ha für ge=
10 galten, ha5 fie gottiv biener fein, unnb niemanbt C^l)riften ift, ber nit gleuBt,
tüie fie gteitiben, fjo boc^ niemanbt Incniger 6l)riften unb gottiy void ift, benn
eben bie iiä) unter tj'^n alfjo aufftuerffen unnb rf)umen. äBibberumb bie fie
für fet.er f)alten, ber fie auä) öiel öorbranb unb noriagt f]abcn, aU 3o^an=
ncm öuf3 unb feineS gleljc^en, hk muffen nit (£t)riften fein, f]o fie boc^ allein
1^ bie rechten 6f)riften finb. Sa ge^t benn bi| Guangelium mit getnalt, ba^
nicmanb roibberfompt, niemant got erliebt mit groffer ftpm, niemant feilet
(ff)rifto 3U fuffen auff fein angefic§t, benn aüdn hk 5amaritaner, hk bor-
adjten, bie borbampten, hk öormalcbct)eten , bie ha !ekr, abtrünnige, prrige
unb hci teuffel'5 et)gen muffen fein. £arumb laft unf] nur f)utcn für altem,
20 bOiS ha fc^etjnet, e» treuget getüif3li(^, unnb nit f urtnerff cn , toa? ha nit
fd)ei)net, auff ha^:> tüix nit anlauffen unnb barunbcr (^t)riftum unb got fur=
tüerften, lüie bie ^uben t^etten. 2)aö tüoUen auä) bie tnort G^rifti, ha er fagt:
Xa anttuortet ^^efu^ unb fprac^: Sinb l)t)r nit ^el^en reini'iic.ii.u.is.
luorben? mo finb benn bie nenne? ^^^ft feiner erfunbcn, bcr
25 bo Inibberumb gienge unb gebe got hie el)re, benn alleijn
b^f^cr frembbling?
S)er frembbling tl^nttv, ber gibt bic cl)re ©ott ret)n unnb gan^. C et)n
fi-^rcdlic^ erempel ift ba-^: unter ^e^cn nur epner, unnb bcr felb unter l)(in
bcr gcringftc unb nid)tigifte. äßie gar fil)ct borf) gott md)tc^ auff hat^ ha grof^,
30 tt)ct)f3, get)ftli(^ unb e^rlic^ ift! Dtocl) furdjtcn fid; folc^ leut nit, f3onbcrn
öorftoden unb borljortten pnn pl^rcm mcfjcn. 2^as ift auc^ fc^rccflid), has
ber l)err f^o eben met)f3, baä Q^r tje^^n finb ret)n loorbcn, hac^ fie bod) nit
meineten, ba|u fd^mcigt er nitt, fragt barnad) nnnb fud}t fic: '3i^o finb bie
nenne ?' C tüildj ein fdjrecfen tDirtt^ fet)n, trenn fic biffc frage bcr mall cinf]
- fulen tüerben unnb follcn anttoortten, tno fie liin gongen fein, bn-^ fic nit
I 9cicf)ic^§ li 9cic^icf)t-3 1 2 oorarfitcn 15 ticracf)tcn 1 7 ti)xt 1 1 1 fltawbcn U
13 eerbranb I ocriaftt 1 17 fieifcn I) ücvad^tcu 1 18 oerbampten I üovmaicbcl)tcn P.
oermolebe^ten I 19 micffcn l> tax Di-' 20 öertncrffcn 1)F 21 Dcvtoerffen DF
2?. anthjort DI antttuvtet T 20 gicnci I 2s erjtfjrocftid) F 2n iicditiciifte li iidjt
ftot bofi) ni(^§ 1) bov bal gtoü Bl :!1 ocvt)avten 1 eijc^rodflit^ F '54 0 tnie et^
ic^tocftic^ toürt e§ fet)n F ainft F 30 futen I
384 Göangctium won bcit je^n 5(it§fä^tgen. 1521.
fabelt Qott bie ef)rc geben. S30 itievbcn fie bennc jagen: '@l), Ijaüen \vh bod^
got getobt unnb banrft, nnnb nnf5cr priefter t)Qben nn)5 alf^o geterct!' ©30
tüirbt ficfjy finben, obv ^elffen tücrb, boS man menfcf^en lere gefolgt nntev
gottiy namen nnnb gottic' lere nmb gotttS tüillcn öortaffcn f)att. SÖir ftnb
gnngfani l)nt Gnangelio norluavnet, brnnib Inirt fein cnt)cf}nlbtgnng tielffen, •■
f^o toix unfj öorfnren (affenn. 2Sir tjaben atte l)nn ber tanff gelobt, 6f)vifto
unnb fet)ner (ere ^n folgen. 5Jieinanbt ^at gelobt, bem Sapft, 2?ifcf)offen nnb
gei|tlicf)en Ijn folgen. 00 l)at 6t)i-iftn5 mcnfdjen lere bur(^ nnb buvifj üor=
Itjorffen nnb borpotten.
^'§ tvoftet aber l)ie ß'liriftny fel)ne arme Samatttaner, bie nmb fctjnif,] 10
namenfj Inillen mnffen ha^ leben tnagcn, an Wn prieftern nnnb ^nben nnb
ftexcEt t)t)x Hoffnung mit bem ui;tet)l nnb gerid^t, bo§ ex bie nenne fobbert nnb
urteilet alö bie gotv biebe, bie got fein ef)re fielen, nnnb retf)tfertigt bcn Sama-
ritoncn. 3)enn ey mac^t gar ein ftarden mntt bie l)offnnng, has fie ine^f],
^l)r fad) toerbe für gott rec^t bel)alten nnnb beftef)cn, be§ tüibberteilS fad) ir.
tuerbe t)orbampt nnb nit beftel)cn, toie l)od) fie and) auff erben nbir fc^tneben
nnnb rc(^t bel)alten. X)arnmb fil)e ^n, el)c er ben ©amaritanen red)tfertigt,
urteilt er bie nenne, ha^^ iüir l)l)e getnif] fein fotten, nit e^lcn no(^ begeren
ber rai^e, fjonbern fie ^bm nur l)eimftellen nnb für nnf^j faren, benn er ift
öon l}l)m felb f,50 forgfeltic^, ha^ red)t Iju fc^nt^en nnb nnredjt reiben, bo§ er 20
bay felb am erften fnrnimpt, el)e er feine ©amaritanen belol)net. 2)aljn braud)t
er faft -öiel tüort nbir biffem urtel)l, me^r benn ^n bem ©amariton, ha^ ton
Xjije fcl)en follen, tnie grof,^ l)l)m bran gelegen ift, nnb gar nid)t5 tiorgeffe ^l)ry
unred)ten nnnb nnfjerö red)ten. ?lnd) Inavttet er nit f^o lange, bay fie l)l)m
üortlagt Inerben, f,]onbcrn fobbert fie üon l)^m felby, bay t)^n on ^tneiffel ber 2r.
ungletrtbigen toef^en ntel)r nnb e()e bctoegt, benn ey nnf,] trifft ober befd)cbiget.
f..TOoi.32,35.T)at)on fagt 5^entero. rj,-pj. '5)ie rac^ ift mel)n, unnb id) luill öorgclten'.
9tom. 12, 19. Unb ^Koma. i'ij. 'Sieben brnber, red)et end) nit fetber, fjonbern gibt rolt)m
bem tjorn'.
iMic. 17, 19. Hub er fprad^ |u l)l)m: ftanb auff, gang r)t)n, bel)n glatnbe so
l)at bir get)olffen.
©il)e ba, ift hiv^ nit el)n tnnnberlid) fpruc^, ha^j er bie ret)nignug bem
glaUiben gibt? 5Da§ ift Inibber bay urtel)l ber priefter, bie bcn nennen fagtcn,
^l)r opffer unb gel)orfam be§ gefe^ ^et fie reiniget, ^ilber (St)riftny urteil be=
ftett unb ubirh)inb, baS fie nit finb nmb ^l)rfg gong? luitlen Ijn ben priefternn, s^-
1 Öiott Mafien 1 bcne B benn DFI :! fic^ 1) o'ß c§ 1) 4 öerkffen I „f)att"
fc^lt in I) ö ocrraavnet I barum'6 I G »erfuren I bc tauff F 7 In H 8 tjcrlüovffen I
9 bcrpottcn 1 10 „^ie" fef)tt in F 11 ntieficn 1) 12 fovbert DF 1:3 gotti§ I
10 öcvbampt I 20 .^TGcfc^ütjen 1) 22 bem Snninritanen I) 23 öerfieffe I 25 t)ev=
fingt I fovbcvt DF 2r, Bctviflt 1 27 ^QtHon 15 2;cntro. Alil 28 rcc^t VA
„curti" fef)It in F gc6t I ■•!4 6cftettet 151
(füangetium üon bcn jc^n 3luSiä|iigen. 1521. 385
nitt umB t}l)t§ opffer§ tDttlen, f^onbern aflctin umb nfirs ctta)D'6cn tniHen retin
tüorben. S^ariimb, mic broben gefacht ift, ber glalnbc leibet feine löerd neben
t)f)ni, bte ^§m bo^u griffen folten, hai^ er red)ttei-tig unb fcltg toexbt, benn
bQ§ mnf] unnb tnill ber glanbe nUer bing nüetine tt)iin itnnb bic tnertf anber?
5 tüo ^n Tbrau(^en, nemlic^ bem nef)i[ten |;u tjelffen, mie l)t)m 6t)riftui? t)olffen
f)Qt. Unnb büy lüir§ f)ie befctjüeffen , f,3o fefien tnir, hav bt^ öuangelinm
gnugfam bas gan^ ß^riftlid) (eben untertüeiif^et nnb fnrBilbct mit nüc feiinen
^ufeKen nnnb leiben, benn bie titncl) fielü'btftnrf finb ber glartbe unb ticbe.
3)cr glaub empfefit gutt, bte liebe gibt gntt. 5)er glalube opffert unf] gott
10 ^u etjgen, hk liebe gibt unfj bem ncbiften ^u et)gen. äßenn benn nu folrf;
leben ift angangen, f,]o febt gott an nnnb beffert e-^ bnrd) tiorfndinng nnb
anfecfjtung, ba burc^ ber menfcf; pf^e mebr nnb mel)r ^u nimpt pm glatPbcn
unnb liebe, bo» p^m gott bnrcf) epgen erfarung fjo f)er^lic^ lieb unnb fuf3
tüirt, ha§ er nichts mef)r furchtet. Xa tDec^ft benn ber bie boffnung, hk ha
lä geiüifj ift, haz^ fie gott nit laffen Inirt. Saoon fanct '^hiuIu-? fagt lilio. ö.stüm. 5,3-5.
'SäJxr räumen unf3 pnn ber anfec()tung, benn mir triffen, ha?^ nnfe^tung bringt
gebult, gebnlt bringt belnernng (hac^ ber menfc^ erfunben mirt recfjtfdjaffen
pni grunb gutt, glepcf) Inie hat^ felnr bcP:)erbt, ha^^ hav golt recljt gutt fei), bic
betüerung bringt Hoffnung, bie Hoffnung left nic^t Im fdjanben inerben'. llnb
20 hk brep ftutf ^eudjt er pmer an pnn feiner (Jpiftclnn 60I. i. '2Öir bantfeupoi. 1,3-ä.
gott, boy 'mix fiorenn ton emrm glamben, bcn ppr pabt pnn ,3^efu (^'l)rifto,
unnb öon ber liebe, hk p()r ^abt tiu allen gleP:)bigen, umb ber l^offnung
tüillen, bie eurf) bel)alten ift pm l)pmel unb burdjc^ ©uangelium eud) t)orfun=
bigt'. Unnb nod) fepncr i. Ifieff. i. '$IlMr bitten unb benclcn für ha-:^ mertf i.i:iKif.i,2.3.
25 eh)rif3 glaiobenf] unnb für bie crbept emr liebe unb für bie gebult clor poff=
nung, hk ha ift unfer ^er ^iiu5 6^riftu§ für gott unferm öatter jc." äi>ie
^ubfd) teplet er bie brep ftu^, ba§ ber glattibe pm tnerd, bie liebe pnn ber
erbept, bie ()offnung pm lepben obber gebnlt. %{]] folt er fagen : C^mr glamoe
ift nit ein tratüm unb getickt, f^onbern el ift leben unnb tliatt, unnb eh)r
30 liebe rüget nitt, gebt auc^ nitt muffig, tput niel bep bcn nebiften, aber ha?^
ge^t noc^ alle-:' |u t)m guttenn, ctür poffnung, bic übet fid} pm Icpbcnn unnb
gebult, unnb hav alle? pnn C^lirifto, benn !epn glalübe uod) liebe noc^ boff=
nung ift auf',er 6t)rifto, tnie broben gefagt ift. ?l(f',o gept ein Cs'briftlid) leben
pm gutt burd) bav bof^e t)pn, bif] an ba? enbe, unnb fudjt bennod) nit radjc,
35 lef^t gott JDalteu, ridjten unnb rechen, tnec^ft nur pmer mct)r unnb mepr pnn
2 baroBen D 4 aüctjn I •", (jc^olffen DU 8 T)cubtftucf I unb bie UeBe D
10 io{(i^ to6en P.I 1 1 fafiet D fcc^t F Dcviuc^iinfl I öcviüdöcn D in fieß D IS fetocr BI
fieroetbt, ha^ ciolt 151 19 nic^t§ D 20 ftudt I (»piftfen D, F fcl^t l)intev „Cfpifteln"
einen ^»unft 21 ^oren I 23 terfiinbiflt 1 24 banfen (fvt. "idiSc?. aU angefclicfie
2e§ort oon \) nnb F, bte jeboc^ teibc „bencfcn" ^nten 20 chiev (iebc l!l 2*; 00t D
28 2t(fo DI ßwet BI 29 etöer BI :J0 rüroet DF miejfig D muifig 1 -^l l)ebet D
33 bar oben D ••}4 guten F banno(iöt D bennod^t F
Sut^erg SBetfe. Vm. 25
386 Günngetiimi non beii ;,et)n tUii^intugen. 1521.
bem c^IatDÖen, lieb iinnb f)offnung. llnb bie liebe, tüitd^ natürlich bem oiIah)=
6enn folgt, tei^let fiel) ijun tjlnet) tcl)l. ©ie liebt got, ber l)()v jjo üiel t^ut
burc^ ß^tiftum t)tn glotüben, unb liebt ben nef)i[ten, baä fie t)§tn tl)ii, tüie
i)l)r t()nn ift öon c^ott. üDarumb cicl)en nlle trerrf einf,^ folc^cn menfd)en ttu
feinem ne^ifteun iimb gotti§ iöillen, ber tjiju geliebt l)Qt, iinnb tl)ut tein Ircrcf, &
bny fiotte ^11 ftel)e, benn nur lieben unb loben, nnnb ba§ alle» für ber Inelt
fret) benennen, benn ber anbernn toerif borff cjott ni(^t, nlf^o ba§ nEer gotti?
bienft ijm mnnb fte^t, Inie n3ol ba» nUi§ and) got bienct l)el)ft, ba» ntan bem
nel)i|ten t^utt. ''<?lber id) rebc i|t Hon bem bienft, ber attein gott gefd^id^t,
be§ !e^n menfi^ mag tel)l l)aben: ber ift nnr lieben nnnb loben, aber barob n^
muf3 er fid) gan^ nnb gar bargeben t)n alle tuibbcrmertideljt. ©ibe, tt)a§
)X)ittu mel)r miffen, mie bn folt el)n O'ljriftcn fei)n? !öcib glatnb unb liebe,
bleib barinnen, fjo t)aftu nnb lanfti» alle§, ba§ anber tüirt fid) oUifj felb§
lernen nnnb geben. 'Jlmen.
3?ati ber ftfjur ntib bcututid*
3um erftcn tt>il ic^ nit tin fagen, ha^ i^ bif^e figur red)t treffe, benn
iä) i)ab broben ^ gefafit, tüo man nitt anf,^ bem nctnen teftament ber figurn
beutung ücrlid) finben !an, foU man fid) nitt brauff baJoen, benn ber ^'of^e
gel)ft ift ein mel)fter auff figur beulten anf^er ber fc^rifft, too er el)n feele
ergretjfft, ha^ fic beutet on grunb ber fd)rifft nnnb brauff bamet, bie tan er 20
t)t)n unb l)er tnerffen inie el)n murffet, mild)§ er nit tl)nu mag, tno grunb
ber fd)rifft ba ift," obber alfjo beultet loirt, ha'i man nit brauff fid) batnet.
äßild)er Dorfurifc^er beuttung er faft öicl l)m ©eiftlidjen rcd)t unb ©c^ul lerer
auffbrad)t l)at. W)] ha fie ben ^apft burd) bie ©,5onne, ben ,Uet)fer burd)
ben ''JJcou beulten." äBo nn nitt flar fd)rifft ift furt)anben, ift hk beuttung a^
bie bcft unb ne()ift, ba hk glel)(^nif] am beften fid) ret)men. 5llf30 bod), ba§
bie figur lcl)plid) nnnb bie beuttung gel)ftlid) fei), mav merc e» f^onft für ein
figur unb beuttung, f,^o fic bcl)be lel)plid) unb enf^erlid) meren^ C^Ueijd) toie
bie tl)un, hie hmä) ben l)o[)en priefter t)m gefe^ beulten ben Stapft, hie alle
beljbe lel)plid) nnnb euf,]erlit^ finb. 30
Unb boy id)§ crauf,') fag, yvigur beuttung mag brel)erlel) \vel)U gefd)el)en.
i.^:petr. 3,20. ^um erften, tnenn bie fd)rifft felb» beultet, alv ba 5. ^petru» bie tauff beultet
:i imb üibti 151 f. tior I) S ftcl)et HI flebienct F i:; fanft e§ DF lö 6e=
behJtung D 17 barokn 1) figuv tcbetutung D 19 kbetnten D gejcfjrifft 1) 2() bc=
behjtet D flef(ä5rifft I) 22 gcjd^rift D aU bebemtet I) 2:3 oerfuriic^er I bebetntung D
24 ©junne H Sunnc I 25 bebelvtcn I) gejcfivifft D trnv fianben D norfjanbcn F 6ebeh)=
tung D 26 gieljdjmiB I> 27 debetrtung D 29 bebeWten D U \d) BI ficrauB DF
bebelBtung D :52 bebelotet D bebewtet Ü
■j «gl. S.347. ^Pp:,;..7, <> • U^-
Göangelium uon bcit ,^ef)u "Jluc'iiifeigcn. Iö21. 387
biirc^ bie finbjTiit unnb %xä)a ^loc, iinnb 5. ^hiuIu>5 hnxäß ^Kote mefir, iinbiGor.10,1.2.
(it)rifti!ii fei)n 6veu^ burcf) bie ict)(angcu, ^\oan. itj. 3olcl;c beiittung ^Iriugen itnb ^^pf». 3, 14.
ftnb artidel be» glatuSenS. S^ie anber tft, ba bie fc^rifft nitt |el6e§ bcuttet,
f3onbcvn ba einf^ t)g(ic^cn gleningev Dorftanb bie figiir cinfuret unnb grunbet
5 umb t)i)x glei)cf)mf] tniUen auff ettlic^ flare fprud). '^If] l)ic, ba fanct 5lugu=^
ftinu§ ben onf^fali feeuc^t auff hk f ekret) : ^ trie h)ol nu f)ie bie lci)i-iff t nit felB?
fagt, ba§ ber auf,5ia^ feieret) bebcutte, unb fotc^ beuttung nit ',tt)ingt atf^ ein
artidtel bec^ glau6en§, i]o ift bocf) bav tuov, bac^ bie idjrifft öon feieret) ikx-
iid) fagt, banunb auc^ baffelb ^tringt fnr fic^ fctby allein, bie figur unb
10 beuttung blel)6e, lüo fie tüoUen, ber grunb ftefit t}()c feft, oli ba*3 gebetnc nit
gelte. '%ii]o mag et)n tiglic^cr beulten on alle ferlidcit. Denn 06 fein beut=
tung fehlet, fjo fegtet bod) bie fcfjrifft nit, bavauff er bie beuttung ^eud}t.
2)ie britte tneljfge ift ein Bloffe beuttung aufj eijgenem gntbunrfel, ba bie figur
allein ift, unnb fonft nic^tv banon in ber fc^rifft ftef}t, hav fie baburcf) tnoKen
ir. beulten. Sif.^e bentung ift t)rtl)um6 unb bec' teuffelg unb ^apftc^ et)gen mit
ben fernen. ^Ilfj tuen fie burc^ 5(aron ben ^apft beulten, f3o bie f (grifft hoü)
an !et)nem ort Dom 5?apft ober 5?apftum fagt einen bncfjftoben. äBenn fie
aber 3UDor einen fpruc^ Dom 5:Bapftum f)etten unb alf] bcnn bie figur -^laron
brauff tiogen, toere c§ ju leiben, tüie tüol bennocf) fol(^ figur unb beuttung
20 nit 'jtounge, f]o ^irunge bocf) ber fprucf), barouff fie bcuttetcn. ^tem, tnen fie
t)ie beulten Qm ßuangelio, ha?- bie beic^t fei) hav t?el]gcn ber auf,]fe^igcn für
ben prieftern, ift ein blofs, nadet, felb erbac^t bcutteu. 2i>enn fie aBer einen
tloren fprucf furetcn, ber Don ber beic^t on alle figur fagte, unnb alc- benn
bie figur brauff fureten, f3o feltmugen fie un^ irol, nit umb ber figur obber
2-. beuttung toillen, f3onbern umb bec^ fpruc^>^ miüen, ben fie ber figur unb
beuttung 3um grunb legten. Xie anber beuttung mag mandjerlel) gefcl)e^en,
unnb mie ^au(u§ fagt, etlic^ Baincn ftro, etlicf) l)o(t„ ettlicf) l)etri auff biffenni.LüM.3,12.
grunb, etlid) aber golt, filber unb ebbet geftei)ne. ^^Itf30 ad)t id), ba-3 al(e§,
tDos ^Jlofeä Dom auf3fa| f(f)reibt Sebit. yiij., muge gar fe^n Ijogen merben auff 3. otoj. 13.
3<> bie ßpiftel ^^auli 60I. ij., ba er met)fterli(f) ben el)gen bundcl unnb menfc^eneoi.a.s.istf.
1 bie finbtfiufe (' ia^ SinbtftuB l> ben jijubtfluB i' bie jijnbfluB F bie finbfUtfe II mov D
2 jd^tange I bcbetotung I) 3 \dH l fecbelotet D 4 gtautnger D gläubigen F 5 gleich*
mife D etliche DI m%o B ?((fo I G »bie" cor „feieret)" fe{)tt in F nic^t P. 7 fold^c
Beberttung D S toax BDI gcf^tifft D 9 fagct BI iei6ft BI 10 fcebchjtung D
5tet)ben F nt^t B llt)^ü(]^erB beboutcn D an BI geferligfait F ob jd^on feine bcbcnjtnng D
12 fetet BDFl feiet BDFI geft^tifft D nic^t B bcbewtung D 1:1 bcberctiing D
gut bundfen F 14 fünft BI lö bcbewtcn D bebewtung D l)rt()um I bc§ Stopft D
10 3Ufje A ^(fjo BI ?tl§ D beberoten D 19 ßogen 1 bannoc^ D beberotung D 20 nic^t B
jroünge I 3roiinge I bcrotcn B beutten I beberoten D 21 bebcrotcn D uov D 22 ev=
bac^ti beberoten D 23 furtenn BI on BI 24 barouff BI futten BI jroingen D
nic^t B abbev B 2') beberotung D 2tJ beberotung D 27 S. 5l>aulu§ F fagct B
29 muge I gebogen BI 30 bunien F
») $8gl. oben S. :349.
25*
388 (fDangctium uon bm ,',c()u ?lii§jnl}igcn. 1521.
(ere 6ei(f)i-et)6t. '^Ibn bod) c\Ietr)6t ic^ fotc^er bentturtg gar ni(^t§, tDcnn idf) nitt
fnnct 5^^aulii§ Uaxem teil IjuOor glelnbt. '-)ni.5o, inenn mir tjemanb jagt, hai
^JJbies bebeutte janct ^Paulum, borumb folt \^ S. ^Paulum fiir eignen lerer
iinb ^i(pofte( (galten: bie bebcuttung Inolt icf) nitt furtDerff cn , ober umb Xfyx
tüillen gtelübt id} t)^r nit, bcnn iä) trctjf^ nit, ob fic red)t ober uuredjt fet), &
fonbern ic^ tüet))^ ein anbern grunb ber fd^rifft, bie mir Sanct ^Paiilum Her-
lid) ^et)gt et)nen f)et)(igcn ^^poftel, umb mild)? tüiffen ic^ bie fclbigc beiittiing
Quff nel)me. 3t(fo ifty gehjif,], ba§ bie aui^fcliigen bcbeiitten nit Icljplic^c,
euf.^erlid^e, fonbern Oorporgene menji^cn, nnb alfo tiorporgen, boö nit fei) öon
ber natürlichen Dorporgenl)el)t gcfagt, tnie bie fcel l)m letjbe öorporgen ift, i"
fjonbern t}m gel)ft. Daö ift, bu muft bir l'tüo tüelt bcncfen. C^ljnc bife lel)p-
lid)e, ba bie 3,]onne leuc^t nnb cl)ner ben anbern anfil)ct norf) bem let)be. ^ic
anber gel)ftlid), ha (^l)riftu§ burd) ba§ ßnangclium leuc^t, nnb el)ner ben anbern
anfibet, nit nad^ ber feien natnr, bamit bie H-^t)ilofobt)i nmbgel)en, fjonbern
nad) feinem glauben, bnncfcl, tniüen, i}ex\} unb mntt, mild)§ alle? burd)§ i--
C^uangelium er(eud)t unb crfant tnirt, tuenn man fet)n tnort auf,] l)^m ^oret.
£)enn haz-' (5^uangelium lcud)t unb fagt cl)nem l)berman, \vav ber anber l)m
bergen Ijatt get)ftlid), ha^^' ift, nitt hü'^ er toiffe, Inav er tl)un tnil, fonbern
ob§ rec^t ober unred)t fei) für gott. S)ie figur gel)ort l)nn bie Icbplid), hii
beuttung t)"n gci)ftlid) tnelt. 20
'5,]o ift auf,]fat! el)n gcprcd) ber fcclen für got unb l)m get)ft, nit aber
el)n iglid)er gepred), Inie bie blinben figuriften beulten, ha^^- tv alte funb be=-
beulte, bie man beid)ten fol. Xk l)eiligen öetcr, fonberlid) ■)luguftinu':5, fagen,
ey fei) falfd)e lere unb feieret), unb Inic tüol fie t'et)ne fd)rifft bar auff füren,
f,p folgen fie bod) nitt übel ben glcid)niffen uub treffen lool l)l)nl}u. S)arumb 25
moUen tnir aud) auff ber felbigen hau blel)ben, bod) nit, alfj muft? et)n
artirfel be? glauben^ fel)n, fo ^u bolten, benn id) tpil niemant tni gteuben
rabten , id) tuif,] benn , marauff id) l)l)u baUie. 6v gilt feelen unb emigv
leben, menn mau Dom glauben prebigt, barumb tuil id^ mic^ unb tjberman
mit mir getnif,] fe|eu, hc\v mir Inibber alle liell pforten, aiiä) für got befteben 30
mugen burd) fein mort, barauff allein ^u baUien ift, unb auff t'el)nif3 C^ngel^,
fcbtr)et)g benn auff ber .s>l)l igen tnortt. Unb fage tr)el)tter: ^d^ tDoIt, ba§ fold^
bing nitt 'figurn' biff,5cn, aber cv ift Iju tieff eingeriffen unb gelnonbeit h»or=
ben, ha%> id)C' aud) muf,] alfo btiffen. S)ie fd)rifft nennet e? nit figurn, fon=
bern UlÜegoriam, umbram, faciem, unb bie beuttung '!))h)fteria , abfconbita, 35
1 g(au6t ift F ticbchstunci I) iiic^t li 2 faflct HI 4 tiic^t H öovlticvffen BI
t]ren Hl r. ttidit H nid)t V, abbev H C „<Band" fcf)(t in U 7 ^e^get BI todä)^ HI
luelcfier I) bebelotung D s nic^t H 9 nicfjt H 12 mad) HI 14 ni(i)t H
\'> \oilä)^ BI 16 lioret I 17 bnnn 1) is nicf)t i'. 19 nbcr H Dor D gctiovt I
20 bebetBtimg D inn bie galjftüd) I) 21 bor JJ tiic^t H 22 i^(ic^er HI fiebetoten D
24 fe^er^ B bar aufffurcn A 25 nic^t H gletjii^nuffen D 28 tceife HI wor auff BI
eroigeS BI 31 feine§ BI 33 niifit B ftguxcn BI 34 figuren BI 35 fcebehJtung D
ÖDangcIium Don beti ^efjit Slu^fdfetgen. 1521. 389
fecreta. Sie fiaBcui^ fiQurn nennet an)] bcm fprncf) ^^auli i. Gorin. r., ha er i.^sor. 10,11.
fagt: 'Solcf) alie-j ift if)n getcf;ct)en in fignrn'. ^^Iber fand ^^^aului: an bem
ort rebct nit öon figurn, fonbern öon cjcmpeln, nnb fpiicfjt, hjir foUen nn-?
furrfitcn, hai nnc> nit ancfj fo gefjc, bcnn [ic finb uni3 fignr nnb ercmpel ge-
5 tocf^en. Unb S. !:t?etiuy ij. ^4^ct. ij. nennet baiiclO 'erempel', nnb 5. -^.^anluöi.'.'isctt.^.e-
aud) an biel oittern '^oimam'. 65 ift fc^utb bcö latinifcfjen inteiprctiy, ber «öm. 5, u
'2ipo5'^ i^t fignr, i|t crempel tranfferirt ^at, baran fie ftrf) geftoffcn nnb
figurn branf^ gemarfjt.
'Äe^rc^' fot f)ie nit aEein hai ()eiffen, ba^ nnfer Dolcf ^|t k^xct) Ijeljffet,
11t bic auc^ macfjcn ^u fc|re^, toah fie nur tüoEen, fonbern iüoä bic fc^rifft
.^erefim nennet, tük 5. ^^oulno 2it. o. Icret: 'Sen .Sjereticnm foltn mel)bcn, jus, 10.11.
nacf) bcm er ^h)ei) nuitl üormanet ift, foUt gen)i§ fein, hau eijn foldjcr nor-
feret ift unb funbigt unb I)ott fc§on fet)n urte^r. 5)a§ trorttlin -öcrefis fonipt
auf,] iQried)if(f)er fprad) 'öcrein',- ha6 ()el}ft ertnclen, erlef]en unb anf^f^onbcvn.
15 Xot)er Ijeijft .Sjerefi-: el)n f^onber, crtDcIete, fetb crbadjte, eigene lere unb lueljf.'^c
^u leben unb gletoben auf^er ber gcmeijuen treljf^e, ha§ man i^t fecten, ftenb
unb orben fiepffit. 'i[ii]o nennetcn hie ;jnben bic 6r)riften ein .'ocrefin obber
fecten ber 5cafarener 5(ct. rriiij. 3I6er 5|^aului: luolt fie nit alfo nennen, f,5on= apgic^. 24. 5.
bern einen toeg, nnh fprac^: '3c§ iüanbel nad) bem lücge, hcn fie .Spaercfin5iv9icö.24,u.
20 obber Secten I)ei)ffen\ Xa f)er ift5 fommcn in ber (i[)riften[)cit, has alle bie
.^acretici I)cl)ffen, bic auf^ ber etjnideit unb gcmcijncr tuetjf^c bcy I5f)riftlic^en
glauben» unnb toef^cn» trettcn unb ein i^onbere epgen toeljf.^c, gtouben unb
toeg für fic^ ernjclcn, ha^i hk ^tucl^ ttiortle 6at[]olicue unb öacreticnc' Ujibber-
nöuber ftreljttenn. 6atf)olicU'3 l)el)ft, ber mitt bem f)nuffen ift unb einljellig
25 mit ber ganzen famlung ftt)mmet i)m glauben unb get)ft, gleidj mie 2. Lantus
fagt Gpt)e. iiij. 'C^in tauff, ein glaube, ein f)err, ein geift Jc." '^Ibcr .^Qercticuä,Grf). 4, 4.0.
ber an epgen tüepi3 unb partet) erbendt. Xarumb f)cift .'paercticuö eijgcntlic^
el)n etjgenfljnnigcn in gütlichen fadjcn, cl)nen f.^onberling, ber etmaö beffers
toe^f^ unb l)f)m fetb ertuelet ein tocg ,3um ^t)mel, ben ber gemein ß^riften man
30 nit gef)t, milc^y lafter bic legten boctoreö nennen fingularitatcm, tapitofi-
tatem ic, fjonbcrlidcit unb eljgenmitlidcit. '^luf,] bcm ifty ttar, ha^j ber '^luf,^-
fol, ber ha feieret) bebeuten fol, bebeutet nid^tö anberis, bcnn ben cl)gcn fljnn,
ben gut bundel, bie gutte meljnnng, ber fid) fetb auf,ife|t üon ber gemeine in
1 genent BI gcneiiuet DF bo 131 4 forc^tcii F alßo HI feint HI figuiii F
5 5JJaul B (j latljciuiid^eii Hl 7 J^poö I 8 bar otüß B baiauö I ü te^erct) BI
10 tc^erct) BI „nur" fe^tt in D gejc^riftt P II jaUu B foü bu l l'J faltu B
joltu l V-i roortretrt BI lumpt BI 14 herein I \b ielbft BI Ki oufe BDI
l7l)c^ijetBl .t^crefim BI ober B 1 8 5iajarencr D Slctuum U 19 wanber D .^aerefim B
.^etefim I -»» aber B 21 .^cretici 1 22 at)gnc I) 2-} Wege BI loorttcin BI
.^ereticus I mibbcrcinanber BI 2-> oerjamlung I» fanctuö BI 2i> fagct Hl .^icrcticuy I
27 §erettcuö I 2y gotUic^cn 1 29 ietbft BI -JU loelc^ä BI 31 ift BDI :i2 bo BI
33 bunden F jelbft BI
') tvnog. -) (ägeJv.
390 ßDaiigeUum öon bcn ,^cf)n Sluöjä^iflen. 1521.
5.2«oi.i2, 8. bcn bingen, bie bic fcck unb got Bclaiis^cn. 'Daooti ^Ftoicy fac^t X>eutci"0. rij.
'I'it folt nit t()un, tüao hid) rccfjt buurft', iiiib i|"t fein lafter fo ftrody bcm
rcdjtcn tüege uiib glauben entgegen, baö bic '^Ipoftct ^ctiuö unnb 5paulu>3 öiel
forgc bafur gel)a6t f)n6cn, unb bic mutter gotti^ nennet bcn felBen fdjlangcn
s;iK. i,5i.füpff 'Wcmi^ covbiy fui\ bcn bunctct l)l)rf;) I)erljcn. Unb bcr beutfcf;c namc s
'-Jluf^fa^' (auttet ,5umal feljn brauff, boy fotcf; Icut aufjfc^ig öon bem linuffcn
zn. 3, lu. unb auf5 ber gemein gcfelU n}crben. X'lnctj fanct -ißQuluy tüort, ba er jagt ^u
lito, er foUc einen folcfjcn mcljbcn, luic tuol fie l)t;t Dorprennct iucrben, bic
tlcljncn fe^ei; öon bcn groffen, obber baö id.)']] ba]] fage, bic (^t)iiftcn öon bcn
te^crn. 2)cnn Quf3 bif^em öoigefagtcn ift leidjtlid) ^uöorftcljen, lüo t)^ tc|cr lo
fein, nemtid), ha ber gutbunc!cl, ber rerfjt aui^falj, auf^cr unnb über bcn gc=
mci)nen (i^riftlid^cn glauben fonbcrc fccten, orben, tücl}),] unb löcge, fruni ^u.
fein unb fctig ^u tücrbcn, auff richtet unb partel)en aufj bcr gcmel)ne fc^t, aly
bic ctö3a§ beffciy finbcn njotlcn, ha^ gleid) ber gemein 6f)riften man gegen
i)l)n ftincft unb nicf;ty gilt. Xarumb finb ijl^t unter bcn ftifftcnn, ttoftern, i'
I)ol)cn fc^ulen unb ganljcm gciftlicf^cn ftanb tcinc teuere, fjonbcrn cljttct tcljcr
morbcr für groffer liebe gottio, gleid) aly tuenig, alf.j unter bcn rabcn fdjUJortic
fogel unb unter bcn 'JJioren fdjnjorljc Icut finb. Denn gleidj h)ie unter bcn
auf,3fe^igcn ift nicmant auf^fel^ig, alfo ift aud) unter bifen teljcrn nicmant
fc|er, unb fel)en nit, boö tjarte öold, ha5 gar faft f,]o öicl löcge, fccten, par- -^o
tcljcn unter l)l)n finb, alö fopff unb Ijtjrn, hai: el)ttct gutbuncfel i)l)r mcljftcr
ift, bcr gifftigc auf.jfalj, unb lj()r teincr bcn gcmcljucn Ineg (^l)riftlid)-5 glauben»
gel)ct, fonbern ein i}glid)er einen ci^gen tücg gen l)l)mcl mat^t, has man tüol
fit)ct, tüic alle fcljcrel), hk l)l)c getoefen finb, l)lit ^ufammen gcffoffen in eine
grunbfuppen fommen unb bic tuclt mit einer fljubflnt lautters auf^fati-j erfeufft 25
Ijabcn, unter be» (^nbi^rift^ rcgimcnt, Iric haä öorfunbigt ift. Xeunoc^ gcljcn
bife auf,3fel3igen nit ju bcn prieftern unb bcidjten bicf,5e funb nit. ^s^, C5
muf3 djttcl Ijeitidcit fein, unb lucr anbers fagt, ber felb muf^ tc|er fein.
9tu ift ha5 bcfdjloffcn burd) bie fdjrifft, ba^ !e^nn h)cg fct) |u bem
l)^mct, bcnn ber eljnige, ber glalöbe. Xal)cr 5. ^^Viuluy beö glaulienä lere bie 30
in. 1, y. gcfunbe lere nennet lit. i. et ij. unb befielet , bay man ijm glauben gefunb
" ■'■ fein fol, bamit er auff ben auf,3falj Ijcljgt, ha5 alle, hk burd) lücrd toottcn
frnm unb feiig lucrben, finb gctüif.jlid) bif^e ungefunbcn unb auf^fc^igcn.
1 Sie GrI. 2(u§g. 6c3cic^nct irvig baö jlucitc „bic" al'j einen Sufafe Don D 2 iiid^t H
bcn rechten ttjcg V ■■', cntfcgcn 15 cngcgcn F 4 gottcö B b tirejj 131 Scütfci^ I)
i; Icut I 7 fagct 15 9 aber 15 14 fegen L5 l-j fcinb 15 Iloftern I Iß faine
Icljcvcl) F Ic^ev, moibei- )) Ictjcv, ntoibci; I" 17 morbei- 1 gottcS B i-üppen F 18 ^Dioren F
Icut I fcinb 15 20 nicf)t B lücg F 21 unb crjn i'ijnb F fcinb BI gut buncten F
24 fcinbt BI l)c^t gnügfam gcfloficn 1) 2ö einer iijnbtflus BI ainer finbtfluB CD oincm
ftjnbflu^ F üt}ncr fintflufä (i crtrendt 1) ertrengt F 26 toorlunbiget BI 27 nid^t B
nic^t B 28 fclfiig D ain Ic^cr DF 29 „ba§" fel)tt in D jum l^tjmel D ;J1 U=
fildjt 1) 3:J fetjnb BI
GDongelium Don ben 3et)tt ^lueja^igen. 1521. 391
Xaiumb ttioUen löir nu ct(icf) glcidjuif^ hc^^i aui^fat;» unb be-^ ctigen buncfcU^
gegen anbei t]altcn.
3um elften njait hcn piieftem non fcijnei fiancfl)eit befoU)n, bcnn QÜein
bom auf^tati, hamit gnngfam bebenttct ift, hau bei anf^fa^ bcbcutte ein folcf)
5 untngent, bic tüibbci bic ledjten (cic unb gottic^ tuoitt ift. Xenn gottiä ttjoit
ift boö el)nigc ampt bei piieftei. ^3hi ift bei) allen offenbar, ba^ bor glaube
nnb gottic' woit feinen feijnb (mt, bcnn bilden eljnigcn gut buncEct, bie anbein
funbe nllefampt, ob fic loot fallen i)ni glatoben, laffen fic bcnnodj bleiben hcn
glauben unb gottiä tt)ort, ba^j bei menfd), ob er fd)on funbigt, bennod) lool
10 h3el)f3, toie unb loa» ei gten^ben foUc, e^ geoiidjt i)f)m nui an bei mac^t.
5tbci bif^c untngent tjuttet fid) fui folc^cn funben unb forteibet ben glauben,
bamit ba^ fie l)l)n faien Icft unb l)l)icn ctjgen ineg fui nl)mpt. Xenn e? mag
bei glaube teincn neben tocg bei) fid) leijben, el)nei muf^ unteigebn, bet)be
mugen fte nit bleiben. Xaiumb tüie ben alten piieftem allein oon bem auf,^=
15 fa^ gepotten n^ai, alfo ift alli'3 bcfelljcn bei XHpoftel, ba-ö man auff bic merct-
leie unb menfc^en leic ac^t ^abcn fol: ba Collen fie fcl)led)t^ nic^t^ neben
bem glauben laffen auffiid)tcn. ^^Ibei bic anbcm funbe unb gcpicc^cn bcfclf)n
fie |u bulben unb |u tiagcn, benn hk ooitcibcn luibbci Icie nod) glauben.
2llfo ba^ gar ein giof^ untcifc^el)b ift unter Icicn unb leben, unter glcuben
■M unb toirrfcn, bcnn aud) uni^cr papiften ,V)cicfim nnb pcctatum n)cl]t f^onbcrn
unb nennen c^nf] erioiem in fibe, ba-j anbei in moiibui?, obei ci)nf] tontia
fibem, baä anber contra more», on ba» fic fibem unb contra ftbem macl)cn,
hjoö fic bundt.
^um anbcm ift bcr auf^fo^ ein fud)tige, antlcbigc plage, 'illfo ift bei
25 fecten bing auc^, e» gleiffct fepn l)m anfel)en, biumb fiifft cä lci)c^tlic^ umb
fic^, ftntcmal bei mcnfd) natuilid) geneigt ift, auff fic^ fclb unb feine toerd
^u bamcn, unb fei)n bunrfcl i)l)m natürlich gefellet. Xci Ijalbcn Xüo nit
ülcpfftg aufffel)cn ift, toie 5. 5paulu3 tl)ct, ift leic^tlic^ ein gan^ oold ooi-
furet, irie oor ^ci)ten bk falft^en propf)eten l)m oold ^Üfli^i tl)cttcn. 5lbci i|t
3" unter bc-^ ^apft? unb gcpftlic^en rcgimcnt oorfuret niemant, baiumb bai
niemant mel)i i)ni ledjtcn n^cgc gel)t.
3um biittcn, bei auf3fa^ ift c^n eluigc plage, bic nitt toot .^u {)eilcn ift.
Xic meinet -3. ^^aulu-i, ba er fagt ^nXito: 'Xcn el)gcnfpnnigcn foltu mcibcn, itt. 3,10.11.
nad) ^too üomianung, unb geloifj fein, ba^ er oorfciet fcij, unnb ici)n uitcl)l
1 gteid^uuB D bundcn^ F J tegcnanbct B ainanber 1)F o Dcfolen Bl 4 ^t^
nugfjam BI :> gotte» B gotteö B (3 offinbar 1 7 gotteö B buudeu F 8 bennod^t P
9 gottcs B fuubigct BI beuuoc^t Ü 10 {oU D 11 joUic^eu D 13 bei) jm n
beq im F uutcrgeljeu Bl 1-i mügen I ffit I nic^t B aUetjuc Bl lö qücI BI
IG menjc^cn adjt D 17 bc^ AF bcii B bem DI bcfeljtcn BI 19 uiib glauben D
21 abbet B 22 an baö BI 24 anflebligc C ain ftebigc 1) antlcbenbc G 2<i icintemat BI
f^ntemaU C ie^temot DK ieijtmale F feitemal G 27 gefeit BI 28 .2." fel)lt in D
30 5pabftB geifttic^t tcgimcn C :Jlgc^etBI 33 $aut Bl foltu B 34 amotjen D urtcl B
392 ©öangelium Don bcit ,')Ct)n Sluöjä^igen. 1521.
tft fd)ou ubir i()u gaugcir. .soic mit f)at er ba-^ öcfelj ''JJtüfi aiiü flcicflt, ber
3.2r(of.i3,5.G. l'eöi. i-iij. flcpot, mau folt bcn aui^fd^igcu ijiuel) mal bcfcljcii uiib cljit tl)uu,
unb barnadj ü6f5onbcrn. 3)a§ 3tt)cl) mal befcl)cn unb etjn tl)un nennet y. ^^aulu'3
')lucl) mal normanen unb barnad; mcljbcu. Xenn gctüif,]lid), luo nitt ein uoi-
[tocttcr buuctel ift, bcr Icft i)l)m fagcu im crften ober anbcr mal. S^Go er 5
aber öorftodEt ift, ha5 man ha taufent iar üovmanet, f^o I)ilfft cc^ nit. 3)cnn
er lüill nitt allein nit l)oveu, fonbern fetjt fid) ^nm mibberftreit feinif^ Ijuüor^
1. 5oD. b, 16. fedjten unb bcn glauben Im üorftoreu. Xife funb tjeljft janct ^oanncy 'funb
2rcauf).i2,a2. iju ben tob\ für lüilcfje nl}manbt Bitten fol. Unb 6I)riftuä nennet fie ein
innh 1)11 hm ()eiligen gel)ft, bie miber l)ie md) bort üorgeben Ujirt. Xarumb 10
fpridjt audj 3. '^^auluij, ba^ gemifj fei), ein folc^cr fei) enblirfi norteret, unb
fel)n urtel)l ift fd)on ubir l)l)n gangen, ha^ er funbigc.
Divj üierbe: hk aufjfeljigen fetjt man auf^ bcr gemeine, ha§> ift, mie
gefagt ift, bay hk leut, bie ha fonberlinge cl)genfl)nnige fiub, gel)cn l)l)r ci)gcun
3.3r(Pf.i3,45.ftraf,3. Ubir ha^ fc^rel)bt ^JJtofeö l'clnti. riij., luic bie auf^feljigeu füllen er- lä
feuuet lücrbcu, unb hjic fie füllen 3urid)nitcn tlcljber tragen unb barl)cupt gcl)n
unb bie lippen liürflei)ben, Düii tüild)em allem lang mcre 3ufcl)rcl)beu, unb Inol
ein el)gen bnd) gebe. '^Ibcr mir tüüLteiiy iljt l)ie bei) laffeu unb jum ßuangcliü
tümmcn mit ber figur.
^^lUc ha'5 luaubclu 6l)rifti, baä er ijXjn unnb l)er l)m laub tl)an I)at, be- co
beut hüv prebigen in bcr melt, barumb audj bie fdjrifft feine prcbiger nennet
*i. 6s, 2t. feine f uf^ ^ pfal. Ijöij. '5luf hau beiu fuf,] l)m blut öürfcrbet lucrbc', unb
m 147, 15. pfnl. ciiliij. 'Sein UJürt Icufft fcl)ucU\ Unb fand ^^nniluy nennet bal)er fein
®a[. 2,L'.ompt ein loufft Öal. ij., ba er fagt: 'auff hau id) nit umb fünft lieffe'. Xüxdj
füld) prebigt unb geiftlid) manbcln !ümpt er an maudjen ürt, ha^j ift, in 2s
mandje l)er^cn, ha t)t)n ettlidj auffuel)meu, ctlid) furmcrffeu, unb fiub bie
fclbigcu Ijcrl^cn nit alle gleidj in geprecljcn, tüie tuül fcijuif] üu geprcd)en ift,
hai bcy (Suangelii nit beburffc. Xay er nn l)ic lompt burd) oamariaui unb
Öialilcam in ein ftettle, ba l)l)m begegnen |el)cn auf^feljige meuner, ift hk
bebcuttung, ha^ burd)y (^uaugelium unb rcdjtcn glauben erleud)t unb evloft 30
merben bie groffcu nuutcrcr, bie luerd l)cl)ligen, üüu l)t)rem falurcn fdjmcrcm
leben, hau fie furcu üu glauben. Xenn füldj l)cr^eu fiub etlid)c naturlid)
1 über BI Qcteget in 3 See ADlDEcai Saö Fl ^^quI lU .j buiidteii F
aber li anbern BDI 7 itii^t ijoxcn B l)orcu I feiiieö BI ^üuor fcif)teii F 8 äu=
üoiftorcii I ^o^flnncö 1 9 inn tobt l) lucldjc BI fal B 12 ubn BI ir, aufe=
jc^igc BI 14 teilt feinb B l-j Über BI icfjvciüct BI am brelj^cljeubeii BI crtaniit DF
!•; ^luidjnittcu B jerjdjuittcn DF juidOuittcn 1 gcl)cn BI 17 „bie" fcl)It in i" leff^cn F
lueldjem BI 18 atjöcni D 'JU luüiibciii BDI gctfjan BI ül gcfcfjiifft D 2'J feine
fueß BI 24 ain lauft !>!' iituft B umbiunft I 2-5 luaiiberii D fiintpt HI iiiQiicf)c-i ovt F
26 öerloerffeu DF fcinb B 27 fciucö BI an BI 28 lumpt BI 2'J ftcttciit BI
beöcgcncn BI KJegeätietcn D 00 (Suangeliü F ül mcrtercr BI o2 an BI feinb B
') iBgl. oben 8. 24.
GDaitgeüum Don beit ',cf;ii ^luHä^igm. 1521. 393
gut unb lüoUcii l)I)c gerne rcd)t t()un iiiib Juot farcii, bruml) fallen fic auff
bk gcpot unb mul)en [idj ubii hk maf]. SBenn nu bic lelbigeu l)oren, ba^
nit mit lüercfen, jjonbcrn allein buid) glauben 3ugel)eu mui], lucrben iie fro
fold^ei pvebigt unb erfentnii] obber ^ufunfft (51]iifti, unb au\] ganzem beiden
5 lauffen fic foldjer lere entgegen unnb bcgeren baburd) iion i)l)rem iamcr unb
auf^fal rein ,3utüerben, bod) ftelien fie Don ferne unb buncten fid) ^u gering
foldjer gnaben. Xenn e^ ift ^u tieff l)nn ber aufjfetiigcn luitur eijugcfeffen,
baä man mit mercfen got foU ubirlöinbcn, unnb gleiubt iiitt lel]d)t, büy fold)
gnabe [30 gar umB fonft unb on aEen norbienft geben luerb, rtiill ia^ auc^
10 tfmai banor tl)un ober luilen. Xarumb ruffen unb bitten fie, ba^ ift, fic
bcgeren ber^lid) bic redjtc n3arl)ei)t Im crfareu unnb ber fadjcn gcmifj merben,
bie fic l)oren Vion bem gtamben. Xa-ä ift ba\> gebet , ba fie fagen : '£ ^sefu,
lieber ge^jicter, crBarm bidj unfjcr'. 3ie nennen ijljn noc^ cijnen gepicter, ber
nur lere unb fage, ma-J ^u tbun fei), finb nod) nitt gar auf] ben mcrcfen,
15 ba» fie i)l)n eijuen feligmadjcr (licfjcn, ber ba nit allein unf] leret, fjonbcrn
aud) ^nn unf^ mirdt unb lebt burc^ fe^ne gnabe.
Xal)cr ftl)mmcn nn bie namen Samaria unb (^allilea. Bamaria l]eift
ein t)utt ober gemarfam, barumb bai: foldj n^erdljcijligen faft buttcn unb bc-
toaren ober ac^t t)üben auff l)I)r mircflic^ leben, finb ftrenge unnb merbcn
2u ge^mungen mit bcn gepotten gottiv, bie fie nit auf] lie'be, fonbern auf] nobt
unb furcl)t tl)un. Xenn mer nit auf.j frcijcr liebe töol tl)ut (mildjC' ber glalubc
gibt), ber ift nod) l)nn Samaricn. '»Jhi fan er öon l)^m felb nit erauf,] fomen,
f^onbcru (il)riftu>3 muf] ^u i)t)m fomen t)nn feiner reljfjc gen .söierufalcm, ba»
ift: ''Jtiemanbt finbt ba^ Guangelium, got muf] e» |u t)bm fenben unb pre-
ro bigen laffcn, bif] gen .'picrufalem l)nn ba§ emige leben, (^alilea aber l)el)ft
el)n grenze, ba bic ianb enben.^ 'illf^o ift bi^ tnerc! nolct mit fci)uem meinen
nur ijnn ber grenze bc» cufjerlidjen mef^enc', benn fic balten bic gepott nit
mitten i)m bcrkn, fonbern nur lei)plidj auff^cn t)nn ben tnercfcn. Unnb ba»
ift aud) ber aufjfati, mcnn fie mcijucn, foldj mcf^en fei) rec^t, benn ber bundicl
3" ift mel)t auf] ber gemeinen mei)f] ber l)ci)ligcn, bie nit burd) lucrct, fonbern
burd) glauben rcdjtferttig unb fclig luerbcn. '.^Uf^o finb bac^ alle Öallilei,
gren^er, bic nit miliiglid) gotti» gcpot Ijaltcn, mild)» on glaube nit muglic^
ift. Xas flenne ftcttlc bebeuttet f^onbcrlic^ ba-:- 3ubifd)c Dolrf, mild)» für
1 barumb 151 2 mu^eu 1 über 151 Ijorcii 1 4 crtautiiuB 1) abbcr 15 ö cnttcgcn H
ciigcgeii F bar burdj BI fj fcrrcn UF 7 genaben li b ubcriuinbcu Bl glerabet Bf
ntc^t H foWjc BI 9 junft 1>F au BI gegeben BI lu ba für F ba für I aber B bemalen F
IJ t)6rcu I gcpebt B gepct I bo Bl 1;{ .lieber" feI)U in 1) 14 fciub BI uic^t B
15 bo BI .ba' fc^tt in D aUeinc BI lü lebet B geuabe B 18 aber B fold^e Bl 19 aber B
feint BI 20 gottes B nid^t B Jl fordet liDFI „nit" fet)Ü in 1) nic^t B mdd)^ Bl
22 fctbft BI nic^t B l)erauB BDFl 2:5 ^erufakm I> 2.j ^«'■nii'c'» 1' „aber" fctjtt in D
27 uirfjt B 29 tuucfcl Bl :J0 nidjt B -{I feiubt 151 ÖaUifcl) Bl :!2 nic^t B gotteä B
toildj^ an gtaluben Bl nic^t B 66 ftcttle^n BI bcbeiot BI luett^ö B uor F
>) %t. ibb. 111 £. 04'd.
394 (^bangcltum von beit ^e^u 'üluöfö^i^en. 1521.
nKcti Icuttcti 1)11 bi^.^nii Sanuuicii uub Walilccii Wax. 3)cnn fic Ijntten bte
c^püt gotti'^ uub tuircftcu faft brljuucu, uub Ijtju i[t and) iurucl)mltrf) boy
ßuangclium pvcbigt, fic aui,5 fold)cr Samarieu uub (^alitcam ,5U furcu t)n
ciu frei) ßteuBlid) (cbcu. Uub ba-^ l)l)r cbeu Ijc^eu ift, bcbcuttct aucf) boö \)o\ä
uutcr bcm gefeit, tuild)^ l)u beu ljcl)U gcpottcu bcgriffeu luar. äßQ5 aber öou s
bcm fclbigcu Hold gcfngt ift, ift audj Dou nllcu nnbcru l)l)vcm gicljdjeu ^u=
tiovftc()eu, bic burd) l}l)r cl)gcu lucrd tuoUcu fiuui iucvbcu, bcuu baS alliö ift
auf^^fii^ uub fcru öou bcr gcuicljucu 6t)riftlidjcu (crc.
feci fiub nu bic pricftcv, I3U bcu (_U)riftuö bif,5C auf.^fc^igcii lücl)ff,3ct?
S^o 6f)riftuy gciftlid} fouieu ift nit aubcvf,^, bcuu burd) bic '^Ipoftcl prcbigcu i'j
l)u bic l)cvl5cu uub gcluiffcu, f,50 tnugcu bic '^Ipoftcl uit foId)c pricftcr fciu,
bcuu fic fiub, bic (it)i-iftum fariugcu iju öamnvicu uuub (yalilcam. 5iub e§
ober bic '^Ipoftclu uitt, fo fiub C5 öicl lucuigcv bic ^Bifc^off uub gct)ftli{^en,
bic l)|it an bei '^Ipoftclu ftatt fiticu. äöo luill bcuu uu bic Bcl)d)t blcl)ben?
Xqv5 gauii piicftcvt()uui ijui gefelj bcbcutct beu cljuigcu redjtcu pricftcr 6()riftum, 15
So,Vt ^ci" Üi^" u"Ü ^"^ f)^)w^cl tnittclt für got, tüic 6. ^^quIuS 9io. öiij. unb .<Qcb. i^.
£arumb ifta (^()riftu5 allc5: er toutpt gct)fttid) burd)y (Suaugclium, uub bnmit
n)el)f3ct er uuf,^ tju fid) fclb l)m I)l)nicl. Xeuu l)m nltcu gefc^ burfftc uiemout
für fi^ fclb üpffcru, luaö er aud) opffcru tnolt, foubcru bcr prieftcx uom e§
ÖOU t)f)m uub I)ub cy auff uub opffert cö für got. 5llfo ha^j ift, bo» trir 20
brobcu bif,^ t)ic Ijcr gcfpart l)abeu |u fngcu Dom glnubeu 6()rifti, baö ein
uutcrfdjcib fei, fd)led)t gtatubcu l)uu gott uub (^t)riftuy glah)Bcn.^ 3)ic (jo^en
S(^ul lerer l)abcu bic luclt l)u bcu l)rtl)um brad)t, bnö fic 6t)riftuö uit mef)r
Bcburffeu, uuub bic Icut alfo Inuge mit bcr bct)d)t ^u bcu priefteru tricbeu,
Bifa bciy fic gautj uub gnr Hou Gt)riftü gctricbcu, uid)tö mel)r njiffcu, tuay -^5
(i^riftuy fcl) über lüQy bit^ (^ct)gcn bcr pricfter bebeuttc. 3)cun fic leren, lüie
bcr meufd) mugc burd) fci)u uaturlid) noruiugcu f,^o lud tl]uu, boy t)l)m got
fei)uc gunbc gebe, uub alf^o trctteu fic für fiel} fclb für got uub Ijaubclu mit
t)m DU alle mittel uuub ou (S()riftü. älJay folt l)t)u (^l)riftu5 uot ober nu|
fciu, tneuu fic gottiy giuibc burd) l)l)r noruiugcu erlnugt I)nbcu ? € ber grctri= :<•>
2. >]:<etr. 2, 1. lid)fteu, fdjrcdlidjftcu fe^crel) ift bciy, baüou S. ^Petruö ij. ^|kt. ij. norfuubigt
unb fagct: '©§ tüerbcn falfdjc lerer uutcr eud) fein, bic bcu l)crreu, bcr fie
ertoufft ()nt, norlcugucu'. ,^sft bay uit luar morbeu l)u fotc^cr teufflifd)cr
lere? ':)Jtitt bcm muub bcfeuucu fic (5t)riftum, aber mit lere, leben uub ganzem
1 leutteu J t)cttcu 1" 12 gottcä U barljuucn 151 ■> pvcbißct 1 i glclubid^ I
5 ttjcld^ä 131 fecticn HI 0 oef^act 151 7 bau B qIIc-5 151 8 ferne 131 fcvr F 9 fctnbt BI
oufefc^ige 1 10 uic^t 15 11 miigcii 1 niäjt 15 l-J iciitbt 151 fcinbt BI i:3 uid^t B
fciiibt BI l'i bor got 1> iaiictiiä 151 „©." fcT)It in D 17 !umpt BDI 18 jü im K
botfft D 19 felbft 151 20 üov D 22 fc^fccf)! gtclukii 15 2;} nid^t B 24 teut I
gctriekn BI 2ö iiiclicv 15 2'i ober 15 27 mugc 1 29 an BI oEcg 1) an BI
aber B oO gottcS B gciiabc !'. :J1 fcfjverfliftcu A crjcfjvccEücfjftcn BI erfdjrodlid^ften F
ißetei; 1) üovfunbigct BI o2 fagt BI ^crn B :y.i nidjt B
') a>aL oben 6. 382.
Goaiiaeliuin oon btii ^cl)n ^luijjätiigcit. 1521. 395
toefgcn öorlcucfen fic i)t)n, c6cu bamit, ha^j |ic fagcn, bic imtui mugc Quf3
t){)rcn frcfftcu gut^ t()un unb gimb crlucrbcn. 2i>o bai? tütir ift, f^o i[t 6l)nftu>j
üorgcBcni; gcftorben, unb burffcit fcl)n nit. Si^e, ba^j ift t)M bcr tio()cii frf)ulcn
unb aller gcijftlid^cn glatübc, [30 tieft eingefcffeit, hac^ fic bro6 fcljer frfjeltcii
5 luib Dorprcnncn olle, bic ha^^ nit an ncmcn. Xai ift ein glaube 3U got, aber
nit in (if)rifto, aud) nit ßljriftuc^ glaube, fonbern be3 tctöffcly getickt unb
gotti-5 (cftcrung, 61)nftu>^ nortcutfung unb ber (5,t)riftcnl)eit uorftin-ung. ^aber
fompty, ha^j fic ben lücrdcn 1,50 niet geben unb i)()r bing nit n)olIcn laffcu
nicfjt>3 fei)n: ba-r^ ift etjn grctDlidjer auf^fat;.
lu 2lber tüir foEen tuiffen, ha-:^, \vo ßbriftu^ nit mittelt, ba ift eljttel ^orn
unb liorbamnif,5 , gott lüill unb mag fel)uen menfcfjcn für fid) (eibcn, bcr cljn
funber ift. -JIu finb tuir alle funbcr öon natur, barumb ift (5l)riftuy fomen,
batt für unf^er funb gnug t^an unnb unf^ felju letjbcn geben, ba5 tüir bur(^
i)()n für gott niugcnn bcftel)en. Sarumb laf^ bid) nitt l]rr mad)en, hai^ bu
i> üiet gtelübift ijnn gott unnb tl)ueft bclju oormugcn, ba-ö ift cl)ttcl (i-nbd) riftifc^
gifft ouf3 bm I)ot)cn fdjulen. S)u muft eignen mitler (jaben, bcr tjuöor got=
lidjcr gercc§tidei)t gnug t()uc für bid) unb a(f]o bid) Uurbig madjc, ba» bu
t)nn fetjue Ijanb (egift bcijn )x)Cid unb Incf^cn, unb crf] Don bir nct)mc unb
für gott opffere. 2)a§ ift aber altebn 6t)riftu5: bai tuilt ^JJtofcä mit bcr figur,
2u ba^ allcy öoldy opffcr muft burd) ber prieftcr ticnb gel)eu. Xa-? ift aud), ba^j
6f)riftu^ l)ie bic aufjfc^igcn tut bm pricftern tuebf^ct. Xenn ba^ ßuangetium
(mitdj (5briftu-5 tualten ift l)n Samaria unb Öalilca) terct unf^ nit anbcr^,
benn auff (if)riftum batücn unb troften, h)et)f,3et unf3 öon unf3, buy tüir an
unf3 öorbagen muffen unb altein uuf3 (ibviftu-? troften unnb fepncr üorbicnft,
25 ba5 mir burd) l)l)n angefe{)cu unnb auff genommen tuerben. Wk er fagt
^oan. üi. '^Jlicmant tompt |um öatter, benn allein burc^ mid)'. 5llf30 ift "^ ^pfi-^'^'^ß-
biti gct)en unnb fic^ er^el)gen bem pricfter nidjtö anber», benn betennen unb
gletüben, baii alle unf3er bing nid)t-:: fct), fpnbern aUei)n burd) ba-ö mittel
d[)rifti feiig tücrbenn. Xarumb mad)t niemanb üoii bif3em auf3fa^ relju, benn
30 ßbriftuy glalübc, burd)i? (vuaiigelinm gcprebtgt, bcr fclb, bic mci)l er unf3er
bing üorbampt unnb allein (il)riftum erl)cbt, nortilgct er unnb madjt Im nidjt
ollen gutbundcl unnb üormeffcnbeit unf3er tücrdl. Xarumb fil)eftu, tüic un-
d)riftlid) unnb f)el)bnifd) lüef3cn itU iei) bcr ()ol)cn fdjulc unnb gcl)ftlid)cn pre-
bigt, lere unb leben, bai: moU Xaniel foldjc l3Ci)t bec^ (vnbdjrift:^ nennet bic i""- 11,36.
35 ^ct)t bcy |oruif3, ba ber glalüb l)un aller melt folt üorftort tücrbcn. Xa» ift
1 Dericügnctcn 1) muge 1 -i iiidjt H ."1 nidjt 1! •> lücfjt in 1! 7 gottcö B
11 DeibamnuB 1) üot im 1" 12 iciitb I'. 1:J fuubc 1> öcuiigt 1> gctf)au lU „unnb"
fc^tt in 1) gegeben lU H oor Dl" niugcn I ni(f)t H bn übel glaubeft D 1') gtcubeft 1?
t^uft I !•> gotttic^et I is legcft Jil 22 todäyj Hl nidjt ü 21 nücficn n
atleine Ml troften F 2.') fagct 15! 20 ^o^ann. H 6tt. ^JtuSg., o^nc bic ilc-iavl ber Ur=
btude an,3umertcn fumpt l'.l nluc H „nu" }d)ü in 1^ 2S atte§ 1"' fe»)" ^^ 2^ biijcn A
:}0 burd^ ba§ Hl :J1 ,511 niti^ten V 32 gütbunrfen F fidfiftu D 34 )oUid^ D
35 ^orncß B ^orncä 1 ba bo bcr BI
1. lim. 4, 1
396 GDaurtcUunt üoit bcn .^elju ^dtöjaJBigen. 1521.
and) bie urfad), tunvunib l'ucivö I)ic iiit )cf)rci6t, \vk bie pricftcr nBcfcrct ()abm
bic iicuiic, Iju cl)vcii bif,]ci t)ciyügcii bcbcuttung, hau (iljriftuö burdj bie piicftcr
bebeuttct \üax, er f)etty foiift nitt gef(^luigen. 3)cnn fie liaBen aiiä) u6tr ^l)i'
pricftcrüd) nmpt uM tf)an, [ie foUen iiit mel)r beim fie rct)n fpredjen unb
i)t)r opffei; auff ncf^men, barijuneii \mxcn fie (if)riftiiy figur nad) üvbinmg bcö 5
gefe^ö. ^llfo fif)eftu, lüie meit anä) bic bciittungc Don l)l)i-em tratum bei betjcfjtc
ift, uniib tuic iibd fie bie figurii beulten auff [idj felb ober lel^plicfjc prieftcr,
Oll allen grunb ber fc^rifft, unnb nc^men^ öon 6f)rifto. tHur (Sf)ri[tum |u=
nortitgen nnnb leucfen ift alte l)l)r prebigcn, cr6cl)t unnb leben. 1)aiS er aBcr
nitt eljnen, f^onbern biet priefter nennet, l)t)nbert nitt, cS ift alleö borfj el)n lu
ampt getüef.jen aller priefter, unb baS fclbigc anipt ift 6()riftuy figur. 2Jßic
luol aucfj ()ie modjt gcfagt loerben, ba5 bif,je tjctjen fid) nit einem pricftcr,
fonbcrn ein ljglid;cr l)nn feiner ftat feinem priefter, obbcr eljn tel}lö cljncm
priefter, haii anbcr tel)( eljnem anbcrn pricfter ert?et)gt I)abe.
XiW aber bie tje()en alfjo farcn, ba^ nur eljncr befielet unnb toibbcr 15
tompt, ift bie leljbige prop()ecet), hie S. ^Pauluö befdjreibt, ba§ ^u ben legten
^epten niet mürben Pon bem gtatnbcn fallen, ^enn finb ber tictjt, baß burcf)
boö (^uangelium hie Midi ift rel)n unb ertcud;t morben, l)aBen bic 35ifc§off
unb gci)ftlicfjen nitt mel)r tf)an, benn U)ic fie nur Ijberman bom glatübeim
ftur^ten ijnn ijl)rc mcnfdjcn lere, Bifj baö fie es brad)t IjaBcn, tro fie i)t)n co
motten, hai l)t3t ber (5l}riftcn glamb unb ßuangclium gaut; niber tigt. S)arumb
finb unfjcr '-i3ifd;off unnb gepftlidjen bcid)t ()cngft nitt bcbeuttet burc^ bic
priefter, l^u ben (5f)riftu6 bif,3c auf,]fctügen mepf^ct, f^onbcrn burd; bie, bic fie
f)abenn abmenbet Pon (5()rifto, toilcf)c l'ucai? fdjtnepgt, aud) nitt nobt lüor ^u
nennen, benn ba tuere Eepn ramm gemefjcn ber figur unb beuttung, fonbcrn 25
finb e^nif^ bingS aEe bcljbc Ictjplid^e priefter unb glcl)d)ö ampts, leren cpncrle^
prtf]um, bav fepner burd) ben anbcrn modjt ftcbeuttet lt)crbcn, f.^o tücnig alf,^
p^t ein prebiger burd) hm anbcrn bebeuttct mirt, ba fie bc\)h glcpcfjen prt^um
leren. 3lbcr bif^cr ^c!^cnbcr cpniger ©amaritan ift bas arm f)cP3fflin pn ber
mcU, bic mibbcrtouicn, 61)rifto :^n fuf,^ fallen unb p()m banden, hai^ ift, fie 30
bleiben fcft am (^uangelio l)angen, bem fallen fie Iju fufg, bem banden fie,
bem finb fie t)olt unb ergeben fidj pl)m gaut?, brumb nimpt fie ha& @uon=
1 WutumlD B iiidjt 15 abgctcit D o l)ett c^ I>1 I)eU juuft l> junft Hl über Bl
4 Qtlifan BI niti^t B :. oibeiiung Hl r, fi^ft bu D bebclDtuiig 1) 7 ftguteit BI
jelbft BI aber B s au Hl gcjc^vifft 1» uoii ßt)rtfto iiui; 1) 9 leugnen D atba^t 1)
arbatt F lu nid^t B uici^t B 12 gjagt 1) nic^t B lo aincr ftat Ü abbcr B
e^ns tcljlö I li ei^et)gct BI KJ lumpt BI bcjdjreibct BI 17 jcinb BEHI jljbt C
jtjnb K buicf)ö I) 18 „büß" fel)U in A I'j gc>)fttid) A getrau BF 20 ftür^en F
21 tel)t B 22 feinb Hl nic^t 1? 2:5 „^u — iucl)Bet" fel)tt in V, btcfe SÖofte gicbt gri. '.Jluög.
alö einen S^ia^ üou 1) juni Cviginal 24 abgciuenbt Hl ab gelucnbct F wdäjt HI »oelc^er F
25 bebcwtung D 2G feinb BI eincfe B e^neö I bingeö BI 28 be^be BI 29 r)eloff--
Icitt BI :;o fucfe BI bic bleiben F 31 fucfj BI 32 feinb BI bavunib BI
ßuüngelium ganfe auff F
(Jüangefiitm Don beii ',et)n flugfähigen. 1021. 397
geliiim aiid^ aiiff imb fpvid)!: 'Staub aiiff, (\ci)c f)l)ii, bctjn glauBe f]Qtt bid^
felifl macfjt'. 3)a§ ift Ijlie bie redete fttjmnic be>? C^uangcüi. '2llfo fjabcn Unv
(^(^riftiim gerjftüd^ i]m Cniangclio inib (et)pU(^ i)m t)t)tnc(, ba-^ tüir biiri^ i)f)n
eijnen Zugang ()aben ^.iim Oater, loic 3. 5|.hiuIu§ jagt ^o. f. Unb bod) al^el)t «sm- % 2.
Ulli.] tnibber tum ßuangelio I)altcn, lüeit tuir t)ie (eben, baö trir nit anfat)en,
etjgen treppen t.u machen, unb nciä) got tappen, tnic bie fc^nt (erer unf] leren.
3)enn bav (Juangelium ift unfer Inccrn tjnn bifjer finftern Ijept unb ftett,
fpri(^t 3. ^^etruc'. i^Jetr. 1,19.
X'if3e beuttung u6ir hii^ ßuangeli fag iä) nitt, ha-i fie rec^t jel) ober
atteljne fe^, fjonbern ba§ brtjnnen gefagt ift, bo» ift red;t unb ber !tare tejt
be» (y^uangelii, ba§ ha leret nur O'tiriftuni erfennen. ^i^ei)! bcnn ha?- bifje
figur auc^ gibt, ift fie antunet)men unb nit ,]nt)orad)ten. ^-lOie 3. "ipanlu»
fogt i. itjeffo. ö. '£>ie propfjecet^en foÜt plir nit öoradjten', f]o boc^, tno fiei.xfifii.5,20.
bem glauben et)nlid^ finb, ^}io. rij., ba?^ eben ber figur nnb proptiecel) beuttung «om. 12, 7.
and) anberf] tno eljn flaren grunb l)a6e. Xac^ fei) bi^ mal gnug üon bem
aufjfa^, benn tna§ 53tofe» baDon fd)rcl)6t l'eöit. riii., Utill niet)r rüge, ^eQt 3. woi. 13.
unnb ge^ft» ^aben, benn iä) tjaU.
1 glatob BI 2 qimaä)\ BDFI 4 aüe 3et)t DF ö nirfjt B 9 bebetttung D
ubex BI euangelium BDI nic^t B ober B 12 nic^t B 13 „i." fefjlt in I nt(^t B
14 a^nlic^ D gletjcf) F feinbt BI bebetotung D lö genung BI 16 nieder B ruro D
De abroganda missa privata
Martini Liitlieri sententia.
1521.
<Seit bem ^cii)xc l-MP jie'^t Siif^er bie römiicfie 53^effe mit it^ven ^liPvnu(^en
in ha?i 33erei(^ feiner ^}{efovm, n?äf)venb in feinen Schriften, tDeM)e bcn nnmittct^^
6nv t)oranget;cnben i^uifjven anqe()ören, nnr fle(ecjcntnrf)C ^Änfeevungen über bn§ %Hax=
faframent begegnen. Unter ben int ©c^tüange gefjenben ^)Jtipräncfjen geißelt er in
„C^in Sermon öon bem l)Dd)H)ürbigen Safrnment be§ fjeiligen iraT^ren ii'eid^nnmö
O'fjrifti unb öon bcn 3?rnberf(.^aften" öor allem bie in Sef)re nnb '^xaii<5 ^nm
bloßen opus operatum t^erabgetuürbigte fircf)(id)e ^Jieffe, tpobei er jugleirf) einem aU=
gemeinen 6onci( bie 9Infgnbe .yitueift, ,]n befrfjtiej^en, baf, ben Saien tüie el)emat§
ber .ßelcf) wieber gereicf)t merbe, oljne freilief) jeljt noci) bamit bas ':J(benbmarjt unter
beiberlei ©eftott al§ unbebingt notf;lrenbig ^u forbern ; [teilt er boc^ bie 2Öid;tigfcit
be§ fatrnmenttidjcn 3fid)cnö nnb ber Siie^nng beö 5tbenbnmT)(§ berjenigen bes
3Borte5 im Saframcnt bnrd)ans' t)intan. 33eftimmter nnb rürfljattötofer tritt ber
ijteformator, nad)bem er, tüic er 1524 ben StroBbnrgern gegenüber geftefjt, fici^
mittlermcile in fdjmeren inneren .kämpfen jn größerer .^larbeit in ber 5(nffaffnng
bes 9tbenbmaT)(5 Ijinbnrdjgernngen, in meljreren feiner Sd}rifteu nu5 bem 3ia()re
ir)20 ben eingeriffenen (fntftetlnngen be§ ^ntnrfnframent? entgegen. Seine *?(ngriffe
gelten nomentüd) ber fird)lid}en Cpfcrlefjre mit ifjrcr falfd)en 'i>oran§fei3nng, bafi
bie ^Jleffe üon bem ^^riefter „für bie Sünbe, bie Oknngtljunng, bie lobten, ober
fonft anbere ober onberer ^lottj" geopfert ober zugeeignet Uierben fönne, DT)ne bn^
nfier bamit £'utf)er ben '43egriff beö Cpfcre an fid) ablel)ute; er giebt Pielmebr
bemfelben nur eine anbere S!eutung, fo in „@in Sermon Pon bem '»Jienen 3;efta=
ment u. f. Ir.": „^Jtic^t ba^ niir ba§ Saframent opfern, fonbern ba^ irir burcf)
unfer Soben, 33eten unb Cpferu ifju [Ol^riftn^J rei.^en, llrfad) geben, bafi er fid)
felbft für nn? im .öimmel unb un« mit il)m opfere."
^33tit ber 'i^ernserfnug ber romifdjen Cpfertljeorie, bie Suttjer ale ben ärgften
'^Jli^braud) bejeidinet, tnirb and) ben aus i()r refuttireubeu M^ren unb (i^inridjtnngen
ber -^oben entzogen, fo ber Iran5fubftautiation5lef)re, me(d)er ber Reformator
in bem erwätjnten Sermon pon bem Satvanumt bes \.'eid;nam5 O'tjrifti bie C^on=
fubftantiation^Ie^re einfad) an bie Seite ftellt unb beren ^altlofigfeit er in feiner
De abroganda niissa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 399
Schrift de captivitate bahylonica ,]inn erftm Wak aii?fiif)r(icf) barlec^t, ben Seelen^
nieffcu, füv beren i>errninbcrung er in beut Seviiioii Don beut 'Jieueii Icftamente
eintritt, ben '^h-ioQt= ober äöinfelmcffen , gegen beren Statf^nftigteit er in ben
Operaliones in psalmos (psalmus iiomi?) ^tt^eifel ergebt, ^nbeffen Infet ficf) Sntf)er
tro^ feiner '4^o(emif gegen bie ''IJteBgräncl nicf)t ,yt cigenniäct)tigen nnb [türmifcfien
Oieuernngen im öottesbienft '^inrei^en: roirb aud) fein '^^roteft gegen bie i^orent^^
fjaltnng be§ !CaienfcIrf)C5' immer energifd}er, fo t)erfie()t er fid; bod) nod) öon einem
allgemeinen Ö'oncit nnb ben ^ifd)cifen ber 3urürfgabe be^ ftiftnngsmüBigen Sn=
frnmentö.
(Jine Sinberung in ber Stellung be5 Oteformotorö .^u ber [yrage ^infic^tlid)
ber 5t6fc^affnng ber llcefegrduet ooU^ie^t fic^ erft na^ bem äöormfer Ü^eic^stag nnb
toäbrenb feinem '^(nfentfioüeÄ anf ber 3i}art6urg, nndibem if)ni gemiB geiuorben mar,
boB er Don ber römifd)en .Uirdje feinerlei ^lUitfjilfe an bem begonnenen 233erf jn
ermar-ten i)abi unb ha^ er felbft berufen fei, feine anfgefteüten ©runbfii^e in ba«
Seben ber .ßird)e 5U überfe^en. i'nt^er gebad)te bie iiuBere .^ird)enreform mit ber
Umgeftaltung ber ilteffe ^u beginnen, unb ^roar beabfic^tigte er nnmittetbar nac^
feiner .öeimfef)r nad) Söittenbcrg, toie er am 1. 5(uguft 1521 an i1ieIand)tf)Dn
fd)reibt, eine ber Stiftung 0' tjrifti cntfprei^enbe 9(benbma()töfeier cinjnridjten ; ma^=
renb er aber auf feinem ^^satmos öerljinbert njar, hiQ perfcmlic^e ^nitiatiue jnm
üuBeren iBrnd) mit ber römifdien ('i3otte'^bienfteinrid)tnng ')U geben, liefen es fic^
feine S^-'e^tribe unb 3(nf)ängcr in äöittenberg, unb unter ifjuen namentlid) ein 2:^ei(
ber Stnguftinermönc^e , uid)t nehmen, auf eigene -Oanb mit ber 3^nr(^fül)rung ber
53leBreform ,^u beginnen.
Sct)Dn im Sommer 1521 bilbete bie 33efeitigung ber 931effe ba» itjema Dieler
^^U-ebigten, welche in ber ?(uguftiner=.ß'ird)e gel^alten tüurbcn, ingbefonbere tpar es
ber au5 '^ö^men gebürtige unb mit ?nt^er faft g{eid)alterigc '^^ater öabriel 3^iU
ling, ber nid)t mübe marb, in feinen .fian,^elreben immer mieber bie 5}{bfd)affnng
ber bisherigen ^JJieffe 3U befürtDorten. CH ent]ie^t fid) unferer notieren .fienntniB,
ob ein befonberer 'Xuftr-ag bem bi'3 ba^in feineetDege tieroorragenbeu '']3ibnd)e ben
.Zugang ,]nm '^H-ebigtftn^t erfd)loB, unb ob fid) feine It)ätigfeit aud) auf bie 2tabt=
fird)e crftrcrfte, in ber ein If)ci( feiner Jyorbcrungen fid) am 'Sd)nenften Dermirt=
lid)te: bie 33e'jeid)nung „ber ^^rebiger" ber ^^tugnftiner (äßt in ber Zt)at auf eine
förmücfie ^43ermaltung bee '4>vebigtamt5 in ber ^Iofterfird)e burc^ Stt'iüi^S fc^HeBeu;'
me^r aber erfahren mir Don feinen '^^rebigten. Ixo^ feiner nnfd)einbaren @eftalt
unb feiner geringen Stimmmittel fa^ 3ivitling bie ;^)at)l feiner ,']ul)5rer fid) Don
lag .^u lag öergrö|em, nnb jtoar nic^t nur aus ben JKei^en be§ iMirgerftanbe^,
fonbern auc^ aus bem .Greife ber '4>vofefforen unb Stubenten. Selbft 'JJielanc^tbon
befnc^te regelmäßig ft'ine '^U-ebigten, unb Diele, mie ber Stnbent Sebaftian Apeünan
aus Sd)lefien, feierten i()n toegen feiner '4>vebigten als ,]iDeiten 'L'ntl)er, Don @ott aU
iprop()ct anstelle bce @cäd)teten gefenbet; Dielfad) glaubte man aber, ;^,iDiliing fei
') ')lis „ber ^l'^vcbigcr" ber ^tuqiiftinev erfrijciiit er in bem ^rief be5 .$i'an](er2 '.i^xnd. an
ben ßurfürften C. Ref. vol. I Sp. 4i;0 unb in ber iyejditticrbefdjritt be^ C^apitelc- ber '■Jltlerbeiligen^
tircf)e 3u ilüittcnberg an ben Äturfürften üom 4. ^Jioöember lo2l. UJgl. Sacf)jen = (jrneftinifcf)e§
ßefammtarcf)iD 5U SBeimar Reg. 0 pag. 99 MM 1.
400 D^ abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
ron feinem fernen Crbenefcniber brieflich ,^n öffentlid^em 3Inftreten gegen ben Wi%=
nnfug Deranla^t uiorben.
ßro^e Überrafd^ungen hxaä)tt ber ©t. 53tid^aeli«tag, bev in biefem Satire auf
einen Sonntag fiel: ^Stüiüing unb feine 5hif)änger begnügten ficf) nicf)t meT)r ha-
mit, auf föntnb ber Sd^rift ,^u beireifen, ba^ bie $^egef}nng ber bis baljin üblichen
^Jieffe für ben ^anbelnben '^Uiefter unb bie tfjeilneljmenbc ©emeinbe eine Sünbe
fei, fonbern fie ^örten and) an biefem Xage anf, bie ^JJieffe in ber geüio^nten 2Beife
311 (efen, um fic^ unb anbere nid)t weiter einer fd)U)eren Sünbe fd)ulbig 3U machen.
Siu ber Stabtfirdjc würbe an biefem Sonntage fogar allen O'ommunicanten, unter
benen fid) ^Jtetanc^tf)on unb fein ganzer Sdjülerfreis befanb, baö (^eilige ?(benb=^
nm^t unter beibertei (Seftalt gereicht.
5(m C). Cftober prebigte ^^lilling tniebcrum über ben ^Jiefiunfng; an biefem
2:age, ebenfalls an einem Sonntage, befiimpfte er üor altem bie trabitioneU üxd)-
lid)( 5Infi(^t, Weldie in bem 9ibcnbmal§t ein Dpfer fie'^t unb tnelc^c eine ^^(nbetuug
beö 9Iltarfaframcnt5 ücrlangt. (fr fü'^rte babei au§, ba^ 2dh unb 5?lut 6'()rifti
blo^e 2Bal)r,5eid)en, öon ©ott ben C^l)riften als Unterpfanb itjrer Cn-löfung unb ^nr
Stärfnng itjree fölaubene gegeben, unb ba^ eine Cpferung unb '^(boration beg
Saframents fomobt bem Stifter felbft, al§ aud) feinen Stpoftetn unb bereu 5ia(^=
folgern, fo ben 6orintf)icrn, öollig fremb getoefen feien; überbieS ^abc fc^on im
^Jtlten Jeftament ba5 53erbot beftanben, Sßatjr^eid^en mie bie ?lrd)e ober ben Siegen^
bogen, bie nur bie -öilfe unb ben il^eiftanb föottes öerbürgen follten, anzubeten.
3ngteid) mit biefen Darlegungen rid}tete ber '4-^rebiger, ber betljeuerte, ^citlebeng
feine ber bie göttliche 53iajeftät wie nid)t'5 anbercs üerletjenbcn 'i)]teffen nu'fjr lefen
3U mollen, au bie Stninefcnbcn bie Gnualjunng, in ^ufunft feinem 'OJiefigotteebienfte
al§ blofee ^u^örer bei^uroofjuen. S)a^ ^^milling mit biefen feinen 5Uiefüf)rungen in
Dieler Serben 5Ünbcte, ^eigt bie brieflid)c 5Jiittf}eilung be§ Sebaftian .Oelumu, tuonac^
er unb anbere feine ^.Vteffe mel)r fjörten, bagegeu aber bae Tjeilige iUatjl nur nod)
■unter beiberlci Seftalt nätjmen.
2)ie ilsorgänge in bem .ßlofter ber 91uguftincr njarcn geeignet, in unb au|er=
f;alb ber Stabt äöittenberg bae größte 5tuffel§cn ju erregen. Sd)on ^tnei läge
noc^ ber ermäljnten '^^rebigt rid)tete ber '^h-opft ber Sd)lo^fird)e .^ufammen mit bem
^trc^ibiaconuö unb bem (Miftoe berfelben, O'arlftabt unb ^ol}aun Söltif üon [yeltfird^en,
unb 9Jietand)t^on eine ^Interpellation an bie Sieuerer im 9(uguftincr=Ü'onl)ent , um
biefelben wombglid) ^ur 2öieberaufnal)mc ber ^eitmeifc eingeftelltcn ^Piefigotteöbienfte
3U bewegen. 91m 8. Cftober ^ mar bereite-- aud) bem bamal":- in Vod}au refibivenbeu
.ßurfürften bie Tiad}ric^t 3ugegangen, ba^ bie ^luguftiner „in etlid)eu lagen nic^t
^}Jiefi gel)alten". Unter bem 9tu5brurf feines än^rembeue, hcif, il)m bi§l}er Weber
Don ber Unioerfitiit , nod) üon bem Stiftöcapitel über bie ä?orfommniffe iöeridjt
erftattet worben, beauftragte <yviebrid) ber äöeife unt)er3üglid) feinen Äan3(er,
©regor ^rücf, ein 0}utad)ten ber '^profefforen unb ßanonifer ein3uforbern.
3)er „Sinftruction" feines -Oerrn gemä^, berief ber ^Beauftragte alsbalb bie
llnioerfitiitölel^rer unb bie ^JJtitgliebcr bee 9lllerl)eiligen = Stift5 3U einer Siljung.
äBie man ans bem Sdjreibeu, weld}e5 ^rüd am 11. Cftober an Sriebrid; richtete,
') yiid)i am 10. CÜober, Inic C. Kof. vol. I 3p. 4-59 unb It'olbc, ?tiiguftincv ^ (iongre--
gotion S. ;j72 ongebcn.
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 401
erficht, trurben l^ier bie i^orfäfle bcv testen SSoc^en nur im 'ülügemtnnen Befprocficn,
tceit bie beiben .Rörpcrfc^aften, Jpoc^fct}iiIc unb Gopitel, luo^l mit :)iücfficl)t auf bie
hirj bemeffene ^eit, uod) feine amtlidic llntevfud)ung im 'O(uguftiner=.'i?lofter nn=
gefteüt t)atten. (^inftmcitcn tonnte nur auf Ü5runb ber ^(ncjaben ber '?(ugen= unb
C^reu^eugcn conftativt roerben, ha^ o'i^illi"9 finuml gegen bie '.Hnbetung bee ^^tltav=
faframente, bae lebiglid) al« @cbäcl)tniBmal)( geftiftet fei, geprebigt unb bie '^ln=
betung beffelben al^ 3(bgötterei gebvanbmarft bnbe, unb baft er ferner, unb mit
i^m faft alle feine Crbeui-genoffen, bie ;Hbfd)arfung ber lUeffe ot}ne communicirenbe
©emeinbe, bie au^erbem Ujie ber ^^^riefter ein i}ied;t auf ben C^mpfang be« Äeld)e'5
fiabe, unb bie Befreiung ber llibnc^e nou ber 5J>erpflid)tung , tagtiigtid) bie IHeffe
3u celebriren, forbere. 3'n ;^)Ufantmeul)ang mit biefeu (Jrflärungen unb (Vorbe=
rungen ounllings unb feiner '^(ntiänger nnirbe aud) it)rer '-i^orfdiläge für ent=
fprec^enbe Umgeftaltung bee bisherigen 'OJceBgütteebienfte^ (^riräfjuung getl^an. .C^ier^
nac^ füllten in oufunft nic^t mel)r alle ÜJtönd^e, ipelc^e '4>i^iefter, 5)leffe lefen, fon=
bern nur einer", ]\vn ober brei üon ifjnen mit ber .'öanblung bee '^((tarfaframentc-
beauftragt merbcn, bagegen „bie anberen [''l1Uind)e] Don ben (benen] bas Saframent
sul) utraque specie mit entpfaf)en".^ Söeiter mollten fic bie '^^ripatmeffe burcb;
eine o^eier be§ ^^Ibcnbma^Is erfe^t nnffen, hei ber ,^u bem bie Elemente confefrirenbcn
unb benebieirenben '^^riefter fid) ftets eine au§ feiner -SÖanb 3:rot unb SÖein ent=
gegenne^menbe Ojemeinbe bin^ugefellen foüte.
£er ii?efd)hiß, ^u bem Unioerfitüt unb (ioUegiatftift in biefer St^ung famen,
toar ein jiemtid) unbeftimmter. Sie "lifeiften ber ^iserfammelten erflärten fid) gegen
„ber illöndie '-I^ornebnum", obmof)! fie eigeutlid) nur bie eine i^ebauptung ber
9(uguftiner, büB ba« XHltarfafranunit nid)t angebetet werben bürfe, als unbiblifd)
berroarfen. ii>ou Söic^tigfeit aber n?ar es, ba§ ein 9Iu§fd)UB gen?ät)lt ujurbe, ber
am 12. Cftober mit »'^Unlling ein iu-r'^ör über ben 3nf)alt feiner beanftanbeten
^^rebigten aufteilen unb über bie llrfad)en ber ^Isorgänge im ,^ (öfter (Jrfuubigungen
ein,ye^en foüte. ^n Sonber^eit irurbe biefer -^Iborbnung aufgetragen, toenn irgenb
möglid) bie 53tönd)e tion ben beabficbtigten 'Dceuerungen ^urüd^uljalten unb fie einft=
meiieu auf bie Cvntfdieibnug i^ree ßeneralüifarö ober auf eine meitere unb ein=
ge^enbe (Erörterung ber ftrittigen 4>untte im Scboo^ ber Uniüerfität ,^u oertroften."'^
Sem ^luöf^uB geborten al^ lltitglieber an lilemann *4>tetener, ber für ben ba=
maligen 5J{eftor ber llnipcrfität, feinen JL'anbee'^errn , ©raf 2iJolfgang üon Stolberg
unb äöernigerobe, bie (^efd)äfte ber oberften i?eitung ber .C">oc^fd)uIe aii 'i^tcereftor
uerfaf), ^onas. Garlftabt, Söl^f, 'Jlmeborf, .öieront)nui5^ [3d)urff], CUjriftian [ii3ei)er)
unb '>JJie(and)tf)on , allefammt 'JJlänner, toelc^e ber bon iiutt)er begonnenen 9iefor=
mation freunbüd) gegenüberftanben. 3o fel^r beforgt bie erfte nac^ l^d}au gelangte
.ftunbe bon ben äöittenberger Vorgängen ben .^urfürften gemadjt Ijatte, fo menig
') S8retfd)neibcr (C. Ref. vol.I <Bp. 400) interpolirt f)inter „anbeten" bie ^aijl „XII" nnb
richtet bamit große Sctlüirrung an, fo bei Säger, (fnrlftabt 3. '219. 220, fiotbc, 'Jlngnftiner^
congrcgation 3. 370, Äöftün I - 3.505 u. a. -) %n eben bemfclbcn Ing, an lDc(cl)em ^rücf bem
Äurfürften fdjrtcb, bieputirte .&einrirf) bon 3ütp^en über „Gonchifionen", lüelc^e 3nni 2f)ci( ben
^crrfcf)enbcn ^JJfißbraud) ber 5Jicffcn beriitjrten. 33gl. Stiebercr, 9?acf)rtrf)ten u. f.h). 4.5?b. 3. 194 ff.
Äart .ßrofft, ^Briefe unb 5:ofntnente on« ber 3fit ber üteforination im 10. 3nf)i;f)imbcrt 3. 50 f.
^Un, |)etnticf) uon 3ütpf)en 3. 17 ff. ^) 3tatt Iherolnynnis] lieft 58retfd^nciber (C. Uff.
vol. I 3p. 400) fdl)d)licl) Tileiuannus.
ßut^cxä 2Berte. VI II. 26
402 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
SSebeutung fc^rieb i^nen her .ßan^fer 33rücf bei, iiac^bcm er bie lllitf^eKungen bei*
Uniberfität unb be§ (gtittecapiteU entgegengenommen ^atte. ;^n.iQr ifitl er mit
bem 'Stati) ber Stabt äöittenberg beftrebt fein, ben 3toif(^enfalt bei.^ulegen, aber
er glaubt, bie 931öncbe tt)erbe bie Sorge für „.^üc^en unb .Heller" fd)on bon fclbft
jiüingen, bie ^J3leffen in ber früf)eren SBeifc tuieber aufjunetjuien.
<Bä)or\ am 12. Cftober beftätigt ber ^urfürft ben G^mpfang be§ „unberric^t"
feines .ßan^lere , bem er uneber^oü einfrf)ärft, er folle „nadjmals ölei^ f)aben,
bomit ni(^t5 un^t)mlic^§, barau^ beföerung erfolgen moc^t, furgenomen tterbe".
Sebocf) fonnte 53rü(i nur noc^ menige läge nad^ bem (Eintreffen bee furfürftlic^en
(Schreibens im Sinne feinet ?luftraggeber§ tl^ätig fein; benn in eben bemfelbcn
S3riefe er{)ielt er bie Söeifung, am 17. Cftober bon äöittenberg nac^ SDcl)au ]n
fommen. %n feiner Stelle ttjurbe ber furfürftlidje 'Katl) C^l)riftian ä^ei)er mit ber
^Vermittlung ^njifc^en i^riebrid; ben äöeifcn unb ber Uniberfität fammt bem Stift§=
CQpitel, be^m. bem bon beiben niebergefefeten -^tuefrfju^ betraut.
O'ine '^^erfönlid)feit mie ;^)trtilling, ber ben Crbensborfrliriften mit ibrer ?yorbe=
rung ber tägli(^en ^}31effe Jroij geboten, lie^ fiel) aud) burrf) bie angcorbnete llnter^
fu(f)ung unb etmaige S?efd)mid)tigungeberfuc§e ber abgefanbten 51u5fct)ufemitglieber
nicl)t einfc^ürf)tern. Sd^on am folgenben Sonntag, ben 18. Cftober, finben niir
i^n micber auf ber .ftan,5eL, unb ^toar am 'iU-)r= unb '^JJarf)mittage. IHlbcrt ä3urer,
ber fic^ unter feinen 3u^örern befanb, berichtet an ^eatus i)tl)enanus, ba^ bie
ä.'iormittageprebigt bolle ,^mei Stunben unb bie '>]iari)mittagsprebigt eine Stunbe
ausgefüllt unb bafe ber -^^rebiger an biefem läge mit feiner ^^olemif gegen ben
''JJlipraucf) ber ^33teffen alle bie 3al)lreid)cn ^Hnmefenben in ()üd)ftc« Cfrftaunen ge=
fe^t 'ijQbe. ^Jtit lebhafter ®enugtf)uung mu^te es ^-pater Gabriel unb feine @e=
finnungsgenoffen an biefem läge erfüllen, ba^ fie menigftenS einen iljrer 2Bünf(^e
bermirflic^t faljen. Xa nämlid) nur nod) wenige ^^luguftiner fid) bereit finben liefen,
mie bisher bie ^Jleffe ^u lefen, bie 'Dikjorität berfelben aber uunmeTjr mirflid) mit
ber 9ieform be§ ©ottesbienftcs unb ber Spenbung be§ l^eiligen ^3ial)le<5 unter beibertei
öeftalt (frnft ,^u machen fd)ien, fo fa^ fic^ if)r ä>orgcfefeter, ber t^rior .^elt, ber
namentlid) bie bon feinen Crbensbrübern geforberte S)arreid)ung bes .^eld)es an alle
C^ommunifanten beanftanbete, beranket, einftmeilcn jeglid)e ^^rbenbmablsbanblung,
unb fomit and) bie i^ein ber ^4-^ribatmeffeu, in ber -ßlofterfirdje ju uutcrfagen.
(f^e ber bon ber Uniberfität unb bem Stift^capitel abgeorbnete ^luöfc^u^
über bas ^Kefuttat feiner Cfrfunbigungcn unb ^^emüljungen cnbgiltig an ben .Q'ur=
fürften ü^erid)t erftatten fonnte, berging noc^ eine bolle 2Bod)e, eine 2Üod)e freilid)
xtid} an creignifeboUen lagen, befonbers für bie C">orf)frf)»lt^ '^tm 14. Cftober
mar bie feierlid)e S^oftorpromotion be§ ä^icereftorS ^^sletener unb beö ^4>ropfte§ ^onas
angefel5t, unb an eben bemfelben läge erloarb Jvranj T^üntlier ben tl}eologifd)en
ßicentiatengrab. 2Bic^tiger nod), meil bie (fragen beteuc^tenb, meldje in biefeu
lagen ailc (yemütl)er in äöittenberg bcmegten, mürbe bie S)i§putation, mid)c am
''JJbrgcn bcs 17. Cftobers gehalten mürbe, unb bei meld)er ber ^Uuguftiner (*ibttfi^alf
(^rop, '»JJiitglieb bes Cn-furter ÄloftcrS, unb ber ä^enebiftincr (Mottfdjalf C^rufe, (f.on=
bentuale bes Älofterö ju St. Sigibien in i8raunfd)meig, um bie äöürbe eineö bacca-
laureus biblicus ju erlongen, refponbirten. C^arlftabt, ber bermalige 2)efan ber
tbeologifrf)en yvafultät, melc^er ,^ugleid} auc^ als '^^räfes bei ber 2)i§putotion t^ätig
mar, ftellte bei biefer äVeronlaffung bie Sd^tu^fä^e auf, bie fid) in if)rer über=
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 403
iriegenben ^Jtcl^rjal)! übcx i>a^ äöefen unb btc 33ebeutung bc§ Stfcenbtim'^tö öcrtrei=
teten. ^n ber erhaltenen 5(u§gabe biefer 2'^efen eröffnet ben iKeigen berfelben „Solls
canonicis lileris absque contradictione cedimus el accedimus.", toorauf ber 9tei^e
nad) folgen 18 Sä|e „De promissione et praecepto conclusio.", 18 2^efen „De
pane Christi.". 16 2^efen „De adoratione panis." unb 80 2^|efen „De celeliratione
missarum.".^ äöae ßariftabt fc^on am 19. ^uni 1521 gelegentlicf) ber S?acca=
lanreat5 = 5)i5pntation beg G^riftop^ .s;-)offmann aihJ SlneBac^ aU .Spaupterforberniü
ber 5]ie^reform bejeid^net l^atte, erfdjeint aud) in biefen liefen aty ber i1itttel=
punft feines Programms, bie ^urüdgabe be§ ^eldjeS an alle ^Ibenbtna^lsgäfte. S)a
er bie (cpenbnng unter einer ©eftalt für eine Sünbe ^Ölt, giebt er ben C^onnnuni=
tauten ben Statl), lieber auf ben Saframentegenu^ ]n öer^ic^ten, alä bie blo^c
•Öoftie ju ue^men. S" ber g^rage nad) ber 3:ercd)tigung ber -^Iboration be§ 9lltar=
faframentö unb ber ©tatt^aftigfeit ber äöinfelmeffeu at§nien bagegen bie (£c^tu^=
fät3e C^arlftabte ben @eift großer ''JiläBigung. ^x tritt für bie 9lnbetung ber ijoftie
ein, norauegefetit, baB mit ber ^Iboration be§ (iaframente jebcemal eine 5ln»=
t^eilung beffelbcn an bie ben '^^riefter umgebeube Öemeinbe Derbunben luerbe. 3lnd)
bie ^rioatmeffen finben feiuc Billigung, n?eil Öljriftu§ biefelben utd)t öerboten ^abc
unb bie ?)al)I ber C^ommnnifanten ba^ 3Befcu bas ?lbenbmabt§ in feiner Söeife
bebinge. äöaren biefe in-ljauptungcn be« 3;l)efenftellers fdion geeignet, bei bcm
2;i5pntation5aft eine erregte £cbatte l)ert)or3urufen , fo öeranlaßten befonber? bie
(Erörterungen über ^eibe"^altung ober 9lbfd)affung ber 9.1teffe ^ifeige .fiampfe. (5arl=
ftabt erl)Db SBiberfprud^ Qt'Qett bie geplante 'Xbfd}affung ; freilid) meinte er e§ mit
feineu (fiuiinirfeu, bürfen Unr einem 9tugen,^eugeu Glauben fdjenfcn, teineämego
ernft; fein SÖiberfprud) entfprang ber 3lbfid)t, bie 9)hnnungen ber einzelnen %n=
mefenbeu über bie ?3ieffe fennen ju lernen unb auf eine allfeitige Slbtoägung ber
förünbe, meld)e für ober gegen biefelbe fprad)en, ^iu,5uarbeiten. i^^ren Jpöbepunt't
crrcid)te bie S^ieputation, aisi Garlftabt bcljauptete, bie 'isertuerflii^feit ber 'Fieffen
unb bie ''JiDt^wcnbigfeit i^rer iöefeitigung fönne öon uiemauben unb burd) nid)t«,
aud^ nic^t burd) Stellen au§ ber l^eiligen Schrift, ermiefcn merben, unb auffor=
berte, Porerft uod) meljr gegen ben 9Jti^brauc^ ber ^ll^effcn 3U prcbigen, nötl)igeu=
fallö aber bie ^Jteffen nur im (Jinüerftänbni^ mit ber SBittenberger ©emetnbe,
bie mau ^u biefem 0*^nbe ,]u einer '^u'rfammlung Pereinigeu muffe, ab^ufdjaffen ;
fonft loufe man Giefa^r, burd^ ikrleljung ber '4>fli(^t ber 2kbc bem 33olf einen
5lnfto^ 3U geben. 5i>on ben Pcrfd)iebcnen Cpponenten, \vc[d]c an ber S^iepntation
tl)cilnal)men,. griffen befonbcrö bie ^^luguftinerniöndje unb ''lUelandjtljon ß'nrlftabt'S
^^hifftellungen an. 3Öäf)renb hie erfteren geltenb mad)ten, man Tjabe Por allem auf
bie @efal)r bee ölaubens ^)iüdfid)t ,^u ne'^men, ber Df)nebin fdjon bnrd) bie l^leffe
auegerottet fei, führte ''13teland)tl)on gegen O'artftabt in§ ^Vctb, man i^aU' ebenfo bav
Oied)t, bie ■)Jteffen ab^nfdjaffen, mie einft ^4>auln5 bae iliec^t in 9lnfprnd) genommen,
ber 33efc^ncibung ein C^nbe ^u madjen, unb uamentltd; fönne biefe 33ered)tignng
ben 3luguftinern in t{)rer eigenen .ßircf)e nic^t ftreitig gcnmd)t U'erbeu , bie mit
i^rer 2Beigerung, nad) ber biöl)erigen äöeifc ^}Jieffe ju Ijalten, fogar ein gutes 5?ei=
') Sgl. , Lutheri, Melanch. Carolostadii <S:c. propositionos" etc. (ben liollftnnbiflcn
Jitel fic()c in imfercv 'Hu^. Sb. 1 B. G29 unter C) SPl. A V'-B iiij [uerbnirft 15 Vij]'-.
^Kicbcrcv, '"Jiari)rirf)tcii n. f. lu. 4. 3?b. S. L'^2 ff. 3i^rcbc, 2ie (fiiifü()viini^ ber 'Keformatioit im
l'iineburgifd)eu burd) •Öcr.pg ßrnft ben Söetenner S. 37.
26*
404 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
fpiel gegeben t)ätten. 3)en @inh?urf 6arl[tabt§, man bürfe bic 9}te^reform nicf)t
üi)erftür,5en, entftäftcte ^Jtelanc^t^on burd) bie SBe'^auptung, man f^abe fd}Dn lange
genug erfolglos gegen bie lUe^gränel gcpvebigt. 9üif bie tion feinem föegnev ge=
gebene G^rfliining, ba^ er fid) ber -öilfe ber Cbvigfeit bcbienen ioollc, um ba§
^J3larften aus ben .ftircfjen ,^u öerbannen, entgegnete ''Fteland^ttjon, eö gebe fein
beffereg Glitte!, biefee Unmefen ^u befeitigen, aU mit ber 'Heform t{)atfäd)lid) einen
5(nfang ^u mad^en.
SBenn and) nid)t gerabe in bie britte CftoberUJodje, fo bürfen mir bod) in
bie ^Dtonate beö .^erbftee unb 33ormintere 1521 mehrere unö erl)altene It)efen=
teilen fetien, uield}e fid) über bie ^Jteffe unb ben ^Jtifibraud) berfelben Verbreiten,
(gpäteftenö im September beö genonntcn 3iil)vey fanb eine l)ierl}er geljörige ^Üispii-
tntio Circularis de Missa." be^ 'JMfolaus öon 9{m5borf ftatt, ^ im Cftober ftellte ^JJle=
lonc^t^on 65 l^l^efen auf, bie „Propositiones de Missa." betitelt finb,- unb gegen ben
'OJIef^unfug machte aud) ein ungenannter SBittenberger ©elel^rter ^ront, ber in
13 (gd)lu^füt5en ,De scandalo et missa." l^anbeltc.-'
33ei ber in 2Bittenberg !^err]cl)enben Slufregung fann ee foum 2Bunber nebmen,
baB bie 2Bogen berfelben aud) an ben .^orföten ber Uniüerfität anfc^lugen: fo
äußerte fid) 5]lelanc^tl)on, ber am 9. Cftober in einem y3riefe an l'inf bie '^5rit)at=
meffen ein „nierum ludibrium, mera scena" * nennt, in einer feiner i>orlefungen:
„credo nos instituere velle, ut sub utraque specie communicaturi simus".
S;er in ha?> 51uguftinerflofter entfenbete ^luöfc^n^ üerfu'^r bei feinen U.Un'f)anb=
lungen mit ben ^JJUind)en fel)r forgfältig; er naljm nid)t nur iljre münblid)en 6r=
flärungen entgegen, fonbern verlangte öon il)nen aud) fd)riftlii^e ^3littbeilnngen über
il)r „^i^or^aben, iBemegni^ unb @runb", für bereu föinreidjung ben '"Jlenerern ein
3meitägiger Xermin gefteüt mürbe. ^ 2lm 20. Dftober übermittelten bie 'Jtu5fc§ufe=
mitglieber bie „^^ettel" ber IHuguftinereremiten an m'iebric^ ben äßcifen unb fügten
benfelben .^ugleid) ein Sd)reiben *^ bei, in luelcbem fie aud) i^^rerfeits über ba<o 3.U>r=
falzten ber 9)lönd)e berichteten. S)rei ^^unfte au§ ber Se'^re unb bem l'eben ber
ß~ird)e merben in biefetn Sd)riftftücf aufgefül^rt, meli^e bie 9htguftiner ,^um 91uf=
geben ber feitt)er üblichen ^JJteffe bemogen, erftlid) bie Meffe, bie nad) ber Vlnnat)me
ber Äircf)e al« ein gutes äöerf jur ä^erfö^nung ©ottee bargebrad)t unb für nnfere
') Sgl. Unfdjutbige ^J{arf)ric^ten 1706 ©. 140 f. 9iieberei;, ^Jfarf)rirf)tcn u. f. fö. 4.»b.
©. 76. ^) Sögt. C. Ref. vol. I ep. 477 ff. ^) Sgl. tRiebercr, ^Jhict)riri)ten ii. f. W.
a. a. £). ©. 200 f. *) ^er SBticf ift üon Stetfc^neibev irttl)üinli(i^ bcm 33ugciil)agen unb
bem ^ai)xe 1527 jugetDtcfen. ^ie SeSort ^mirum ludibrium, mira scena" berul)t geloiB nitf
einem 9]erfef)en. ') S'iefc 5]ac^rid)t entnel)men tnir ber „^nftruction" C. Ref. vol. l
©p. 471 ff. 2Bal)vfc^einlit^ erftattcte 33tüd bei feiner 3lnfunft in yorf)au bcm Äturfürftcn übcv
ha'i öorlänfigc (frgebni^ ber Scfprcdjungen be^. ^tu'jfc^nffeö mit ^luilling unb feinen '•Jlnljnngern
münblid) SBerid)t; luenigften-5 ift un§ feine iri)riftliri)e 'JJ(ittl)ciluiig Srürf'5 ober be^ 9lnc'fd)uffe§
crljnltcn, bic in bicfer -öinfidjt 5lusfunft gicbt. "j Srctfdjneibcr (C. Ret. vol. I Sp. 465 ff.)
bietet ben 2cjt bcffclbcn bar nac^ bem Trucf „(?rnfttid) .^anblung ber Uniuer || fitct 3u 2Bittcnf)crg,
an ben burd)leüc^ || tigiftcn, .Ipoc^gcborncn 6f)urfnrftcn || bü Ferren .^err f^rtbertd) 1| Don ®ad)fcn. ||
3:ic IRefj bctreffcnb. |;" 12 Slätter in Cnart, Ic^tcä Statt leer. Sl. atja— b*. ^nbeffen ift
im ©.:@rncftinifd)cn @efammtard)il) ^n SLseimar Reg. 0 pag. 99 MM 1 nic^t nur ber Driginol^
bricf, fonbern and) eine, freilid) fef)lerl}nftc, 3tbfd)rift crl)altcu. S^ie 5tbHjeic^ungen bc§ 2;rncf§
Don bem Criginal finb tljeitlücife iel)v erf)eblid).
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 405
Sünbeu (•(egebcn lucrbcn fömic, iiub bieicv aud) mit (yvfolg uon '4>i'tf|tern , bic in
lobiünbcn fiub, .VLicitciiö bie '^U-iluit^ ober älMnfdinciicn, lucldjc bie Atirct)c einge=
fül^rt ^abe, tiiä^reiib bae lUbcnbma^I at§ ßoinmunion üon G^riftuö eingelegt unb
üoit ben 3tpDfteIn gc6vaiid)t luorbcu fei, brittene bie niif,bräiid)lid]c Spnibung bec-
Ijeiltgcii ^I1cat)le5 unter einer Cöeftftlt, bie mit bce ■'öerrn fte&ot unb Stiftung uic^t
in öinflang ge6rad)t merbcn föune. 2;ic üon bcu ^]3Uiud)en für i^rc .'püubtun9e=
ireife geltenb genuid)tcu Wrünbe unterivirft ber IHu^fc^uB einer cingef)enben ^-J3e=
ipred)ung unb äBürbigung, um fie fd)lie^lid) nlle als biblifc^ bcred)tigt ju billigen;
nur bcbingnugemcife mcrben bagegeu bie C^iunnnibuugen ber ^(uguftiner gegen bie
'4.H-ii)atmeffen auerfauut. ,'^uge[tanbcn irirb, ba^ bie '^^rioatmeffen ^luftoB ^u ')Lrgerni|
geben, aber ee toirb beftritten, ba§ es Sünbe fei, fold)e 'JJteffen p lefen ober anberc
lefen ^u (äffen, „f^o man fonft ber meffc uid)t mißbraud)t", unb gerafften, bie 5{b^a(=
tung uon SÖinfelmeffcn mit 'Kücffidjt auf bie fd}irad)cn '-Brüber nod) einige Seit ]n ge=
ftotteu. 2Bir werben faum irre gc^en, toenn tcir hk 9tu§fagcn be^ '?iu5fd)uBgutac^ten§
über bie äÖinfelmcffeu in ber ,6auptfacf)e auf bie '1ied)nung C^^artftobtö fe|;en, ^unial
mir f)ier ,pm Z^di %au\ berfelben iltotiüirung begegnen, luie in ben menige läge
,5Ut)or aufgefteüten liefen, .datte bie tion ^rüd berufene i>erfammlung ber ''llRiU
glieber ber Unberfität unb bee 2(Uert)eiligenftift5 bem Äurfürften aud) öon ''än=
griffen, loelc^e ^^inlling gegen bie 9(nbetung bee ^Iltarfaframents unternommen, ju
berid)ten, fo fe^te ba« im .fttofter öorgenommene '-Inn-bör je^t ben 9(u§fc^n^ in
Staub, jene eingaben rid)tig ^^n fteüen: Jhid) ... ift '43ruber Cöabriet ^luguftiner
uff baö gerud)t . . . 3II§ fott er ge))rebtgt ^aben, bas bae facrament folt nit ange=
betet aber geeret merben, lionu Dorfteubigcn b(el)fftg DerT)Drt unb fagt, bae imc fold)
mit unmarfjeit auffgetegt unrbt unb fein mort anberft, hau fo getautet, aufgelegt,
unb Reibet be§ artidele nid)t anberft, bau bas Ü'^riftu^, unter bem facrament gegen=
loertig, anzubeten unb ,5U eren fei." äßic^tiger nocf) a(« bas ®utad)ten über bic
'isorfälle im 9Iuguftinerconüent n^urbc für bie ttjeitere enttt^irflung ber in t^iu^ ge=
brad)ten fragen bie 33itte, roeldie ber 3(uöfc^uB in feinem Sd)reiben bem Äur=
fürften Oortrug. Unter lautem lUppell an ba§ ÜJennffen griebrid)':- unb unter .6in=
tt}ei§ auf bie feiner bereinft ^arrenbe große S^erantloortung wirb er erfuc^t, bem
l)en:fd)enben i^teBgräuel ein Cfube ^u nuid]en : „Serbalbeu bitten mir in aller unber=
tf)cnifeit, C^. ff. gn. motte als ein (^f}riftlid)er furft ]U ber fad)e mit ernft tljun
unb fotc^en miöbrauc^ ber nieffen in e. ff. gn. tauben unb furftentI)unuMi balb unb
fleunig abef^un."
'.?lUc ''JJtitglieber ber Pommiffion Oereinigten fid) ,^u biefem Schreiben an ben
Äurfürften, nur Xol^f founte fid) nid)t in allen Stürfen feineu Coenoffen anfdjliefeen.
^^mar erfc^eint fein '^]tame neben ben Unterfdjriften ber übrigen ^^uyfd)uBmitglieber,
aber mit bem Schreiben ber (Jommiffion rid)tete er ein Separatüotum an ben
Jvürften, in meld)em er für !i^eibel)altung ber überfommeuen ilieffe eintritt, ol^ne
freitid) bamit .^ugteid) fid) ,^u bem fird)lid)en Cpferbegriff ]U befennen unb bie @e=
uicfeung be§ Slbenbma^l« unter einer ©eftalt a(y bie allein bered)tigte O^orm ^u
öertl^eibigen.
■DZoc^ et)e eine i^erbeft^eibung (Vriebrid)e auf bü5 ©utac^ten unb bie ^itte
ber Gommiffion eintraf, mar man im ^(uguftinerflofter auf bem 2Beg ber fird)(id)en
Oteform mieber einen bebeutenbeu (5d)ritt üormärte gegangen: bie 'DJIeffen, bie bi«--
t)er nur Oortäufig eiugeftellt maren, mürben am 23. Cftober boUig abgefc^afft.
406 ^^ abroganda iiiissa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
Sie eigent^ümltcfje .öanblungetüeife, bte ber Äuvfürft feit ^utfierS erfteti 5(uf=
treten beobacf)tet iinb bic bisher fid) ebeniüief)r üoii einer bebingungötoien ^h^^
günftigung, als aucf) öon einer Unterbrücfnng ber nenen Mjre fernget)alten , lie^
faum I)offen, ba^ er bem ?lnftnnen be^ 5ln5fcf)nffeS fofort fyolge geben unb ben
lüeltlic^en 9(rm benü^en U'erbe, nni auf tircl)tirf)ein öeBiet '"Jkniernngen bon un=
abfe^barer -irngnieite V)Drpnel)nten. XHin 25. Cttober eröffnete er bem ^tnefcfin^
feine ^Jleinung bnrd) bie 'i^erntittlung inn)er'5, ber feinerfeite am fotgenben 2age
ben Gommiffion^mitgtiebern bie (hitfct)eibung be» iL^anbee^errn funbgab. ©o fet)r
3^riebric^ ficf) and) feines 5:^crnfe5 a(5 eines d)rift(id)en Jyürften benni^t ift, fo
glaubt er bod) au'^ principieltcn unb praftifdjeu (*»3rünben ba^5 lHnfud)cn bee '^(ue=
fc^uffe§ abfd^tögig befc^eiben ,^u muffen: benn einmal fei bie ^^(bfd^affnng ber
^leffen eine 3u Ifidjtige £acl)e unb ^n fel)r IHngelegen^eit ber gefammten (i^rifteu=
Ijeit, als ba^ l^ier eine llebereitung augebradjt unb ein großer ßrfotg üon bem
'-Beginnen einzelner n^eniger äBittenberger ^n erluarteu n^äre. Überbiee tüerbe fid)
bie i^m öon bem 9(uefc^u§ Vorgetragene ^331einung, n?enn fie fie auf ha^ (Jöangetium
grünbe, öon felbft 93al§n i)recf)en, fo ba^ bann bie 6eabfid)tigte ^^Inberung ol^ne
Sd)n?ierigfeit lüerbe Vorgenommen tnerben fönnen. 3J3eitert}in fei n''of)I ^n bebenfen,
ba^ bie (^riften^ ber .Rird)eu unb Älcifter burd) bie '*Hbfd)affung ber 'Olieffcn ernft=
lid^ in f^rage gefteüt föerbe, ba fie il^re ßinfünfte gro^ent!E)eiI§ öon geftifteten 5Jteffen
Belögen. 5(m (5d)Inffe feineö Sd)reiben§ erfnd)t ber .ßurfürft atö ein ?aie, „ber
ber Sd^rift nid)t berid)t", ben ',Husfd)U^ fammt ben l'eljreru ber Unilierfitöt unb
'OJtitgliebern beö 3tIIer^ei(igeuftiftö, 'Jtencrungen ^u vergüten, bie bie Urfadje üon
v^miefpalt, 5(ufruf)r unb Ü?efd))uerung «werben tonnten, unb ^JJiittel unb 3Bege ,^u
erfinuen, ba^u angetfjan, in ber üorliegenben ("yrage ber ilirc^e ^nm 33eften ]\i
gereichen.
©benfo peiulid), als baö crlüä^nte Schreiben bes '.Jluöfdjuffes, mu^te ben Sinx=
fürften ber ^Brief beö ^^riorä ber Sßittenbcrger ';ltuguftiner berüfjren, ber, iuad)bem
er fc^on öor!)er bem (^eucralöitar ^inf burd) einen (Eilboten ''IHelbung über bie
3>Dvfommniffe ber let3ten 3i)od;en Ijatte jufommeu taffen, am -SO. Cftober mit
feinen klagen über bie iBorfälle im Älofter aud; hd i^m Dorftellig mürbe. <yreitid)
rief i^elt nic^t toie ber '.Husfc^u^ bie .^i(fe bee t'anbe§t)crrn bircft an, fo ba^ J^-rieb=
ric^ fid) in feiner 5tntmort üom ;!. lUoöember nur barauf ,^u befdjrünfcn brand)tc,
ben ^'rior auf bie iHufträge, meld)e Uniüerfität unb (nipitcl Don itjut, ifjrcm ^vürften,
empfangen, ,5U öermeifen. offenbar ermartete <vriebrid) Don ben i^evatljungcn ber
äßittenberger .Hörpcrfd)aften baö l^eftc, inbeffen Perfdjaffte i'^m fd)on bie niidjfte
3ufunft bie Welüifjbcit , ba^ bon biefer Seite eine i^öfnng ber fd)niebenben Fv^agen
nic^t ju erf)offen fei. (Je verging einige 3eit, et)e ber Vtuöfdju^ fidj mit bem '|Uennm
ber llniöerfität unb beö StiftöcapitelS in 3>erbinbung fe^te, unb, alö fc^lie^lid) ge=
meinfame Siljungen ,]u Staube famen, jeigte fid), hafi eine (Einigung ber Wici=
nungen nid)t ,^n er.^ielen tnar: frfjroff ftanben fict) gegenüber bie ':).Het)r,5a(}t ber
(ianonifer an ber Sc^(o^fircf)e, mit bem 3)ecf)ant unb Sd)oliaft an ber ©pi^c, tueldjc
eine Oteform beö ^}]le^gDtte§bienftes abfe^nten, unb eine ))hii)c ber HniüerfitätöprD=
fefforen, tnorunter aud) bic ''JJHnorität ber iUitglieber bc§ 'Onieiijeitigenftiftö, meldje
im 2Befent(id)en ben ©tanbpunft beö IHuöfdjuffeö Pertraten, mäfjreub ein nidjt un=
er'^eblid)er -I^eil üon ben l'ei^reru ber Jpod)fd)ulc jeglid)e 9Jleiuungöäu^erung Pou
üornljerein ableljutc.
De aljroganda missa privaüi Martini Lutheri sententia. 1521. 407
2Bät)renb bie 3.sert)iinblun9eu ,^tuiic^en äöittenbcvg luib !L'od)au fid) noc^ niü'^=
felig fürtfdjlcpptcu, 9cid)at) ein und)tigev 2d)ritt jur Ch-(ebigung hex %üei betüe9en=
bell 'JiccBfrage Don einer Seite, bcven '.Uutorität ftö^er ftanb als bie ber gefammten
Uninerfitüt unb bes ganzen Stiftecapitcls. !C'ut^er xvax Don ben '-IJorgängen in
2Bittenberg nic^t ununterric^tet geblieben, fonbern l^atte über bie Dorgefallenen Gr=
eigniffe foiro^l münb(id)C a(5 fd)riftlid)e I1litt{)ei(iingcn cr^^alten. SÖir finb au^er
Stanbe, feine @eroä{}r5inänncr namhaft ju niad}en, meil loir aue beni langen 3eit=
räum Dom 17. September bie 1. ^JloDember nur einen einzigen batii-ten iörief beö
:)teformator5 befi^en; mit ^iemlic^er Sid)ert)eit »erben irir aber fd)rift(id)e ^Dlit=
tt)eilungcn aus ber ^eber Spatatins üoraueie^en bürfen, roa^renb ^Xltclünd)tt)Dn nic^t
3U ben 33erict)terftattern geljört .pi ^aben jcfjeint, ba X.'utf)er in einem Briefe fid)
über beffen Sdjtpeigen beftagt. 9Im 1. ^loDember befc^äftigten t'utfjerö Sinnen unb
S^enfen bie äöittenberger (Jreignifje. 3tn biefem läge Berichtet er Spalatin ddu
einem ^.priefter ouf ber äöartburg unb beffen täglichen -llleffen, unb im ;-^ufammen=
I)ang bamit giebt er bem SBunfd)e '^(uebrurf, hü% bie '-^riDatmeffen, n?enn fie nic^t
fofort ganj abgefcf)üfft toerben fönnten, bo^ in 33e3ug auf tl^re 3a^I geminbert
trerben möd)ten. '^Im 3(IIer]^eiIigenfeft f einreibt £'ut§cr aber aud§ bie 3}orrebe ju
feiner Sd^rift .de abrogauda missa piivata Martini Lutheri sententia-, bie für bit
toeitere ©eftaltung ber '.yerbältniffe in SBittenberg tDid)tige ^mputfe geben follte.
Xa^ biefc i^orrebe nid)t etma ben ^efd)tu^ ber gefammten 5(rbeit über bie
'^tbfc^affung ber '^U-iDatmeffe machte, erI)eUt einerfeit* baraue, ha^ \l\\ti)ex in einem
it^rief an ©erbet Dom 1. '3ioDember, mo er feine 2Bartburgfd)riften auf^äblt, mit
feinem SBorte feinet iöudjes gegen bie ^riDatmcffe gcbentt, anberfeite baraue, ba^
er ba^ ilianuffript biefer feiner 3lrbeit am Xage 3lIIer^ei(igen tro^ ber fid^ bar=
bietenben günftigen öetcgent)eit nod) nidjt an Spatatiu fd)irft.
2er Üieformator inibmet feine Sd)rift .Fratribus suis Auguslinien. coeuobii
Vuittenbergensis" unb giebt in ber ^oiTcbe feiner ^yreube barüber unDer^o'^ten
^tusbrurf, ba§ feine Crbeusgenoffen ben ?(nfaug gemad}t mit ber !:i?efeitigung ber
^JceBgräuel. So fe{)r er fid) aber über itjr i^orgctien freut, meil er baran erfennt,
bafi (itjrifti SÖort in i^nen feine äöirfung tiat, fo mifd)t fidi boc^ in feine 5^'eube
bie ^eforgniB, ob auc^ alle feine Crbensbrüber ftarf genug fein rcerbeu, bie i^rer
Ijarrenben Sd)mät)ungcn unb U>erfolgungen ,5U ertragen. S^x Stärfung unb .^um
Iroft berjenigcu unter feinen iBrübern, meldic DieUeicf)t noc^ nicf)t bie ,^raft be=
fö^en, um bie Eingriffe ber äuBcren (Veinbc unb bee eigenen .per^ens ^u befte^en,
will )L'utl)er barum fein 43üc^lein au5get)cn [offen. 3lber nid^t ben 3Iuguftinern
allein foll es gelten, fonbern „et)nem igtidjen, tücr bo mill"; glaubt bod) ber 9tc=
formator, haf, feine frül)cren Schriften über bie IHeffe nod) nidjt Don allen Seiten
genügenbc 33ead)tung gefuuben. '^m 'OJ^artinstage mar ^.'ut^ere Slrbeit jum Vlbfd)luB
gebieten, fo baB fie an eben biefem läge mit einem iöegleitfc^reibeu an Spalatin
abgefenbet tuerben tonnte, in meld)ein ber Sd)reiber latonifd) bcmerft: „Abrogationeni
niissaruni conlirnio iioc. quem niitto. lil)ro.'' C^r ließ fie il)m unter ber ftill=
fc^toeigenben i^orauefe^ung .^ugeljen, ba| biefelbe balbmbglid)ft bem äüittenberger
^reunbeäfrcis ^ur ÄenntniBna^me unb jur Srudlegung jugeftellt iDürbe. äöie über=
rafc^t unirbc aber !!^iitl)er, als er bei feinem furzen, ^eimlic^en ^lufentbatt in
SBittenbcrg etwa am 4. 2e,5ember nad) bem '-Ikn-bleib feiner Schriften Don ben öe=
lübben, Dou iHbfcfiaffung ber iiJcffen unb iviber (yarbinat '.Hlbredjt fid) erfunbigte
408 I5e aljroganda missa jirivata Martini Lutheri sciitentia. 1521.
uiib crful)r, ha^ feine bevfclbeu in bie ^^•)änbe ber (}veunbc gelangt Uuir! Sein
©d^arfbücf errieti) fofort bcn lual^vcn ©rnnb bie)cr für iljn l)öd)ft nnangencljuien
I^atfacljc: emnigt er and) bie lUög(idjfeit, ba^ feine Sdjviften nnteruiegS anfge=
fangen ober bon beni ^oten üerloren iiiorben fein fi.innten, fo glanbt er boä) üor
'Jlllem annel^men ]\i muffen, ba^ ber übertrieben iingftlidje Spalatin fie bei fid)
jnriicfbetjalten I;abe. 3n biefeni Sinne rieljtete Vnttjer nod) Don äÖittenberg ano
einen ^^rief an feinen fVrennb am fnrfürftlietjen .Sj^oflager, in unleljein er itjni luegen
feiner .^^^anblnngemeife ernfte ^^ormürfe niad^t unb il)m ,yig(eid) feine loeiteren
2Bünfd)e nnb 5{bfid)ten fnnbgiebt : er münfe^t nnter allen llmftänben ben '3)rncf
feiner (5d)riften, irenn nidjt in äßittenberg, fü an^erljalb beö .Unrfürftenttjnme, nnb
bro^t für ben JyaU, ba^ feine Senbnng an ©palatin tierloren gegangen fei, ober
aber Don biefcm nid;t öcrabfoigt merbe, nod) loeit Ijeftigere Sd)riften üerfaffen ,^n
lüollen. 2)0^ ßut^^erö 2)roI)nngen t^atfäel}lid) i^ren (5^inbrnd nid)t berfeljlt nnb
Spalatin üeranla^t Ijaben, bie ^JJlannffripte alebatb nad) ilüittenberg ]n fenben,
bereift bie Iljatfactie, ba^ nnfere (£d)rift fdjon mehrere SBodjen fpäter bie Srucferei
öerlie^.
kleben feinem lateinifd) gefd)ricbenen Xraftat über bie 5(bfd)affnng ber '|^riuat=
meffe üeranftaltete iintljer andj eine bentfdje iu-arbeitnng biefey äiJerfeö nnter bem
2ite( „UJom ^3Jii^brand) ber ^JJicffen". 2)a bie il?orrebe biefeö „biidjle" al5 2)atnm
ben lag ,R\it^arinä, 25. 'Dtotjember, trägt, fo bürfte feine ©ntfteljnng erft in bie
3eit nad) ber Vlbfenbung beö lateinifdjen lej-teö ^u fe|en fein. äSäfjrenb ci in
mandjen <}ältcn ,5meifell)aft fein fann, ob bie lateinifd)c nnb bentfdje '^tn^gabe cineö
äöerfeö !iiutljer ^unt iücrfaffer Ijaben, üielfad; aber ^meifelloö feftfteljt, ha^ i^utljer
fid) eines ^reunbeö ober ©c^üterä al§ Überfe^er bebient l)at, iiierben mx l)in ge=
.^Umngen, and) bie beutfd)e ißearbeitnng anf >>^ntr)er ,]nrücf,^nfül)ren. 3ift bod) bie
!i)orrebe ju „'-l^om '•JJli^braud) ber 'OJceffen" ,yi einer ^nt gefd)rieben, loo man banC
be§ ^-öorge]§en§ ©Palatino in Söittenberg bie lateinifdje Vüisgabe nod) nidjt ,5U Üie^
fid)t be!onimen I)atte!
S)ae ^mpreffnm beö Driginalbrndö üon „de abroganda miss;a privaUi" de.
.^eigt, bafe bcrfelbe im Januar 1522 bie äöcrfftätte beö ^3Jletct)ior \.'ottt)er üeiiie^.
^^(m 8. Januar ftanb bas (Jrfd)einen ber Vlrbeit be§ 'Heformators; nnmittelbar be-
öor. 2!enn anf fie toerben inir bod) nad) bem oufiwiitnljang in erfter ,1'inie bie
brteftid)e ''JJiittl)ei(nng, bie .ftaöpar (*i)üttel gelegentlid) feineö borübergetjenben 'J(nf=
ent^altcö in äBittenberg bem ^iürnbcrger iöürger, (i)eorg '4^I)i(ippi, ^ngeljen lie^,
,^u be^iel^en I)aben, ba^ „gor !ur^ ^tüet) eblc ^ui^Iel)n bon Ductor Martino" auö=
geT)en luerben, mobei freilief) baljingefteltt bleiben mu^, ob ©üttel bie tateinifd)e
ober bentfd)e ^.Hiiögabe, ober beibe im IHnge l)atte. j i^on bem !l'üttt)erfel)en Driginat=
brncf berid)tet am 27. ^)Jiär3 1522 ^^llbert iöuter an 33eatu§ ^J{!^enannö; er fielet
inbeffen bon ber Überfenbung eine§ (Sremplarg biefer 'ütnggabe ab, iueil er l'ottt)er
nid)t beläftigen milt nnb ot)net)in bon einem in ii>afel beranftalteten 'Ocad)brnct
getjört I)at. Über hk ^afeler Vlnegabe erfaljren Uiir 'Jiäl)ere5 anö einem am „VI. ante
Laetarc" 1522 gefd)riebcnen Briefe beö ^|seUifan an ;3Dl)annee ©djibebel : „uiiuc
. . . nobiscum iinprimitur . . . idem de abrogauda missa". S)a^ fie erft im l^lpril
fertiggeftcKt lunrbe, erf)el(t am ber '9loti,^, toelctie ber Srnifer, äJalentin (inrio, an
ben i9d)lnB ber ^^(negabe fe^te.
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia, 1521. 409
S^iitf)er tierfe^tc mit feinen Beiben ©abritten ü6er bie Wc^c bent ':|.Hipfttl)nnt
einen geiraltigen <Bio^. Siejcg erfannten aud; feine ^tinbe, unb nieljrcrc berfelBen
inacf}tcn il)rem Untnillen unb 3oi"n über ben JReforntator öffentüd) is^iift. 2)er
3:ifrf)of üon Stra^lnirg erfiid)t am 15. 93üir,^ 152:1 ben bDrt{t3cn 'üatlj, eine Untcr=
fucf)ung an^uftellen, ob t^atfäd)lidj, n.ne ^u be§ ^^ifd}Df'5 Cljven gefonimen, 3Bo(f=
gang Äöpffet einen 'Jtadjbrud öon Ji^ut^crg „ivom 'DJlt^braud; bev illeffen" üeran=
ftaltct X^abc, itnb, tvenn bie Tiadjridjt fid) beftätigen follte, bie 6-infteIIung bee Xrnrfö
nnb hie i^evnidjtung ber abgeflogenen (5-remplare ,311 beUiirfen. (Jinige iHonate fpäter
äußert ber !!3Dnboner -4>rie[ter, (yutbertn^ -Lonftalluä, in einem 33riefe an ß-rayuniö,
bü^ nad) ber ^Hbfdjaffung ber liteffen für l'ut^er nur nod) baä eine übrig bleibe,
aud) G'^riftuS abpfe^en. @mfer§ ^uit) über ba§ Sorgel^en be§ ^Reformators gegen
bie 5Jleffe Ratten jtriei feit bem (5rfd)einen unferer ©djriften öerfloffene ;;5aTjre nid)t
bömpfen tonnen, ^n feiner Streitfcf)rift gegen bie Foriaula missae X.'ut§er5 —
„''JJiiffae c^rif ^ || tianorum Conti-a Lutera || iiä miffandi ibrmulä || AlTertio ||
Anno MD 11 xxIIII |" Wit liteleinfaffung, iitelrürffeite bebrndt, 24
Blätter in Cuart. 5Drnd Pon ''JJtartin Ii'anbsberg in ^'eipjig. —
Uield)e bay S)atum „pridie Kalendas Marlias Anno a Christo nato. M. D.XXiiii."
trägt, fpielt er an jtüei Stelten auf fie an. 331. A4'': „qui [^LHitljer] cum inissam
prius tanto studio abrogavit, ut iie nomen quidem illi periniserit. " 33(. Bij*:
,At dicet [ßut^er] forte, ut in libro suo de abroganda missa tragice obmur-
murat. lactant (inquit) Papistac patres, patres, decreta, decreta, ecclesia, ecclesia.
Et nos multo fortius iactabimus euangelion, euangelion, Christus Christus" etc.
il^emerfen§lüertfjer ift bie ^polemif be§ ^obocuö 6lid)toPeu§, ber mit l'ntljer in
feinem ^Antihitlierus" in§ ©erid^t ge^t:
„^ ANTILVTHERVS || IVDOCI CLICHTOVEI NEO- || PORTVENSiS,
DOCTORIS THEOLOGI, TRES LI. || BROS COMPLECTENS. |1 ||
C Secundus, contra abrogationem milTai, quam inducere nioUtur !|
Lutherus : demonftrat diftinctos officiorum gradus ac ordines || effe
in ecclefia, non omnes itideni Chriftianos effe facerdotes, c'e || fanctiffi-
mum eucharisti* facrametum quod in mifl'a confecra= jj tur: elTe verum
facrificium. || . . . . |1 PARISIIS. |1 Ex ofticina Siniouis GoJinaei. || 1524 |j
6um priuilegio. ||" Xitetrüdfeite bebrndt, 190 33rätter in {^folio, te^te
©eite leer.
6tid)tDöeuö fe^t fid^ in bem ^toeiten feiner brci i^üdjer '^auptfäd)lid) mit
„De abroganda missa privata M. L. sententia" auöeinanber. ^n ben 30 C^apitetn
biefes ii3ud)e§, toeld^e Fo. 55 ^'—Fo. 113* umfaffen, erfdjeinen ^afjlreid^e Gitate ans
ßutl^erS ertt)ä]^nter <S(^rift.
Sgl. <Sad)fcu : (^rncftinifrf)c§ Öcfammt = ^rc^h) 311 2Beimnr Reg. 0 pag. 99 MM 1.
S^e 2Bcttc II S. :}4ff. 89 ff. lOOff. 109f. Corpus Ref. vol. I Bp. 459ff. 4(;5ff. 894f.- Siolbc
in „3citfcl)tift für jiiirct)ciu]cid)iri)tc" 5.33b. (1882) ®. :j25f. .^lonnuil^ unb .S>artfetbcr, :^vit'f=
lucdjfet bcö 53catih> 5)Ü)cuami'S S. 293ff. :iO:3f. iloffmane in „I(}cüt. ^tiibicit iiiib Airitifcu"
^at)tg. 58 (1885) <B. 133ff. .ütalucrau, Scr iyriefreedjfcl be-j ^uftu-S ;jonaö, L.'pätfte 5. 74ff.
Erasiiii operum toni. III, Lugduni Bat. 1703, cpist. DCLVI. (£p. 772. ^iiger, '".Jlubrcnij
9?obcnftein öon Garlftabt ©. 207 ff. 507 ff. (föcorg ÜJiattin lijomai,), ÜJJartiii l^iit^er unh bie
*) S)et *ßuiitt auf „i" fcljtt. -) £ic^e oben S. 404.
410 Dg abroganda luissa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
'Jicfovmotion?'6eh3cgung in 2eutfd)(aiib Dom 3al)te 1520—1532 in Stu^jügcn aus -Dinrino
V.J. J{3 ©anuto'a Tiatien, 1883 ©. 2(iff.i 9'0^^flt>je^tc i^ommlung u. f.tt)., 1547 ©. 169 ff. ^orfteninnn,
Tiiber Decanorum etc. ®. 25 f. 83. Schwebelii scripta theologica, Biponti 1605 p. 34.
'Jl. SBaum, -D?agifttnt unb Üicformation in Stropnrg (1887) ©.22. Äolbc, 2:ic beutjdje
*Jlnguftinet = Kongregation ©. 367ff. itöftUn l- ©. 503ff. ©djmibt, 5pf)ili^p 5Mand)t{)ün
©. 80 ff.
5lu§gaT6en.
A. „DE AB II ROGANDA MISSA || PRIVATA MARTI/ || NI LVTHERl ||
SENTEN/ II TIA. || Leo rugiet, qiiis iioii timebit? jj Arnos, ij" 9)lit
Xiteleinfaffung. ^itelrürffeitc bebrudt. 44 ißlätter in Cuart, (c^tcö
Slatt leer. %m ©nbe: .IMPRESSVM VVITTEMBERGAE H MENSE
lANVARIO. II AN. M.Ü.XXII. |«
jTrud Hon -Hkldiiür Sottf)cr in Sßittenberg.
B. ,DE ABRO II GANDA MISSA PRI/ || VATA MARTINI i| LVTHERl SENjj
TENTIA. II Leo rugiet, quis non tiinebit? || Arnos. |> Wit Iitclcin=
faffung. litelrüdfeite fiebruiit. 44 33Iätter in Quart, lc|teö ^(att
leer. %m ^nbe: „+ + + |1"
+
^n ber redeten nntern (Jde bot 2itctcinfaffnng fte()t bic ^ai)Xi^a\)l „1519"
C. ,DE ABRO= II GANDA MISSA || PRIVATA MAR || TINl LVTHE || RI
SENTEN II TIA. || Leo rugiet, quis non tiinebit? |I Arnos. |" 3:itet=
rücEfeite bebrudt. 52 S3lättcr in Quart, le^tc ©eite leer, ^^tni @nbe:
„IMPRESSVM MENSE || FEBRVARIO. ANNO. || M.GGGCC.XXII. ü«
D. „^ DE ARRO II GANDA MISSA PRIVATA || MARTINI LVTHE || RI
SENTEN II TIA. || ^ || ^ 4«; II Leo rugiet, quis neu tiinebit? j|
Arnos. Y ^^iit Xitelcinfaffung. 50 i^Iätter in Quart, le^te Seite
leer. 5(m (änbe: „ANNO M.D.XXII. MENSE || APRILl. H«
Tnid Hon 93Qlcntin Gnrio in 33nfc(. 5ög(. oOen 8. 408.
3n A befi^eu nur ben Urbrucf; üüu iljm finb bie brei übrigen Vlns^gabcn
ausgegangen.
Unter ben Wcfainnitau^galien ber äBcrfe !L'utl)er5 bringt de ahrogamia niissa
privata Martini Lutheii sententia ber Tonuis 11. onniiuni operuin M. Lutlieri Wite-
bergae 1546 331. 257* — 284 [berbruift 285]% ber Tonius 11. onniiuni o})eruni
D. M. L. lenae 1566 331. 441=*— 468** unb vol. VI. Lutheri opera lat. var. arg.
Francofurti ad M. (C^-langer ^^ht§gabe) 1872 p. 115 — 212.
äBir folgen in unfernt lert beut llrbrnif A unb berücffidfitigen nur getegcnt=
lidj bic ®rucfe R unb C.
ilsüu einer 3Biebergabe ber ^Kanbbemerfuugeu in ben Uerfdjiebenen S)rucfen
fel)en tüir, Uieil fic nur ben 3int)ait nnbeuten unb nid^t üou X.'utfjer '^errüljren,
ööüig ab.
De aljroganda missa privata Martini Lutlieri seutontia. 1521. 411
DE ABROGANDA M18SA PRJVATA
MARTINI LVTHERl SENTENTIA.
IHESVS.
FKATRIBYS SVIS AVGVSTIXEN.
COENOBII YYITTEMBERGENSIS GRATIAM ET TACEM
CHRISTI.
Iguificatum est mihi, Fratres carissimi, et literis et verbis ami-
eorum, cepisse vos primos omnium iu vestra cougregatioue
abusum illum missarum, quas vocant, abrogare. Quae res etsi
gaiidio uon mediocri me aifecit, ut qui hoc argumento cog-
noscam nou esse in vobis verbum Christi ociosum, tanien, ut
nihil satis facit pia charitas, mixto timore soUicitari cepi, ne forte uon omnes
pari constantia et libera conscientia arduam haue rem tentetis. Ut enim
omittam, quae indies moliuntur poutifices idok^rum et sacerdotes Baal ad
15 t«rreudos infirmos fide, dum alius erigit foedas iudidgeutiarum bullas et frater-
nitatum ludibria, alius sacerdotes coniugatos captivat, alius alia monstra parit,
nullus autem non pessima alit. Quid hoc putabitis fore. (piod prae omnibus
hominibus in mundo pessime estis audituri, ut qui omnia tam pauci divina
et humana ausi sitis innovare? Quae sacrilegia, quae flagitia, quae scelera
'.'0 non iactabunt in vos etiam ii, qui sibi et aliis graves, prudentes piique
videutur? Magnum est certe tot seculorum consuetudini, tantae multitudiuis
sensui tantorumque autoritati reluctari et eorum murmura, opprobria, iudicia
surdis auribus praeterire et quandam invictam scyllam his latratibus, pro-
cellis, ventis non aliquando quietiu'is obiectare. Si estis aedificati supra fir-a)intti).7,2itf.
2.i mam petram, sat scio frustra flatiu'os hos ventos, frustra impetum factura
haec flumina. Quod si supra arenam statis, (pianta vobis, obsecro, impendet
ruina! Accedit ad haec, (piod ego quotidie in meipso experior, (piani diffi-
cile sit conscientiam longo inipietatis usu vexatam ad sanam pietatis scientiam
revocare et infirmitatem eius sanare. Quot, rogo, medicamentis, quam rol)usta
3u resina Galaad, quam pf>tentibus et evidentibus scripturis meam ipsius con- 3cvcm. 8, 22.
scientiam vix dum stabilivi, ut anderem uims contradicere Papae et credere
eum esse .Vutichristum, Episcopos esse eius Apostolos, Academias esse eius
1 f. Sic ÜOerjc^rift ift aiia bem Z'üd genommen : im Scj-t l)at)en bic Sonbevbrutfc
fic nic^t
412 De abroganda niissa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
liipanaria? Qnoties mihi j)al[)itavit Innniiluiii cor et repreheudens obiecit
euruiii fuj'ti.ssinium et unicuni arguiiieutiuu : Tu solus sapis? Totne errant
iiniversi? Tauta seciila ignoraveruiit? Quid, si tu erres et tot tecuni in
erroreni trahas damnandos aeternaliter? Et tandem confirmavit me verhis
suis certis et fidelibus Cliristus, ut iam nee tremat nee palpet, sed insultet 5
cor meum his })apistieis argumentis, non aliter, atque tutissimuni littus nii-
naces et tumidas procellas ridet. Hac et experieutia et cogitatione cum
moverer, cousilium mihi fuit hane ad vos Epistolam raittere ad firmandos
et consohuidos eos, qui forte inter vos adhuc infirmi inipetum terreutis ad-
versarii et trepidantis conscientiae ferre nequeunt. Ea euim certitudine et iü
fiducia tentandum est, quod praestituistis, ut non modo totins mundi iudicia
pro foliis levibus et summis aristis habeamus, sed et armati simus in morte
adversus portas inferi, (piin etiam adversus Judicium tentantis dei pugnare
i.Wo|.3i.',2s. et cum lacob contra deum praevalere. Mundi euim voces occlusis auril)us
utcunque etiam infirmiores contemnere possunt. At conscientiam (piis occludet, is
ue Satanam, ne iudicium dei seutiat? Mundus nos insanos et improbos tan-
tum sonabit, non faciet. At conscientia infinitis modis danuiatos faciet, uisi
verbo dei certo, potenti et salutari fuerit undiipie munita, hoc est, supra
[)etram aedificata. Haec est illa certitudo infallibilis, quam quaerimus. Per-
geraus itaque iu missas istas privatas singularem tractatum edere profuturum ju
et aliis, qui volent, Video euim ea, quae autea scripsi, resisteutibus ido-
h)rum Episcopis non satis movere, ut toties repetendum erigenduraque sit
verbum veritatis, quoties illi papyri carnifices damnant et oppriraunt. Ro-
TOottf). 9, 38. gemus autem dominum, ut mittat operarios in messem suam et augelos suos,
ffljQtU). 13,41. qui coUigant de reguo eins omnia scandala. Multa euim sunt valde, sed 2.^
nunc nobis unum istud insigue petitur, quod si tulerimus, non uuum tuleri-
mus, cum sit forme caput omniuni. Dominus Ihesus confortet et conservet
seusus et corda vestra iu lide non ficta et caritate non simulata. Amen.
Ex Eremo die omnium sanctorum M.D.XXI.
2 Tot ne ABC 3 ignoravernnt C 24 mittet B
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
413
PROTESTATIO.
Rotestor iiiprimis ad versus eos, qui insanis vocibus
iu me sunt clamaturi, quotl coutra ritum Ecclesiae,
contra statuta patrum, contra probatas legendas et
receptissimum usum docuerim, liorum nihil nie audi-
turuni. Denique nee principia illa fidei Parrhisiensis
lupanaris, quae sunt opiniones hominum, seu, ut
Petrus vocat ii. Pet. ii. aigeaeig ajiojXei'ag, huius2.'Pctv.-2, i.
flocci facturus suni. Si enim vel horani lucidi inter-
valli haberet lunaticus eorum morbus, aliquando
certe videreut, cum bis omnibus nituntur citra verbum dei, non divina, sed
Immana duntaxat se niti autoritate. At humanis solis niti iu re divina et
causa pietatis, ut scripturae omittam testimonia, ipse hominum communis
sensus recte damnat. Divina enim secundum divina duntaxat eloquia geri
ir. et volunt et debent, ut vel uuus INIoses in Deuteronomio loeupletissime testatur.
Quid ergo est, ut me sperent suis propriis, id est, humanis testimoniis avellere
a divinis? An fingunt obscurum sibi ipsis esse sanctos et peccasse in vita
et errasse in doctrina sepissime? Si autem peccaverunt et erraverunt sepis-
sime, quis furor est eorum facta et dicta pro divinis et infallibilibus regulis
20 pietatis statuere! Nonne et eorum ins, alioqui summa iuiuria, suspectam
facit eiusmodi autoritatem, cum dicit: 'Semel mahis semper praesumitur malus'?^
Quis enim nos certos faciet, in quo non erraverint pati'es, quos sepissime
tu ipse errasse confiteris, si eorum autoritas satis est, nee licet eam superiore
autoritate divini eloquii iudicare? At ipsi elucidaverunt eloquia divina. Quis
25 et hoc ita esse probavit? Quid, si non minus erraverunt elucidando quam
vivendo et docendo? Omnia nostra adliuc hmuana facis hac ratione, ut cum
Cicerone tibi dicere possim : 'Fingebat haec Homerus humana transferens
ad deos , divina mallem ad nos\^ Ita et tu ex hominibus deos nobis facis
et verbo dei verba hominmn comparas perniciosissime.
30 Proinde sciaut insani Sophistae, indocti pontifices, impii sacerdotes,
sacrilegi monachi et totus Papa cum suis scjuamis, lupanaribus, lucis, excelsis
universis, nos non esse baptisatos neque credentes in nomine Augustini,
Bernhardi, Gregorii, ncc in nomine Petri nee Pauli, nee in nomine almae
facultatis Theologiae Parrhisiensis Sodomae aut Ijovaniensis Gomorrae cum
3f. suis Sorbis, sed in nomine solius lesu Christi, quem sohmi confitcmur et
34 Parrhisienses U (Jomortae C
') Rej?. 8 de i-egulis juris in VI. lib.V, 12. -) Ciceronis Tusculanaruni dispu-
tationuni Hb. I, 2G, 05: .Fingebat haec Homerus et humana ad deof) transferobat : divina
mallom ad nos."
414 D6 abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
®nr. 1, 8. 12. magistrum nostrnm et pro nobis crucifixum. Siquidem Paulus nee sibi ipsi,
- nee angelo de coelo credi vult, nisi Christus in ipso vixerit et loeutus fuerit.
Seimus, quid patres, quid decreta, quid usus, quid vulgi opinio habeant. Nee
est opus nobis Parrhisiensi magisterio nostralissimo, quod uos aedita aliqua
magistralissima determinatione doeeat et dieat: Haec propositio est scanda- .■>
losa, est contra airaas facultates, est contra princi])ia fidei^ et reliqua, quae
pueri isti et eifeminati, imo trunci et stipites iaetare sola novenint. Non
audimus: Bernhardus sie vixit et seripsit, sed: Bernhardus sie vivere et
seribere debuit iuxta scripturas. Non quaeritur, ut sancti vixerunt aut
*^^Jj'^^ J^^4;dixerunt, quos scimus servatos esse per illud orationis dominicae 'Dimitte lo
*i. 32, 6. nobis debita nostra', iuxta regulam omnibus sanctis conimunem, psal. xxxi.
'Pro hac orabit ad te omnis sanctus in tempore opportuno', ne forte pro veri-
tate et iusticia amplectamur, quod illi per orationem meruerunt iguosci sibi
?ßf. 62, 4f. ut culpam et errorem, ut faeiunt Papistae, dum iuxta psal. Lxi. irruunt in
hominem et interficiunt seipsos universos, super parietem inclinatum et ma- !•>
eeriem eiectam, cum hune elevare eogitant, ut eiectiones statuant, aifectantes
mendacium etc., ut Hebraeus habet, cum in solo deo nitendum esse toties
idem psalmus ingeminet. Non, inquam, quaeritur, ut sancti vixerint aut
dixerint, sed ut vivendum scriptura dietet. Non de facto, sed de iure quaestio
nobis est, sancti errare potuerunt docendo et peccare vivendo. Scriptura 20
errare non potest docendo, nee credens illi peccare potest vivendo. Sanctos
aeeeptamus, sed quorum gloria non ex hominibus, imo ex deo est, quos non
Papa canonisat et probat, sed quos deus commendat. Ipsius enim tauri et
TOntti). 22, 4. altilia occisa parata sunt ad nuptias Christi, filii sui, lioc est, quorum dicta
et facta et quatcnus nobis divina scriptura conunendat, ut sunt patriarchae, 25
prophetae et Apostoli: quibus solis fideliter et nitimur et servamur.
PRIMA PARS.
4?fbr. 7, »2. T)Apa ingressurus suas decretales dicit: 'Translato sacerdotio necesse est,
1 ut et legis translatio fiat'.^ Quo verbo, si quis dubitaret, ins illud
magnificum et sanctissimum legum condendarum et arrogat et monstrat, qua
fide et sinceritate nullas non tractat scrij)turae autoritates o avziyiei i-ievog ille
dei. Vult enim huius dicti cum esse sensum, quod Christus ascendens in
coelum transtulerit scaeerdotium suum in Petrum, Petrus deinde in Papam
et Papa in suum quisquc successorem. Hinc cum habeant sacerdotium in
sese translatum et sacerdoeii sit legem docere, concludit penes se esse et
ins dicendi leges. Tali scilicct exordio dignus fuit iste liber istius autoi-is.
12 oportuiio .VC in 1110 racnnit (; 25 qnatotcnus (' 30 autoritas ('
') 5ygl. oOm S. 'J7;{ff. ■) c. .'{. X. de constitntionibus 1,2.
De abroganda niissa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 415
Hoc niti fundamento debuit istud sacerdotium et eins generis leges. Caeterum,
si spectes divinum consilium, quo solet Balaamos et Caiphas istos potenter
confnndere, intelliges hoc prooemio coactum esse Satanani, ut iniprudenter
proderet, quid esset facturus per Papam et leges eins in mundo. Sicut enim
s Caiphas, ita et Papa hie verissimam veritatem locutus est, sed non ex animo.
Vere enim et sacerdotium Clu-isti et legem eins volebat transferre, profecit
denique et transtulit et prorsus evacuavit, ut iam non Christus sit sacerdos,
sed Papa, nee lex Christi nos dirigat, sed leges Papae, id est, horrenda per-
versitate abominatio stat in loco sancto, et pro Christo, rege veritatis, regnat-Wattt).24,i5.
10 super nos idolum mendacii et operatio erroris. Prorsus abunde prestitit
Papae abominatio, quae hoc prooemio promisit. Atque de legis trauslatione
suo loco videbimus simul visuri principia illa fidei lupauarium illorum, quae
se scholas Christianas mentiuntur. De translato sacerdotio, quando hoc ad
institutum proxime pertinet, primum videamus.
15 Certus esto, nee ulla persuasione falli te siuas, quisquis esse voles pure
Christianus, nullum esse in novo testamento sacerdocium visibile et externum,
nisi quod humanis mendaciis est per Satanam erectum. Unum vero et solum
est nobis sacerdocium Christi, quo ipse obtulit sese pro nobis et nos omnes
secum. De quo Petrus dicit i. Petri iii. 'Christus semel pro peccatis nostris i.t'ctr.3,i8.
20 mortuus est, iustus pro iniustis, ut nos oiferret deo, mortificatus quidem carne,
vivificatus autem spiritu'. Et Heb. x. 'Una enim oblatione consummavit in C'ftu-. lo, h.
sempiternum sanctificatos\ Hoc sacerdocium spirituale est et omnibus Chri-
stianis commune. Omnes enim eodem, quo Christus, sacerdotio sacerdotes
sumus, qui Christiani, id est, filii Christi, summi sacerdotis, sumus. Neque
25. nobis uUo prorsus alio sacerdote et mediatore opus est praeter Christum:
cum 'omnis sacerdos in hoc assumatur, teste Apostolo Heb. v., ut pro populo^cin-. 5,1.
oret et populum doceat\ At Christianus quisque per seipsum orat in Christo
habens per ipsum, ut Ro. v. dicit, accessum ad deum, sicut promisit Isaiae lxv. W°-\^'oÄ
'Erit<:jue, antequam clament, ego exaudiam, adhuc illis loquentibus ego audiam'.
30 Sic et per seipsos a deo docentur promittente Isaia lüü. *Et dabo universos Sc). 54, 13.
filios tuos doctos a domino', et Hiere. xxxi. 'Non docebit unusquisquc fratrem5crcm.s),34.
suum et imusquisque proximum suum diceus: Cognosce dominum. Omnes
enim scient me a minore usque ad maximum'. Et Isaias xi. dicit: 'RepletaScf. 11,9.
est terra scientia domini, sicut aquae maris operientis\ Hinc Christus lo-
35 hau. vi. appellat eos &Eodiddy,covg. 'Est scriptum in prophetis: Et erunt 30I). e, 4r..
omnes docibiles dei\ Haec testimonia plane evacuant sacerdotium visibile,
dum et orationem et accessum ad deum et doctrinam omnibus communem
faciunt, (juae certe sacerdotum propria est. (^uid enim opus est sacerdote,
dum non est opus mediatore et doctore? An sacerdotem sine opere con- 1. 1:1111.2,^.7.
40 stituemus? At raediator et doctor Christianorum praeter Christum nullus
est. Quin ipsi per sese accedunt a dvo docti, doinceps mediare et docere
potentes eos, qui nondum sacerdotes, id est, nondum Christiani sunt. Atque
416 De abrogancla missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
ita sacerdotium novi testamenti prorsus siue personarum respectu regnat com-
®oi. 3, 28. muniter in omnibus spiritu solo. Sicut dicit Gal. v. 'In Christo Ihesu non
est ludaeus, non est graeeus, non est masculus, uon est femiua, non est
dominus, non est servus, sed omnes vos unum estis in Christo'.
Sed pergamus in frontes meretricias hipanariuni istorum colligere testi- f>
monia, quibus sacerdotium novi testamenti statuitur, ut oppilemus et ob-
mutescere faciamus os impudentium hominum istorum. Primus adest Petrus
i.<j?ftr.2,iff. i. Pet. ii. 'Deponentes igitur omnem dolum et simulatioues et invidias et
omnes detractiones, sicut modo genili infantes, lac ratiouabile et sine dolo
concupiscite, ut j^er ipsum crescatis in salutcm, si tarnen gustastis, quoniam lo
dulcis est dominus. Ad quem accedentes lapidem vivum, ab hominil^us
quidem reprobatura, a deo autem electum et houorificatum, et ipsi tanquam
vivi lapides super aedificamiui IN SACERDOCIVM SANCTVM, OFFE-
RENTES SPIRITVALES HOSTIAS, ACCEPTABILES DEO PER
i.t'ctv.2,9.IHESYM CHRISTVM'. Et infra: 'Vos autem genus electum, REGALE v,
SACERDOTIVM, gens sancta, populus acquisitionis, ut virtutes annuncietis
eins, qui vos vocavit de tenebris in admirabile lumen\ Alterum est testi-
Dffb. .■-., 10. monium Apoca. v. 'Fecisti nos deo nostro reges et sacerdotes, et regnabimus
Off b. 20, G. super terram'. Tertium Apoc. xxii. 'In his secunda mors non habebit po-
testatem. Sed erunt sacerdotes dei et Christi eins et regnabunt cum eo millo 20
annis.' Quamvis autem liber Apoca. veterum calculo non sit plenac autori-
tatis in contentione, tamen visum est adversariis etiam ex ipso testimonia
opponere, in quibus certura est verba fieri de omnibus Christianis eosque
sacerdotes et reges appellari. Quod ut de visil)ilibus regibus intelligi non
potest, ita nee de visibilibus sacerdotibus intelligi ipsa universitas Christia- 2'>
norum permittit. Atque praeter haec tria testimonia nihil in universo testa-
mento novo invenitur, quod sacerdotum ex nomine meminerit. Unde hie,
antequam plura aiferamus, parumper insultemus portentis et idolis istis mundi,
Papae et suis sacerdotibus! Agite vos, egregii sacerdotes, prodncite nobis
unum iota aut apicem ex universis Euangeliis et Epistolis Apostolorum, vos ^o
esse aut dici debere sacerdotes prae caeteris, aut ordinem vestrum esse sacer-
dotium diversum a communi Christianorum sacerdotio! Quin producitis?
Auditisne, surdae iraagines? Ite ad Parrhisienses, quaeso, qui pro scripturac
testimoniis ponent suum magistrale sentimentum: Haec propositio est haere-
tica et ordini sacerdotali contumcliosa, tum hoc sentimentum esto vobis ^■'
principium fidei.^ Unde ergo habemus vos, idolorum sacerdotes ? Cm" nomen
commune aufertis nobis et vobis arrogatis? Nonne sacrilegi estis et blas-
phemi in universam dei Ecclesiam, (pii nomine sancto et comnumi vioienter
7 facimus C 8 similatimies V> 10 gnst.ntis (' Iß virt.ures P. 33 Amlitis
ne ABC imaiiiges C l'arrhisiensis li
') Sögt. Oben S. 273 ff-
De abroganda luissa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 417
aliis ablato abutimiiii non uisi ad tyrannidem et pompam avaritiae et libi-
dinis vestrae? Iteriim dico: Idola nmudi, iinde vos habemus sacerdotes?
Proferte testimonimn pro vobis, vos onera intolerabilia orbis ten"aruml Sacer-
dotes non estis et sacerdotes vos ipsos appellatis. Yidetis, quid mereamini,
5 insignes vos raptores et hypocritae?
Sed hie prodit mihi memoria venerabilem sacerdotem domiui, id est,
sacerdotem Baal.^ Est enim Baal hebraice, quod dominus latine, qui ver-
nacula contra me scripsit, vir, ut asininam eins inscitiam sileam, tam im-
pudeus ad mentiendum, tam virulentus ad maledicendiuu, ut niülo operi mihi
10 idoneus videatiu', quam ut pro Papa et sacerdotibus eins scribat. Hie igitur
vir non passurus hanc insultationem in venerabilem ordinem sacerdotum
quid dicat, audite, quaeso. Petri (inquit) testimonimn de duplici sacerdotioi-*<'tv.2,r..9.
intelligitur, De spirituali, quo omnes Christiani sunt sacerdotes, et de visi-
bili, quo tantum uncti et rasi, id est, consecrati sacerdotes vocantur. Quare
i'> sacerdotalis iste ordo rasorum et unctorum utique de scriptims habet autori-
tatem.- Haec ille, et quidem digue. Hie ego vobis gi-atulaturus quaero, ad
quosnam Petrus loquatur eo loco. Nonne ad omnes Christianos, dum iubet,
ut rationabile et sincerum lac cupiant et in eo crescant in salutem? Xonnei-^fti- 2,2.
Omnibus hoc crescere in salutem competit? Deinde, super Christum aedificari
20 in sacerdotium sanctum nonne omnibus convenit? At discernit etiam sanctura
sacerdotium a sacerdotio non sancto. Quis vero ignorat sacerdotes papisticos
magna ex parte non sanctos esse? Cum ergo nemo possit negare verba
Petri ad omnes Christianos dici, et in ipsis etiam intelligendum est rasorum
et unctorum sacerdotium, ut ille sacerdos domini pro vobis contendit, con-
25 fectum est omnes sanctas mulieres et pueros esse rasos et unctos sacerdotes.
Siquidem verba Petri communia omnibus de quocunque sacerdotio intelligas,
commune eiusmodi sacerdotium facient. O dignum et festivum patronum
rasorum et oleatorum idolorum!
Hie igitm" primus sit impetus noster in larvale Papistarum et fieticium
30 sacerdotium, qui quid valeat et operetur, pius et spiritualis iudicet lector.
Arbitror enim hie ruere et iacere universam illani Missaruni papisticarum
pompam. Si enim sacerdotium hoc nihil est, sicuti monstravimus evidenter,
necesse est et legem eins niliil esse. 'Translato enim sacerdotio necesse est, f^tbr. 7, 12.
ut et legis translatio fiat.' Si autem sacerdotium et lex nihil est, prorsus
X, multo minus sacrificia et opera eins aliquid sunt, quae secundum legem per
sacerdotium fieri debent. Quid ergo liinc sequitur? Scilicet leges Papae esse
figmenta et mendacia, timi sacerdotium eins esse idolum et larvam, ^Vlissas
vero, quas sacrificia vocant, esse sunmiam idolatriam et impietatem. Dul)itat
adhuc in his quispiam? Probatum est enim in scriptiu"is hoc sacerdotium
3 noLis C 4 vosipsos AB 17 quos nain AC 32 sacedotiuin C
») %m IRanhc bcr 3(u§gaben ftef)t ^Emser." ^) Sögt, oben ©. 247 ff.
2ut^er§ Söetfe. VIU. 27
418 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
non haberi. At quod in scripturis uou habetur, hoc plane Satanae addita-
mentum est. Nemo enim hominis testamentum superordinat aut spernit
örtt. 3, in. aiitore Paulo ad Gal. iii. Multo magis testamentum dei neque spernere neque
superordinare licet. At hoc sacerdotium Papae cum suis Missis esse super-
ordinatura irrefragabiliter convictum est. Quare concludimus constanti fidncia, r.
missarum usum sacrificiorum nomine et sacerdotum titulo teuere idem esse,
quod negare Christum et transferre eins sacerdotium cum universa lege eins.
Atque huc vocari debent omnia ea, quibus cautum est per spiritum, ne verbis
©prid)w.3o, dei quicquam detrahatur vel addatur, ut illud Prover. xxx. 'Omnis sermo
dei ignitus clypeus est sperantibus in se. Ne addas quicquam verbis eins lo
5.3)^01.4,2. et arguaris inveniarisque mendax.' Et Deutero, iiii. 'Non addetis ad verbum,
i.i'ctv. 4,11. quod vobis loquor, nee auferetis ex eo\ Et i. Pet. iii. *Si quis loquitur, quasi
sermones dei'. Et quid opus est omnia recensere, quae prophetae, Christus
et Apostoli dicunt in studia, opera, doctrinas et traditiones hominum? Satis
Sof). 8, 47. constat lohan. viii. 'Qui ex deo est, verba dei audit\ Et lohan. iii. 'Qui de y->
3, 31. , 1-5
terra est, de terra loquitur .
Certus autem sum, ubi talia audierit imbecillior conscientia simulque
intenderit in copiosissimani illam multitudinem Monasteriorum et templorum,
in quibus quottidie infiuitae missae habentur, aegre creditura sit tantam
turbam quottidie perire et tot peccatis muudum oppleri, cum vulgo citra 20
omnem controversiam persuasissimum sit omnes homines illorum Missis
iuvari atque adeo meritis et pietate ipsorum sola mundum hactenus durasse.
Incredibile enim videtur sie derelictum esse orbem totuin a deo. Sed quid
facies? Scriptura divina sie definit, cui credendum est, etiamsi totus mundus
et omnes augeli vel perirent, vel aliter docereut. Defiuitum est, inquam, 20
a deo ipso, sacerdotium istud missarium non esse divinitus institutum. Nun-
quid mundo plus credes quam deo? Aut non est deus maior mundo? Nonne
g|",'f-^|'^'2}'pracdictum est, novissima tempora fore tempora irae et tempora periculosa,
^*- in quibus opera tio erroris totum mundum occuparet, ut electi etiam capi
i.'iic. 18, 8. possint, et vix fidem sese inventurum praedicat? Putas haec verba esse 3ü
levia et convenire posse cum perdita illa securitate, qua sine timore vivimus,
(juasi nihil ad nos ista pertineant, ut antea implcamus ea, quam cognoscamus,
sicut ludaei prophetarum voces impleverunt eadem securitate, antequam
cognosccrent Christum crucifigentes ? Firmanda itaquo est conscientia ad-
versus ista obiecta et verbis divinis constanter adhaercndum, quae docent, 3.^
Sacerdotium missaticium esse nihil coram deo, ut videas in hac novissima
persecutione Ecclesiae, cui siniilis neque fiiit neque futura est, iram et pacien-
tiam divina maiestate dignam utranquc iuaestimabilem. Inaestimabile est
enim tantum impietatis abusum quottidie a deo ferri per totum orbem in
sacratissimo et saluberrimo mvsterio corporis et sanguinis filii sui, scilicet 40
5 coniuuctum C 24 etiam si ABC 38 In estiinabiloin B in acstiinabilem C
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 419
lütimis diebiis haue pacientiam reservavit. Ita et inaestimabile est tantiun
turbarnm quottidie perdi, et hanc quoqiie iram ultiniis diebus praeparavit
ad iuehoaudam iram illam aeternaru instautis iudieii. Et heu uos novissimi
et miserrimi adliue secure agimus et deuiu placare aliisque nobiscum mereri
5 coehuu promittimus tantis impietatis novissimae execramentis. Hombilia
suut quae loquor: utiuam meutiar, sed uimis vera suut. Stat euim irre-
fragabihs senteutia, Sacerdotes visibiles et a laicis diverses iu uovo testa-
mento nullos esse posse: qui autem suut, siue testimouio scriptiu-arum siueque
vocatioue dei esse. Hoc quid est aliud, quam ex diabolo esse? 'Nemo enim
10 assumit sibi honorem, sed qui vocatur a deo, sicut Aaron' Heb. v. Quid c-'f6r- 5,4.
igitur consilii superest sacerdotibus eiusmodi, nisi ut quam primum resi-
piscant et poeniteant, missis abstineant et rm'sus laici fiant, aut missas legi-
timo usu facere discant, quo ex voragine illa irae dei sese recipiant, quoad
fieri potest celeiTime. Eligant itaque uunc insani sophistae et Papistae,
15 utrum velint: aut monstrent suum sacerdotiiun e seripturis, aut fateautur,
sese nihil aliud quam diaboli larvas et idola perditionis esse. Quod enim
e seripturis autoritatem non habet, manifestissimum est ex diabolo esse.
Omnia euim dei opera in seripturis sanctis prodita sunt, tum ea niaxime,
quae ad pietatem sui pertinent, quae fidelissime in ea ordinata simt, ut nidla
20 sit reUqua excusatio aut tergiversatio.
Quod vero dicunt, quae ab Eeclesia fiunt et ordinantm', a deo fieri
et ordüiari, cuius spiritum Eeclesia habet, proinde sacerdotes missales ex
diabolo non esse posse, frustra dicunt. Quis enim Ecclesiam illam uobis
monstrabit, cum sit oeculta in spiritu et solum credatur, sicut dicimus: 'Credo
25 ecclesiam sanctam"? Pontifices vero et doctores hoc genus sacerdotium in-
stituerunt, quos, etiamsi sancti fuissent, quis certos nos faciet, non en'asse
in eo instituto? Nunc cum et manifeste impii instituerunt et docuenmt,
quomodo erit tuta conscientia esse ab eeclesia institutum? Hoc vero urget
multo raaxime, quod pia conscientia novit nee dubitat Ecclesiam nihil sta-
30 tiiere aut ordinäre citra aut ultra verbum dei. Quae autem hoc tentat,
Eeclesia non est, sed fingit se Ecclesiam esse. Sicut dicit Chi'istus lohan. x. ?pfi. 10, 27
'Oves meae vocem meam audiunt. Vocem autem alienorum non audiunt,
sed fugiunt ab eis, quia non noverunt vocem alienorum.' Non enim verbum
dei est, quia eeclesia dicit, sed quia verbum dicitur, idco eeclesia est. Ipsa
35 non facit verbum, sed fit verbo. Ideo signum, quo cognoscitur, ceiiissinuim,
ubi Eeclesia sit, est verbum dei, ut primum observandum sit verbum. Sicut
evidenter prol)at Paulus i. Corint. xiiii., ubi dicit, Infidelem cadere in fiiciem i- Gor. i4,
. ... . 24 t.
et pronunciare, (juod vere deus in eis sit, ex eo, quod audiat cos prophe-
tantes. Non ergo Eeclesia, sed verbum dei cum movebit, quo convincitur
40 et iudicatur et oeculta cordis eins manifissta fiunt, ut ibidem dicit. Non
11 (jiiaiiipriiiiiiiii M' rcspiciaii C l-'J quo ad AC 20 etium si ABC 'H .Joaii. liC
27*
420 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
utique dicit Paulus, quod infidelis cadat et confiteatur eos prophetare, quia
sciat deum vere in eis esse. (Jude enim hoc sciret? Ita et nos unde sciemus,
ubi sit Ecclesia, nisi audierimus prophetiam eius et testimonium Spiritus?
Certum est quidem Eeclesiam et eos, in quibus vere deus habitat, prophetare.
Sed incertum est, ubi sit ea Ecclesia, quae prophetare potest, nisi prophetet. 5
Igitur quod sine verbo dei ordinatur, non ab Ecclesia, sed a synagoga Sa-
tanae sub Ecclesiae nomine ordinatur.
Haec satis sint ad primum impetum. Paremus et alterum aeque fortem
et pergamus testimonia adducere de sacerdotio novi testamenti et eius ofBcio!
Müiii. 12, 1. Paulus Rom. xii. 'Obsecro vos per misericordiam dei, ut exhibeatis corpora lo
vestra hostiam sanctam, viventem, placentem deo, rationabile obsequium
vestrum'. Hie negare nemo potest, quin sacerdotale officium describat, quod
est offerre seu exhibere hostiam et rationabilem cultum, hoc est, ut non
pecora irrationalia, sicut legis sacerdotes, sed se ipsos offerant. Quare hie
locus sacerdotes facit. At commuuiter omnibus Christianis dicitur. Omnes i'i
enim sua corpora offerre debent deo in hostiam sanctam et rationale sacri-
ficium. Potes hie obstrepere, misera Papae secta? Habemus ergo hoc loco
Pauli autoritate non solum, quod sit sacerdotium et qui sacerdotes novi
testamenti, sed et quod sit eorum officium et sacrificium, nempe se ipsos
mortificare et offerre in hostiam sanctam, quo verbo simul universa legis 20
sacrificia mystice interpretatur. Sic enim et Christus, summus sacerdos, prior
sese sacrificavit, factus omnibus filiis suis sacerdotibus exemplum, ut se-
quantur vestigia eius, sacerdotio legis cum omni suo cultu perfectissime im-
pleto per hoc novum sacerdocium et cultum eius, Huic consentit Petrus
i.$ctr.2, 5. i. Pet. ii. 'Et ipsi tanquam vi vi lapides superaedificamini in sacerdotium 25
sanctum, offerentes hostias spirituales, acceptabiles deo per Ihesura Christum'.
Nonne et haec omnibus Christianis communiter dicuntur? Nonne omnes
tanquam vivi lapides super Christum aedificantm' ? At sie aedificantm' super
cum, ut sint sacerdotes offerentes non corporales pecudes, sed se ipsos exemplo
mm. 8, 13. Christi spirituales liostias, dum spiritu facta carnis mortificant, Po. viii. Quid 30
hie dicent miserrima idola? Nunquid hie Petrus dnplicem hostiam facit, sicut
duplices ei sacerdotes affinxit os illud mendacii? Omnes offerre has hostias
iubemur, quaecunque tandem sint, quare omnibus officium sacerdotale hoc
impositum et omnes sacerdotes esse evidentissimum est.
Est praeterea aliud genus sacrificii, aeque omnibus commune, de quo sn
$f. 51, 19. psal. L. 'Sacrificium deo Spiritus contribulatus', Et psal. xxix. 'Immola deo
50 14. 23.
5Pi. 4, &'. sacrificium laudis. P^t sacrificium laudis honorificabit me\ Et psal. iiii. 'Sacri-
.&ebr. 13, 15. ficatc sacrificium iusticiac et sperate in domino'. De quo et Heb. xiii. 'Per
ipsum ergo offeramus hostiam laudis semper deo, id est, fructum labiorum
2 sciamus C 7 ecclesia C 14 seipsos ABC 19 seipsos ABC 21 niistice C
et fel^lt B sunius C 28 Cliristnni C 29 seipsos ABC; 36 luiola AC
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 421
confitentiuin uomini eins'. Item Oseae xiiii. 'Omnem aiifer iniquitatem et-^-rj. 14,3.
accipe bonum (id est, desiue mala iDfligere, appreheude boua, quae doues
uobis), et reddemus vitulos labiorum uostronim'. Et psal. c.xv. 'Dirupisti^äi. ii6,i6f.
vinciila raea, tibi saerificabo hostiam laudis'. Haec quam non sint officia
5 rasi et oleati sacerdocii, qiiis nou videt? Xec potest ullum os mendacii
garrire, qiiod spiritualiter ad omues, sed corporalitor ad rasos tautum per-
tineant. Pertineut prorsus ad omues, qui lab(jraut sub cruce et mortificaut
se ipsos saerificio proxime dicto, ut hoc laudis .-^acrificium sit vehit fnmu.s
et odor illiiis mortificatorii sacrificii. Et haec simt testimouia de saerificio
10 seil ciiltii uovi sacerdocii sub Christo. Xec habet prorsus tota scriptura
aliud hiiius sacerdocii sacrificium. Quare hie iterum urgebimus et insulta-
Inmus Papistis, ut proferaut etiam pro siii sacerdocii saerificio umini iota
aiit apicem e scripturis. Agite vos, iucMl sacerdotes Baal, invocate deum i.ftöii.is,27.
vestnim, forte est in itinere aut certe dormit: Deus est enim et aiidiet.
15 Dicite, ubi scriptum sit, Missas esse sacrificial Ubi docuit Christus Panem
et vinum consecratum offerre deo? Auditisue? Christus semel se ipsum
obtulit, non voluit deniio ab ullis offerri, sed memoriam sui sacrificii voluit
fieri. Et vobis uude haec audatia, ut sacrificium ex ea memoria faceretis?
Xonne sie ex proprio cerebro citra et idtra praescriptum diviuuui vos iu-
20 sanitis? Si aiitem ex memoria oblatiouis eins sacrificium facitis et cum denuo
ofi'ertis, cur non ex memoria nativitatis eins aliam nativitatem quoque ei
affingitis et denuo nasci cum facitis? Ita, dum resurrectionis memoriam
facitis, novam, quaeso, resurrectionem ei parate et resuscitate eum denuo!
Ita, dum caecos illuminantis memores estis, facite, ut caecos denuo illuminet,
25 et omuia opera eins renovate, dum eoriim memoriam facitis! Metuo autem,
imo video, proh dolor, vestrum sacrificare vere esse denuo Christum offerre,
sicut praedixit Heb. \n. 'Rursum crucifigentes sibimet filium dei et osteutui^g-cbr. 6,6.
habentes'. Vere vestrum resacrificare est impiissimum recrucifigere.
Existimo igitur hoc secundo impetii iterum ruere et iacere missarum
30 Papisticarum impietatem. Pia enim et fidelis conscientia merito et digue
pavere debet, ne hoc sacrificium appeUet aut credat, quod certissima est apud
deum et in scripturis non dici sacrificium. Et hoc solum appellet sacrificium,
quod constat a deo vocari sacrificium. Quae enim furentior est temeritas,
(piam sie os in coelum ponere, ut hoc sacrificium et cultum dei dicas, quod
35 illc non dicit sacrificium et cultum dei? Quid enim hoc aliud est, quam
deos arbitrio nostro formare et divina omnia nostro sensu statuere? X'^onne
hoc est autoritate propria et leges et ritiis et sacerdotia et culturas erigere
inconsulto deo, et exigere, ut deus haec omnia rata habeat siuatquc se doceri
a nobis, (juid ei fieri oporteat et qua ratione coleudus sit? De qua re con-
7 Pertinet C 8 seipsos ABC 16 Auditis ne ABC seipsum ABC 38 in
consulto B
422 De abroganda missa piivata Martini Lutheri sententia. 1521.
coi's est [querela] oninium prophetarum super insauiu populi Israel, quud
propriis adinventiouibus eulturam dei formarent. Quare deus sese iu idoluni
fbrmari dicit, cum tanto rigore prohibuerit, ue ei ullam facerent similitu-
diuem, id est, nou de eo sentireot secundum suum sensum, sed secuudum
suum praeceptum, nihilque faeereut, quod ille non statuisset. Breviter, ab- s
ominatior est ista perversitas, quam ullus queat verbis consequi. Est enim
hoc uegare plaue deum et primum eius praeceptum. Quare Papistae hie
aut sui sacrificii rationem reddant e scripturis, aut sciant sese suis missis
pessimos omuium seculorum idolatras esse. Scriptura uos non fallet, quae
sacrificium esse missas ignorat. Falleut sese potius, qui scripturae non cre- lu
duut, suo Leviathan nixi. Caveant ob id iterum pia corda, ne missas sacri-
ficent, at legitime illis utantur. Nos certis uitimur scripturis, ideo nee errare
nee peccare possumus missis abstinentes sacrificandis. Uli recte incedere non
possunt, dum relicta scriptura suis studiis ducuntur citra, ultra, contra divi-
nam autoritatem in re tarn sacra, tarn metuenda et tremenda. O fuge, frater, is
et desere hoc perditum sacerdotium Papistarum!
Tertio, aggrediemur sacerdotium hoc missale impetu facto ex ministerio
soiai, 2, 7. verbi! Nam et sacerdocii est docere. Sicut dicit Zach. ii. 'Labia sacerdotis
custodiunt scientiam et legem dei ex ore eius requirent^ quia angelus domini
exercituum est\ Sic enim debet mediare inter deum et homines, ut deo 20
offerat pro hominibus et homines doceat de deo, ferens utrorumque ad utrös-
que. Et hie quidem papistici sacerdotes sibi videntur regnare, quod illorum
proprium esse puteut docere, sicut turget immanis illa bucca, Pelagius in
Decretis: 'Ubi est maioritas, ibi est maudandi autoritas, caeteros manet obe-
üuc. 10, IG. diendi uecessitas\ Huc depravant illud Christi: 'Qui vos audit, nie audit, 25
Qui vos spemit, me spernit'. Hie vide : Sicut finxermit sibi alienum a Chri-
stianis sacerdotium et sacrificium, ita et ministerium verbi introduxerunt
novum et sacrilegum. Quod ut manifestum fiat, Primum invüctis scripturis
firmabimus, legitimum illud et unicum verbi ministerium esse commune omnibus
Christianis, sicut et sacerdotium et sacrificium. Dicit enim Paulus ii. Co- 30
2.c£üi.3,6. riut. iiii. 'Qui idoneos uos fecit ministros novi testamenti, non literae, sed
Spiritus'. Hoc enim de omnibus Christianis dicit, ut omues faciat ministros
Spiritus. Est autem minister Spiritus is, qui tradit verbum gratiae, sicut
minister literae, qui tradit vocem legis. Hoc Mosi erat, illud Christi est.
1. Hscti. 2, 9. Item Petrus dicit omnibus Chri.stianis: *Ut virtutes annuncietis eius, qui de 35
tenebris vos vocavit in admirabile lunien suum'. Quis Christianorum non
est vocatus de tenebris? At huius est et ins et potestas, imo necessitas
anuunciandi virtutem sese vocantis.
1 querela fc^U ABC est omuium .... Israel seuteutia, quod D querela l}ief l^crübcr
ÖCiiomnicu ou§ bcr ed. Wit., leu. 12 errarare A 23 doerre C
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 423
Hoc (luidem fieri debere coucedimus, ne simul multi loquantur, etiamsi
omnes eaudem loqueudi potestatem habeant. Xam et Paulus erat dux verbi
Act. xiiii., quo loquente Bamabas tacebat. Sed nuuquid ideo Baruabae noDSipöidi.u,!:!.
erat ius et necessitas loqueudi? Oportet, iuquaru, iuxta Apostolum i. Co- ißc>i. 14,40.
5 riut. xiiii. omnia houeste et secunduni ordinem fieri in nobis. Sed per hoc
aequalitas ministerii non tollitur, imo coufirmatur. Ideo euim uecessarius
est ordo loqueudi, quod omnes potestatem liabent loquendi. Si enim uuus
tautum liaberet potestatem loquendi, quid de ordine uecesse esset praecipere?
Sed \ndeanius eum locum Apostoli totum, qui Papistica mendacia de iure
10 doceudi et maioritate poteutissimis fulminibus couteriti Dicit itaque: 'Sive 1. Gor. 14,
lingua quis loquitur, secundum duos, aut ut multum tres, et per partes, et
unus iuterpretetur. Qui si nou flierit inteqires, taceat iu Ecclesia, sibi autem
loquatur et deo. Prophetae autem duo aut tres dicaut, et caeteri diiudicent.
Quod si alii sedeuti revelatum fuerit, prior taceat. Potestis enim omnes per
15 siugulos prophetare, ut omnes discaut et omnes exhortentur.' Haec Paulus.
Vos, idola Papae, hie compello: Quid contra liaec mutire potestis? Paulus
dicit, Omnes posse prophetare, et per ordinem, uuus post alium potest loqui,
adeo ut sedens et audieus, si (juid revelatmu ei fuerit, surgere possit, et prior
loquens debeat ei cedere et tacere, tum quicunque sunt, qui loquuutur, sulj
20 iudicium audientium loqui et eorum autoritati subdi debent. Ubi nunc est
OS tuum impudens et bucca l)lasphenia, Pelagi, qui crepasti immaui superbia:
'Ubi est maioritas, ii)i est mandandi autoritas, caeteros manet obediendi ne-
cessitas'? Scilicet Satan ipse per os tuum adversus Clu'istum in Paulo lo-
(juentem haue rabidam vocem evomuit. Christus te et tua omnibus subiicit
L'5 autoritate divina, daus omnibus et loquendi et iudicandi potestatem, tu vero
temeritate propria omnes subiicis tibi et elevaris super omnes sokis sicut
lucifer, arrogans soli tibi ius loquendi et iudicandi. Igitur omnes Chri-
stiani ius et ofBcimu habent doceudi, ut rumpatur Behemoth cum uuiversis
squamis suis.
30 Consequens est, ut illud Christi: 'Qui vos audit, me audit' non maiore auc. 10, 16.
fide ad suam tyrannidem traxerint, quam illud prophetae: 'Xolite tangere ^j. los, 15.
christos meos\ Propheta euim loquitur de christis dei, dum dicit 'christos
meos', id est, quos deus unxit unctione sua et sanctificavit spiritu sancto.
Papistae tralnmt ad christos Papae et Episcoporum, qui unguntur oleo isto
35 corruptibili in summis digitis tantum. O flagitia papistica in divinas voces!
Christi dei sunt omnes sancti Christiani, et Papa facit Christos dei eos, (pii
lupauaribus et speluncis latronmn serviunt. Sic cum omnes Christianos audiri
oporteat, id est, qui Christum loquuntur, Papa trahit ad suos Apostolos tautum,
qui non nisi diabolum loquuntiu-, et qui spernit diabolum eins, Christum spre-
40 visse iudicaudus est. ^"ides itaque, ut sub titido communis ministerii spiri-
1 etiam si ABC 'i Actuum U lö exliortareutur C 40 coinmuiii ABCD
/j^24: De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
tiialis sibi erexeiint ministerium proprium perditionis, sicut sub titulo .sacer-
docii et sacrificii veritatis introduxeiimt sacerdotiura et sacrificium meudacii
et erroris. Atque, ut suo sacrilego ministerio sustulerunt de Ecclesia miui-
sterium verum verbi, ita et sacerdotio et sacrificio suo mendaci aboleveruut
penitus sacerdotium et sacrificium verum Ecclesiae. Sed addemus adhuc s
5üO. G, 45. mium, quod supra memoratum est, lohau. vi. 'Erimt omues d^eodidaATOi.
Si omues sunt a deo docti, ergo uou soli rasi et digitis uucti seu iufecati
simt a deo docti. Imo qui sunt miuus deoöiduy.xoL, quam hoc perditum
chaos rasorum et oleatorum idolorum? Si autem omnes suut tlieodidacti,
certe omues spiritum et verbum dei liabent. Quare non modo laicus, sed lu
et Papa subiectus est theodidacto, nisi uou est subiectus verbo et spiritui
dei. Theodidacto enim totus mundus, etiam angeli de coelo cedere et cre-
dere debeut, quia uou homiui, sed deo, qui cum docet, ceditur aut resistitur
in eo: et tamen audeut adlmc septies iusauissima idola Papae uou modo
disputare, sed et iactare, Papam esse supra Coucilium, supra uuiversaiu i5
ecclesiam. Quid enim est hoc dicere, nisi Papam esse supra theodidactos?
At supra theodidactos esse, quid est, nisi supra deum esse? Et impletum
2.j(Kii-2,3f. est iUud Pauli: 'Homo peccati, filius perditionis, qui est adversarius et ex-
tollitur supra omnem deum, qui dicitur et colitur'.
1. csov. 14, At obiicient hie Paulum, qui dicit i. Corint. xiiii. 'Mulicres in ecclesia 20
a4f . ...
taceant. Turpe enim est mulieri loqui. Nou enim permittitur eis loqui, sed
subditas esse.' Quare ministerium verbi uou potest esse commune oumibus
Christiauis. Respondeo: Neque mutis, ueque alia quacunque causa impeditis
loqui permittitur. Credo enim ins istud loquendi, etsi omnibus commune
sit, non tarnen posse aut debere exequi, nisi eum, qui idoneus sit prae caeteris, 25
et ei, qui idoneus sit, caeteri locum facere teneautur, ut servetur ordo et
2.2im.2, 2. honestas. Sic enim et Timotheo praecipit, ut commendet verbum iis, qui
idonei sint et alios docere. Exigitur autem ad loquendum ultra spiritum
etiam vox, eloquentia, memoria et alia naturalia dona, quibus qui caruerit,
merito suum ins alteri supponit. Ita mulieres Paulus prohibet loqui, non so
simpliciter, sed in Ecclesia, nempe ubi sunt viri potentes loqui, ut ne con-
fundatur honestas et ordo, cum vir multis modis sit prae muliere idoneus
ad loquendum et magis eum dcceat. Sed nee ex suo capite Paulus hoc pro-
i.sDJoi". 3, IG. hibet, imo adducit legem dicens, subditas esse debere, sicut et lex dicit. Qua
autoritate divinae legis certus erat, quod spiritus sibi ipsi non coutradiceret 35
et mulieres, prius per eum viris subiectas, nunc supra viros non elevaret,
quin potius memor et tcnax sui instituti praesentibus viris magis viros quam
mulieres afflaret. Alioqui quomodo solus Paulus resisteret spiritui saucto,
3oci2, 28. qui in lohele promisit: 'Et prophetabunt filiae vestrae"? Et Act. iiii. 'Erant
2%foTi5''^d l^liilippo quattuor filiae virgiues prophetautes\ 'Et Maria, Mosi soror, erat 4ü
8 adeo C 10 lacius C 28 ultta C 35 sibiipsi B
De abroganda missa privata Martini Lutlieri seuteiitia. 15'21. 425
prophetis.^ Et Olda prophetis consuluit sanctissiuio regi losiae. Et Dihoni ->. äöh. 22,
duceiii Barac iustruxit. Deuique B. virgiui.s caiiticum universa celebrat ecclesia SRtc^t. 4, e.
per orbem. Et ipsemet c. xi. docet, mulierem debere velato capite orare et i.(£or. 11,^.5* ,1;^
prophetare. Ordo ita(jue et honestas est, ut viris loqueutibus iu ecclesia
5 taceant mulieres. Xullis autem loqueutibus viris necesse est, ut loquautur
mulieres.
Cüucludimus ergo bis robustissimis scripturis confirmati, Uuuni esse
duntaxat idque commuue onuiibus Christiauis iu Ecclesia miuisteriuui verbi,
quod omues loqui et iudicare possuut et oranes audire teueutur. Et cum
10 scriptura aliud miuisteriuui iguoret, quaerimus ab idolis papisticis, uude
habeaut suum miuisterium illud iucommuuicabile omuibus. Agite, prodite,
viri Papeuses, osteudite unum iota scripturae de miuisterio vestro! Au buccam
illam sacrilegam Pelagii producetis : 'übi est maioritas, ibi est maudaudi
autoritas'? Cousulite Parrbisieuses et Lovauieuses blenuoues. luterim uos
15 quid faciemus? Miuisterium vestrum cum sacerdotio et sacrificio iam tertio
prosteruimus et pronuuciamus autoritate diviua coufideuter et libera cou-
scieutia, quaudoquidem sine testimouio diviuo reguatis, vos esse miuistros
Satauae, et miuisterium vestrum cum sacerdotio vestro per Satauam esse iu
orbem introductum ad vastandum salutare illud et uuicum ministerium Spiritus.
20 Nam ideo damuastis et liuuc articulum iu lohauue Huss, ue scilicet beeret
Christum docere et audire a quocuuque, sed sokmi Satauam audire cogeretur
muudus ab impio et perdito miuisterio vestro. Hiuc est, quod uon uisi digna
miuisterio isto vestro docetis. Euaugelium extinxistis et damuastis. Meudacia
vestra et Aristotelis docetis, et Spiritus Satauae reguat iu omuibus libris et
25 doctrinis vestris. Haec, iuquam, de vobis absque scrupulo prouuuciamus,
uisi testimouium adduxeritis e scriptura pro vestro miuisterio. Sed quaudo
adducetis? Nos potius adduximus testimonia, quod quicquid uon est verbum
Christi, Satauae mendacium sit diceute Christo lohau. viii. 'Quaudo meu-^juij. 8,44.
dacium loquitur, ex propriis loquitur'. Nouue hie darum est veritatem uou
■M) uisi ex deo dici posse et, quicunque ex propriis loquitur, eum mendacium
lo(pii? At miuisterium papisticum cum relicto verbo dei et propria autoritate
loquatur, sicut videmus, uon potest uisi ex propriis loqui. Quäle igitur est
sacerdotium, tale et sacrificium, tale et ministerium. Sacerdos, lex, opus,
ouiuia nihil uisi meudacia Satauae. Quare, Christiane lector, tibi ante oculos
35 pouc turbam infinitam hanc sacerdotum et monacliorum cum suis missis,
sacrificiis, legibus et doctrinis, cultibus et universis opcribus. Et videbis uou
uisi sceuani et theatrum quoddam Satauae, popuhim impium perditionis, ut
Petrus appellat, irae dei reservatum in aeternum. 2.^5011.3,7.
Persuasum arbitror bis tribus argumeutis abuude omuibus piis con-
40 scienciis Sacerdotium istud missale et Pa[)isticum prorsus Satauae Operationen!
8 conmune C 10 (juerinius (J 'il autoritutate C 38 iuaeterimin ABC
426 1^'' iibroganda luissa privaki Martini Lutheri sententia. 1521.
esse, unde satis fidcliter erudiri (juisque potest, ue quid(juani apud eus recte
et pie geri credat, et missas istas sacrificias non nisi ad iniuriam testamenti
dominici repertas. Proinde nihil in toto mundo aeqiie fugieuduiu detestan-
dumqiie esse, atque speciosas liuius saeerdocii larvas, niissas, culturas, pie-
tates et religiones. Siquidem prostat publicum lenonera aut latronem esse quam s
huius generis sacerdotem. Sed pergamus tarnen et huius siugularis saeer-
docii ipsa summa decora et columina videre, nempe Episcopos, equestre illud
et heroicum sacerdotum genus, quod se principes Ecclesiarura nominare audet,
(|Uo totum corpus abominationis huius perspiciamus. Atque iterum hie funda-
meuti loco inconcusse teneamus, quod iam toties posuimus. Quicquid citra lo
scripturae autoritatem fit, praesertim in iis, quae pertinent ad dcum, id mani-
festum sit ab ipso Satana profectum esse. Satis enim monstravit deus in
Nadab et Abihu, dum nollet ignem alienimi offerri, quam vehementer de-
3.3JJoi. lu, 3. testetur in rebus sacris aliud geri, (|uam a seipso esset defiuitum. 'Sanctifi-
cabor (inquit) in his, qui appropiuquant mihi." Quanto magis putas indigna- is
tionem eius accendi, quando non solum praeter, sed et contra praescriptura
eins quicquam in sacris iunovatur et suum institutum cvacuatur, ubi impius
2. isi)ioii. 28, Acliaz altare aereum mutat in Horologium et altarc Damasci pouit in templum
domiui. Tale est, (j[Uod agitur in Episcopis istis gloriosis et infulatis, quos
tantuui abest, nt deus agnoscat, ut nulluni genus hominum in terra divinae 20
maiestati magis adversum esse possit. Non enim solum citra dei prae-
scriptum, sed et directe contra deum erecti sunt et regnant: <juod et evi-
dent^ir et iuvicte monstrabo iis, qui scripturae credunt. Nam i})sis idolis,
(jui scripturam negant, suis tantum decretis credunt, nihil verisimile dixeris,
nisi mendacia, quae in cordibus eorum versantur, dicas. 25
ANTITHESIS EPISCOPORVM CHRISTI ET SACERDOTVM
PAPISTICORVM.
liti.sft- Paulus dicit Tit. i. 'Huius gratia reliqui te in Candia, ut relicpia per-
lecte corrigas et cojistituas presbyteros per singulas civitates, sicut ego tibi
constitui: si quis est sine crimiue, unius uxoris vir, filios habens fideles, non 30
in accusati(jnc luxuriac. Oportet enim Episcopum sine crimiue esse, sicut
dei dispensatorem' etc.
Hie, si credis in Paulo spiritum Christi loqui et statuere, agnoscis simul
statutum divinum esse, ut in (jualibet civitate sint plures Episcopi, aut saltem
unus. Perspicuum est enim, quod presbyteros et Episcopos eosdem facit 35
eadcm autoritate dei, dum dicit, ideo constituendos presbyteros per singulas
civitates sine crimiue existentes, quod Episcopum oporteat esse sine crimine.
5 leonem C 12 mostravit C 13 Abiu C 23 dolis B 24 dixeris,
si enim mendacia (J 25 n si A
De abroganda niissa privata Martini Lutheri sontentia. 1521. 427
Presbvteros autem vocat uou idola ista rasa et oleata, sed seuiores et cou-
iugatos laicos in civitate, houestae vitae et famae. Hos vult Episeopos fieri,
plures in qualibet civitate, ut dixi. (Graece enim clare patet, plures uui
civitati constituendos esse, ubi dicit: /.axa TtöXiv TCQEGßixiqov'^, presb\i:eros
5 secimdum civitatem, id est, ubi ubi ciN-itas fuerit, ibi presbvteros constituas.)
Ideiu Philip, i. 'Paulus et Timotheus, servi lesu Christi, omnibus sanctis in *Oii. i, i-
Christo lesu, qui sunt Philippis, cum Episcopis et diaconis, gratia vobis' etc.
Philippi erat unica civitas, et tarnen phu-es eins Episeopos salutat. Idem
A.ct. XX. misit ad Ephesum et vocavit presbvteros Ecclesiae ad se. Qui ubi2iP3icf)-2o,28.
10 veneruut, dixit ad eos iuter midta alia: 'Attendite vobis et universo gregi,
in quo posuit vos spiritus sanctus Episeopos, ut pascatis Ecclesiam dei, quam
acquisivit sanguiue suo\ Ecce, Ephesus quoque uua civitas erat, et presbv-
teros seu seniores in ea Ecclesia Episeopos appellat plures a spiritu saucto
constitutos.
15 Quid adversus haee tria coelestia fulmina potestis vos, locustae fumosae
putei abyssalis? Per Christum te oro, Christiaue lector, niliil te moveant
Cardinalium, Episcoponuu, Paparum iufulae, pilei, mulae, familiae, gemmae,
am'um, purpura et universus ille fastuosissimus impiorum hominum fastus.
Paulo, irao spiritui saucto crede, non sunt illi Episcopi, sed idola, larvae,
20 monstra et portenta irae dei. Episeopos audis liic diffinüü viros couiuges
et honestos in una civitate, quotquot necessarii sunt ad ciu^ndum populum
eiusdem civitatis. Haec difBnitio uou Ecclesiae, non Couciliorum, nou patruni,
uou denique lupanarium istorimi prostitutissimormu Parrhisieusium et Lo-
vauieusiuni, sed spu'itus sancti, sed Iliesu Christi, sed divinae maiestatis est,
25 adversus quam si universi angeli de coelo cimi tota creatura sapereut, quid,
obsecro, te debereut movere? Nonne ceu inane arboris folium eorum verba
deberes aestimare prae verbis his aeteruae maiestatis? Xunc cum ei adver-
seutur non nisi foedae Simiae et merae larvae hominum, uou minus indoctae
quam impiae, inutilissimum scihcet hominum chaos, quod vix idoneum est
30 ipsas larvas Episcopales gestare, quid est, quod eos aut paveas aut mireris,
ac non potius ceu labes et maculas orbis terrarum ducas (ut Petrus eos2.^cti. 2, i3.
appellat) cum universis suis pompis, statutis, ritibus, mendacibus et sacrilegis?
Adeste ergo vos, abomiuabilia monstra ten-ae, et rationem reddite, uude
et (jua autoritate vos estis et vocamini Episcopi! Spiritus sanctus uni civi-
35 tati plures constituit Episeopos, vos singuli pluribus. Et unus Papa onmibus
orbis civitatibus Episcopus esse nititur. Qua autoritate? Nonne ipsiusmet
Satanae adversantis per vos spiritus sancti autoritati? Quid habetis, (juod
hie mutiatis, impiae et sacrilegae larvae? Concludimus itaque cum fiducia,
vos iuxta divinas literas et decretum spiritus sancti neque esse ueque dici
« Episeopos, sed magis adversarios et vastatores tam Episcoporum quam decreti
5 %Qä crfte ubi fc^U C 8 cius C 15 l'umose C
428 ^^ abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
(liviiii de Epi.scopis constituoiulis. Estis vero Episcopi vocatione »Satanae et
constitutione Apostoli eins, Papae, unde et recte vocamini creaturae Papae,
non Spiritus sancti. Qualis creator, tales creaturae. Non tremunt adhuc
cervices vestrae durissimae, dum auditis vos non modo citra voluntatem dei,
sed impiissime contra voluntatem dei Episcopos esse, hoc est, quod ne cogi- 5
tatis quidem de ullo Episcopi officio, sed animalia ventris et gloriae duntaxat
estis, saginati ad victimam aeterni iudicii dei? Tgitur producite et vos ali-
quod testimonium de vestro Episcopatu! Quod cum facere non possitis, nos
autoritate spiritus sancti libere pronunciamus, vos esse idola mundi, qui titulo
ac nomine Episcoporum violenter arrepto et legitimis Episcopatibus extinctis lu
adversarii novissimi sitis Christi et Ecclesiac eins. Hie nos de vobis et iudi-
care et sentire cogit spiritus in Paulo Episcopos constituens, cum nihil in
orbe sit dissimilius et repuguantius Episcoporum statui, quam vester larvalis
et plus quam mundanus Status.
Sed ne solus Paulus sie videatur Episcopos describere, audiamus et 15
HJctr..',, iff. Petrum! Dicit i. Pet. v% 'Presbyteros, qui sunt in vobis, hortor ego, con-
presbyter et testis Christi, passionum et futurae gloriae socius: Pascite eum,
(jui inter vos est, gregem Christi, episcopantes non coacte, sed voluntarie,
non tuq)is lucri gratia, sed prompte, non quasi dominantes in haereditatibus,
sed forma facti gregis. Cum venerit archipastor, accipietis immarcessibilem au
gloriae coronam.' Vides hie presbyteros et episcopantes in unoqnoque grege
eosdem et multos esse debere per omnem modum, quo Paulus disposuit.
(^uod autem nostra translatio habet 'Non dominantes in clerisV interjiretis
incuria fuit, (piae fecit, ut clerum hoc loco intelligerent, quos nunc a laicis
discrevit impia homiuum traditio, cum Petrus vocct hie cleros hereditates 25
seu substantias, volens seniores ecclesiae tales esse, qui sciaut sese gregem
Christi regere, non propriam aliquam haereditatem. Proinde non dominari,
sed servire illis debere. Servi enim sunt alienae haereditatis, id est, Clmsti,
non domini propriarum rerum. Nunc vero Papa cum suis larvis non domi-
uatur modo, sed tyrannisat, grassatur, bacchatur in oves Christi, subii(;iens su
sibi et res, et corpora, et animas omnimn, robustius illis uteus, quam ullus
herus suis propriis rebus. Et hoc vocant hodie pascere oves Cliristi.
2uc. 22. 25f. Ultimo, Christus Luce xxii. contendentibus Apostolis de maioritatc
dicit: 'Principes gentium dominantur eorum, et qui potestatem super cos
habent, benefiei (id est, quos nunc gratiosos vulgo vocant) vocautur, vos 35
autem non sie" etc. Hie te, lector, medium constituo iudicem inter Christum
et Papam. Episcopos, (]Uos hodie principes gentium non queunt imitari
prae magnitudine dominationis et opum, Christus statuit, ut sint non sie:
20 immarcessabilem B 35 beneficü AC
') Sulgota: „neque ut dominantes in clex-is".
De abroganda missa i:>rivata Martini Lutheri sententia. 1521. 429
Papa statuit, ut sint utique sie. Confer hie principis et vicarii sui voces:
Xon sie et utique sie, et videbis, quis Christus et quis Antichristus sit, et
qui sint Episeopi et qui larvae Episcoporum. Ve uobis miseris, qui in his
irae novissimae temporibus sub talibus larvis, idolis, idiotis, truneis, lupis,
5 pestibus et monstris uoeentissimis sine Episeopis et presbvteris vivere, imo
perii'e cogimiu". Statuimus itaque autoritate dei, Episcopos Christianos esse
viros graves et provectae aetatis, coniuges, laicos, doctos in verbo veritatis,
in qualibet eivitate plm-es, vel per vicinos coepiscopos, vel a plebe sua electos,
quales modo essent, quos vulgo paroehos seu plebanos vocaut, et capellanos
10 eoruni, diaconos, nisi per tAraunidem superiorum idolorum missas suas pro-
phauareut, Euangelium tacere cogerentur, celibes perirent et nulkuu Episeopi
officium implere permittereutm". Haec est Apostolica sanctio, divinum de-
cretiim, Spiritus sancti ritus ordinandorum Episcoporum. Quales fiiere S. Spiri-
dion, Cyprianus, Augusti., Ambrosius. At qui nunc super phires civitates
15 imperant, niliil tameu faciunt, nisi quod aliquaudo infulam gestaut, lapides
et ligna aqua conspergunt, fimio consecrant et campanas tinguut, quia pro-
priis fm"oribus erecti sunt adversus decretum divinimi, Satanae hidibria et
dei adversarii sunt uua cum principe et creatore suo, Papa, prope diem
destrueudi per adventum salvatoris nostri, Ameu. Haec omnia cum certis,
20 apertis, fidelibus nitantm' scriptm'is et verbis dei, oportet pias conscientias
securas et liberas esse ad contemneudum cum fiducia totum hoc coq3US Babv-
lonicum cum pompa et specie sua.
Superest tertia pars huius Satanici sacerdocii, quod est sylva et arena
monachorum, genus mixtiuu, nee sacerdotes, nee laici, nee monachi, ne nihil
25 desit, quod monstrorum ratio postulat, sed ex omuibus et singulis confusum.
Verum quatenus sunt sacerdotes, ad eos simul pertinent, quae de sacerdotio,
sacrificio et ministerio dicta sunt. Quatenus vero monachi sunt, proprio
volumme opus habent describi cum suis stultis, impiis, impossibilibus et a
uullo unquam servatis votis. Ideo ne prolixiores simus, differemus eos in
30 suum tempus, hoc dixisse contenti, Christiauum populum esse simplicem,
in quo prorsus nulla secta, nulla differentia persouarum, nullus laicus, nullus
clericus, nullus rasus, nullus unctus, nullus monachus esse debeat, sed sine
iillo discrimine omnes vel coniugati vel coelibes arbitrio quique suo, sicut
modo in civilibus communitatibus videmus naturaliter fieri. Episeopi vero,
35 seu presb}i:eri, seu seniores, seu diaconi prorsus nulla re differre a eaeteris
Christianis debent nisi solo officio verbi et sacramenti. Sicut Senator nulla
re differt a civibus suis nisi officio regendae civitatis. Qui autem sectis
introductis hanc simplicitatem sciderunt in laicos et clericos, in rasos et non
rasos, deinde rasos in monachos et sacerdotes, post monachos in vestes et
40 cibos infinitis modis variatos, similitor et sacerdotes in varias culturas et
7 profectae W 2n s.iceilocii (' 24 iiec nihil ('
430 De aVjroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
dioceses : Hi sunt, qui autore Sataua Ecclesiam et scripturam dei violaverunt
et astutia serpentina sensus Christianoruni corruperimt a simplicitate, quae
2. ßov. 11,3. est in Christo, ut Apostolus ait ad Corinthios. Ideo Episcopi et presbyteri
nullum sectae nomen habent, sed tantum officii, ut presbyter enim senioreni,
Episcopus visitatorem significat. Ex quibus nunc dignitates et Status fece- r.
runt impii et schismatici homines. Paulus alias etiam dispensatores, ministros
Christi, servos dei, praepositos vocat. Haec satis modo sint de impio illorum
sacerdotio, sacrificio et ministerio. Ex quibus puto piam conscientiam satis
eruditam, ut, si se videat non esse in legitimo sacerdotio Ecclesiae, quam
ocissime ponat hoc Satanicum sacerdocium et vel curet vero ministerio Epi- lo
scopi aut diaconi initiari, aut rursum laicis sirailem vitam apprehendere pro
stercoribus habito illo ficticio caractere et oleo et raso vertice et vestitu
pharisaico istorum sacerdotum. Non enim deo, sed Satanae sacerdos est^
qui eiusmodi est. Ideo nee deo, sed Satanae pepigit, si quid pepigit, cui
nullum pactum servari potest, nisi violes pactum dei viventis. lactent Pa- is
pistae suas longas hastas et breves pugiones,^ quod Patres eorum ex spiritu
sancto statuerint has pompas et larvas. Nos contra iactamus Scripturas
sanctas, certi, quod Spiritus sanctus sibi ipsi non contra dieit, nee adversatur.
2.(£or,i3,ii.Non enim est deus dissensionis, sed pacis et unitatis. Cum autem omnia
eorum monstraverimus esse adversus dei scripturas evidenter, non antea cre- 20
demus eorum gesta ex spiritu sancto esse, quam docuerint, spiritum sanctum
sibi ipsi contrarium esse aut scripturas suas revocasse. Deinde convincant,
sua ex spiritu sancto esse, sicut nos convincimus ex scripturis, nostra ex
spiritu sancto esse. Bullas et ampullas hominum contemnimus, scripturac
veritatem adoramus et reveremur: quam si ipsi contemnunt, valeant et soli 25
i'uc. II, 23. adorent suas bullas. 'Qui non est mecum, ait Christus, contra me est.' Ita
,nos dicimus: Quod non est cum scriptm-a, contra scripturam est. At sacer-
dotia, sacrificia, ministcria, Episcopatus eorum non sunt cum scriptura, ut
j)robavimus, necesse est ergo contra scripturas ac per hoc contra deum esse.
At contra deum vivere, quis nobis persuadebit? 30
A^ide itaque Satanae astutiam in Ecclesia vastanda, quam pulclire scr-
vatis nominibus sacerdocii, sacrificii, ministerii contrarias abominationes sub
illis invexit! Scilicet nihil praeciosius ecclesia habuit sacerdotio, sacrificio
et ministerio, ideo sub horum specie potissimum nocere cogitavit et profecit
per iram dei. Utile enim fuit suum sacerdotium quaestui. Nam dum missa 3.1
cepit sacrificium esse, facile totius orbis opes ad suum sacerdotium hoc titulo
contraxit. Per opes vero a\aritiam, su]ierbiam, pompani, ocia, libidincs et
omnia illa infanda nefanda(jue, quae hodie videmus inundare, pleno impetn
impulit, donec penitus abolito vero sacerdotio iam nihil sciret orbis praeter
17 sanctu V, 18 contiadicit B(' 20 adoren V ita et. nos C
') Stc1)e oben S. 24:1 248.
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 431
Misses et missales sacerdotes omaibus hominibus uno errore falsis, dum spe-
rant hac una via remissionem pecoatorum et introitum regni ooelorum opibus
suis eniere. Ita secure iam reguat et potitur victoria, quam quaesivit et
paulatim promovit suo sacrilego sacerdotio, adeo, ut multi saucti viri et
eleeti Inmc errorem non solum nou intelligerent, sed etiam iuvarent verbo et
opere. Sic coucidit sacerdocii veri virtus positis loco fide operibus. Evacuata
vis sacrificii veri sublatis cruoe et passionibus et accepto ocio ac pace, ex-
tincta gloria ministerii, ereeto idolo humanai'um traditiouum. Et impleta est
prophetia Pauli, quam praedixit ii. Timo. iii. 'Hoc autem scito, quoniam in 2.3:1111.3,1 ff.
novissimis diebus instabunt tempora periculosa. Erunt enim homines sui
amantes, avari, superl)i, elati, blasphemi, parentibus inobedientes, iugrati, rermn
sacrarum incurii, siue affectione, sine federe, criminatores, incontinentes, im-
mites, bonorum negligentes, proditores, protervi, tumidi, caeci, voluptatum
amantes magis quam dei, habentes speciem pietatis, virtutem autem eins ab-
negantes. Et hos devita! Ex iis enim sunt, qui penetrant domos et captivas
ducunt mulierculas oneratas peccatis, ductiles variis desideriis, semper discentes
et nunquam ad scientiam veritatis pervenire potentes. Quemadmodum autem
lannes et Mambres restiterunt Mosi, ita et hi resistunt veritati, horaines2.ai;pi. 7, 11.
mente corrupti, reprobi ad fidem, sed ultra non proficient. Insipientia enim
eorum manifesta erit oinnibus, sicut et illorum fuit.'
SECVNDA PARS.
DE VERBIS MISSAE, EX QVIBYS PROBATVR, MISSAM
NON ESSE SACRIFICIVM. ITEM DE CANONE.
Pßima parte sacerdotium illud Satanae impium et abominabile sat po-
tentibu.s scripturis subvertimus, quibus etiam probavimus, INIissas non
po.'^se sacrificii nomine censeri, et os adversariorum opplevimus, ut non habeaut,
quod possint contravertere , nisi suas opiniones, cousuetudines et hominum
autoritates, quas in re divina et fundanda fide nullius esse momeuti nemo
ignorat. Simul satis confirmatae sunt conscientiae iufirmiorcs, ut probe in-
:tij telligant nulluni esse novi testamcnti sacrificium praeter id, quod scriptura
docet, crucis et laudis, nee sit ullus amplius locus scrupuli Missam non esse^^- \^^- ^^- i y.
sacrificium. Nunc secundo loco post bella pacificis documentis idem docebi-
mus et supra fundamentum positum Icniter et molliter aedificabimus sermonem
])roprie ad institutum accommodantes, de missa ipsa tractaturi non nostris,
.r. ut Satauae faciunt sacerdot(!s, sed solis divinis verbis innitendo. Quare ab
initio Missae insfituddneiii et verba iustituentis audiaunis! Sunt autem haec.
'■i-i leniter AlU'l) .'i4 acconlOllalltc.•^ A
432 Pß abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
SKattf). 26, Primus est Matthaeus cap. xxvi. 'Edeutibus autem illis accepit Ihesus
panem et gratias egit et fregit deditque discipulis suis et ait: Accipite et
raanducate, Hoc est corpus meum. Et accipieus calicem gratias egit et dedit
illis dicens : Bibite ex hoc omnes. Hie est enim sanguis meus novi testa-
menti, qui pro multis etfundetur in remissionem peccatoruin' etc. Graecus s
utrobique habet 'svyaQion'iGag, gratias ageus", quod uoster translator 'beue-
dixit" primo loco vertit. Quod dico, ne intempestivi verboruni observatores
opiniones aliquas gignaut aut coufirmeut (uti solent 8ophistae) super trans-
substantiacione, et uescio quibus nugis consecrationis. Sed sciant idem esse
£uc. 22, 19/gratias agere', quod 'benedicere' ! Quod cnini Matthaeus et Lucas et'/a- 10
'Maxe. 14, 22. QiGTiqaag, Marcus semel EvXoyt^ffag dixit.
fflJnrc. 14,22 ff Secundus est Marcus c. xiiii. 'Edeutibus autem illis accepit Ihesus panem
et benedicens fregit et dedit illis et dixit: Accipite et manducate, Hoc est
corpus meum. Et accipieus calicem gratias egit et dedit illis, et biberunt
ex illo omues, et dixit eis: Hie est sanguis meus novi testamenti, qui pro is
multis effundetur.'
S-'uc. 22, 19 f. Tertius Lucas c. xxii. *Et accipieus panem gratias egit et fregit et dedit
eis dicens: Hoc est corpus meum, quod pro vobis datur, Hoc facitc in mei
commeraorationem. Similiter et calicem, postquam caenavit, dicens: Hie est
calix novum testamentum in meo sanguine, qui pro vobis fundetur.' 20
1. eov. 11, Quartus Paulus i. Corint. xi. 'Ego enim accepi a domino, quod et tra-
didi vobis, quoniam dominus Ihesus nocte, qua tradebatur, accepit panem
et gratias agens fregit et dixit: Accipite, manducate, Hoc est corpus meum,
quod pro vobis traditur, hoc facite in mei commemorationem. Similiter et
calicem, postquam caenavit, dicens: Hie calix novum testamentum est in 25
meo sanguine, Hoc facite, quoties bibetis, in mei commemorationem.' Vide,
ut Lucas cum Paulo pene per singula verba consentiat!
Hie a te, lector pie, impetratum velim, ut credas hos quattuor testes
neque stultos, neque ebrios fuisse, cum ista scriberent, sed plenos spiritu
sancto rei veritatem scripsisse, ut in eorum verba securissime niti possit 30
totus mundus ac stare etiam adversus portas inferi. Deinde, non minus im-
petratum velim, ut credas Christum ipsum quoque, etsi in caena et nocte
ista gcssit et instituit, non tamen more hominum ebrium aut furiosum fuisse,
sed virtutem et sapicntiam dei instituisse, quicquid ille instituit. Stultus et
ridiculus videor, qui ista petam, sed stultitiam eam mihi extorquet indomitus 35
furor Papistarum et deplorata amentia luparum, id est, Parrhisien., Lovanien.
et aliarum scholarum. Qui, cmn iam dudum sint indurati et inveterati diu-
turno et perpetuo contemptu Christi, Apostolorum et Euangeli stamm uni-
versaeque scripturae, sanctum et catholicum arbitrantur, ut cum furiosis fura-
mus et posthabitis verbis divinis iactemus cum eis verba hominum: Patres, 40
6 evx{(Qi<XT)'j(Tag C 32 uocte C
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 433
patres, patres, Ecclesia, ecclesia, ecclesia, Concilia, concilia, concilia, Decreta,
decreta, decreta, Universitates , universitates , imiversitates. Scilieet his ter-
renis fiunis suis audent exigere, ut cedaut universa illa di\'ina et coelestia
fiilraina, parati, ubi non cesserint, onmia damnare et exurere. Quo fiu'ore
5 quid aliud moliuntur, quam ut Christus ciun ApostoKs suis fuerit in verbis
et factis suis stultus aut ebriosus, ut qui ea dixerit, quae hominibus longe
sint inferiora, ac multo fidelius super patres, concLÜa, scholas, decreta, in
quibus non raro errores fiiisse ipsimet fatentiu', nos oporteat confidere, quam
super Christum I Quanquam non hoc ex animo agant, ut patrum, conci-
10 liorum, ecclesiae pietatem firment, sed ut suas proprias insanias et abomi-
nationes e patrum et concihorum vel proprio vel male intellectorum errore
acceptas stabiliant et veritatem extinguaut.
Adhereamus itaque his verbis divinis cum fiducia, sive id egre ferant
Papae, sive puppae, sive lupanaria, sive lupae, ac observemus, an haec di\nna
i j oracula permittaut missas sacrificia dicere I Primum, religiones illas irreligiosas
contemnimus, quas hac in re stulti invenerunt et multiplicavenmt. Quales
sunt, quod verba haec (ut vocant) consecrationis minime ^'ulgata volunt, ceu
solis sacerdotibus, nee iis nisi in intimo sacrarum rerum secreto agentibus
tractanda: quibus in toto erbe oportuit nihü esse notius neque \Tilgatius,
20 ciun fides et saliLS omnimn pendeat in ilhs, uti monstrabimus. Item, quod
severissimo supercilio definiunt: Si quis omiserit dictiunculam 'Enim' vel
'Etemi', quae in Euangeliis non haljentur, reus sit mortalis peccati, quia
contra usum Ecclesiae pronunciaverit verba consecrationis et peccaverit in
formam sacramenti. Xon quod probem cuiusvis arbitrio usitatam formam
25 mutari, sed quod temeritatem et audaciam impiorum detester, qui in relnis
a deo non praeceptis nee necessariis novos infemos condunt et nova peccata
mortalia suo coeco cerebro decemunt, ubi nulla peccata nee pericula esse
possunt, paWdas conscientias sine causa excamificantes , tantum, ut spLritu
libertatis extincto spiritum timoris et servitutis in cordibus nostris suscitent.
30 Nulluni adulterium, nulluni sacrilegium, nulluni periurium par esse sinunt
ei peccato, si formam sacramenti leseris omissa particula 'Enim'. Xec ad-
vertunt data opera Spiritus sancti nullum Euangelistam aut Apostolum cum
altero per omnia concordasse in verbis eiusmodi, quos tarnen maxime oportuit
concordare, aut multo magis quam nos peccare in foniiam sacramenti. Item,
35 quam inexpiabUe flagitium fecenmt, panem aut vinum manu vel alia parte
coqioris quam digitis Ulis oleatis aut lingiia tetigisse, cum a palla, calice,
jianno, denique a niusca, mure, vermibus, stercore tangi nihil moveantur:
scilieet corpus iumianum aut canicm vel non numerant inter creaturas bonas
dei, vel insanos se ipsos declarant. Tale est, quod ieinniuni iiaturae effinxe-
2 universitafe. Sscilicct A 10 fiincnt (' 24 ciiius vis C 27 dcceniaut C
35 in expiabile C 39 seipsus ABC
fiutfiet^ 5öerfe. VIIF. 28
. 434 De abroganda missa privata Martini Lutlieiü sententia. 1521.
runt, ut, si quis guttara aquae vel imprudens glutiverit, eo die indignus sit
communione. O furorem fiirore furiosiorem ! Indignuni est, inquiunt, ut in
OS Christiani aliud intret, priiisqiiam corpus domini intraverit. O festiva
ratio! Forte nee nebulam nee aerem prius intrare licet os Christiani, quam
corpus domini intraverit, ut sacerdotibus respiratione et vita interdicatur s
usque post missam et communionem, cum Christus et Apostoli post caenam
communicaverint, ac fere fiat, ut moderato sumpto cibo et os mundius et
Caput purgatius et halitus incorruptior totumque corpus dignius sit, quam
ieiunis et a somno nescio quid gravedinis et impuritatis referentibus esse
unquam possit. lo
Tales, inquam, religiones arbitrarias, quae ultra CIn-isti institutionem
per homines inveutac et adiectae sunt, contemnimus, non quod uolimus eas
serv^ari, si qui volent, sed peccata per eas statui et conscienciis laqneos et
scandala parari non patimur. Servet qui volet, sed libere, sciens se non
posse peccare in eo omittendo, quo videt Christum et Apostolos non pec- is
casse. In iis enim solis peccatur, quae contra Christi statutum fiunt. Quae
peccata irapii isti etiam summi meriti loco ducunt, scilicet dum horrendo
abusu sacramenti huius sacrificium et 0]nis ex ipso facinnt, fidem et verum
usum eins toto orbe damnantes et vastantes, ut implcant impiorum illud
*|J|. 53, G. verissiraum elogium: 'Trepidavcrunt timore, ubi non erat timor', ut iusto 20
iudicio dei j)eccata et Infernos habeant, ubi iustitia et salus liberrima est,
qui iustitias et salutem facinnt, ubi peccata et damnatio summa est. Sic cum
^f. 18, 27. perverso pervertitur deus, psal. xvii. Haec vero ex multis retuli, ut animo
tuo, Christiane lector, persuadeas nihil mirum esse, si sacrificium ex missa
facere sint ausi, qui videas tarn stultis et impiis opinionibus eos agitari in 25
ea re, ut omnia recta pervertant et nihil dignnm sacramento isto sentiant et
faciant, ut non modo susj)cctum, sed plane fugiendum esse scias, quicquid
eorum usus et consuetudo praescribit. Quid enim reli(|uum boni faciant in
missa, quando memoriam Christi et fidem extinguunt et opus loco eins eri-
gunt? Veniamus itaque ad ipsa verba Euangelica et per oi-dinem ea con-
templemur, quid nos doceant in Missa spcctare!
PRIMVM.
Abunde satis esse nobis debuit ipsum exemplum CIn-isti et Apostolorum,
quandoquidem credimus Omnem Christi actionem nostram esse instructionem,
3oi). 13, 15. seu, ut ipsemet dixit: 'Exemplum dedi vobis, ut, quemadmodum ego feci
vobis, ita et vos faciatis'. Quin hoc ipso loco velut praevidens futuras istas
1. Gor. 11,24. lupas et lupos Arabiae dicit: 'Hoc facite in mei memoriam'. Quid est *Hoc
facite"? Nonne hoc, quod ego modo facio vobiscum? Quid autem facit?
Nunquid aureo calice, pallis et infinitis Ins rerum varietatibus ornatus sacri-
30
2 furiosorem C 15 posse pecasse H
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia, 1521. 435
ficat? Nequaquam, sed pauem accipit et verbo, quo dicit: ^Hoo est corpus
ineura^, mutat in corpus suum et dat niauducandum discipuHs. Si igitur
invenias fideles, qui sirüplicissimum huuc ritimi imitantur aut imitari voluut
omissis omnibus, quae per homines adiecta sunt, cave, tu haereticos dixeris,
5 nisi Christmn quoque haereticum simul criminari velis: Opponent enim tibi
verbum non Papae, non luparum, non patrum, sed ipsius Christi 'Hoc facite\
Et tu, ciun audieris 'Hoc faeite', aliud in illis et Christo factum esse docere
non potcns, invenieris cum Parrhisieusibus vel rudissimus asinus vel insignis
blasphemator Clmsti. Finge ergo vel Graecos vel Boemos hoc simplici et
10 Christianissimo ritu facientes, quod Christus hie dicit: 'Hoc facite', Et ex
alia parte sedere alto solio buccas illas iudoctissimas et impiissimas, Papam,
Cai'dinales, Episcopos, Sacerdotes, Monachos, cum lupanaribus Parrhisieusibus
et Lovaniensibus et sororibus suis, Sodoma et Gomorra. Quae, ubi viderint
parvulum et conteraptum hunc gregem Christi sie facere, incipiant supercilium
1.^ tollere, nasum crispare et turgenti guttiu'e voces rotare in huuc modum:
Ecce, isti haeretici et schismatici non servant ritima Romanae ecclesiae nee
principia fidei et opiniones Parrhisiensis almae facultatis, placeantque sibi
solita philautia de sola multitudine larvatorum et iudoctorum citra omne
testimonimii scripturae, quasi errare ipsi non possint. Quid hie facies aut
20 iudicabis? Sequerisue turbam et multitudinem ad malum contra legem dei
et deseres paucitatem ad bonum, cum videas hie verbum Christi, illic vero
verbum hominum regnare? Unde certus esse cogeris oculos Christi eo
spectare, ubi verbum sumii regnat, etiarasi duo tantum essent ibi congregati,
aversos autem esse, ubi verbum suum exulat, etiamsi tot Papae quot folia
25 sylvae, tot Cardinales quot grana, tot Episcopi quot guttae maris, onmesque
toti aurati, gemmati, piu-purati et mulati et asinati ibi essent. Nonne prae
maiestate verbi Christi omnes has larvas pro stercore terrae haberes iustissime?
Quid est ergo, ut metuas a facie istorum levissimorum hominum, qui Christum
habes tecum et secundum verbum eius facis? Nonne Johannes de eo dicit:
30 ']\Iaior est qui in nobis est, quam qui in mundo est'? Damnent itaque lupae i. 3of). 4, 4.
et lars'ae istae tuum factum et erigaut sacriticia, quae ignoraut, iactent patres,
vehant concilia, proferant multorum usum: tibi sufficiat imus et solus Christus
cum paucis suis in hoc mundo, de quo certissimus es non sacrificasse eum
pauem et vinum in ultima caena. Non damnabit te, quod illi te iudicant,
.35 sed coronabit, quod sese, non illos secutus fueris. Tu habes verbum et
exemplum Christi, quod ostentes et oppouas etiam portis inferi. Uli quid
habeut? lufulas, pileos, rasos vertices, annulos et sigilla. His enim argu-
mentis probant quaecunque probant. Et in his rebus pendet ins et vis
decemendi quaestiones fidei: quas si eis detraxeris, non ])lus Episcopalium
40 rerum in eis in venia« quam in isto asino et trunco.
20 Sequeris ne ABC 23 etiani si ABC 24 etiam si ABC 29 loaiuics B
31 iste B 39 decerendi C
28*
436 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
CorüDiendet itaque diligenter pius animus conscientiae suae hoc fidele
exemplum Christi nee dubitet nulli prorsus angelorum licere, nedum biilHs
humanis, e sacramento dei facere, quod Christus ipse non fecit. Quod si
qua ratione etiam liceret per impossibile, adhuc non est integrum neque
tutum Christian© ab exemplo Christi discedere et aliquid sine exemplo eins 5
innovare, praesertim in re tanta. Ut quid euim nos ille suo et exemplo et
verbo docet et praeit, si licet aliud tentare sine verbo et exemplo eins? Cm-
venit in hunc mundum, si non satis est eum sequi in iis, quae nobis ostendit?
Aliud est sane, quod cerimoniis et vestibus additis aliter nunc tractatiu*,
quam a Christo tractabatur. In iis enim hoc solum noxium et damnandum 10
est, si necessario ad rem pertinere credantur et conscientias vexent, cum sint
libera omnia, quae in CJhristi institutione non inveniuntur: quae libertas
faeit, ut innoxia sint. At sacrificium ex eo facere, hoc non est aliquod ex-
temum addere, sed substantiam ipsam sacramenti et totum, quod est a Christo
institutum, mutare. Hoc non modo sine exemplo, sed et contra rem ipsam 15
et exemplum est. Nee libertas hoc raalum potest innoxium facere, sed dam-
nandum et detestabile est ut summa idolatria et blasphemia.
SECVNDO.
Evidens est verba instituentis Christi verba promissionis esse. Sic
enim dicit: 'Hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur. Hie calix 20
novum testamentum est in meo sanguine, qui pro vobis eifuudetur.' Neque
etiam lupanar ipsum Parrhisiense, omnium insulsissimum et stupidissimum,
tam stu]>idum esse potest, quin agnoscat haee esse promissionis verba invol-
ventia piguus eiusdem promissionis, quod est corpus et sanguis Christi in
pane et vino. Promittitur traditio corporis et effusio sanguinis in remissionem 25
peccatorum, quae est res novi testamenti, ut videbimus. Ad promissionem
autem requiritur fides accipientium promissionem et pignus promissionis.
Sine controversia enim promissio et fides sunt correlativa, ut, ubi jiromissio
non fuerit, fides esse non possit. Et, ubi fides non fuerit, promissio nihil sit.
Atque ut promissio gratuita venit absque ullis meritis seu operibus donata, 30
alioqui non promissio, sed merces et retributio esset, ita suseipitur sola fide
sine 0])eribus, alioqui opcra mererentur eam. Ideo promissioni satis fit fide,
et fidei satis fit promissione. Semper enim opera evacuant promissionem, et
rursus promissio evacuat opera. Omnia ergo haec verba promissionem
divinam et fidem humanam spectant, nee ullus apex hie ponitur, qui saeri- 35
ficinm aut hostiam indicet, neque sane poni potest. Quid enim saerificio
cum negotio promissionis et fidei? Neque enim ortus tantum distat ab ocei-
dente, (juantum sacrificium a promissione. Sacrificium opus nostrum est ex
nostris rebus exhibitum deo. At promissio divinum verbum est de dei rebus
8 que C 9 cereiuüuiis B 23 involeiitia ABCD iiivolveutia ed. Witb. leii.
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 437
exhibituni hominibus, ut plane insania, nedum error sit ex promissione dei
sacrificium huiuanmu, ex verbo maiestatis opus creaturae facere. Quae euini
proportio, nedum identita.s verbi dei et operis nostri, cum nee nostrum verljum
esse opus nostrum })ossitI Christus autem mandans hoc a nobis fieri in sui
5 memoriam, phme aliud non vult, quam promissionem istam cum pignore suo
frequentari ad alendam et roborandam fidem, quae nunquam satis potest
roborari. In cuius solius robur et hoc sacramentum instituit et reliquit in
terris. Iterata enim et assidue memorata dei promissione, tam dulci et opu-
lenta, auimus saginatur fide magis ac niagis. Vides ergo incredibilem cae-
lü citatem et perversitatem papistarum, qui ex promissione dei faciunt opus
hominum, hoc ipso testes sibi ipsis facti, quam prorsus nihil intelligant, quid
sit sacramentum altaris, nee quid agat et intendat eiusdem institutor, Christus.
Uli offerunt 0})us, hie requirit fidem, illi sacrificant deo, hie promittit homi-
nibus. Finge et pinge absurditatem hine aliquam similem, si potes! Si
li princeps quis])iara te donaret codice aliquo testamenti, quo tibi promitteret
velut pignore certo haereditatem suam totam, nihil aliud spectans quam suam
bonitatera et tuam paupertatem, nee aliud ex te quaerens, quam ut codicem
aceeptes gratusque custodias, gaudeas et chligas se benefactorem tuum: tu
vero velut magnum facturus eum ipsum codicem non aceeptes, nisi ut ei
20 exhibeas et offeras, non tuum commodum, sed illius divitias aucturus, ut tu
potius glorieris, qui dederis, et ille pudefiat, qui a te mendieo acceperit.
Xonne hie iudicaberis aut extrema dementia iusanire et niliil iutelligere eorum,
quae fiunt, aut, si intelligeres, siunma nequitia et superbia principem in-idere
et illudere? Talis est absque dubio facies et religio absurdissimi huius viUgi
2.S papistici erga maiestatem divinam, dum missam sacrificant et promissione
dei deuni divitem faciunt. O monstra monstroruml
TERTIO.
Verlja sie sonant: 'Accepit panem, gi'atias ageus fregit deditque disci-
piilis suis'. Obsecro, quid est 'frangere', quid est *dare diseipulis'? Cur
3i> non potius more legis sie dixit: Et accepit panem et levavit coram domino,
ut intelligeretur non hominibus, sed deo dedisse, id est, sacrificasse ? Nun-
«luid hie larvae et lupae adeo nihil habent vel grammaticae vel communis
sensus, ut audeant dicere, 'dare discipulis' id esse, (juod 'oiferre deo'? Ubi
est ergo sacrificium? An in eo, quod accepit panem? At 'accipere' non est
35 oifeiTe, sed ad se potius capere et in suum ins et usmu sibi vendicare, nisi
itenun non sumus Granunatici: Cum enim esset fracturus et daturus disci-
pulis, necessc erat, ut in mauus acciperet, neque enim ore aut am'ibus aut
pedibus frangeret et daret. At gratias egit et benedixit, Ergo 'gratias agere'
et 'benedicere' est 'sacrificare' ? Tunc et quinque jianes ordeaceos et duos
11 sibiipsis B 12 intentendat B 20 comodum A 2G mostrorum C 36 facturus AC
438 De abroganda inissa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
SüO. G, n.pisces dicemus ab eo sacrificatos, quando lohan. vi. eos multiplicaturus accepit
et gratias egit et dedit discipiilis, discipuli autem turbis, iibi eundeni rituin
servavit, nisi quod non dixit: *Hoc est corpus meum', id est, non mutavit
pauera in corj^us suum verbo virtutis suae. Quin ^gratias agere' et 'bene-
dicere' est testari, sese accipere vel accepisse a deo, non autem offerre deo. 5
Oblaturus potius orat, ut acceptum sit quod oifert. Gratias autem agens
non orat, ut acceptum sit, sed gaudet accepisse: ut videas omues apices
horum verborum puguare, ne Eucharistia sit sacrificium deo exhibitum, sed
beueficiura liomiuibus donatum, quod accipiant et gratias agant, non quod
commendent et acceptari orent. lu
Hie vero vide, ut missarum universarum ritus hodiernus cum Euan-
gelio faciat! Omnes tres Euangelistae uua diligentia, similiter et Paulus,
memoraut, pauem esse a Christo fractum et datum discipulis, tacent vero, an
et ipse comederit et biberit cum eis. Quid enim est Traugere', nisi in multa
partiri? Quid 'dare discipulis"*, nisi partitum aliis distribuere? Si ergo 15
missa institutum et exemplum Christi referre debet, necesse est, ut nulla
unquam fiat, nisi Eucharistia frangatur et multis distribuatur per sacerdotem.
Si autem allqua aliter perficitur, non est Christiana missa nee cum instituto
Christi ulla ex parte convenit. Quid hie dicetis, privati, imo et publici
missarii? Nonne hie solus locus merito omnes absterrere deberet, ne ullam 20
missam uUus unquam eelebraret? Nonne hie evidentissime sequitur Exemplum
Christi referre et institutum eins sequi nullos, nisi eos, qui vel infirmis vel
publice accedentibus miuistrant eucharistiam ipsi non accipieutes? Hi enim
proxime omnium haue caenam Christi representant, quia accipiunt, gratias
agunt, frangunt et dant aliis, ipsi ministri eorum, sicut Christus factus 25
minister non sibi accipit, sed aliis ministrat. Hi vero, qui celebrant, (|uid
faciunt? Simulant hanc fractionem, dum in tres partes hostiam partiuutur
et unam viventibus, unam defunotis, unam l)catis deputant. Scilicet egregii
distributores , qui beatis adhuc neccssariam lidem et promissionem faciunt!
Sed quid aliud nugarentur, postquara usum fractionis aboleverunt? Deinde 30
nidlis distribuunt, sed sibi solis universas partes sumunt, aliis auferunt.
Confer nunc istos Antichristos cum Clu'isto! Ille frangit et partitur in midtos
et partitum distribuit. Isti contra per orania uiülis frangunt et sibi solis
sumunt, nisi quod simulant quandam fractionem. Et ubi manet verbum
Christi: 'Hoc facite'? Cur illi faciunt aliud et contrarium? Tutissime om- 35
nium igitur facit, qui a Missa in totum, ut nunc fiunt, tam privata, quam
publica abstinct, quia neutra Christi exemplum et institutum amplius refert,
sed, ubi consecraverit aliisque distribucrit, tum et ipse ab alio accipiat. Sic
enim et aliorum sacramentorum nullus sibi ipsi aliquod dare debet, sed ab
aliis accipere et aliis dare. Sunt haec obscura et dubia? An determinationem 4o
1 Toan. BC 9 non qluod C 12 Euagelistae C
De abroganda luissa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 439
almae facultatis Parrhisiensis liic expectabinius, quae ructuet et dicat: Haec
propositio est contra almas facultates et coutumeliosa magistris uostralibus?
At verba Euangelü stant clara et solida: Tregit et dedit discipulis. Hoc
facite.' Non dicit: Et servavit et sumpsit sibi ipsi. Hoc facite. Vides ergo,
5 si usus iustituti domiuici permansisset, nunquam sacrificium ex eucharistia
factum fuisset. Sicut nemo hoc sacrificium vocat, quod minister Ecclesiae in-
firmis et petentibus Eucharistiam ministrat. At ubi ceptum est frangere et
distribuere mutari in id, quod est, sibi soli servare et sumere, deinde ministrum
sacerdotem ceuseri, ibi iuventum est sacrificium, scilicet ut liaberet quod
lu ageret ille sacer sacerdos, ne ociosus staret coram altai'i. Quod si omnino
sibi ipsi sumere extra exemplum Christi volet, saltem hoc curet, ne sohis
sumat, sed frangat simul et det aliis, ne nihil exempli sequi, sed omuia
contra exemplum Christi agere inveniatur. Fidelia sunt verba et satis tutam
facere conscientiam potentia, si credas et sequaris contempto totius mundi
15 usu contrario.
QVAETO.
Et dixit: ^Accipite', scilicet non solum exemplo et facto ostendit, non
sacrificium deo exhibitum, sed donum hominibus datiuu Eucharistiam esse,
sed et verbo confirmat iubens, ut accipiant. Cur non sie ait: Offerte vel
20 sacrificate? An papistas iterum ignorantia grammaticae impedit, ne sciant,
quid significet 'Accipere'? Neque enim ^accipere' hie souat, ut toUant manibus
ceu alienum bonum alteri exhibituri, seu oblaturi, sed ut sibi ipsis vendicent
et in suum commodum vertant, tanquam donum ac iam rem propriam. Pos-
sessores enim facit doni, cum dicit 'Accipite', nempe illud, quod dedit et
25 fregit. Nihil ergo oiferri deo permittit hoc verbum accipiendi, sed probat a
deo venire hominibus accipientibus donum. Quid potest contra tam clara
verba opponi? Adhuc Sodomae illae et Gomorrae nos accusant, quod nobis
solis arrogemus intelligentiam scripturae? Surgant, resistant, dent aliam et
configant oculos tam aperti Euangelü! Non enim sufficit dicere: Haec pro-
30 positio est scandalosa. Seimus et volumus Christum esse scandaluni ludaeis i. goi-. i, 23.
et Signum contradictionis Israeli et lapidem oÖensionis Synagogae Satanae
et abominationem lupanaribus papisticis.
QVINTO.
'Comeditc et bibite.' Hoc est Universum opus, quod in Eucharistia
35 facere iubenuir. Ideo enim frangit, dat, iubet accipere, ut coraedamus et
bibamus et post haec memoriam eins praedicemus, Sic et Apostolus nulluni
aliud opus in euchai-istia novit nisi comedere et bibere, dum verba Christi
rcpetit dicens: 'Quotienscun(pie ergo manducabitis panem hunc et calicem i.(£ov. ii,26.
bibetis, mortem domini annunciabitis, donec veniat'. Nihil hie offerre, nihil
4« operari, sed accipere tantum, comedere et bibere mandatur. Neque enim,
23 comoduni A
440 Dß abroganda luissa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
(|Uod comedimus et bibimus, offerre possumus, cum potius auferamus et uoljis
demus et intra uos recipiamus. Et non pudet adversus tarn evideutia et
certa verba sacrificium facere et offerre deo, qiiod comedimus et bibimus.
Xatura enim sacrificii est, praeseiiim perfectissimi, quod holocaustum vocaut,
a.fflJoj. 1, 9. totum deo oiferri, nihil ex eo homiuibus reliuqui, si autem victima aut pro 5
peccato fuerit, saltem aliquam partem deo relinqui totara. Cur ergo dos
panem et viuum totum comedimus et bibimus nihil relinquentes deo? Cur
non totum ei relinquimus, cum velimus hoc perfectissimum esse sacrificium?
Ubi hie subsistet ratio sacrificii? Neque enim garrire sufBcit, Christum
offerri a nobis sub pane et \ano. Nam et ipsum suraimus sub pane et vino, lo
at nihil sumi a nobis debet de sacrificio et holocausto domini. Pugnant
offem deo et sumi a nobis. Accipiebant levitae olim a populo Israel oblata
3ibm. 12, 1. eorum, sed nihil eorum sumebant, quae offerenda erant deo. Sic et dum
Corpora nostra et laudes sacrificamus, nihil nobis, sed omnia soli deo exhi-
bemus, ut stet ratio sacrificii, etiam spiritualis. Prorsus inauditum igitur li
monstrum est Sacrificium istud papisticum, ut fere ipse Papa cum suo cor-
pore toto non sit aeque monstrosus. Totum uos voramus et totum deo
oÖerimus, hoc est tantum dicere: Neque voramus, si offerimus, neque otferi-
mus, si voramus. Et ita, dum utrunque facimus, neutrum facimus. Quis
audivit unquam talia? Omnia sibi puguantissime contradicunt et invicem lu
sese consumunt, aut necessario et iufallibiliter concludunt, Eucharistiam sacri-
ficium esse non posse. Diluant haec, rogo, Lovanieuses et ParrhisiensesI
SEXTO.
*Hoc est corpus meum. Hie est calix sanguinis mei.' Hie pignus et
Signum promissiouis apponit. Ita enim habet consilium diviuae bonitatis 25
i.söio). 17,10. suas promissiones aliquo pignore ceu sigillo siguare et muuire. Sic Abrahae
imposuit circumcisionem pro signaculo pacti et promissiouis de semine suo
i.sciioi.'j,iiff. donatae. EtNoe, cum promitteret, se fore deum semin i suo nee ultra terrani
dissipaturum, apposuit pro signo memorabili arcum in nubibus. Sic deiuceps
3ci. 7, 11. fere omnes promissiones aliquo signo firmavit, adeo, ut hoc more Isaias iuberet 30
Achaz regem luda, ut peteret siguum a domiuo promittente liberationem
populi de manu regis Syriae et Samariae. Apud homincs quoque pacta,
promissa et federa non solum verbis aut literis, sed additis ali(j[uibus piguo-
ribus aut testibus firmantur. Si verbis promittunt, stipulantur mauibus, si
literis, appendunt sigilla in robur pacti et promissi. Ita, ut haec promissio 30
divina nobis omnium esset certissima fidemque nostram tutissimam redderet, ii,;^:
apposuit pignus et sigillum omnium fidelissimnm et praeciosissimum, scilicet
ipsummet precium promissionis, corpus et sanguinem propiüura sub pane et
vino, quo nobis emeruit promissionis divitias douari, quod et impendit, ut
promissionem acciperemus. Quomodo ergo sacrificium et opus nostrum facere 40
20 pugnatissinie U 34 prumtttunt C
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 441
possumus ex pignore et sigillo dei uobis douato et promissioni suae appeuso?
Quis iater homines sigillum et pigniis promittentLs oifert ipsi promitteuti,
ac uou potiiis accipit a prumitteute et sibi servat hoc ipso teueus sibi ob-
strictum promissorem, certissima fiducia expectans eins veritatem et imple-
5 tiouem? Ita et nos divinara maiestatem hoc iuestimabili pignore nobis donato
tenenius obstrictam de caetero cum summa certitudiiie et dulcissima paca-
tissimaque fiducia expectautes, ut impleat, quod promisit et cuius promissionis
tarn praeciosum sibique carissimum piguus dedit. Et tu, impia turba Papae,
uos oÖerre et a nobis abiicere doces haec incomparabilia donu et gaudial
10 Et quis uou summa mdignatione discrutietur super hos cruentissimos
animicidas, qui nobis haue dei charitatem obseurant, haue certitudinem cordis
labefactant, haue securitatem fiduciae proscribuut et pro charitate dei iram
dei, pro fide opera, pro certitudine trepidationem, pro secm-itate confusionem
statuuut? Dum enim sacrificium faciunt ex Eucharistia, nonue incertos uos
15 faciunt? Quis enim sciat, au placeat suimi sacrificium? Da unum ex istis
sacrificulis, qui audeat certum sese asserere, suum sacrificium esse acceptumt
Oumes enim in incertum currunt et aera pugno verberant semper et ubique i. Cor. o, 26.
sacrificantes, nunquam autem ad certitudinem perveniente.«*, quia amissa pro-
missione iufiillibihs dei suis sacrificiis et operibas incertissimis feruutur.
2u Deinde, cmu sacrificant, necesse est, cogitent deiuu placare. Velle autem
deum placare est eum iratum et implacatum credere. Credere autem iratmn
est expectare iram potius quam charitatem, mala potius quam boua. At
Eucharistiam salubriter accepturis necesse est credere deum summa charitate
iamdudum placatissimum nitro donare id, (pio nihil habet charius, ita ut nihil
25 eque })ugnet adversus Eucharistiae fructum, atque haec sacrilega opiuio
])apistarum et nocentissima conscientia deum esse ii-atum et hoc sacrificio
placaudum, qui, nisi summe esset placatiLs et amantissunus, tautas suas opes
nee exliiberet, nee elfuuderet. Yides ergo, ut sacrifices isti, verius caruifices,
suo sacrificio nos doceut inciu-rere horrenda et pericula et omnia bona in
30 mala, vivifica in mortifera, salutifera in damnabilia, certa in incerta, fidem in
dubium, seciuitatem in pavorcm, brcviter, ipsam divinam charitatem in iram
et amorem in (jdium, patrem in hostem, coelum in infi.'rnum et sunnua in
infima vertere, omnia miscere, confundere et perturbare. Xon autem sie in-
ceiius es nee iram eogitas, si Eucharistiam solum promissionem, non sacri-
35 ficium esse cognoscis. Certus enim es, deum mentiri non posse in suis 4. üjjoi'. 23,1a.
proinissionibu-s, sed sicut placatum et amantem sese promittit et exhibet, ita
eum abs(jue dubio habes, si salt<'m promitteuti credis. Deinde, cum illum
non nisi bona sua promittere il)i intelligis, mox exonerata et leta couscientia
intelligis nihil a te exigi l)<)nnniin, (juae tu offeras, sed tantum iiivitari et
*'> blaudissime allici, ut boua aecipias, (juae ille tibi propouit. At, ubi sacri-
4 promissiorem C 22 expectare iam potius B
442 Dg abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
ficare volueris, necesse est, tecum afferas conscieiitiani oneratissimam , quae
cügitet non nisi infinita exigi, quae offeras, prorsus prae angustia nihil videus
l)onorum, quae accipere debeas. Ita fit, ut, ubi summa dulcedo cordis erga
deum regnare debet, ibi tyranniset summa augustia et tribulatio. Hoc sci-
licet voluit Satan per istud impium et perversum sacrificium. 5
SEPTIMO.
'Quod pro vobis datiu-'. Item, 'qui pro vobis effundetur in remissiouem
peccatorum'. Hie Signatur res ipsa promissionis, quae est remissio peoca-
torum. O dulcis et potens promissio , sed simul impacientissima sacrifi(äi !
Ideo enim datur corpus et sanguis, ut nos salvi simus remissis omnibus pec- 10
catis. Ecce, haec sunt illa bona, quae tibi exhibentur in Eucharistia! Putas
haec posse exhiberi ab irato et im})lacato deo, ac non potius ab indulgen-
tissimo, amautissimo, sollicitissimo pro nobis patre? Quid amplius promittere
potuit quam remissiouem peccatorum? Quid est remissio peccatorum nisi
gratia, salus, haereditas, vita, pax, gloria aeterua in ipso deo? Et tu, insane is
et irapie papista, tuo sacrificio alium tibi fingis deum in Eucharistia! Nonne
iam dudum vides omnes sacrifices idolatras esse et toties idolatriam perficere,
quoties sacrificant? Non enim vere deum cogitant, sed idolum sui cordis
formant cogitantes et credentes esse hie deum aliquem iratum et plaeandum,
qui plane in Eucharistia nee est, nee esse potest. Atque vere iratus tibi est 20
et mauet, sicuti credis, (püa extra Eucharistiae fidem es et promissioni eins
non credis nihilo differens ab Ethuico et ludaeo, nisi quod maiori peccato
in haec bona peccas, dum sacrificio tuo magis irritas et incurris in iram,
caeterum infidelitate et impietate similis es, tautum titulo Christianus et tantuni
rasura sacerdos. Denique, ut sacrilegam placandi cogitationem tibi adimeret 25
inter verba, ipsemet tibi signat et indicat, quo sit j)lacandus et placatus, dum
dicit: 'Quod pro vobis datur, Qui pro vobis effundetur\ Desine, rogo, tuas
perditas placationes praesumere! Unum est, quo placatur (ut ita dicam)
solissimum et unicissimum, ue speres ultra hoc ullum aliud placandi aut
sacrificium aut consilium reli(|uum esse. Maior est illa maiestas, quam ut totius :io
orbis sanguine et omniura angelorum meritis placari possit. Corpus Christi
datur, et sanguis eins funditur, et sie placatur. Pro te enim datur et fun-
ditur, sicut dicit: 'Pro vobis\ Cm- pro nobis, nisi ut placetur ira dei, quae
imminet peccatis nostris? Placata autem ira remittiuitur peccata. Hoc est,
quod dicit, dari et effuudi in remissiouem peccatorum. Nisi enim darctui" :ti
et effunderetur, ira maueret et peccata retinerentur. Hie vides, <|uam nihil
valeat opus satisfactionis aut sacrificium placationis, sed sola fides dati cor-
poris et effusi sanguinis pro placatione. Ne fides ipsa quidem placat, sed
apprehendit et obtinet placationcm per Christum factam, quanto magis tua
stulta placatio et sine fide et sine Christo nihil impetrabit, nisi maiorem iram. *o
5 perversam C
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 443
Stat firraa senteutia: Hoc corpus datur pro vobis. Vos nihil dare nee offerre
potestis in placationem aut remissionem, sed gratis douatur vobis, sed non
gratis douatur Christo hoc donimi dei in nobis, quia corpus et sauguinem
pro 80 propter nos tradit, ut diligamus, gaudeamus, grati simus divdnae
5 misericordiae pro inenarrabili suo hoc douo iudiguis nobis douato. Nou ergo
sacrificandum et dandum est in Eucharistia ab hominibus, sed tautum cre-
dendum et accipiendam a deo.
Ex quibus nunc evidenter sequitur Eucharistiam seu raissam prorsus
nulli alteri posse applicari et conimuuicari. Quid enim ad me, quod usus
10 universi orbis papistici aliter sentit et facere praesumit? Nunquid fidera dei
illi evacuabunt? Aut ignoramus praedictum esse, totum orbem seductum iri
erroribus Antichristi, qui est Papa? Yerba dei uon falluut nos nee deserunt,
etiam in medio umbrae mortis. Quae, ut vides, quam nihil exigant nisi
fidem, cum sint purissimae, tenerrimae, opiüentissimae promissiones. At fides
15 in promissionem sua cuique seorsum est, nulli potens applicari aut commu-
nicari. Neque enim ego pro te credere possum, sicut nee tu pro me. Ita
non est meiun promissionem dei tibi applicare vel commuuicare, sed tua üümf. le, le.
propria fide eam tibi applices necesse est. Stat enim sententia: 'Qui non
crediderit, coudemnabitur'. Proinde Cananei ist! INlissarii et turpissimi lucri
20 sacrifices, dum fraternitates iactant missarmnque participia vendunt, nihil
aliud faciunt, quam stultum orbem dementant et illudunt secumque ad inferos
trahunt simul rapientes eormu substantias sacrilegis mendaciis et ludifica-
tiouibus. Et hie revelantur fundamenta orbis terrae ab increpatione huius
Spiritus. Apparet enim, super quod fundameutum Episcopatus, CoDegia?
25 Mouasteria, templa, sacella, altaria et Universum regnum hoc sacerdotale
Papisticae Ecclesiae sit aedificatum. Nonne omnia super Missarum sacrificia
sunt aedificata, hoc est, super idolatriam pessimam omnium, super mendacia
impurissima, super abusum Eucharistiae perversissimum, super infidelitatem
plus quam gentilem? Et hinc iusto iudicio dei factum, ut opes horum non
30 serviant nisi profiisissimae luxmnae, libidini, pompae, ocio, bre\'iter, soli abo-
minationi Romanae, sicut dignum est. Talibus enim remunerari debuit autor
huius blasphemi sacerdocii. Habent tameu, quo sese adversus haec conso-
lentur et securos faciaut, uempe quod eis incredibile sit, uuum Lutherum
recta sapere, sese vero omnes errare, sicut Zedechias percutiens unicum pro- i.juiu. 22,24.
35 phetam domini, Micheam, non putabat credendum esse, omnes prophetas
alios spiritu mendacii possessos et unum illum spiritu domini plenum esse:
dignissimum plane argumentum papistis, (juod a nuiltitudinc traliitur adversus
clarissimmn verbum dei. Quid enim placeret mendaeibus supra mendacia
aedificatis nisi mendacium? Quid autem odio haberent dignius, quam verbum
*" veritatis redarguens eorum mendacia sive eos?
ö inenarribili C 14 purissinie, tenerrime (' oinilentissime BC 19 credicerit C
21 quam quod B 27 idolotriani C 29 plusquain AB(J 30 profusissime C
444 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
OCTAVO.
'Novuni testanientuni.' Ecee, testanieutum ipsemet vocat Eucharistiain,
(jiK) (jnid pugnantius esse potest sacrificio? Si Parrliisiensis Sodoma et
Lovaniensis Gomorra et iiniversa Babylon Papae sunm Aristotelem didi-
cissent, agerem cum eis per definitionis locum, si quo modo possent tam ^
crassa capita alicpiando videre, quid ditferret sacrificium et testamentum. Sed,
(]uia sola multitudine rasorum sua stabiliuut nee divinam, nee humanam
autoritatem spectantes, dimittamus asinos mutuo suis ruditibus jilaudere et
nostra prosequamur! Testamentum hoc differt a promissione, quod testa-
?rbi. 9, i6f. mentum est raorituri, promissio viventis. Sic euim Heb. ix. dicit : 'Ubi testa- i„
mentum est, ibi mors testatoris intercedat necesse est. Testamentum euim
in mortuis confirmatum est, alioqui nondum valet, dum vivit qui testatus
est.' Cum vero deus in scripturis promissiones suas passim testamentum
vocet, eo verbo significavit, se aliquando moriturum esse: rursus, cum pro-
missiones vocat, victurum se significat, ut uno hoc verbo sese futurum ho- 15
minem, simul moriturum et semper victurum comprehenderet. De quo nunc
uon est locus dicendi. Est igitur testamentum Nuncupatio morituri, qua
disponit suam haereditatem certis haeredibus. De qua re cum in Galatis
meis dixerim, liic brevior esse debeo.^ Quattuor ergo integrant testamentum
Testator, Verbum vel codex nuncupationis et promissionis, Haereditas, Hae- oq
redes, quae in hoc testamento videamus. Testator Christus est moriturus,
Verba testamenti sunt, cpiae nunc verl)a consecrationis vocant. Haereditas
est remissio peccatorum in testamento promissa. Haeredes sunt omnes, qui
lit. 1, i.credunt, nempe sancti et electi filii dei. Unde Apostolus Tit. i. fidem Chri-
stianam vocat fidem Apostolorum. Tu nunc ipse, lector, vid(? impietatem 05
sacrificum istorum, qui e testamento sacrificium fecere! Deus testatur et
largitur, at illi oiferunt et sacrificant. Quid ergo faciunt? Primum, negant
testamentum esse et cogunt deum aut mentiri aut insanire, dum testamentum
ipse vocat. Asseruisse enim sacrificium est negasse testamentum, cum im-
possibile sit idem sacrificium et testamentum esse: cum illud demus, hoc 30
accipiamus, illud ad deum, lioc a deo veniat, illud per nos, hoc sine nobis
fiat. Et quid pergani differentias dati et accepti aiferrc, cum et bestiae et
inanimata hoc sentiant? Nee patet hie Sophistis cavillandi locus, (juod alio
respectu sit sacrificium, alio testamentum, tantum unus est deus et uua
tantum Ecclesia, inter quos solos mediat deorsum testamentum et sursum 35
sacrificium. Fateor, sacrificium est respectu dei papistarum, at hie idolum
cordis eorum est respectu nostri et veri dei, non nisi testamentum esse potest.
Secundo, et testatorem Christum esse negant. Quomodo enim testa-
torem agnoscerent, cuius testamentum negant? Non enim accipere ab eo
4 Lovoniensis C 7 multudine C 12 mortis C 23 in in testamento C
24 Cristianara C 35 tantum fet)tt R
•) 339t. uufcte Slu^golie Söb. II ©. 518 f.
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 445
quicquam, sed tautum oiferre ei voluiit, qua perversitate nou suspiciuut cum
largum testatorem suorum bonorum, sed iuexplebilem exactorem alieuorum
seu nostrorum. Tertio, et haereditatem negant, non euiin quenmt gratiiitam
remissionem peccatoruui eam, quam Christus dato corpore et sanguine fuso
5 uobis para\'it, sed propriam et novam suo sacrifieio impetrare laboraut.
Laljorare euim oportet hos sanetos, ne misericordiam dei gratis aceipiaut.
Insuper uuus est furor omnium praeparatoriis orationibus, confessionibus
praeviis sie sese muiidos et sauctos reddere, ut Eucharistiam digni aceipiaut,
ne sit aliquid ibi, quod remitti debeat, sed omnino spectabiles in muudicia
10 sua compareant et sanguiuem Christi in remissionem peccatorum fusum
rideant: quae tameu perversitas alia uascitm* origine, nempe, quod peccatum
nidlum cognoverunt nisi actuale propositum mali in voluntate. Caetera
omnia sunt naturales vires et imperfectiones , aut ad summum soli reatus
quaedam relationes, quae Christo nOn egent. Ita fit, ut momentanea con-
15 tritione hoc sanctissimum sacerd(^cium sese plene purget nee ampliiis opus
habeat testamento reraissionis peccatorum. Et sie mimdi accedmit, (pio non
debent accedere, nisi qui remissione peccatorum egent. Verum de peccati
cognitione hie non est locus.
Quarto, negant et haeredes. Haeredes enim diximus esse cos solos,
20 qui crednut huic testamento, ipsi vero sacrificantes faciunt capaces et haeredes.
Eos enim adducunt, qui operibus suis et sacrifieio nituntur, scilicet tam
inquietas, pavidas et confusas conscientias, ut non solmn non credant, sed
ne hoc quidem sciant, an credendum sit. Ignorant enim esse promissionem
et testamentum, quod fidem exigat, sed sacrificimn esse opinantur, quod opera
25 requirat. Ita vides papisticum sacerdotium, iufoehx hominum genus, prorsus
aeg\'ptiis tenebris captum, nihil omnino intelligere, quid sit eucharistia, quid
praestet et quo usu, quo fructu sit tractanda.
CONFVTATIO EORYM, QVAE PRO SACRIFICIO
TRADVNTVR.
30 Et haue eorum sapientiam super Eucharistia spirant omnes corum
disputationes, sermones, cantica et quicquid de hac re tractaut. Verl)a con-
secrationis vocant, non verba testamenti. Et hie videas sudare heroas istos
in stadio, ut probcnt mirabilia istius conscerationis, ut panis transeat, ut fiat
nihil, ut corpus Christi sub pane esse possit: tantum est Aristotcli mortuo
35 et suae gloriosae philosophiae negocium, ut hie eins infernus videri possit.
Caeterum, ut fides et testamentum populo tradatur, tantum abest, ut ali-
quando cogitent, ut nihil aeque haereticum ducant, atque si pestilentissimis
eorum nugis contemptis fidem et testamentum in hac re quaeras. Extat
historiu corporis Christi sie tortis dcpravatiscjuc sci-i|)tnris consuta, ut videattu*
3 quaeruut B
446 ^^ abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
a snraran dei hoste conflata, nisi sint alicuins phrenetici aut arrepticii somnia.
'•^°!ji.^'*^^- Ibi INIelcliisedech producitur panem et vinum oiferens. Producitur hedns
2 TOo"'i6^i7 filiorum Israel immolatus, panis siibcinericius Eliae, carnes lob, manna patrum,
i.gijoi. 22,2.Isaac immolatus.^ Et quid non? Haec omnia sunt hello isti autori figurae
Eucharistiae. Mirum, quod et asinam Balaam et mulam David non intexuerit, r.
cum non minus apte potnerint figiu*are, quod ille asinus et mulus praedictis
historiis figuratum voluit. Tum pontifex in lectionihus surgens in medium
sesqnipedali hiatu, ut speres ipsum spiritum sanctum meras de fide et testa-
mento delioias et divitias effiisurum, ineipit prooemio papa digno. Tmn mox
proripit sese ad philosophiam Aristot. egregiam illara et pulchre Christianam lo
contionem de accidentibus et subiecto, de transsubstantiatione consummaturus.
Ubi vero Aristotelem finivit et adhuc esuriant animae, imo stercora hoininum
])ro verbo dei voraverunt, largitur sanctissimus in Clu-isto pater de plenitu-
dino thesanri nuhes indulgentiarum iis, qui has vocum et rerum balivlonas
audivenmt. Et tamen audet hie bonus autor in prooemio fingere, sibi dulces ir.
lachrymas stillare per oculos, dum ista divinae bonitatis beneficia meditatur.
Tu nunc vide, an Aristoteles contemuendus sit, qui mortuus Papam tarn
eruditum et pium facit, ut prae pietate lachrvmetur! Mfe miserum, qui ista
portenta et ludibria Satanae videre cogor per iram dei inestimabilem pro
seriis et salutaribns rebus proponi infelicissimis Christianis! Ubi sunt hie 20
^ic[. 22, 30. lachrymae ? Ubi qui se murum opponant deo pro Israel in hoc die fnroris
domini ?
Ut finem huius loci faciamus, caveat Christianus, praesertim sacerdotes,
ne sacrificium e testamento dei faciant! Neque enim vetus testaraeutum per
9ip9i(t). 7, 53. angelos dispositum patitur sese sacrificium dici, cum sit verbum legis, con- 25
firmatum quidem per sacrificia pecudum, sed non oblatum. Angeli enim
dederunt legem, populus accepit legem, non obtulit legem. Multo minus
novum testamentum sacrificium esse potest, per ipsum dominum dispositum,
cum sit verbum promissionis seu gratiae, confirmatum quidem per sacrificium
Christi in cruce, sed non etiam ipsum oblatum. Quam stultus itaque vel 30
impius ille esset, qui vetus testamentum, scilicet legem datam et acceptam,
diceret saciificiiun esse: tarn stultus atque magis multo est, qui novum
3 imolatus A 4 imolatus A 11 consumaturus ABC 1 4 liac B
18 lachrymet C
*) Sögt. Breviarium Roinanum, in festo corporis Christi. Antiphona I ad Vesperas:
,Sacerdos in aetemum, Christus Dominus, secundum ordinem Melchisedech, panem et
vinum obtulit." Responsorium I. Nocturni I. „Tmmolabit hoedum multitudo filiorum
Israel ad vesperam Paschae." Responsorium III. Nocturni I. „Respexit Elias ad
Caput suum subcinericiura panem: qui surgens coraedit et bibit." Responsorium VI.
Nocturni II. „patres vestri manducaverunt manna in deserto". — Missale Roraanum in
solemnitate corporis Christi. Sequentia Missae (Lauda Sion etc.) borle^tc (StrDpf)c: „In
figui-is praesignatur, cum Isaac immolatur: Agnus Paschae deputatur: datur manna
patribus."
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 447
testamentuiu, scilicet promissioDem datam et acceptam, dieit sacrificiiuu esse.
Atque ut vetus testameutum, lex, manclabatm* diligentissime doceri, inciücari
et ubique memorari, ita et hoc Doviim testamentum mandat CHRISTVS
publice doceri et oranibus et ubique memorari. Est enim in eo summa tota
5 Euangelii, sicut Paulus ipse explicat: 'Quotienscunque enim manducabitisiSor.n.ar..
panem hunc et calicem bibetis, mortem domini annunciabitis\ Si enim
quaera.s, quid sit Euaugelium, recte respondebis, nihil aUud, quam quod
verba huius testamenti habent, scilicet Christum dedisse coipus suum et
fudisse sanguinem suum pro nobis in remissionem peccatorum. Haec est
lü praedicatio, quae in Ecclesia vigere debet. Et impii illi nobis verba conse-
crationis ex eis fecerunt, et sie caelanda, nt nulhmi Christianum quantumvis
sanctum velint ea nosse. Et digne pro suo sacerdotio, quo tidem et vtrbum
extinguere debuerunt toto orbe, ut hoc privatim in missis signarent, quod
])ublice ]ier mundum operantur. Imj)rimenda itaque sunt liaec verba omni
15 Christiano cordi ceu compendium totius Euangehi, et instituendus ipse, ut
horum memoria assidue exerceat, alat et roboret fidem suam in Christum,
maxime vero tum, cum percipit Eucharistiam. Id, quod vuU minister, dum
elevat liostiam et calicem : nullo enim verbo meminit sacrificii inter ele-
vandum, quod tamen oportuit quam maxime, quauquam quid referret, si nihil
20 elevaretur! Ex hominibus enim ea est elevatio, non ex instituto Christi.
Potest tamen significare, ut, sicut pignus istud promissionis elevatur ad provo-
candam fidem populi, ita et verbum promissionis seu testiimenti elevandum
esse ad publicum auditum populi, ut omnes et testamentum audiant et pignus
videant utroque ad fidem excitentur et confirmentur.
•J5 Miror autem viros istos prudentes non cogitare, quod Christus non in
templo, sed in caenaculo, non super altari, sed super mensa Eucharistiam
instituit et perfecit, cum lex Mosi tanto rigore prohibuerit quicquam offerri
extra templum seu locum a deo electum. Et Apostoli Act. iiii., cum alias 9ipgid). 2, 4«.
ubique legem servarent, tamen panem frangebant non in templo, sed circa
.to domos, ut Lucas ait. Quare etiam hac ratione Christus pulchre praevenit,
ne sacrificium esse possit donum suum hoc salutare. i^bitror autem eos
fuisse motos, ut sacrificium facerent, praeter verba canonis ex ipsa elevatione.
At quid facient de hostiis pro populo consecratis? Nunquid illae elevantur?
Et quid differt sacerdos et populus in Eucharistia percipienda, nisi quod
35 sacerdos consecrat et ministrat aliis? Si ergo infirmi aut accedentes perci-
piendo Eucharistiam non sacrificant, ut nemo dubitat, quae dementia est
sacerdotis Eucharistiam sacrificium facere, cum in ea prorsus nihil habeat
prae illis? Sed populum deus servavit in simplicitate manentem, eos vero,
qui se ipsos sacerdotes fecenmt et aliis praetulerunt, tradidit in sensum mm. 1, 28.
40 reprobum, ut et fidem communcni jxijjuH ainitterent. Haec modo dicta volo
IG memor a C 17 praecipit C 29 citni 1} :}:J ille H :{9 scipsos ABC;
448 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
de verbis his salutaribus, qiiae spero satis abnnde fidem factura piis con-
seieuciis, ut omni posito scrupulo cum iiducia pouant et sacrificii opiuionem
teueantque testamenti certitudinem. Reliquum est, ut obiectis eorum respon-
deamus, quanquam, ubi verbis divinis certi facti sumus, obiecta magis cou-
teumere quam repellere oporteat: tamen infirmis couscienciis ex omni part« 5
servieudum est, ut undique firmae sint et non nutent.
DE CANONE.
Primo, obiicient canonem (quem vocant raaiorem), in quo sacrifex dicit:
'Haec dona, haec muuera, haec sancta sacrificia illibata\ Et infra post oon-
secrationem: 'Hostiam puram, hostiara sanctam, hostiam immaoulatam' etc. 10
Hoc obiectum aliud nihil vult, quam quod solent iactare patres, patres,
decreta, decreta, ecclesia, ecclesia, quoties nos a verbis dei in verba homiuum
trahere conantur. Rursum, si verbum dei opponas, occlusis auribus clamant:
Non intclligis saue, expositioni patrmn credendum est. Ita sub nomiue
patrum pulchre nobis exterminant verbum dei. Nos quoque hie dicimus et n
multo fortius clamamus: Euangelium, Euangelium, Christus, Christus.^ Cur
non sie iactemus Christum, ut illi iactant pati'es? Cur non Euangelium, ut
illi decreta? Quod si canonem opponant, iterum eorum quoque more cla-
memus: Non intelligitis sane canonem, expositione opus est, Quis, rogo,
hie nostram litem componet? Si dixerint: Aperta sunt verba canonis, glosa 20
non egent, dicemus et nos: Aperta sunt verba Euangelii, glosa non egent.
Et quicquid de suo et pro suo canone iactabunt, idem de nostro et pro
nostro Euangelio multo magis iactabimus, donec stemus et aequales iactando
facti fuerimus. Deinde mox triumphabimus, cum negare non possint Euan-
gelio cedere debere, quicquid non est Euangelium. Haue enim iactantiam 2:.
patribus et decretis suis daro non audebunt, ut eis cedere debeat, quicquid
patres et decreta non fuerit. Quare hie vicimus et dicimus: Cede, cauon,
Euangelio et da locum spiritui sancto, cum sis verbum humanuni! Et
quanquam habeam, quod pro sano sensu canonis dicere possira, quod et alias
feci, tamen nunc non diguabor eum tali honore, sed gloriam dabo plenissime 30
Euangelio indubitata fide ei iuherendo et iuxta regulam lurisperitorum verba
obscure loquentis inter[)retabor contra eum, non pro eo, dicamque ei iuxta
üuc. 14, 8 f. parabolam : Domine (!anon , vos estis invitati ad nuptias et sedistis primo
loco, sed ecce honoratior est invitatus, imo ipse dominus invitator adest,
date ergo huic locum et sedeatis novissimo loco cum rubore: cur non in no
eo sedistis ab initio? Si habetis aliquem ]uum sensum, quem violenter
enumctis literis exprimerc (piis possit, haboatis, sed vos aperte contra Euan-
gelium sonatis, ideo vos damuamus et coutciiinimus autoritatc diviiui Eiian-
3 ut fc'^tt B 38 invitatus U
') 93gt. oben ©. 409.
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 449
gelii. Et cur canonem vehamus tarn sublimiter, cum superius moustratum
iiit, sacrifices istos non uno modo circa Eucharistiam delyrare, ut nihil mii'um
sit, si et cauou eorimi alicubi delyret? Quis etiam non videat cum esse
compositum ab aliquo verboso et parum spirituali ? Quid euim attinet verbis
ö ita superfluere? Haec doua, haec munera, haec sacrificia. Item, hostiam
})uram, hostiam immaciüatam. Et multa alia in eo iuste possunt redargui,
licet ab istis sacerdotibus suis elevatus sit supra omues articulos fidei. Nihil
enim sanctius habeut hoc canoue, adeo, ut et ipsum Euangelium ei collatmii
sordeat coram eis. In quo tamen nihil a moribus suis alieuum faciunt, cum
10 aliud non studeaut, quam ut iactent luunana, coutemnant diviua, observent
quae nullius precii sunt, negligaut cjuae summi precii sunt. Xegamus itaque
et damnamus canonem in hac parte tanquam adversarium Euangelii. Xeo
audimus, si clament, Ecclesiam non potuisse errare. Sacerdotes papistici non
sunt Ecclesia, et, quomodo sancti in hoc errore habuerint, statim dicemus.
15 Secundo, obiicient sanctos, qui et hoc canone usi sunt et missam pro
sacrificio habuerunt, ut Gregoriimi, Bernhardum, Bonaventuram et alios.
Hie respondeo, Xiliil esse sub coelo periculosius gestis sanctormn testimonio
scriptm'arum non roboratis. Cum enim constet lustiuu septies cadere et «vv. 24, ic.
sanctos varie peccare, quis nos certos faciet, hoc non esse peccatum, quod
vo sine scripturae testimonio gesserunt? Laudo in hac parte S. Aiitonium, qui
hoc maxime inculcavit et consuluit, ne quis aHquid operis tentaret, quod
non haberet autoritatem e scriptura.^ Imo tutius est hoc inter peccata
sanctormn numerare, quod sine autoritate scripturae fecerunt, quam pro
exemplo bono imitari. Sanctos enim non multum leseris, si incertmn eorum
25 factum peccati damnaris. Agnoscunt enim sese peccatores. At vehementer
offendes, si exemplo eorum tete ad praecipitium impiüeris. Proinde Christus
viüt nos non Immanis gestis, sed certis et fidelibus suis verbis niti. lam
et hoc eonstat e psal. iiii., quod dominus mirificat sanctos suos. Et psal. Lxvii. !)jj; l's*'zc,.
'Mirabilis est in sanctis suis', siuit eos in multis et diu tam ignorare quam
.-50 errare. Peccavit Moses et Aaron, lapsus est David et Salomou, cccidit
Petrus trina negatione et lapsus cogebat gentes ludaisare. Et quanto tem-®a(. 2, n.
pore, quaeso, sinit eos in peccatis volvi, antequam con vertat? Xonne omnes
cantant: 'Priusquam humiliarer, ego deliqui', et: 'Ego dixi in excessu meo, <Bi. 119, C7.
omnis homo mendax?' David in media tribulatione peccavit credens adu- 2. Sam. 16,3.
3', latori Siba adversus Miphiboseth. Lot in summa tribulatione ijeccat cum 1. awof. 19,
• • 33 ff
filiabus suis. Quis vero ea videat, de quibus ipsimet dicunt: 'Delicta quis <P(. 19,13.
intcUigit? Ab occultis meis munda me, domine.' Äliinma })ortio pcccatorum
cognoscitur etiam ab ipsis sanctis. Sed, ut in his peccatis et erroribus ser-
ventur sancti et pereant impii, duplex est causa. Prior, quod sancti liabent
40 fidem Christi, (|ua obsorpti, etsi multa faciaut ignorantos, *\ui\o iiiipiis esscnt
12 Euangelii A
') Sügt. lacobi a Voragino Legenda Aurea ed. Graesse p. 105.
£ut(jcr§ Sßerfe. VIII. 29
450 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
epv. 24, 16. ad mortem, semper resnrgunt et servanttir, imo mmquam cadunt in malnm.
Incredihile est iis, qui experti non snut, qnanta sit virtus fidel, maxime in
peccatis. Hac fide cum careant impii, etiamsi optima sanctonim opera
imitentur, peccant. Posterior, Quod sanoti hac fide eruditi prorsus in sola
misericordia nitnntur, nulla sua opera aestimantes, quin omnia inutilia et r.
peccata esse ex aninio confitentur })erpetua lumiilitate. At haec confessio
et humilitas non sinit, ut pereant in suis peccatis et ignoranciis et eiTO-
ribns, cum deus hnmiles derelinquere et confitentibus non parcere non possit.
Talis fuit Bernhardus de tota vita sua dicens in agone: 'Tempus meum
perdidi, quia perdite vixi\ Talis Augustinus: 'Ve hominum vitae quantum- m
cunque laudabili, si remota misericordia iudicetur'. ^
An non videmus in Augustino, quomodo retractet multos errores, in
quibus utique perditio erat, nisi fide servatus fuisset? Impii enira sunt
plerique eins errores, sed confessio et timor dei f'ecit eos ignoscibiles et
iimoxios sibi, quos tamen si quis pro exemplo et lege sequatur, nonne in is
perniciem suam sequetur? Sicut et contingit multis, (jui patrum dicta ceu
infiiUibilia oracula sine iudicio sequuntur. Ex quibus darum est sanctos
errare aliquando etiam in pietate et veritate fidei, quod est, eos nondum
esse perfectos, et tarnen ob ceptam et crescentem fidem non perire: perirc
autem eos, qui errorem hunc jiro veritate arripiunt et in exemplum trahunt, 20
ut prorsus nihil luvet neque excnset, sanctorum gesta fulsse hnitatum quem-
plam sine autoritate scripturae agentium. Si eulm saucti non eiTareut in
2.*j30tr.n,i8. fide, pietate et scientia veritatis, cur Apostolus Petrus doceret crescere in
Gpf). 4, H.fide et cognitione Christi, et Paulus crescere in Christum, ne sicut pueri
clrcumferamur omni vento doctrinae? At quod fidei deest, erroris et impietatis 25
reliquum est, secundum quod sanctos aliquando agere dura huius vitae
miseria et necessitas cogit. Sunt ergo co modo facta sanctorum sibi ipsis
Innoxia propter fidem, sed impiis, qui sacrificiis et operibus fidunt, pernicio-
sissima exempla, quia nolunt discere fidem, sed tantum opera in sanctis:
.^Kin n, 7. cum Apostolus Heb. xiii. mandet, ut conversationem sauctoiiun intueamur, :!o
sed sie, ut imitemur eorum fidem. Nostri autem papistae dicunt: S. Bernhardus
sie fecit, ergo sie est faciendum, S.Augustinus sie fecit, ergo sie est faciendnm:
animalia scilicet immunda, nee ruminantia, nee ungulam dividentia, solum
in opera intenti irruunt cum tota securitate. Ita et hie in sacrificio missae
ilHs contigit et adhuc absque dubio bonis et electis viris contingit, ut 3.1
simplici cordis fide celebrent arbitrantes pio errore sacrificium esse. Verum,
quia non in sacrificium hoc coufidunt, imo jiro inutili et peccati opere habent,
quod ipsi faciimt, pura et sola misericordia nixi servantur, ne errore pereant.
Quos cum iraitantur securi isti operum sacerdotes sine hac fide, sacrificium
3 etiam si A 15 pto B 25 error ABC 31 sicut B
') Sjgl. Confoss. lib. IX. c. 13. Migno, Patrol. tom. XXXII. ©p. 77:5: ,vao etiam
laudabili vitao hominum, si, remota gratia, discrutias eam."
De aloroganda missa privata Martini Lutlieri sententia. 1521. 451
suum egregie tollnnt et secure aliis vendunt, imde merentnr errorem hmic
sibi non ignosci, sed imputari et sie perdi exemplo erroneo sanctorum.
Corda enim et renes intuetiu- , iudicat et probat deus. Ideo iinius errorem «pf. 7, 10.
fert et ignoscit et eundem in alio damnat et piinit ob cordinra in fide et
5 humilitate diversitatem. Tales antem fnisse sanctos, qnales dixi, illud Bern-
hardi mihi persuadet, dum pusillanimem fratrem coegit celebrare dicens:
'Vade, frater, celebra in fide mea', qni, cum sie faceret, liberatus est.^ Vi des,
ut in fide vir sanctus totus incesserit, quae non potest permittere, ut perdat,
quantnmlibet magnus error. Haec scio sophistis mire displicitura, quos
ut eontemno, modo piis conscienciis profuero, quas ipsi excarnificant.
Cognito itaque errore iam non licet denuo errare et missam pro sacri-
ficio habere. Hoc enim iam esset in totam fidem et contra conscientiam pec-
care. Neque hie fides aut eonfessio excusaret. Non enim potes dicere:
Volo pie errare. Pins error est ignorantiae, non scientiae, quales Apostolus
1-' tolcrare iubet in infirmitate eorum Roma, xiiii. Ita eos, qui Ignorant adhucMöm. 14, 1.
errorem, si tarnen fide misericordiae dei vivunt, non licet damnare aut sper-
nere, donec et ipsi errorem intelligant. Hoc autem agendum est, ut error
reveletur et non pro veritate statuatur, ne multiplicentnr peccata impiorura
et infinnis scandala in via reliuquantur. De isto errore sanctorum et per-
20 nicioso exemplo eorum dicit Christus Matth. xxiiii. 'Dabunt signa et prodigia, OTattf).24,24.
ut in errorem ducant, si fieri potest, etiam electos^ Neque enim vult
Christus hoc loco Electos suos non esse erraturos. Quid enim hoc valeret
ad magnitudinem exaggerati periculi, si nullus electus periclitetur? Sed sensus
eius est, quo in oratione dominica dicit: 'Et ne nos inducas in tentationem', 93?ntto. r„ 13.
yr. non ut non tentemur, sed ne deficiat fides Petri in hac tentatione et prae-
valeat tentatio in finem, ut non sit reditus e tentatione. Ita hie in errorem
non inducentur electi, non ut non erreut, imo ut maxime errent una cum
impiis. Hoc enim fiiciet periculi magnitudo, sed non deficient in errore,
nee praevalebit error in finem, quanquam vix evadant, ne praevaleat. Inducent
30 (inquit) in errorem, si fieri potest, electos, hoc est, inductos in errorem tene-sjiattii. 24,24.
l)unt, ut videantur cmii eis in errore manere et perire. Nonne hoc in
]5crnhardo, Gregorio, Bonaventura et multis aliis videmus, qui in multis et
magnis erroribus permanserunt cum impiis? Bernhardus et Bonaventura,
Franciscus, Dominieus cum suis Papam ignorantes et suum regnum eolucrunt,
'■•■' eredentes omnia eius bona et recta et ex deo esse, quod est manifeste contra
Euangelium in multis loeis. Denique, ipsimet Euangelium in Papam inter-
l^rotati sunt multis et magnis erroribus. Nonne impium est petram Matth. xvi. aKattd. icis.
papam credere? Nonne impium est mare fiieere homines, supra quos Petrus wnttt). 14,29.
38 male B
') Exoriliuni itiagnum Cisterc.ili.st.il e.G. Migno, Patiol. toni. (TjXXXV (Sp.41!):
„Si tu fidpii) non liaVu's , ycv virtutoui oliodiontiao praccipio tibi, vatle. counnniiicii,
fide luea."
29*
452 De abroganda missa piivata Martini Lutheri sententia. 1521.
et Papa ambiilent, id est, dominentur? Nonne impium est verbo pascendi
tyrannidem Papae stabilire? Et tarnen sanctorum sunt \n niulti similes
errores, sed ignorantium et fide simplici in Christo herentium, unde eis ignovit
deus. Atqui cognitnm errorem tueutur et in illum nituntur ceu in veritatem,
patres sequuntur, sed ad patres non jiervenient, quia id, quod patres tandem 5
reliquernnt et jiro quo veniam obtinuerunt, sequuntur sine venia et nunquani
relicturi, sed ut articulum fidei servaturi.
Tertio, obiiciunt sylvam illam exemplorum, in quibus multi Spiritus
etiam bonis et sanctis viris apparuere petentes missaruni sacrificia pro sui
redcniptione. Hie mihi lil)ere h)quenduni est. Dubium non est, quin totuni lo
sit Satanae negotium, quicquid uspiam est spirituum apparentium, tumul-
tuantinm, (juerulantium et quodvis quovis modo macliinantium, in hoc potis-
sinunn anhelantis, ut Eucharistiaiu evacuaret et de tei-ra aboleret et in
ludibrium suum verteret. Videbat enim hac una re et verbum et fidem
foeliciter plantari, rigari, crescere et roborari in vastitatem prineipatus sui i'^-
tenebrosi et mali: ideo plane angelica sua astutia usus est ad al)olenduni
hoc victoriosum mysterium et profecit, donec missa ferme solis mortuis
serviat, quae pro vi vis solum est instituta, nisi quod sacrificos istos totius
orbis opibus pascit et saginat. Probabo igitur, non esse animas mortnorum,
quae obambulant et vel salvandas vel damuandas sese confitentur. Primum, 20
quod huius rei prorsus nuHum habet exemphmi divina scriptura, sine cuius
autoritate (ut diximus) quicquid fit suspectum esse debet, sive per homines,
sive per angelos fiat. Verbum enim suum vult deus esse nobis lucernam
l^ctr. 1, 19. jj^ loco isto sfjualido, ut Petrus ait et psal. c.xviii. 'Lucerna pedibus meis
3o(). 8, 12. verbum tuum et lumen semitis meis'. Et Christus lohan. viii. 'Ego suni lux 25
mundi\ Ubi ergo ista lucerna et lux non lucet, quis audeat sequi et credere?
Nonne in tenebris ambulat qui sie ambulat, sicut dicit: 'Qui sequitur me,
non ambulat in tenebris', procul dubio volens, quod in tenebris ambulet, (jui
illum non habet praeeuntem, quem sequatm*. Esto, S. Gregorius prae caeteris
in dialogo scribat, Paschasium et alios mortuos apparuisse, suifragia postu- so
lasse et responsa dedisse.^ Quis nos certos facit, Gregorium cum suis non
fuisse hie falsum? Quominus enim tutum sit ei credere, obstant praedicta
söJntti). 24,24. oracnla, tum illud in primis, quod Christus seducendos electos praedixit, et
2.Ti)cf{.2,3 ff. Paulus operationes erroris vehementer intentat. Tutius itaque fuerit totum
purgatorium negare, quam Gregorio hoc loco credere, quod hie sit periculum :^''>
erroris, illic nulluni periculum, ut qui tum fiilli potuit teste Christo, tum sine
scriptura loquitur et facit. Nam deus ipse sua signa nunquam sine verbo
TOavc. if,,2o. operatur. Primum enim loquitur, deinde addit signa. Et, ut Marcus ait,
sermonem confirmat sequentibus signis, non utique praecedentibus aut solis
19 Probato B 24 ut ut Petrus C 25 loannis B loau. C 32 Quo minus ABC
') ajgl. Dialogornm liber IV. cap. 40. Migne, Patrol. tom. LXXVII ©p. 39Üf.
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 453
venientibus. Secl et Arnos iii. dicit: 'Non faciet deiis rein, iiisi revelaverit 3(mo§ 3, 7.
.secretuni suum ad servos suos, prophetas'. Item, Apostolus Hei), ii. dicit, §cbi. 2, 4.
deum fiiisse contestatuni signis, prodigiis, virtiitibus et disti'ibutioniljus f^piritus
sancti, sed praecedenti verbo salutis. Signa enim divina sunt testimonia et
5 robora verl)i divini ceu sigilla et signaturae Epistolaruni. Scilicet, nt bis
.scripturae annis munitus non dubites ea signa, quae sine verbo sola veniunt
aiit ante verbum veniunt, esse certissimas operationes Satanae permittente
deo tentari fidem tuam.
lam cum certus et securissimus sis nihil credi oportere, cpiod deus
lu non exegit credi, cur non istos spiritus contemnis cum fiducia, sive per
sauctos, sive per peccatores celebratos, cum sine peccato et periculo cou-
temnere possis liberrime nee habeas timere, ne deum offendas non credendo,
qui solum suis verbis te vult credere? Contra, quid periculo te committis
credendo eis sine causa et necessitate, ut etiam hac ratione videas eos
15 Spiritus Satanae esse, quod liceat eis non credere? Non enim deus talia
operatur, quibus liceat non credere. Hoc enim ad leves et illusorios spiritus
pertinet: dei seria sunt opera fidem exigentia, per verbum et ministros tibi
proposita. Neque ipsum Christum nasci, pati et resurgere voluit, summum
operum eins, nisi praecedentibus prophetiis variis et testimoniis. Quid?
20 t^uod evidens est Gregorium esse falsum per animam oeconomi sui, quem ob
tres aureos inter chartas repertos post mortem eins magno, sed inani terrore
Iratrum velut damnatimi cum aureis sepelivit anathemate percussum, et postea
triginta dierum missis de purgatorio liberavit.^ Quis hie non videt sancto
viro a Satana esse impositum puerili plane errore, sed qui fide et himiili-
25 täte in ipso regnantibus danmabilis ei non fuit? Scilicet spiritus nequam
fiuxit, se ob tres aureos passum igues piu-gatorii et tiüginta missis liberatura,
ut prosperarentur signa et prodigia, quibus in errorem ducerentur electi^et2.2:f)rfi.2,9f. <^Yf
efficax fieret operatio eiToris in vindictam incredulorum. Quis enim credat
oeconomum hunc peccasse in deum, qui tres illos aureos fi3rte nullo malo
30 animo, sed mera incuria inter chartas reliquit, quasi non multo plures furari
potuisset, si pecuniae studio id fecisset, aut non alio loco recondidisstit, si
peccare placuisset? Deinde, si quam maxime malo animo fecisset, non tamen
nisi in traditiunculam istam humanara peccasset. Gregorius, vir sanctus,
sed non uno tantum loco superstitiosior, arripuit occasionem pro terrendis
35 conscienciis et stabiliendis traditionibus hominum, quibus (|uam libcns et
promptus cooperetur Satanas, satis docet Paulus ii. Timot. iii., quod sciat per2.Xtm. 3,
has foeliciter opera erigi et fidem aboleri.
Sic et illud de S. Severino manifestissimum est Satanae connucntum,
quod passim vulgatur, qui post mortem respondit, intolerabiles penas sese
9 et et A 24 Satano B 30 plures fel^tt B
') Sögt. Grogorii Magni dialogoruni lilj. IV. c. 55. Migne, Patrol. tom. LXXVII
©p. 420 f.
454 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
pati, noD quod in divina mandata peccasset, sed uec in hiimana, nisi qiiod
horas canonicas exigentibus occupationibus iioii suis statis temporibus, sed
praevenieiis nmne iino tempore et teuore absolveiit siimil.^ Piidet tarn ridi-
culis et puerilibus in Ecclesia ludificationibus Satanam iocari et tarnen tanta
seria couscientiaruni per haec etiam in magnis et bonis viris operari, adeo, 5
a)iaa(j.24,2t. ut iacteut papistae id uuicum, Ecclesiani non errare, (piasi Christus nientiatur,
qui electos fallendos esse praedixit, qui utique pars ecclesiae sunt : aut quasi
eeelesia non sit ecclesia, si aliquando erret aut peccet, cum Christus eam
^üf). 15, 2. quotidie ab errore et peccatis purget, sicut palmites in vite, aut quasi
error non possit stare cum fide et sanctitate. Caeci, caeci et stulti! Quid 10
igitur ille uequam spiritus et fictus Severinus voluit, uisi ut ministeria et
opera caritatis a deo praecepta conculcarentur et opera traditionis humanae
magno conscientiarum terrore iactarentur? Siquidem Severinus non solum
bene fecit horas praeveniendo propter imposita negocia, sed etiam in totuni
omittere potuit. Quod enim negocia curavit, dei praeceptis obedivit, ubi i.*>
(£oi 3^22; Paulus docet, servos debere ex anirao servire dominis carnalibus. Praeceptis
autem dei cedere debent etiam augeli, nedum frigida ista hominum traditio
de legendis horis: imo ego magis credo peccare cos, qui legunt frigidas
horas, quam qui omittunt. Hypocritae enim sunt, fingunt se orare et loqui
cum deo, cum nihil faciant minus, videnturque tentare et illudere deum, 20
atque id Satanam voluisse liac larva Severini, ut hoc uno mendacio infinitas
tentationes illusionesque dei, tum laqueos et falsos pavores conscientiarum
nuiltiplicaret per orbem, quod et obtinuit. Non est enim peccatum hodie
in sacerdotio papistico, quod aequari possit neglectui horarum, cum revera
vix sit malus peccatum hoc laborioso et tamen simulato cultu dei, qui per 25
horas istas boando et murmurando peragitur, ut quäle est sacerdotium, tale
et peccatum. O nos male et infeliciter Christianos, qui sine iudicio spiritus
legendas et exempla sanctorum, apparitiones spirituum et doctrinas hominum
arrij)imus posthabito verbo dei et contempto consilio spiritus dicentis in
LVctt.iin. I*aulo: 'Oninia probate, quod bonum est tenete'. Petrus dicit: 'Si quis ;w
lo({uitur, quasi sermones dei, si quis ministrat, quasi ex virtute, quam ad-
ministrat dcus'. Nihil vult dici in Ecclesia, nisi quod certum sit esse verbum
dei, nihil fieri aut geri, nisi quod certum sit a deo fieri et geri. Hoc et
9?üm. 12, 7. Paulus vult, dum dicit Koma. xii. 'Sivc prophetiam secundum rationem fidei',
Möiu. lü, 18. scilicet, ut exigantur omnium verba ad regulam fidei, et xv. nihil eorum 35
audct, quae non efficit in ipso Christus. Nos autem post tergum reiectis
his verbis dei nostras bonas iutentiones audacter sequimur, secure statuimus,
ordinamus, credimus, maudamus, remandamus, facimus et omittinuis, quic-
quid visum fuerit, quae omnia postea ab Ecclesia non erraute et spiritu
20 cum mihi faciant B 32 Eccleva A
1) Sögl.Petri Damiani opusculum XXXIV. cap.ü. Migne, Patrol. tom. CXLV öj3.578f.
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 455
saucto recta iactanuis esse facta et sub nomine Ecclesiae mnnduni replemus
operatiouibns erroris et verbis mendacibns. Utinam mihi esset tempus
legeudas istas et exempla aliquando castigare, aut alins quispiam maiore
spiritu id tentaret: monstris enim abominandis sunt refertissima omnia.
5 Nou ergo ignoremus amplius cogitationes Satanae, cum simus Christiaui,
et Spiritus istos vagantes non credamus animas homiuum, sed ipsos demones
esse, qui hoc agunt suis responsis et simulatis redemptiouibus, ut e salu-
berrimo et vivifico testamento dei ludibrium faciaut, fidem perdant et foedani
illam abominandamque nondinationem missarum, quae orbem nunc occupat,
10 stabiliant. Tenta solum animosa hac fide spiritus istos, et senties statim eos
desistere ab ineptiis suis. Quod si te non satis roboraut praedicta oracula,
nou licere sequi, quod sine autoritate scripturae fit, saltem roboret et armet
te, quod scriptura hoc genus illusionis damnat et prohibet. Moses enim
Deutro.xviii. dicit: 'Cum iutraveris terram, quam dominus, deus tuus, dabit tibi, s.aJUij.is.aff.
15 non disces facere abominationes gentium istarum, non iuveniatur in te, qui
lustret filium aut filiam per ignem, ariolus, somniator, augur, magus, male-
ficus, pythouicus, diviuus et qui consulat mortuos : quia abominatio est
domini faciens haec, et propter abominationes istas delebit eos dominus, deus
tuus, ante faciem tuam'. Hoc divinum praeceptum, sicut ludaei, ita et uos
20 proiecimus retrorsum, cum audiamus esse abominationem dei a mortuis
responsa querere, quasi non sit in nobis deus, qui nos omnia docere possit
aut velit, quae scire nos oporteat, nee verbis eins contenti sumus. Quid
igitur mirum, si in errorem tradat et deserat deserentes praeceptum suum?
Vides igitur spiritus bonos non esse, qui veniuut et de statu mortuorum
25 nos docent. Spiritus enim bouus obedit mandato dei, et deus iguorari vult,
non sciri, quid post mortem agatur cum hominibus. Hinc spiritus sanctus
tam rigide observat hoc mandatum dei, ut nulluni prorsus exemplum de
mortuis in tota scriptura prodat, ut et mandato et exemplo negativo prohi-
beat, ne spiritibus istis credamus. Nam quod de Samuele i. Regum xxviii. i- ©m«. -'s,
3ü legitiu* suscitato per pythonicam mulierem, manifestum ludibrium est, non
solum ex eo, quod mulier Satanae spiritu plena hoc fecisse scribitur, quasi
dignum sit credere animas iustorum in manu dei et sinn Abrahae esse sub '^"'^'|g^y ;
potestate Satanae et impiorum homiuum, sed etiam, cpiod plane contra hoc
mandatum dei tam miilier, quam Saul agebant quaerentes a inortuo veritatem :
35 cui impossibile est, ut contraveniat spiritus aut sanctos suos sinat vel contra-
venire, vel contravenientibus consentire et cooperari.
Quod autem scriptura eo loco tacet, an vere vel non vere Samuel
fuerit, imo Samuelem aperte appellat, ideo facit, (juod ad opinionem Saulis
verba temperat, qui Samuelem esse credebat, et spiritus omnia Samuelis
40 verba ingeniöse imitatur et äuget. Caeteruin, praemonitum voluit spiritus
14 iiittaveris C -33 ctiam C ;j5 coutroveuiat C
456 ^e abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
at(|iie praeraimitum praecedente mandato siio lectorem, quo remittit eiuu
occiilte, Vit sciret, quicquid secus fieret, non a bono .spiritu ncc a filiis l:»oni
2.sam.i, 2 ff. Spiritus fieri. Hoc modo et ii. Reg. i. inducit armigerum Saulis narrantem,
esse Saul a se occisum, ita verisimiliter, ut David ei credeus iusserit eum
occidi, quod Christum domini occidisset, ut asserebat. Neque hie scri[)tura -^
aperit, au verum dixerit, vel meutitus sit, sed meudacium eius lectori cog-
i.Som.31,4. noscendum relinquit ex superiori loco, i. Reg. ultimo, ubi iuxta historiam
Saulis mortem vere descripserat, quo uisi reourras, ercdas liune armigerimi
Vera loqui: ita remittit et in Samuelis mortui suscitatioue mendaci ad mau-
5.9Jcoi. 18,11. datum verax superiori libro positum, lo
3ci. 8, i9f. Repetit hoc mandatum Isaias viii. dicens: 'Et si dixeriut ad vos:
Quaerite a Pythonibus et divinis, qui strident iucantationibus suis. Nonne
populus a deo suo queret pro vivis ad mortuos? Ad legem et testimonium.
Quod si non dixerint iuxta verbum hoc, non erit ei matutiua lux.' Hie
vides j)opulum dei prorsus nihil debere querere et discere, uisi a deo suo, is
in lege et testimonio eius, adeo, ut, si aliter fecerit, negauda sit lux aurorae.
Et insigniter damnat vivos, qui mortuos cousulunt. Et dicit: 'Ad mortuos'',
quod refertur ad verl^um 'quaeret' hebraica syntaxi, quae dicit 'quaero ad
deum, quaero ad mortuos", id est, consulo deum, consulo mortuos. Itaque
pro vivis illis, qui querunt mortuos, hoc est, prestantiores quaerunt a vilioribus, 20
sicut si liomo querat a ligno. Populus dei querat a se prestautiore, nempc
a deo suo, non ut quisque singulare expectet de coelo responsum, sed in
lege et testimonio querat a deo, seu consulat deum. Et Christus haec omnia
£itc. IG, 29. confirmat Lucae xvi. inducens Abraham eum epulone divite loquentem, nee
consentientem, ut Lasarum mortuum ad vivos docendos mittat, sed remittit 25
cos ad scripturas dicens : 'Habent Mosen et })roplietas, audiant illos', conso-
3ci. 8, 20. nans Isaiae, 'ad legem et testimonium'. Quo satis monstravit, non esse ex
deo mortuos illos, qui ad viventes veniunt, et nobis sufficere debere scripturas.
Proinde cum fiducia hos tres testes opponamus spiritibus istis fallacibus!
5.aKoi. 18,11. Primum Mosen dicentem: Non quaeras a mortuis. Secundum Isaiam: Quaere :w
Ofi" 8 19 f.
a lege et testimonio potius (piam a mortuis. Tertium Abraham cum Christo:
ijuc. i(i, 29. 'Habent Mosen et prophetas, audiant illos'. Nee moveamur iufinitu inulti-
tudine missarum, vigiliarum, anniversariorum, prebendarum, sacerdotiorum,
altarium, templorum, super has apparitiones et responsa spirituum fimdata.
Vides enim hie, quod supra inendaeia Satanae et super signa et prodigia ss
9J!atti).2i,24. pf^eudochristorum, quae Christus praedixit multos esse seductura, omnia
nituntur, ut impleant mundum horrendis impietatibus in coelum clamantil)us
et diem iudicii magno furore provocantibus , sicut decet papisticum et anti-
christi sacerdotium.
3 Saul ABC 11 Esaias B 12 queiite C 21 quae rat B quaerat B
25 Lazarum B 27 Esaie B et fcl)U B 30 Esaiani B
De abroganda niissa privata Martini Luthori sententia. 1521. 457
Cum ergo ex Ins ouinibus probetur, missas non nisi Satauae operatione
et commimi errure nniiuli in sacrificia vcrsas esse adversus Euangeliiun et
fitleni et caritatem, quae hac maehiua aboleDtiu', tota tiducia abrogandae sunt
uuiversae nobis, qui Christiani esse volumus, nee spectandum, quod pauci
5 pio eiTore illis utautur sine perditione. Cnrandumque, ut rursus ad forniam
et iustitutionem Christi quam proxime accedamus, scilieet, ut singulis domi-
nicis diebus, et iis solis, et unica tantum Eucharistia consecretur, sicut modo
fit in die pascae. Et illic conveniant esm'ientes et sitientes, id est, piae et
afflictae couscientiae, quae a peecatis optent sanari, exclusis iis, qui palam
10 seeundum carnem ambulant: tum in medio memoria Christi pnblico verbo
fidei peragatur, in commuui oretur et gratias agatur, sicut ex Epistolis et
actibus Apostolorum et Euangeliis facile est ordinäre.
TERTIA PARS.
DE SACERDOCIO, LEGIBYS ET SACRIFICIIS PAPAE.
15 II Uancjuam in superioribus satis monstravimus, ut abominabile et dauma-
V^bile papistarum sacerdotinm per Satanam introductum vastaverit catho-
*^^ licum hoc nostrmu Christianum sacerdotium, sicut promiserat Papa,
summus sacerdos huius sacerdocii, in proemio decretalimn suorum promittens^
sese transh\turimi sacerdotium Christi in seipsum,^ amplius tarnen id coguo-
20 sceraus, si viderimus, ut et legem Christi transtulerit et uovas leges, se et
suo sacerdotio dignissimas, condiderit. Alio igitur pnncipio smiipto videa-
mus legum translationes et positiones, forte et hie elucescent principia illa
sacratissima fidei Sodomarum et Gomorrarum Parrhisiensis et Lovaniensis
scholarum.
25 Omue sacerdotium legibus foruiatm-, et unumquod(|ue suis propriis alj
alterius sacerdocii legibus diversis, ut bene dixerit Apostolus, 'translato sacer- vcbr. i, 12.
docio necesse est, ut legis translatio fiat', cum et sacerdotium sine lege et
lex sine sacerdote esse non possit: loquimur autem de lege, quae instituit
in iis, quae ad deum pertinent, et conscientias regit. Civiles enim leges sub-
3u stantiam mundi regunt. Ita (juodque sacerdotium habet et sacrificia et opera
et saccrdotes in lege sua dcfinitos, ubi fiunt peccata et errores et iusticiae
et bona secimdum eam legem. lam inter saeerdotes habetur uuus, qui sit
sunmuis et princeps sacerdotum. Haee omuia etiam in gentilibus sacerdociis
Vestae, lovis, Apolliuis, Bacchi, Ccreris etc. facUlinium est videre. Simile
2 et bot fidein fc^lt B 8 pascbae B pie B 10 ambula tntuin A 2fj lieue-
dixerit C 28 aut ABC
') iügl. üben g. 414.
458 Dß abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
est iu papisticis diocesibus, iibi quaelibet sedes habet suum Episcopum, snas
leges, suos ritus, sua peccata, suas poeoas, suas cerimouias, diversas ab aliis
Episcopatibiis. Et ipse Episcopus est princeps et sumraus iuter eos. Huc
«pj. 45, 10. trahuüt papistae illud psal. xLÜii. 'Astitit regiua a dextris tuis iu vestitu
i.<pctr. 1,10. deauratü, circimdata varietate'. Hanc varietatem spiritiis, quam Petrus vocat 5
multiformem gratiam dei, aptant larvali isti et mundauae varietati ab ho-
minibus inveutae, sicut est mos et iugeuium tractare scripturas sanctissimis
3cr. 2, 28. Papae et suis papistis. Rectius autem illud Hiere. ii. aptaveris: 'Secuudum
numerum civitatum tuarum erant et dii tui, luda'. Sic iu toto papistico
sacerdocio Papa est et dicitur verissime summus poutifex, maximus pontifex 10
et vere sauctissimus sauctitate sui sacerdocii totusque et solus Apostolicus
apostolatu sui sacerdocii. Non euim est summus sacerdos dei, sed Satanae.
Iuter omuia igitur sacerdocia duo suut vera et divinitus iustituta.
Uuum Leviticum, in quo summus sacerdos fuit Aaron, lex liber Mosi, sacri-
ficia pecora et res corporales, peccata et iusticiae carnales in sauctitate is
vestium, cutis, pilorum, escae, potus, vasorum, locorum, dierum, persouarum.
Sed haec omnia mortua uihil praestabant vitae suis cultoribus. Alterum
sacerdotium Christiammi et spirituale, iu quo summus sacerdos est solus
Christus, aeternus, virus, sanctus, unde et totimi sacerdotimn eins, et quic-
quid in eo est, sanctmn, vivum aeternmnque est. Lex eins fides, id est, 20
vivax illa et spiritualis flamma scripta per spiritum sanctum in cordibus,
quae hoc vult, facit, uno est, quod Mosi lex verbo mandat et exigit. De qua
3cv. 31,33. dicit Hiere. xxxii. 'Dabo legem meam in visceribus eorum et in corda
2.(£ür. 3, s.eorum superscribam' etc. Et Paulus ii. Corint. iii. 'Epistola Christi estis,
rainistrata a nobis et scripta, non atraraento, sed spiritu dei vivi, non in 20
tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus'. lüde legem fidei vocat
5Röni. 3, 27. Ro. iiii. et legem Spiritus vitae Roma. viii. et praedicatores fidei ministros
2. ttor'. 4, 13. Spiritus ii. Corint. iiii., quia ad verbum Christi vivificum, quod praedicant,
2ipßf4.io,44.sequitur Spiritus, qui scribit igne vitali in cordibus legem dei, ut Act. x. in
©ai. 3, 2. Cornelio patet et Gal. iiii. 'Ex operibus, an ex auditu fidei spiritum acce- 30
3o(). 6, 68. pistis ?' Inde Euangelium voeatur verbum vitae lohan. vi. Ita et sacrificium
eius vivum est, corpus suum in criice semel oblatum, et nostra corpora (pio-
Siüiii. 12, 1. tidie oblata in hostiam sanctam, viventem, rationabile obsequium. Opera
Wal. 5, i9ff. vero seu iusticiae sunt fructus illi spiritus, Gal. v., Fides, spontanea castitas
et mititas, servitus libera erga proximum: peccata vero incredulitas, libido, 'ib
ira, hypocrisis, idolatria, f'alsae religiones etc., quae non suut in speciem,
sed revera ex animo bona vel mala, scilicet vivi fructus et viva peccata.
Lex itaque Christi proprie non est docere, sed vi vere, non verbum, sed res,
non Signum, sed plenitudo. Verbum autem Euaugelii est huius vitae, rei,
plenitudinis rainisterium et vehiculum ad cor nostrum. 40
2 ceremouias B 20 fides fc^lt C 31 loaii. bC
De abrogahda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 459
lu hoc gloriosum, beatiira et iucuudum sacerdotium irniit porcii« ille
Satanae, Papa, et heu miseram Ecelesiam huius temporis translato, aboHto
et extincto eo aliud proprium erigit, ex omuibus sacerdociis geutilibus cou-
flatum ceu sentinam quandam coufusissimam : ac primum disceruit sacer-
5 dotalem populura Christi in clericos et hiicos, clericos faeit suos sacerdotes,
quorum se principem et summuiu constituit. Et hos iuitiari saucit rasura
capitis, imctione digitorum et veste longa, fiugeus iudelibilem charactereni
sese cordibus imprimere, qui potius est eharacter ille bestiae iu Apocalypsi. Dtfb. 13.
Ita sacerdotem papisticum esse uou est Christiauum esse. Sordet enim hoc
10 uomeu vilissimum sauctissimo illi, sed olericum unctum, rasum, characterisatum
et bene vestitum esse. Et haec iustitutio vocatur ordinatio seu cousecratio,
uuum de Septem sacramentis, louge baptismo venerabilius. Lex eius est
lus illud canonicum sacerrimmn, in quo de cibis, potibus, vestibus, personis,
locis, calicibus, pallis, corporalibus, altaribus, libris, thure, cera, vexillis, aqua
15 l)enedicta, cantibus, lectionibus, vocibus, festis, ieiuniis, prebendis, censibus,
litibus, (et quis sylvam illam numeret sanctitatis Romauae?) religiöse et
severe statuit sub poena mortalis peccati et aeternae damnationis: maxime
vero coelibatus ad legem eius pertinet, ut credas ipsum tartarum non esse
tantae confusionis, ut est lex sacerdocii huius. Peccata vero sunt aliquod
2u herum transgredi, quod gravius est, quam si omnia mandata dei blasphe-
maveris. lustitiae sunt et bona opera studiose ista coluisse. Hie enim obe-
dieutia Ecclesiae est virtutum regina, sine qua caeterae virtutes nihil sunt.
Sacrificium vero est Eucharistia et pecunia laicorum. Eu tibi sacerdotium
eximium, ut taceam execratissimam impietatem et summam idolatriam, quae
25 piuni cor dolore queant couficere. Nunquid apud ullas gentes tam stolidum,
puerile et phreneticum fuit sacerdotium ? Et tamen transtulit haec abominatio
gloriosum sacerdocium Christi et sub nomine eius se in locum sanctum eius
erexit. O nimis vere, domine Ihesu, pseudochristos dixisti eos! Nimis vere
falsi Christiani sunt.
30 Hoc igitur maledicto maledicendoque sacerdotio trausfert et evacuat
Christiauum nostrum sacerdotium. Nam nemo ferrae est, qui iam aliud
sacerdotium norit quam hoc papisticum. Ut enim audierit vucabulum sacer-
dos, mox nihil nisi rasuram, uncturam et longam vestem cogitat. Ita et
legem vivam Christi evacuat, cum enim spiritus non detur, nisi ad verbum
35 Euangelii, ille autem suum ins canonicum solum doceat, impossibile est, ut
Spiritus per ipsum detur, Sed nee iam quaeritur aut noscitur etiam spiritus,
sed satis esse putant ad salutem obedientiam Ecclesiae, et si non incurrant
indignationem Ijullarum. Impossibile est igitur Euangelium simul cum iure
canonico reguare. Illud enim advehit spiritum, hoc impedit et fugat spiritum,
4u illud liberat conscientias, hoc illaqueat conscientias , illud fidem docct, hoc
:J6 queritur C
460 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
opera clocet, et opera stultii, puerilia, ludicra, ({uibus tanien fidem extinguit.
Quot putas e.sse Christianos , qui aiidita lege Christi intelligant fidem et
.spiritum liabitautem in cordibus nostris? Quot autein sunt, (pii ubedieutiain
aliud eogitent, quam subesse Papae, (piod est adversari deo? lacet, iacet,
])r()h dolor, iruo in cruee mortuum peudet saeerdotium Ciiristi cum lege sua s
blasphematum et damnatum per istos bis 2)erfidos ludaeos. Ita saerificiuin
iam nemo audiens cogitat Christi et nostri corporis crucifixionem aut landein
dei esse, sed solam niissam et laicorum argentum. Et de sacrificio quideni
niissae satis dictum est superius. Pecuniam autem laicorum pene asini et
porci sentiunt non esse sacrificium dei. Sic peccata quoque pene orania lu
evacuat, quia ira, libido, rapina fere nulla sunt. Tum maiora illa, iucreduli-
tatem, desperationem , coutemptum dei, hypocrisin, odiuni iusticiac, amorem
siii, pro iusticiis corouat et per obedientiam Ecclesiae sanctificat. Ve mihil
Superor rerum execratissimarum et abominatissimarum magnitudine et infinita
copia. Bona opera vero iam nemo etiam cogitat esse proximo servire, ini- v^
mico benefacere, sed dare ad altaria, emere missas, lac et carnes non edere
et, ut dixi, leges eius servare. Sic \ades saeerdotium Clmsti minus posse
cum sacerdotio, quam vita cum morte, coelum cum Inferno consistere. Vere,
vere vicarius Christi est Papa, qui expulso Christo vice et loco eius regnat
et pro sacerdotio Spiritus non saltem leviticum, sed puerilissimum et lar- au
vaticimi erexit.
ANTITHESIS DECALOGI CHRISTI ET PAPAE.
Parum vero est abominationi huic Christum, Euangelimn, fidem uni-
versumque saeerdotium eius abolevisse, manum ultra portendit et invadit
etiam vetus saeerdotium evacuans et legem Mosi erectis in locum eius uovis 25
principiis fidei. Consentiunt ei in hoc et fidelissime cooperantur meretrices
illae procacissimae et impudentissimae, facultates Theologiae, Parrhisiensis,
Lovaniensis, Coloniensis, cum suis sororibus, errorum matribus et fijntibus.
Videanuis novum illum decalogum papistarum et incipiamus a novissimis et
^-^'''-^'ijcrassioribus praeceptis! Moses dicit: 'Non concupisces', ut repetit Paulus
5Rüm. 7, 7. Roma. vii. Concupiscentia ergo peccatum est, sie habet Mosi principium et
lex divina. Contra principium fidei PaiThisiensis et Lovaniensis Sodomarum
cum suo Papa est hoc: Concupiscentia non est peccatum, sed pena et infir-
mitas, et, cum caro concupiscit adversus spiritum, non est peccatum. Licet
ergo secuudum decalogimi Papae sanctissimi sanctissimum concupiscere sine 35
peccato, et Moses mentitus est diceus *Non coucupisces', et omnes, qui cum
Mose senserunt, et ille, qui Mosen iussit loqui. Evacuato autem Mose simul
Christus evacuatus est, <|ui])pe cum gratia eins non sit opus habentibus
:{u
32 Sodamarum B
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 461
illam sanctam conciipiscentiam, decalogo Papae defensain et Hbertate donatam.
Sic Barrabam oportet diinitti et Christum crucifisri.
Secuüdo, Moses dicit: 'Xon diees falsum testimoniuin adversiis proxi-f^j^'f;^?'^^'
mum tuum', in quo omne mendacium contra proxinium prohibetur. Deca-
5 logus Papae quid statuit? Omnia iuramenta, vota, proniis.sa, pacta, federa
dirumpit de plenitudine potestatis, si quae facta sunt praeter vel c(^ntra
autoritatem ßomani pontificis, praesertini si vergant in Ecdesiasticae liber-
tatis et personae rerumque spiritualiura (id est, pecuniae Sardanapalomm)
iniminutionem. Deiude, etiani solnm pontificis scrinium pectoris propriusque
in niotus sufficit ad rnmpenda quaecunque pr,omissa vel pacta, quia plenitudo
potestatis residet in eo. Evacuatum est itaque mandatum dei, et secure
licet mentiri, fallere, mutare proximo, modo accedat principium fidei Papisticae
et decalogus sanctissimi. Parrhisienses vero dilatabunt hanc partem decalogi
Papistici, dum docent, non praeceptum, sed cousilium esse diligere inimicum
1^ et benefacere malefacieutibus.^ Si igitur iuimico quicquam promiseris, tuto
poteris negare, falsnm testimonium dicere et non servare sine peccato, cum
servare fidem sit opus dilectionis. Quod si Moses exegerit praeceptum suo
decalogo, remittes eum ad dominum decanum Parrhisiensem, qui decrevit
esse cousilium. Et, ul)i noluerit acquiescere, scribet contra eum iratani
20 Epistolam et damnabit eum Apostolonmi exemplo sine ratione adiecta:
quia damnatio almae facultatis equipollet uni articulo fidei et est prin-
cipium fidei.^
Tertio, Moses dicit: *Xon furtum facies', in quo omnis contrectatio^^jp^^s^'Jg;
illicita alienae rei prohibetur. Decalogus autem Papae dicit sie: Imo furtum
2r. potes libere facere. Exempli gratia, si habeas res iniuste acquisitäs, da mihi
partem, de reliquo tecum dispenso, ut possis retinere. Ecce (inquit) bullam
et sigilla, vel illam Episcopi Cardinalis Moguntini nuper Halli promulgatam !
Vides hie deum ipsimi, cuius sunt omnia, nolle dispensare in re proximi,
sed raandat reddi et non teneri: adhuc Papa audet impudenti fronte in os
30 creatoris sui dicere: Imo retineat, modo mihi et Cardinali meo partem pendat!
Hoc principium fidei iterum Parrhisienses iuvant consilio illo dilectionis:
cum enira non sit necesse diligere inimicum, possimi eins bona furari et
retinere optima conscientia, cum sit opus dilectionis non nocere aut reddere
ablatum iuimico. Si euim diligere non est praeceptum, nee ullum opus
3.'. dilectionis praeceptum est. Vide magistrorum nostralium sentimenta et prin-
cipia fidei Christianissima !
Quarto, Moses dicit: 'Xon mechaberis', in quo tota libido proliibetur. ^-^oi-^o- ;<•
Ut sanctissimus hoc mandatum enervet, longum fuerit recensere, iuis(juam
onim sie insanit Satanas per Papam, atque in castitate et lil)idin(' tractanda.
27 Cardinales C Maguntini 15
') UJgl. oben ©. 284. *) ^Jgt. oben ©. 271 f.
462 Dg abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
Priraum, etsi non prohibet verbo castitatem nee scortari docet, cogit tarnen
scortari decreto sno intolerabili et perditissirao de coeliljatn totins sni sacer-
docii tarn late patentis, cnm tarn rara et angnsta sit castitatis gratia. Qnid
ergo facit aliud, dum fert legem castitatis super eos, qui coutinere nee pos-
sunt, uec debent, quam ipso opere dicit: Ite, scortemini, quod et faciunt, et r.
ipse permittit impnne? O quis queat haue unam rabiem Satanae in per-
dendis animabus hac lege plus quam sacrilega satis cogitare? Non ergo
dooet libidinem, sed duobus peioribus modis eam äuget, cogendo ad im-
possibile per prohibitionem et permittendo peccare per indulgentiam. Ego
credo, si scortari praeciperet, non tantas libidines multiplicaret. Praeter if
haec in quibusdam casibus a seipso tyrannice confictis dirimit coniuges,
alios copulat, sed sie, ut alter coniugum debiti petendi iure careat, tum
aliquos nee reddere posse decernit, sed pati debere, ut alter accipiat. Hoc
nihil aliud est, quam conscieutiam adulterio illaqueare, ubi adulterium non
est. Sic, dum eos copulat, alterum urget ad adulterium et pro solatio docet, i--
ne petat nee reddat ex animo. O fliriosum furorem, sexus eopidare uudos
et mandare, ne petant aut reddant , sed patiantur debitum ! Scilicet his im-
possibililjus legibus Satan delectatur in perditione animarum. Quid ergo
ista lex aliud docet, quam: Ite et adulteremini, sed involuntarii? Satanae
in hoc praecepto defuit operculum et species, cum sola libido sit crassior 20
et manifestior, quam ut possit uUa specie praecipi: ideo vertit se in aliam
partem et prohibendo negandoque eam multo vulgatiorem et liberiorem fecit.
Certissiraus enim fuit impossibilem esse tam vulgatam castitatem, ideo, quod
prae publica turpitudine praeeipere non audebat, per impossibilem legem
j^raesnmpsit et etfecit. Quid vero Parrhisienses hie facient cum consilio sno, sr,
inimici illi inimicorum? Forte, cum abstiuere ab uxore, filia, faraula inimici
9töm. 13, 10, sit solius dilectionis opus, quae sola implet legem teste Paulo, licebit iuxta
principium fidei PaiThisiensis adulterari, scortari, libidinari, sed non nisi cum
uxore inimici.
oWoi^sii?'. Quinto, Moses dicit: 'Non occides'. Hoc vero mandatum, cum in eo 30
Caritas eximie prae caeteris emineat, Papa cum suis Gomorris praecipno
ludibrio habet, ut de evacuando taceam. Primum, cum omnis ira hie pro-
hibeatur, Papa docet bellare et sanguinem fundere, etiam suos Episcopos et
sacerdotes. Deinde, gladium et brachium seculare in manu sua esse iactat,
et quos bellare iusserit, coelo sublimiore donat. Breviter, homicidarum sr.
Episcopus est Papa audacter docens et iubens occidere, quoties voluerit.
Hie non dimittit tantum Barrabam, sed iubet esse Barrabam coronatque
gloria ut obedientiae filios, qui hoc mandatum dei se autore quam audacissime
ajintti^ ;i,39ff. praevaricati fiierint. lam vero inimicos diligere, iniuriam ferre, alteram
1 plusquam AB 8 ea ABC 9 permitentd«) B 21 vcrtti B 22 liberioteni B
28 cum cum C
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 463
maxillam prebere, palHo tunicam addere fonti huic iustitiae summa iniqnitas
est nnllo modo committenda. Yim vi pellere iura permittunt, inqiiit sna
decretalis sacerdotio isto dignissima.^ Sic iram, invidiam et omnia mala hoo
praecepto prohibita alit in hominibus et criicem Christi extra mimdi fines
5 eliminat. Atque hie omitto recensere pontifieum bella Xeapolitana, Veneta,
Gallica, Germanica. Denique, ubi non bellaruut furiosae istae bestiae? Parrhi-
sienses vero principiatores fidei hie paulo sunt subtiliores, quanquam et ipsi
praecipue in hoc praeceptuni, id est, in caritatem, insaniant. Non docent,
iniqnitatem, sed consilinm esse inimicos dihgere, odientibns benefacere, orare
10 pro persequentibiis, benedicere maledicentibus, prebere maxillam alteram, dare
gratis, mutnare sine spe. Quae omnia Christus Matth. v. inter praecepta Wattf).r.,39ff.
numerat, aperit enim ibi os suum et docet, non consulit. Et in fine dicit : i'fnttfi. 7, 26.
'Qui audit et non facit haec, similis est viro aedificanti super harenam'. Et
in medio, qui ista non faciunt, nihil esse meliores publicanis et peccatoribus.
!■' O audacem, o temerariam, o plane furiosam et blasphemam scholam Parrhi-
siensem, ut impudenti et impuro ore in Cliristum, dominum omnium, blasphe-
mat! Igitur iuxta principium fidei Parrhisieuse nihil minus licet facere,
quam Papa facit contra hoc praeceptum, quia, cum caritatis sit non occidere,
uon maledicere, possumus secure ininiicum perdere in corpore, rebus et fama.
20 Nihil diifenmt Papa et Parrhisienses, nisi quod ille iubet, hi licere dicunt.
Principia ergo fidei Parrhisiensis in summa sunt licere facere contra sex
ultima praecepta dei absque peccato, si spectes intentum Satanae per os
eorum loquentis.
Sexto, Moses dicit: 'Honora patrem tuum et matrem tuam'. Hoc prae- 2- ^j^i 2.0.12.
2'« ceptum quamvis passim vulgus licentiosissime transgrediatur, sicut et omnia
alia, ut est hodie in Ecclesia iuventus nimis libera et misere neglecta. Neque
enim eins instituendae et curandae ulla ratio habetur, praesertim in Academiis
et vulgaribus artificiis. Ruit ipsa praeceps in omnia flagitia libidinis, com-
raessationis, ebrietatis, luxuriae, ut nidla sit spes etiam futiu'ae alicuius un-
30 quam moderationis. Papa autem, Episcopi et Theologi pro hac re omnium
maxime necessaria ventrem suum curant, cum hie proprie et unice vigilare
deberent. Sed urget Pauli prophetia dicentis: 'Erunt in uovissimis diebus2.Xtm. 3,2.
parentibus inobedientes'. Tamen singulari modo solvit Papa cum suis
Gomorris hanc legem dei. Nam, si nondum intelligis, lector, non hoc detestor
35 in Papa et Academii.s, quod more vulgi divina mandata opere transgrediuntui-
et ipsa \nvendi conversatione privatim peccant. Non super hac re mihi cum
eis quaestio et lis est. Ferendum enim sicut et vulgi erat hoc eorum maluni,
cum sit peccatum in .soh)s mores, et nulla specie conmicndatum, ip.sa sua
manifesta turjjitudine coram omnibus reprehensura, ideoque spei et poeni-
7 principatores ABC 8 docet IJ 35 mandato C
') 5ögt. c. IH. X dp homicidio V, 12. c. 3 X de sententia excom. V, 39.
464 De abroganda missa privata Martini Lutlieri sententia. 1521.
tentiae et resipiscentiae est aclhuc locus in ista miseria. Secl hoc detestor,
Watto.7,i5.1ioc pugno, quod, cum sint vice pastonun, lupos aguut et verbo rationequc
ajJattf). s, 19. ipsa doceudi maudata dei solvunt, uon solum minima, quos Christus mini-
mos, id est, nullos facit in regno coelorum, sed ipsa maxima et prorsus
universa, et sie docent ac perduut homines. Hie nou in mores, sed in fidem r,
peccatur. Hoc malum specie veritatis et priucipiorum fidei commendatur.
Quod si receptum fuerit, uec spei, nee poenitentiae ullus locus reliquus est.
Imo spem faciunt, si errorem istum animae sequantur, poenitentiam exiguut,
si non sequantur. Hoc malum abominatae perversitatis vulgus non operatur,
sed patitur a suis Episcopis, magistris, pastoribus, cuius nulla prorsus est lo
comparatio ad peccata operum. Ideo hie non tacendum, nulla pacieutia
habenda, nulla modestia servanda est. Sic, dum concupiscentiam negant
peccatum in nono et decimo praecepto, simulant, se utrunque praeceptum
docere in speciem, revera autem docent concupiscere et solvunt dei mandata.
In octavo, dum mentiri et fallere docent, simulant tamen, hoc non esse fallore ir>
neque mentiri, sed obedire Papae et Ecclesiae, per hoc et deo, voluntque
hoc credi pro veritate et principio fidei, sive servetur opere, sive non servetur.
In septirao in speciem docent non furandum et iactant dei mandatum, sed
revera docent furandmii, dum res iniuste possessas iustificant. In sexto nihil
ita iactant, ut castitatem et coelibatum in specie, sed impossibili et non 20
necessaria lege, tum casibus suis effictis plus libidinis occasionaliter docent,
quam ulla tentatio aut jiruritus carnis unquam potuisset invehere. In quinto
docent non occidendum magno boatu, ut credas eos impensissime vellc dei
praeceptum docere. Verum, dum docent, licere irasci, beUare, vindicaro,
paccm rumpere, tum inimico non benefacere, non benedicere maledicentibus, 25
uon orare pro persequentibus, uon dare gratis, non nuituura dare absque spe,
Omnibus modis hoc praeceptum docent transgredi: et in Universum, dum
docent, consilium esse diligere inimicum, totam legem dei non solum ipsi
})?üiii. n, 10. transgrediuntur, sed aperte et negant et contrarium docent, cum Paulus dicat:
i.2im.4,2. 'Plcnitudo legis est dilectio'. Ideo de eis dixit Paulus, quod in hypocrisi 30
2.3:1111.3, f.. loquuturi essent mendacium, et iterum, Speciem pietatis habituros, cuius vir-
Watti).24,24. tutem abnegareut. Et Christus, venturos pseudopro])lietas et pseudochristos,
sed in nomine eius, et lupos rapaces, sed sub vestimentis ovium. Dicunt
enim, se docere dei mandata, idque volunt credi ])ro })rincipiis fidei, sed
docent mandatorum omnimodam transgressionem. Quare super doctrina mihi 3.1
cum eis bellum est et esse debet omni Christiano, non super vita solum.
ünde quod apud eorum Aristotelem dicit Demodocus: 'Milesii insipientes
quidem non sunt, faciunt tamen ea, quae faciunt insipientes^': ita possunnis
3 imnimos C
*) Aristot. Eth. Nie. VII. i). Poetae Lyrici Graeci etl. liovcfk vol. TI * ]). OH: ,.Mi-
'/.i'^(jio( ((SvfSToi fj,ev ovx eiai. ^(iwaif ö'oni tkq uhh'stoi.^'
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 4G5
et nos (lieere: Parrhisienses et Papistae Ebionitae, Montani, Pelagiaui, Tiircae
et Antichristi non sunt, faciunt tarnen ea, quae faciuut Ebionitae, ^Montani,
Pelagiaui, Tnrcae et Antichristus. Neqne enim ulli unqnam haeretici fnerunt,
qui possint Parrhisiensibus et Papistis comparari. Nulli enim totnm Euan-
-, gelium, totam fidem, totum Christum, totam legem Mosi negaveruut, damna-
verunt, contraria docuernnt, nisi isti Parrhisienses seu Papistae, sed sub
specie et nomine Christi: ideo omnium haereticorum abomiuationes praedietae
sunt confluxurae ceu in sentinam quandam novissimam sub Antiehristo. Et
huius sentinae lacunas esse probant iam se ipsas almae istae facultates
in Theologiae Parrhisiensis Academiae et suae sorores Odollae et Olibaraae.
Videamus itaque, ut et in hoc quarto praecepto libidiuetur Papa cum
suis. Species eins est, dum dicit, Parentibus esse obediendum, sed res eins
est, Parentibus non esse obediendum, dum obedientiam Papae et ßomanae
Ecclesiae adversari et extolli facit, non solum super parentum, sed et super
15 regum et principum, imo super dei obedientiam. Quam secure, quam im-
pudenter docet, qnantas aureolas in coelo promittit, si quis antoritate Romani
pontificis etiam parentes occiderit, ut obedientiam et reverentiam taceam.
Nonne Imperatoris Hinrici quarti filium hoc principio fidei docuit et armavit
in patrem, donec et imperio et vita patrem filius spoliaret ignominiosissime,
20 obediens ille filius Romanae Ecclesiae et sanctissimo vicario dei? Quoties
autem populos docuit a suis regibus desciscere, rebellai'e et nihil minus
facere, quam obedire? Receptum itaque est hoc principium fidei, Parrhi-
siensibus principiis quam simillimum, ut is summo merito pius sit, qui
parentibus suis inobediens et adversatus fuerit antoritate Romani pontificis:
25 quia (inquit) spiritualis pater et mater maior est quam carualis, cum male-
dictus ille et abominandus in hoc spiritualis esse pater deberet, ut doceret
filios obedire parentibus et nosse mandata dei, nisi ubi parentes adversus
deura aliquid mandarent. Nunc autem soli suae hbidini et abominandae
voluntati cedere docet obedientiam parentum. Haec portenta audiunt lupa-
30 naria illa seholarum et sedent, sicut scorta prostitutissimae libidinis, et sui
lenonis verba cum devota obedientia et revereutia amplectuntur et sequuntur,
sicut ©bedientes filii Ecclesiae, sinuntquc illum fuhnine illo suo picto et
ludicro, quoties übet, rumpere obedientiam parentum, regum, principum, pacta,
federa et orania tarn divina, quam humana: cui oportuit unumquemque nostrum
3-. millc cervices obicctare, si haberet, dum videmus miserum vnlgum illius
futilissimis bullis territum nihil non facere et omittere, quod ille execrandus
per Satan am cogitare potest.
Huc pertinet, quod laqueo animabus })Osito prohibet clandestina matri-
monia, et tarnen contracta confirmat invitis parentibus: ita filios et filias
40 parentibus rebellarc et contra eorum voluntatem raatrimonium servarc docens.
4 papisticis 1'. 9 scipsas ABC iste C 17 taceanf li 18 Ilcmici D
2ut^et§ Söcrfe. VIII. 30
466 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
Qui si dimitteret ins parentnra intactum et obedire doceret filios parentibus,
nihil opus foret sua stulta et stolida lege de elandestinis matriraouiis. Quin
autoritate parentnra iamdndum nulla essent, nnnquam etiam fuissent clan-
destina niatrimonia, scientibus filiis non passnros parentes eorum occnlta
sponsalia. Et tamen hanc inobedientiara vestit non solum specie praedicta s
Romani pontificis obedientia, sed qnod matrimonium sacranientum et liberum
esse vult, quod ipse tarnen infinitis laqueis vexatum tenet captivissimum.
Ita docet mandatum dei tenendura specie verborum, revera autem docet con-
culcandum impiis suis legibus. Sciant itaque parentes sibi ins esse matri-
monia filiorum irrita faciendi, et filii sciant sese obedire debere in bis et in i^^*
Omnibus, quae contra deum non sunt, parentibus suis, et matrimonia sua
occulta nihil esse, nisi ea demum irapetrent humili prece a parentibus rata
haberi et execrentur Papam, istum adversarium dei, cum suis legibus! Die
mihi, cur non fuere clandestina matrimonia in populo Israel? Uude hie titulus
iuris in Ecclesia, nisi ex Satana? ir.
Idem de filiis religionem ingredientibus iudicaudum est, ut parentes
ins habeant eos extrahendi, si invitis eis fuerint ingressi, vel opus eis ha-
buerint, nihil curata hypocrisi, si interim voverint, rasi et uncti in saeer-
dotes fuerint. Nihil est coram deo, quod per parentum inobedientiara gestum
est: sicut nihil est, si coniunx invito coniuge religiosus aut sacerdos fiat. 20
Quam enim hie nihil est, si iactet coniunx, ad cultum dei sese transivisse,
tarn nihil est, quod Papa mentitur, dum filiorum inobedientiura religiones
defendit adversus mandatum dei dicens, cultura dei esse super parentum
obedientiam. Non est cultus dei religio, sed fingitur. Cultus dei est obedire
raandatis eins: alioqui omnes monachos fieri oportebit, cum cultus dei com- ar.
nnmiter et idem sit omnibus praeceptus honiinibus, Non enira est distinctio
ulla in vero cultu dei, sed in hypocritico illo ex honiinibus introducto: qui
ut raandato dei, id est, vero cultui cedere teneatur, quis est tani Lovaniensis
aut Parrhisiensis Theologista, ut non videat?
Haec de secunda tabula, venimus nunc ad primara tabulani et tria -m
]iriraa raandata, ubi nescio, an tacendura vel loquendura sit, adeo non possrau
consequi verbis monstra et aborainationes papistaruni in his praoceptis.
locum dixeris ea, quae in praecedentibus horrendis horroribus vidimus,
quibus tantum in legem dei insaniunt. In illis vero non tautum legem dam-
nant, sed orania, quae in gratiara, fidcm, Euangeliuni, Christum dici et fieri 3-.
(excepta specie) possunt, dicunt et faciunt. Quid enira araplius facerent,
dura non modo contraria docent, sed et damnant, exurunt, raaledicunt, blasphe-
raant, persequuntur raandata dei ut summam oranium haeresim, blaspheraiam
et abominationcra, sed sub nomine Christi, pro gloria dei, zelo fidei et amore
2.xim.3, s.pietatis, quam Paulus /.lOQCfwoiv pietatis vocat! Atque, ut inde ordiaraur, 40
23 esset C
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 467
principium fidei illorum capitale est huiusmodi, Hominera posse ex natu-
ralibus viribus faciendo, quod est in se, implere omnia mandata dei. Ex
quo capite quae membra pendeant, vide! Primum, quod gratia dei liorainibus
non est necessaria ex parte facientis, neque ex parte facieudoruni, quod etiam
5 rotundis verbis impudeuter habent eorum libri, sed ex parte exactoris dei,
ut qui mandata sua inipleri non est contentus, nisi in gratia inipleantur.
Ex quo ulterius sequitur coelum esse clausuni et infernum paratum homini
summa iniquitate dei, nempe non propter peccata hominis, neque propter
non impleta mandata dei, sed pro})ter tp'annicam et arbitrariam exactionem
10 dei. Prima ergo gloria dei, quam habet a Parrhisieusibus et omnibus Papistis,
quod deus iuiquus est, inique damnat, inique negat regnum nuUa hominis
culpa, sed sola sua proterva, non necessaria voluntate. Sic eos ex animo
sentire arguunt praedicta dogmata, quantumlibet simulent amorem dei. Non
potest cor tuum non odisse cum ex animo, quem credis superflua et non
15 necessaria, tum impossibilia a te nulla causa, nisi mera propria libidine,
exigere, sicut illi de deo credunt et docent. Sic baptisamur, non quod
necesse sit pro vincendis peccatis, cum uaturalia sint integra, quae possunt
peccata vincere et mandata dei implere, sed quia crudelis libido dei hominum
vexandormn nulla necessitate id exigit. Ita Christum cogimur crucifixum
20 credere, non quod nobis eo fuerit opus, sed libidini divinae tyrannicae sie
oportet satisfieri. Breviter, quicquid Christus est et in Christo nobis donatum
est, superfluum et non necessarium est, si nos et naturalia nostra spectes,
sed necessarium solum, si dei exactionem spectes. Potestis haec negare, vos
Parrhisienses , a vobis sentiri et doceri? Nonne libri vestri extant, ipsaque
25 adeo novissima determinatio, in qua principium hoc fidei asseruistis? Et
quomodo potestis negare haec omnia ad ipsum sequi? Christum plane non
necessarium facitis ex parte nostri. Ideo aperte negatis, ipsum esse Ihesum,
id est, salvatorem hominum, asseritis autem potius satisfactorem exactionis
iniqui dei. Nee liberavit nos a peccatis, quae nulla sunt, si liberum arbitrium
30 velit facere, quod est in se, sed ab exactione ultra peccata et mandata in
homines saeviente. Ecce corpus sacrae theologiae Parrhisiensis et Papistanun
ex latere uno!
Ex alio latere aliud principium fidei, Hominera posse faciendo, quod
est in se, infallibiliter et necessario mereri gratiam, sed de congruo. Nonne
35 sie docetis, ahnae fiicultatos? Docetis ergo per iioc, posse nos satisfiicerc
ex nobis etiam iniquae dei tyi'annidi, ut misero et superfluo Christo non
reliquus sit salt^m blasphemissimus ille honor, quo non salvator hominum
seu Ihesus, sed satisfiictor divini tyranni et exactoris diceretur. lam enim
nos ipsi gratiam possumus absque mediatore impctrare, ac sie iam bis super-
40 fluus est Christus, iam nee necessarius etiam ex parte dei exactoris. A^ereor
18 sed fe^tt ABC, finbct fid^ a6er in ed. Witcb. leii. 2.5 a deo 15 30 satis facere C
3G iniqne C! 39 iiosipsi B
30*
468 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
autem, ue lector piiis non crcdat haec horrendis horribiliora doceri in Aca-
demiis. Quapropter te oro, Christiane frater, vera me credas loqui: testes
invoco eorum libros extantes et conscientias tum ipsorummet, tum omninm,
qiii legerunt eoriim libros. Seio, dices, rabiem istam superare omnem captum
oraniuraque fidem, sed, ut audis, ita res habet. Sequitur ergo, ut Christum 5
diipla rabie negent, utraquc immensa, dum uatm'alia nostra affirmant. Quid
enim refert simulata confiteri eum, quem duplo hoc sacrilegio non neces-
sarium affirmas? At vides ergo Petrum Apostolum in nullos alios, quam in
2.^etv. 2, if. istas lacunas Papisticae sentiuae fuisse locutum, ubi dixit ii. Pet. ii. 'Eruut
in vobis magistri mendaces, qui opiniones perditionis iuxta introducent, et 10
dominum, qui eos mercatus est, negautes: per quos via veritatis blasphe-
mabitur\ Quae sunt opiniones perditionis, nisi dogmata ista perdita perdi-
torum hominum, principia fidei Parrhisiensium et Papensium? Qui magistri
mendaces, nisi Magistri illi nostrales, Quercus illae, pastores porcorum, imo
Spinae rhamni et vepres in vinea domini? lam Christum negasse deura 15
negasse est. Siquidem di\anum consilium et beueplacitum (quo Christum
esse vohiit) non uecessarium, sed superfluum asserere, quid est, nisi deum
ipsum non uecessarium et superfluum asserere, atque idem est nulhun deum
asserere? Tu nunc vide, ubi manent illa tria maudata, Unum deum cole,
Nomen eins houora, Quietem ei sanctifica? Ista Theoh)gia potius sie dicit: vo
Dicito, deum colendum, sed tu ipse esto tibi in deum! Dicito, nomeii eius
reverendum, sed tu ipse nomen tuum extolle! Dicito, Quietem eius santifi-
candam, sed tu per teipsum operare, non illum sinas operari! Sed nunc
locus non est praecepta interpretari. Smnma autem est haec: Quod cum
homo ex seipso sit massa irae, non potest nisi peccare et iram mereri de 25
die in diem magis, douec audiat et credat Christum esse salvatorem suum,
pro se mortuum, ut a peccatis liberaretur, cum quo auditu iutrat s^jiritus, et
diffusa charitate deum diligat, glorificet nomen eius et feriatus a propriis
sinat deum solum sua opera in ipso operari. Sic tria maudata dei summe
uecessarium requiruut Christum, quem illi supei'fluura faciunt, dum naturalia 30
peccato liberant citra Christum et sie loco Clii'isti liberum arbitrium, loco
dei idolum cordis, perditionis opinionem erigunt, et sie Christum cum toto
novo testameuto negant et tria prima praecepta solvuut.
Utinam aliqua Parrhisiensis quercus aut porcus eius glandivorax sui'gat
et rationem suae deteruuuatiouis Parrhisiensissimae reddat, quo liceret abomi- h:.
uatioues istas copiosiore tractatu sub lucem produccre et orbi ostendere por-
tenta ista tartarea in Academiis titulo Theologorum regnantia. Nunc ratio
temporis et suscepti argumenti latius agere non sinit, alioqui et de dispen-
satione voti dixissem, in quo Papa abomiuabilis sibi regnuui arrogat: quod
21 tuipse B 22 tuijjse H 32 na(^ cordis lüirb loco fidci Don ed. Witeb. Ion.
eingejc^obcn 35 Parrhisiensi.ssinic C 38 dispcnsatioue C
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
469
tarnen agam, ubi de moDaehorum votis scripsero, pro liberanda misera iuven-
tute ab imimmda ista castitate votorum. Cümparemus itaque hos duos dei
et Papae decalogos, ut videamus, quam nou aliter sub nomine legis diviuae
legem transtiüerit, quam sub nomine sacerdocii Christiani sacerdotium trans-
5 tulit, et pro lege dei leges suas, pro sacerdotio Christi sacerdotium suum,
id est, abominationem in loco sancto statueriti
DECALOGVS.
PAPISTICVS.
Dicito, nou habendos deos, sed ha-
beto deos alienos.
Dicito, nomeu dei non assimiendum,
sed tameu assume.
Dicito, sabbatimi sanctificandum, sed
tu operare.
Dicito, pareutes houoraudos, sed re-
bella et occide eos.
Die, non occidendam,sed tarnen occide.
Die, non fornicandum, coge tarnen
foruicari.
Die, nou furaudum, et furare.
Die, nou mentieudum, sed mentire.
Die, non coucupisceudum, sed nega,
hoc esse peccatum.
Die, non coucupisceudum, sed scias
licere concupiscere.
Ita et sacerdotia comparabuntur adversaria sibi maxime.
DIYIXA^S,
Xou habebis deos alienos coram me
10
Non assumes nomeu dei tui in vanum,
Sabbatum sanctifices.
15 Honora pareutes.
Non occides.
Non foruiceris.
20 Non furtum faeias.
Non dices falsum testimouium.
Non concupisces uxorem proximi tui,
Nou concupisces rem ])rüximi tui.
SAG
CHRISTIANVM,
Christus summus sacerdos.
Lex eins gratia vitae.
Sacrificium corpus vivnm.
Opera bona servh'e proximo.
Peccata praedictorum omissio.
Poena mors aeterna.
Merces gluria aeterna.
Mmistri praedicatores Euaugelii.
Usus erux leta.
ERDOTIYM.
PAPISTICVM.
Papa summus sacerdos.
Lex eins traditio iuris canonici.
Sacrificium Eucharistia et ])ecunia.
Opera bona ceremoniae.
Peccata praedictorum omissio.
Poena excommunicatio ficta.
Merces pax et opes numdi.
Ministri buccae bullarum.
Usus mala conscientia.
1 1 invanum C
14 Cb ntcf)t tarnen anftott be» in AC üBetUeferten tu 311 tcieu i|t '
tu fe^U IJ
470 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
Vides ex praedictis, lector, mc nihil falsi dicere de papistico et sacer-
dotio et legislatione, atque, si haec non satisfaciunt, offero me paratum adhiic
pluribus convincere eos ex propriis eorum scriptis esse tales, quales iam
})ublice accuso. Scito ergo Papam esse germammi illura et tota scriptura
prophetatum Antichristum, abominationem ultimam niiindi, quem iam cepit f.
•2. XfKfi. 2,8. Christus interficere spiritu oris sui destruetque prope diem illustratione ad-
ventus sui, quem certissime expectamus et vocamus! Et cur uou recreandi
Spiritus gratia etiam sacra allegoria aliqua ludamus in istam abominationem
comparantes synagogam ecclesiae?
ALLEGORIA SYNAGOGAE. i.
Euere in synagoga, quae insignius celebrantur Primo: sanctum illud et
liin vi^l'. legitimum a deo institutum sacerdotium Aaron. Deinde sacerdotium Bethaveu
i.ftöii.12,31. vitulorum aureorum erectum per Hieroboam. Ad haec sacerdotia Excel-
i..nön.i6,3if. sorum. Insigne etiam sacerdotium Baal per Achab institutum. Ultimo, omnium
teterrimum, cultus idoli Moloch. Inter quae videmus mitissime omnium i5
2.Äi5n.23,io. argui sacerdocia excelsorum, acerrime vero sacerdotium Baal et idolum Mo-
loch. Eraut praeterea diversorum idolorum variae idolatriae, ut Baal Phogor,
Asterte, deae Sidoniorum, item idolorum Amon et Moab, sed uou ita diuturnae
et vulgares. Igitur sacerdotes veros omnes pie Christianos arbitramur id
esse iu Ecclesia, quod sacerdotes Levitici erant iu synagoga: sacerdotes vero 20
coUegiatos et Episcopos Papisticos esse id, quod sacerdotes Bethaven autiquos
vero monachos et Eremitas sacerdotes Excelsorum, Baalitas religiosos poste-
riores et mendicantes fratres, Moloch autem universitates studiorum, (juas
2.Wncc.4, 12. et Gymnasia Epheborum et graecas glorias vocat liber Maccabeorum. Atcjue
i.Jiün. 19, 18. ut illic multitudo eorum implevit terram, ut de tanto populo Eliae diebus 25
tautum Septem milia fuerint reliqua, ita et haec multitudo impiorum occu-
pavit orbem, ut non plures appareant modo vori sacerdotes, <j[uam tuuc veri
prophetae. Arguebant autem et illi a midtitudine dicentes: Po])ulus dci
o,cr. 18.18. non errat, sicut modo dicunt: Ecclesia nou errat, seu, ut Hiere. xvii. eos
recitat: *Non peribit lex a sacerdote nee consilium a sapiente nee sermo a 30
propheta\ Siquidem et veri Levitici sacerdotes et veri prophetae et vere
^2[^''j3*'22;sapientes aliqui cum illis errabant et seducebantur, sicut et Christus dixit.
In Ecclesia sua vere Christianos et electos esse seduceudos per multitu-
dinem illara impiorum.
Videamus igitm* nomina et ritus, ac priraum sacerdotium excelsorum 3.5
uitebatur axemplis patriarcharuni , qui in locis illis deum adoraverant. Sic
5oO. 4, 20. mulier Samaritis lohan. iiii. arguit ab cxemplo patrum, qui in monte Garisim
31m. 5, 5. adoraverant. Et in Arnos allegat Galgala, quod iu eo loco circuncisi fuerint,
et alii alia loca, uou multum absimili studio, quo etiam nuuc solent loca
1 prae dictis C i Scio B C prope diem A 19 Chirstianos A 21 Betbel
oUc Sonbcrbvudc unb 6cfammtQU5ga'6cn 37 Carlsim 13 :]9 ab simili C
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 471
erectis sacellis houorari et visitari, in quibus sanctos aliquos fuisse conver-
satos coiistat, ut est S. VuolfFgangi iu alpibiis, item S. Me^Tiardi, S. Galli et
multoriim alioriim: Non malum opus, nisi usu taudem fieret malum exemplum
superstitionis et operum (contra fidem, quae communis ubique sanctificat
s omnem locum et personam) exaltaret gloriara et opiuionem. Quo significati
simt raonachi illi et Eremitae, qui sanctos viros externa conversatione imitautes
tandem fide posthabita in sola specie operum illorum herent et sese sacrifi-
cant deo existimantes se deo perfectius servire reliquis Christiauis, cum sine
fide agentes multo sint peiores. Atque hi ferendi simt, dum fidem pati'um
10 imitantur, quales a principio S. Benedict!, Augustini, Antonii fuere discipuli.
Sic exceLsa aliqua non displicuerunt, ut illud in Gibeon maximum iii. Reg. iü,, i.aön. 3, 4.
in quo Salomon sacrificavit, et illud, in quo Samuel moratus Saulem imxit, i.Sam. lo, i.
quia in fide agebant, non in solo externo patrimi exemplo, sicut posteriores
facere solent. Atque hi omnes adhuc in praeceptis dei hypocritae sunt.
15 Excelsa euim ista iustitiae legis diviuae sunt operibus sine fide partae.
At sacerdotium Betbel nullius boni usus est, sed semper adversus
Leviticum sacerdotium. Ita sacerdotium Papisticum, quia traditionibus homi-
uum constat, semper adversatm' non tantum fidei et Clu'istiano sacerdocio,
sed et legi dei ac Levitico sacerdotio. lactautia tameu ])enes ipsos est, quod
20 soll sint Ecclesia et populus dei, quia locus eorum Betliel, id est, domus i.tPJoi. 28,iy.
dei, vocatur, quod proplieta Oseas nuitare est ausus et appellare Bethaven, öoj. 4, 15.
id est, domum iuiquitatis seu doloris, hoc est, iustitiae impiae, quae con-
scientias excarnificat, sed non impune, nee sine sanguine: sicut si modo
papistis Ecclesiam iactantibus nomen id mutes et appelles eos spiagogam
25 Satanae, id quod vere appellantiu", sed non impune. Haereticus enim es et
exurendus, quia Ecclesiam, sicut Oseas Bethel, blasphemasti. Huic consonat
et nomen Hieroboam, quod intelligitur autor, magister, maior populi, ut cuius
autoritas in populo valet ad docendum. Sic enim Papa de seipso dicit:
'Ubi est maioritas, ibi est raandandi autoritas.' Et maiorem se omnibus,
3u denique raagistrum Ecclesiarum, rabi scilicet populorum, hoc est, revera
leroboara, facit. Vituli aurei sunt dogmata suo spiritu conflata, sacerrimum
illud ins canonicum, in quo non minus veritatem pietatis iactat inveuiri,
quam ille olim iactabat, deum verum in vitulis aureis coli. Constat enim
dogmata per idola significari multis locis seripturae, (piod et vitulus aureus
35 Aaron satis monstrat. Stilo euim formatum illum scribit Moses, id est,2. SDJoi.32, 4.
scripturis sacerdotum et pontificum fiunt impia dogmata. Quod autem duos i.fiön. 12,^9.
facit vitulos, unum in Dan ad aquilonem, alterum in Bethel %d meridiem
ponens, significat idolum Papae sibi arrogare (sicut scribit) im-a utriusque
imperii, coelestis et terreni. Non soliuu euim conscientias coram deo regere,
40 sed et imperia et regna et omnes res muudi iudicare, transferre et disponere
6 Uli fe:^U C 30 levere C 38 ut B
472 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
praesumit, in aquilonc temporalium et meridie spiritualium rerum gloriosus.
Dan enim iudicantem sonat et est ins canonicum ea parte, ubi crepat, iudi-
cantium thronos a sede Apostolica sententias expetere, Bethel vero ea parte,
qua in templo dei sedet adversatus et elevatus supra omnem deum, Templum
enim dei conscientiae sunt, in quibus ille posito idolo suo regnat. Sunt s
igitm- vitulorum et Bethaven cultores omnes isti sacerdotes rasurae, uucturae
et longae tunicae, qui in iis iuribus sanctissimi deo serviunt die et nocte.
Iste est Hieroboam, de quo toties repetit scriptura, quod peccare fecit Israel,
quia fidem extinguit et opera exaltat, quod est sunmium peccatorum.
Sacerdotium vero Baal devotarium, imo impietati devotum populum lo
istöii. 21,20. et, ut Elias ad Achab dicit, veuundatura ad faciendum mal um, religiosos
scilicet, substautialibus suis tribus votis factos uxores ipsiusmet dei. Sibi enim
arrogant proximum locum apud deum propter vota sua, Acliab dicitur
frater patris. Et hoc hominum genus non alio nomine se patitur nominari,
quam fratres, patres, hoc est, Achabitae. Uxor eins Isabella seu lesabel i5
cohabitaculum vel cohabitationem sonat, quasi Spiritus diceret: Ceuobitae,
couventuales, cohabitantes sunt isti fratres, patres. Baal vero idoli nomen
maritum proprie significat, seu virum couiugera: quia dogma eorum est
sese perpetuo voto obedientiae deo obstringere, deo non iubente, sicut uxor
viro obstringitur. In qua re difiFerunt a priscis monachis et eremitis, qui 20
patrum exempla libere sequebantur. Hi vero voto sese maritant deo ultra,
imo contra fidem in perpetuum. In Samaria autem viget hie cultus. Quid
est hoc aliud, nisi in externa observantia locorum, vestium, ciborum, sicuti
videmus in eis fieri ? Samaria enim observantia vel custodia dicitur. Lanceis
i.abit.is,28. vero et cultris sese inciduut ritu suo, dum statutulis et articulis hidies novis 20
2.xim. 3,7.se ipsos discrutiaut, semper discentes et nunquam ad veritatis scientiam per-
venientes. Nam Achab cultu Baal non putabat nisi vero deo sese obsequi,
.fioj. 2, 16. quod ex Osea patet, ubi dominus promittit: 'Non vocabit me amplius Baalim,
sed Baali% id est, Non vocabit mc viri, sed vir mens, scilicet simplici et
una fide, non multis operum varietatibus me colet. Ita et hi suis votis non 30
vident, ut sibi ii)sis, non deo serviunt, cum deo sola fide, non autem o})eribus
a nobis electis serviri possit. Q,uic(juid enim ille non mandat et a iiobis
5. fflJoi. 12, 8. ipsis eligitur, damuatum est per illud Deut. xii. 'Non facies, quod tibi rectum
videtur'. Abunde enim praecepta sunt, quae fiicere debemus, ut electiciis
nihil sit opus: quin Electicia semper adversantur praeceptis dei propter 35
speciem suam, sicut Baal adversatur deo vero.
Ultimum est idolura Moloch, quod a Malach, id est, regnavit, venire
30I). 18, lo.non est dubium. Et servus ille pontificis, cuius Petrus abscidit auriculam,
Malchus vocatur, Regius scilicet xat ßaaileLog. Huius cultum describunt
^■^ifi-'^^'^g^; Moses et Hieremias fuisse eiusmodi, ut filios ei igne exurerent, arbitrati 40
4 elatus ABC 7 longe B 23 extrema B 25 iuciduiit B 26 seipsos ABC
31 sibiipsis B 32 nobisipsis B 39 ^uaiUiög C
De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521. 473
scilicet deo maximum et summum obsecjuium sese prestare, quocl exemplo
Abrahae filiis propriis non parcerent, nou modo uoii vocati, sicut Abraham,
sed etiam sine lide et cum summa impietate: ideo uou deo, sed demouiis
eos lustrasse filios suos psalmus lxxvü. testatur. Quod enim illo vocaute 15). los, 37.
5 et maudante non fit, non sibi, sed demoniis, qui hoc suggerunt, fit, quautum-
libet nomen dei praetexatur. Academias ergo hie putabo figm-atas, in quibus
optima et electior pars iuventutis Chi-istianae ofFertiu* quasi in holocaustum
deo, ut ibi erudiantur et toti divini fiant. Credit enim vulgus non esse
locum sub coelo, in quo possit iuventus rectius institui, adeo, ut et religiosi
10 huc convolent. Extra enim Academias didicisse est nihil didicisse. In Aca-
demiis vero studuisse est omnia uosse. Ibi di^^ua et humana omnia doceri
putantur. Xerao enim huc filium mittit alia opinione, quam quod non possit
usquam melius mitti. Summum deo obsequium prestaut, quod filios ofierunt
formandos ad eruditionem pietatis, utiles futiu-os sacerdotes, praedicatores,
15 rectores, qui toti flaut peculiimi dei, deo et hominibus uecessarii. Huc per-
tinet nomen Moloch, quod regem vel regium siguificat, quod hoc genus
studii fiiciat insignitos gradibus promotionibusque et idoneos ad regendum
caeteros. Videmus enim ex Academiis sumi omnes, (jui ad guberuacula ad-
moventm'. Et qui non est graduatus aut membrum Universitatis , non est
20 qualificatus ad ambonem, ad plebanum etc. (ut loquuntur) Coronetur vero
primum asinus, et sie iraperet I Et non vident parentes, nee qui vident curant,
adulescentes hie pessimis moribus perdi nullo prohibente. lam scortatio,
comessatio et alia manifesta flagitia mitius perdunt. At, quod imbuuntur
philosopliicis, gentilibus, humanis, impiis et sacrilegis opinionibus, liic e.st
25 ille iguis Moloch, nullis lachiymis satis deplorabilis, cum per eum ii maxime
devorentur et pereant, qui sunt studiosissimi et pudicissimi in Academiis
iuvenes. Tantus est fiiror dei super istam vaUem Tophet et Hinnam, ut ü In^Val^f"*
peius pereant, qui plurima discunt et modeste vivunt, quam ii, qui nihil
di.scimt et libidinibus corrumpuutur. Hi enim nihil discimt, quod dedisceu-
30 dum sit, sciunt enim sese male facere : illi vero venenum haiu'iunt, (piod fi^rte
nunquam evomeut, tonentes pro bono, quod malum est, inibuturi et cos, quos
doceudos suscipiunt, similibus opinionibus. Et iis puteis abvssi imputandum cffb. 9, 2f.
est, quod sol Euangelii obscuratus est fumo putei. Ex isto enim fiimo pro-
deunt locustae istae, quae omnes cathedras occupant, omnia guberuacula
35 administraut, ut Academiis ab initio mundi Satanas nihil excogitarit prae-
.seutius ad vastaudam fidera et Euangelium tote orbe: nee conveniebat hoc
malum surgere, nisi in fine mundi, cum iam ira dei gravatus mundus pec-
catis praevaleutibus ad tartarum et damnationem suam api)ropinquasset.
Talia euim necesse est audire populum misenim, qualia sui Molochitae di-
40 dicerunt ui Academiis. Didicerunt autem uou nisi sunimas blasphemias dei,
6 praetextatur C 14 sacer dotes C :J9 Molachitae Ii
474 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
iit ex decalogo Papistico liquet. Nee licet alios pastores quam tales uspiam
Scr. 7, 3i; haberi. Apud Hieremiain vocatur vallis illa Gehiimam, untle Christus sumpsit
TOattO- 5, 22gehenDam, quod quid siguificet, nou satis scio. Ge vallem sonat, Hiunam
potest sonare varia, (juae, (juia iudicare uou possum, omitto. Mihi a verbo
nr lauah venire videretur, quod significat depascerc, deghibere et attenuarc, s
quomodü tyrauui vel usurarii deglubuut et exugunt popuhim, ut sit Gehinuam
vallis deglubentium eos et depasceutium eos, qui, cum populo praesiut vice
pastorum et eos pascere verbo vitae deberent, pestileutibus uuiv^ersitatum
doctriuis insensibiliter depascuut et devorant iu corpore, rebus et auima.
Et tales quidem uobis dant Academiae, synagogae illae perditionis. Vide.s lu
ergo, ut Ecclesia synagogae per omnia respondeat hac allegoria, et quam
})auci sint, qui ab bis perditionibus servari possint, cum huc non solura eant
optimi, pingues, et quid(iuid aliquid est iu Ecclesia, sed et electi hie sedu-
cantur. O miseros nos, qui sub hac novissima, sub tot Baalitis, Bethelitis
et Molochitis speciosissime fulgentibus, totum orbem devorantibus, uomen i5
Ecclesiae solis iactautibus secm*i sumus et ridemus, nee flemus die ac uocte
sanguinis lachryraas super contritione hac loseph pessima et super inter-
fectione filiae populi uostri crudelissima!
In fine, Si haec omnia non movent, siuant tarnen a se impetrare nie
miserum, quotquot sunt sacrifices missarum, quod omni humilitate et toto 20
corde ab eis peto, nempe, ut saltem hoc concedant suae propriae saluti ali-
quod remcdium, ne iuviti sacrificent aliquando aut intuitu census et com-
modi sui. Utinam hoc saltem obtineam! Probet itaque sese quilibet et, ubi
talem sese invenerit, ut nullo modo esset celebraturus, nisi cogeretm- vel
timore amittendi sacerdocii seu prebendae, vel infamiae et oblocutionis hu- 25
inanae, vel aifectu capiundae ((juam vocaut) praesentiae, vel quocunque alio
affectu, qui non sit fidei rectae: hie (inquam) caveat, ne celebret, sed potius
tota vila abstineat, si non ])otest aliter, et mandata vel verba hominum ad
celebrandum cogentia ]irorsus couculcet pedilnis! Melius est enim hominum
mandata conculcare, in quibus non potest peccari, quam incurrere in divinae i"
maiestatis tarn salutare et vivificum mysterium. Neque enim mundus jjremitiu'
maioribus et pluribus ])eccatis, etiamsi perversitas deesset impii sacrificii,
(piam hac indigua celebratione sacrificum et communione laicorum toto orbe
inundantissima. Fidei autem rectae affectus est non accedere, nisi animo
(|uaerendae misericordiae et remissionis peccatorum, hoc est, esurire et sitire as
iustitiam. Esurientem enim et inanem aniniam requirit et replet hoc regale
et magnificum convivium. Divites, saturos, fastidientes, aut hominum gratia
et pecuniae intuitu venientes dimittit inanes, imo cum Inda tradit Satanae
ad aeteruam mortem. Nou quod confirmatum velim celebraudi negotium,
5 n31 C 22 coinodi A 26 nocaiit C 27 recte C 32 etiain si ABC
33 sacrificium C 34 recte C 3S iututu ABC
De abroganda missa pi-ivata Martini Lutheri sententia. 1521. 475
sed, cum praevalente traditionum et inolitae consuetudinis hTannide desperata
sit catholica instaiiratio huius divini testaraenti, id saltem efficiamus, ut fide
recta iDcedentes minus peccemus, si forte cum errantibus electis taiidem
salvemm-. Video enim quam plurimos iucredibili tedio, alios autem per-
5. turbata, seva atque tandem coutemptrice conscieutia accedere uihil quae-
rentes, uisi ut opus ipsum pei-ficiant et debito sese liberent, aut luoro po-
tiantiu-, aut ruborem evadaut. O horrendam haue et miserabilem prae-
sumptionem I
Et, ut ad vos, Vuittembergenses meos, revertm-, utinam apud vos saltem
10 crescat et impleatur scandalum hoc pharisaicum, et aliquaudo orbis papistarum
iactet et dicat: Ecce, Yuittembergae cessa%'it cultus dei, quiescimt voces et
Organa, et nemo amplius celebrat, facti sunt omnes haeretici, Antichristiani
et insani I O, utinam mihi coutingat audire Eapsaces istos rabidos et blasphe-
mos, qui lati-ent: 'Nonne iste est Ezechias, qiii abstulit excelsa et altaria2.Aon.i8, 22.
15 dei et dixit ludae et Hierusalem : Coram altari isto adorabitis?' rursum, vos
e.s.se, qui cum Isaia subsanuetis etiam dominum eorum, Senuacherib, loquatursci.ae.nft.
S}Tiace sive ludaice. Missas quiescere et clamores horarum silere mira-
buntur Papistae: at charitatem servientem proximo et hostiam viventem
corporis h-a, contemptu, libidiuibus, hixu extingui rideut, sicut decet Papista-
20 rum et sapientiam et pietatem. Habetis et vos Bethaveu ^ quaudam, domum
illam omnium sanctorum, Sanctificationem ])rincipis Fridrici, quam haeredi-
tate aceepit et per Pajwstas deceptus vehementer magnificavit et amphavit.
O quanti pauperes in Lsta regione poterant tantis sumptibus iuvari, quos
amicos .sibi parasset de mammona miquitatis, qui deficientem aliquaudo insuc. 16, 9.
25 aeterna tabernacula reciperent, ut hoc exemplo metueudum sit, Principimi et
Heroum opes raro dignas esse, quae piis causis serviant, quod raro et partae
sint sine Ximrodi exem2)lo. Sed hoc uno vos per gratiam dei superbire 1. Tioi 10, s.
potestis, quod princeps est minime tyranuicus, neque stultus, neque preceps,
neque sae\^LS, tum veritatis patientissimus et a temerariis iudiciis abstinen-
30 tissimus, non minus tarnen et malis metuendus et bonis suspiciendus. Quarum
rerum praesidio cum sitis opportune adiuti, tanto facilius vobis est perficere,
quod cepistis, vocaute vos per ha.s occasiones deo et mauum suam porrigente.
Celebris est in terris istis me puero saepe cantata prophetia, Esse redimendum
sepnlchrum dominicum per Fridricum imperatorem. Et, ut mos est pr(>
35 phetiarum, quae pro obscuritate ante implentur, quam intelligimtur, tum louge
in aliud spectant, quam vulgo sonant, videtur mihi et ista in hoc Fridrico
nostro impleta. Quod enim sepulchrum domini- rectius intelligas quam
divinam scriptui-am, in cpia veritas Cliristi per Papistas occisa sepulta
1 consaedinis C 4 quaiuplurimos B 5 quereiites C 9 Vuitteubergenses B
11 Vuitteuberge B Vuitteubergae C 13 Kapaces B 16 Esaia B 21 Friderici B
29 abstinentissiniis C 31 oportuiie A 34 Fridericum B 36 Friderico B
') aSgt. Ic 2l>ette li). II 3. 100. -) 2cl)nbc, Satiren unb ^l^squiüe 2. Ü?oiib 5.206.
476 De abroganda missa privata Martini Lutheri sententia. 1521.
iacuit, custodientibus militibus, id est, mcndicautium ordinibus et pravitatis
liaereticae iuquisitoribus, ne discipulorum quisquam eam raperet? Nam se-
piilchrum illud corporale, quod Saraceni teneut, nun magis est curae deo,
1 ^ioi. 9, 9. (juam boves illi esse curae Paulus dicit. Negari autem non potcst , apud
vos sub Fridrico isto scripturae vivam veritatem refloruisse. Quid, si ego s
glorier, me vel angelum vel Magdaleuam fuissc? At movet forte, quod Im-
perator uoH sit. At, quantum satis est ad implendam prophetiam, nonue in
Comiciis Electorum concordibus suffragiis et designatus et petitus est in
Imperatorem? Eratque vere Imperator, nisi noluisset. Apud demn nihil
refert, quam- diu fuerit Liiperator, modo fuerit aliquando. Ludere fortassis lo
hie videor. At ludam sane, quin et addam, ut etiam insaniam, et admirabor,
unde fiat, nt in isto abiecto angulo terrarum deus voluerit suscitare suum
verl)um, tum quod praeter ludaicam terram nulli parti terrarum accidisse
putem, ut oppida et pagi, quin et cives hebraicis nominibus voceutur. Unde
euim vobis Ephrata, Hebron, Resen, Pannec, Globoc, Zidon, lesse, Damascus, is
Dibon et multa similia? Tum ipsa Vuittemberga a caudore moutis dicta
quid est nisi mons Libanus? Libanus enim candidum souat. Sed satis haec
ad ludum! Hoc sorium est, Esse vobis donatum prac caeteris, ut purum et
primitivam Euangelii faciem videatis : nimc quouiam et spirituum acmulatores
facti estis, vestrum est eandem faciem proferre in lucem et aliis quoque 20
exemplo vesti'o spectandam prebere, tantum id curetis, ut unauimiter idem
Mijin. u, 2f. et sapiatis et faciatis et mutuas manus porrigatis sine disceptatione. 'Quod
si quis infirmus est, olus manducet et manducantem non iudicet, rursus, qui
firmus est, non manducantem non spernat.' Caeterum, si adversarii vel etiam
amici, qui res novari a vobis aegrius fereut, pro humana illa prudentia et 25
civilitate malignius vestrum })ropositum iutcrpretati fueriut, scitote, quoniam,
nisi theatrum sitis deo, angelis et hominibus, nondum Christiani estis. Quis
enim omniura obstruat os, aut quis omnibus et singulis proprium rationem
reddat? Vetus proverbium est, eum, qui aedificat in publico, multos magistros
habere.^ In omni spectaculo plures sunt spectatores quam actores.^ Sint 30
liominum verba et maneant folia! Sint hominum iudicia et maneant bullae!
Vos, quod conscientia secundum deum dictat, absque persouarum respectu
sequamiui! In hoc enim volui hanc Epistolam libro non uno prolixiorcm
ad vos confirmandos mittere, ut cooperator et particeps fierem vestri Spiritus
in Cliristo. In quo si non frustra laboravi, gratias ago domino, qui vos r^
niultiplicet, augeat et servet in cognitione Ihesu Christi, domini nostri, cui
est gloria in omuia secula seculorum. Amen.
5 Friderico B scriptuiam B 10 (luamdiu B HJ Vuitteiibeiga B 19 sjiiritum C
») aeßonbcv, eprirf)Joörtcr--Vcrtfon 1. iBanb ©p. 253. '') Qhenba 4. ':&anb Bp. 698.
1521.
^ur Giiüeitung ift 311 öergleic^en, itiae oben 2. 398 ff. fiemerÜ tmtrbe.
SÖie icenig felbft ^a^re baju genügten, bie Ginbrüde, n?cM)e Sntfjer bnr(^
fein isorgc^en gegen bk 'Dlieffe im römifc^en Sager ^erüorgerufen, aB,yifci)iräd)en,
jeigen bie Eingriffe, roelc^e noc^ im '^a[]xc 1526 unb 1527 anf bie Scf^riften ,De
abroganda missa privata M. L. sententia" unb „l^om 53iiB6vaud) ber 'llteffen"
unternommen lourben. S!er toürbige ©enoffe @mfer§, So^^nney bieten Berger,
tDeI(^er toie biefer 3U ben erften literarifc^en 2Bibcrfad)ern ber reformatorifc^en ^^e=
ftrcBungen Sut^erS ^ä^tt, lie§ im ^ai)v^ 1526 burd) ben Srud auegel^en :
„3Siber ba§ önd)ri || fttic^ büc^ 9Jtart. 2uti). öon j| bcm miBBraud) ber 'I
^^(iii. I; Susannes Siettemberg. " 9Jlit liteleinfaffung. litelrüdfeite
bebrudt. 32 33(ätter in Cuart, le^te Seite teer. 3(ni 6nbc: „©etrudt
im jar 931. 3). XXVI. y" 1
S)ie 9(6fafiung§3eit biefer ©(^rift, Uietc^e an ben „(?rniirbigen, lootgcai^ten
f)erren, l^err Gonrabt guder, Scotafter be« (o6tid}en Stifft§ 311 Ifc^offenburg u.f.to."
gerichtet ift, fällt in ben iperbft 1524, mic aus bem Saturn ber S^orrebe Ijeröorge^t:
„Seben 3Ü ^vandfurt am ^Jteijn int jar na(^ ber geburt 6t)rifti, unfere lieben
^errcn, taufcnt fünff^unbert unb t)ierunb5rocin^ig auff Sant '}3Hd)eI§ tag, be§ ^eiligen
Gr^engel^." (28t. 5(ii''.) S^ietenberger ftellt fid} bie 5(ufgabe, eine „^In^eigung unb
öerroerffung ber irt^umb ^Rartini £^utfjer, au^ bem büc^ oon bem mipraud) ber
5Jief5 .... Don njort 3Ü ttiort gebogen." (3B(. 5(iii=') ju geben, unb fü^rt bem=
gemöB eine gro§c 3a'^( öon Stellen ans t'utf)er§ Sd^rift auf, um biefelben im einjelnen
ju roiberlegen.
3u ßmfer unb Sietenberger gefeilte fic^ feit bem Sia^re 1526 ^o^onne§
9)lenfing. ^^m gelang ee, in einem ßeitraum tion faum einem S^a^re öier 6egen=
') S^afe ber Ixnd }d)on üor 9Jiittc 'iliiguft 152(; fcrtigfleftcüt Wax, ]ci%t bie f)anbjd)rift:
üd)e ^iotij eine? l'efer? auf 331. 1)4» in bcm Gjeinplar ber iiiiind)encr .§of= nnb Staat5=
bibltotf)c! (Poleni. 885): ,Proxinio post Assumptionis Beatae virginis Icctio est finita,
anno quo supra."
478 ä>om 5JiiBbx-auc!) bet DJkfjc. 1521.
f(^riftcn gegen 's^iitf^er, lretc£)C allefonimt an „De abroganda missa privala etc."
antnüpfen, auf bcn 5>3üc§ermar!t 311 bringen. S)iefc Schriften 9Jlenfing§ finb :
„5i)on b?ni 2eftament || G'tjvifti bnfcrg -Oerrcn trnb H Seligniacf}er§, S^em
.f>oc^= II lDb(icf)en 3(bcII t)ni Sanb ^u || Sacfjjen, fanipt alle Ö'I)rift= ||
gfeloBigen, S)eutfd)er 'i)iatt= || on, ^ugutt gef(f)ricben trnb || aufjgangen,
beutevet mit H @6t(id)er fd)rifft, || troftlid) i^u lefen. ]| S)octor SDf)ait.
anenfingf. || gJi.S.iTöj. 1" mit Btetcinfaffung. Sitelriirffeite bcbrntft.
24 SSIätter in Quart, le^te 6eite leer.
2öie ^enfing fd)ün in ber 3Bibniung§epiftet (33(. ?l^— ^(iii^'), burd) tneMje
er feine ©ct)rift „etilen O'fjrifttidjen <vurfte iinb .Ocrrn" ber färfjfifrf)en Aktion unter
bem Saturn „l)m Sfore nad) Gl^rifti gcpurt 'DJt.S.rrüi." jueignet, anbeutet, will
er ,Kigeu, „iDie ber fe^nbt Gfirifttid^er cl;n{gfet)t, and) unfer§ eljrtid^en 3;cntfd)en
l'anbeö ^uftorer, aihi eljuem falfd)en grunbe bie Sacranient ber r)et)ligcn fird^en
fic§ tjuöoranbern unberftanben , unb fonberlid) ha?> .^odjUiirbtg , I}el)(ig Sacrament
be§ Iet)d)nani§ unferg ^lerrn, fo er hai ein Xeftaincnt, uid}t ein opffer loiÜ fet)n
(offen." (331. ?(iii^) Unb biefe ^tbfii^t fü^rt er, nad)bem er uod) eine „^oiTcbe
^u bem (5f)rifttid)en ^efer." (3:1. Vtiii •'— 33^') eingefügt, unter lr)ieberT)otter au§=
brüdlid^cr 33e,5ugna^me auf .^'utfjerö ?(rBeit „De abroganda inissa privata etc."
auf 351. 33ii^-gf4=» burd).
„?nicu (h'famcn, Inottoctjfen unb iugcntfameu frommen OTjriften, bie (^0
ijun ber Stabt iUagbeburg) l)m redjten C^fjriftlidjen glauben uod) In^ aw^n be=
ftenbig büben," 081. %^) gilt:
„3^Dn bem Cpffer || 0'()rifti in ber93teffc: 9t(= H len O'fjrift glaubigen, 2:eut-- 1|
fd)er 'Station not Ijulüiffeu || S)encn ,yi '»IJlagbcburgf in || füuberTjeljt, IjU
gut gefd)ri= ll ben önb auf^gangen. 33e= |i tueret mit ©Mlii^cr fd)riff ]| te. ||
ioctor Sobafi. 9)lenfingf || Wi. 5D. rröj. | " 53tit liteleinfaffung. Iitel=
rürffeite bebrudt. -'U iMätter in Cuart, te^tc ©eite leer. l'Im (vnbe:
„©ebrudt l)m 53i. 5D. i-rbj. Sarc am I| m- 3:og be§ 3tprilt. ||"
3Bie bie crfte (Scf)rift, fo t)at auc^ biefe ^>?ut()erÄ 9(uffteIIungen in „Do ab-
roganda missa privata" ,ytr 3^oran§fel3uug, unb ]\vav greift aucf) fie befonbcrö bie33e=
Ijauptung be§ Steformatorg , ba^ bie ^3leffe fein Cpfer, foubern ein Xeftament fei,
an. Über ba§ ,^eit{id)e 3.^er^ä{tnifi ber beiben (2d)riften ^\i cinanber gibt bie 3>or=
rebc ber le^teru, ineldje be§ „büd)(i)n, jüugft burd) bcn brud an?i gangen (be^
3:ittctt öon bem 2;eftament ß^rifti)" gebendt, fefte 3M;attöpunfte.
9luf feine beiben 9Jlad)ti'cr!e in beutf(^er ©pradje liefj ^leufiug im ^di)xc
1527 3mei in lateinifd^er <3prad)e folgen:
„DE SACER II DOTIO EGGLESIAE GHRI || STI GATHOLIGAE : ORA=||
TIO LATINA: HABITA AD jj GLERVM PARTHENOPO-- j LITANVM :
ADVERSVS II MARTI. LVTHERI DOG-- jl MATA, PRESERTIM,
LI= II HELLO SVO INFANDO, DE || ABROGANDA MISSA, MA ||
LESVADO DEMO || NE PROÜITA. || Aulhore lobanne Menfingo. ||
M.D. XXVII. 11" Xitelrüdfeite bebrudt. 28 33{ätter in Dftaö. ^^(m
Gnbc : „De Sacerdotio Ecclefite Ghrifti ca || tliolicje: contra Lutheranos:
Sub II anno Gralife. MD. XXVII. || Menfe lanuario. H"
JBom ÜJiipraut^ bet 5J}effc. 1521. 479
unb:
, EXAMEN II SCRIPT VRARVM || atcj Argumenlorum : qua? aduerfns
Sacer= II dotium Ecclefise: libello de Abro= || ganda Miffa, per |1 M.
Luthe= 11 mm funt adducta. j] lohannis Menfingi. || Oratio Secunda. i|
Anno M.D. XXVII. [j ^ ^ litelrücffeite bebrurft. 44 SBtätter in Ctta-o,
(e^tes 33Iatt leer. 3(m 6nbe: ,Anno Saliüis Millefimo Quingentefimo
Vige= II fimo Septimo, Penultima l Marcij. ij"
Söä^renb C'ut^cr fic^ nic^t bic 3cit na^m, auf bic G)egenf(^riftcn ^ilienfingg
,3U anttDorten, trat 3of)aniie§ 5vi|^an§ in 'lltagbeburg mannhaft für ben üteformator
ein mit ber Sd^rift:
„3Ba§ bk 93hf3 ]et). \\ 33nb ob fie et)n teftament, ]j ober et)n opffer genant jj
n?erb, 3bn ber f)et)= " (igen fc^rifft- " 3{uff bie Ueplka 5)oct: !' 3of):
•}3tenfingö. |; 3o^<-inne5 ü'i-"i^ftf)an§ [ \iu^ e§, Dorfte^ee onb baraac^ \
richte . . " 5]tit Xiteleinfaffung. xitelrürffeite bebrurft. 24 5g[ätter
in Cuart, (e^te Seite (cer. '^[mCJnbe: ,.6ebrurft burcf) •Oei)nric^ ottinger i
Sfm iar 9Jt.S). bnb rrbij. \\ At, ^ "^ "
^ripans n?ibmete feine 3(rbeit „Sem "^oc^getarten Soct. Gber^arbo toibenfel^e,
prebiger bes burcf)(eud)tigen, Tjocf^geporncn -^cm nnb furftcn, fjcrn 6f;riftiant, 'i)cx=
^ogen ^xo ^elften ic."
Stuf bie toeitere Gntn^irfetung be§ Streite« 5njifc^en 5]^enfing unb 5ri|]^an§
ein^uge^en, liegt außer bem ^^ereicf) unferer 9(ufga6c.
3e me^r Sut^ere iNorge^en gegen bie ^Jleffe unb ifjre 53ii^bräuc^e bie 6egner
3um Söiberfpruc^ teilte, befto me^r fanb e§ 3uftimmung unb i8ittigung unter
benen, toelcfje bie §errf(^enben ^JleBgräuel üerabfc^eutcn. 5U§ 3ei(^cn l)D(f)fter %n-
erfennung burfte e§ ber Oieformator anfe^cn, baB <öfli-"tnuitf) Don .^ronberg narf)
bem Grf(^einen ber (S(^rift ,De abroganda missa privata etc.- biefelbe burcf)
^3lic^ael Stiefet in'S S;eutf($e übertragen ließ unb biefe Überfe^ung hnxti) ben
S;rucf einem größeren ^eferfreis jugänglic^ macfien ttJoEte. Slm 14. 9(uguft 1522
fc^rieb biefer hah ^Tieformationenierf fi3rbernbe (Fbelmann an ?utf)er: „^ä) mill
eu(^ nit üer^alten, nac^bem mein ^^^rebiger ju Gronbergf bas ^uc^Iin, ha^ i§r
De abroganda missa l^abt taffen u^ge^en, mir geteutf(f)t !^at, unb bann iä) t)er=
l^üff, ^lu^ bringen foH, fo baffelbig in S)rucf fomme, Tjabe T)erumb fotic^5 .^u
brucfcn öerf(f)icft einem coangctifcfjcn Soctor mit einer Sdjrift, nicld)cr id) cud)
9(bfc^rift fd^id." '"Tllit 9tücffid)t auf bie fc§on lange öor bem 5tuguft=ilionat er=
fc^icnenc, i^m bi» baf)in aber unbefannt gebttebene Schrift ,/-i>om '^JliBbraud) ber
93ieffen" fc^eint öartmut^ feinen X^ian aufgegeben 3u I)abcn.
^uffier ben?af)rte für ,De abroganda missa privata etc.*- nod) in fpätern
Sa'^ren eine getoiffe iUortiebe; fommt er bod^ mieber'^olt auf biefe feine Sd;rift
auc^ in ben xifc^reben jurüd. 3uui 13. £ftober 1538 bemerft l'auterbad^: ,Postea
dicebat [Sut^er] de privata missa et ejus superstitione, quae in tanta fuerit
aestimatione, ul non putareni, eam, cum primo de abroganda missa scribereni,
aliquid decedere." Ginen intereffanten Ginbtid in bie Gntfte^ung§gefd)i(^te öon
,De abroganda missa privata elc." lä^t eine 5?cmer{ung J^ut^er-s Dom 12. Se^ember
1538 t§un: ,omnia argumenta et singula verba diligouter considt-ro onmibus ex
480 2>oi" ^JJifjbraud; ber lUcfjf. 1521.
partibiis, ha§ mirf) folcfjcr 6iidf)cr concept liicl gefteljt, (iiialis erat lihcr de alu-o-
gancla missa."
33gl. SBcbclüfv, 3ol}anne§ Xtetenbcrßer, [y'-'cilHivg i. 58. 1888 S. 116. :J29 ff. 4i!7. 484.
Dtotevmunb, 6}cfcf)id)te be§ auf bcm 3icid}.3tafle ju ^liigöburfl im Saf)ve 1530 übergebcncn
©laubenSMcnutuifff-? ber 5pvotc[lauten, ii. f. tu. ©.428. (vnbev?, 8utl)er2 3?vii'fmerf)iel o.'■l^h.
<B. 442 f. Seibemann, Chiton .yautevbari)''j latjetnirij n. f. Jo. S. 149. 191.
A. „Uüui mif5= II brauch ber || ^331cffen. || ^Jlartinuö Jiiut()er. || SöittemSerg.
m.^. II m- II" ^-O^it Xiteleinfaffung. Sitetriicfjeite bebturft. 52 ^iattn
in Ciuirt, leiste Seite Icev.
Trucf Don ^^io(;ann Örunenbevg in äBittcnberg. — i>i](. U. Xommer, 8utf)er:
bvnrfc ^Jir. 2(;;3 ©. 137 f.
B. „Uom mif 5= ; bimtc^ ber j] 5)lc[ien. || 5Jkrtinu§ Su. '| Söittcmbern.li^)!. 3). jTij.H"
5Jlit 3:iteleinfaffung. 3:itetrüf![cite bebriult. 52 ;^Iätter in Quart,
Ie|te ©eite leer.
S^ruÄ" lion Sobann ©rnnenberg in Sl>ittenbcrg. — ^]g(. li. Tommcv, iinti)ix-
brucfc Tu. 2(J4 ©. 138.
C. „Uom miBHI ^vaM) berj|5Jleffen||3)krtinu§ Suti^er.ij3Btttemberg.||gJl.3).iTii.i!"
mit Siteleinfafjung. Xitetrüdfeite bebrurft. 52 Sßtätter in Quart, leljte
©eite leer.
S)rnrt hjabtfdjcintid) toon -l^einvid) Steljncv in 5htgsbnvg. — Sh-jI. d. Tommcr,
^utbci-bturfe dlx. 265 ©. 139 f.
D. litel, liteleiufaffung, llmfaug unb ©iguatur tüie G, im 3;ert aber babou
üerfdjiebeu nuf a?ogcn 6^3' uub .«^ -ffij'', .^üj-'^ uub ,ß'4''.
E. „Udu bem || mifjbraucf; ber |I 'DJteffen. || 5«artiuu§ || tütt^er- || Sßitemberg. !|
^. S): i-jii: |}" Wit Xiteleinfaffuug. litetrüiffeite bebrurft. 52 3?tätter
iu Quart, le^te (Seite teer.
3n bev ''JJiitte bc'5 untern Xf)cile§ ber 2iteleinfaffung ein ®d)ilb mit ber
3a'^re§3abt „•AV'D"'. — 5)rnd Hon ^'öxc\ Tiahicx in ''Jtng&bnrg.
F. „^ioiu 9Jtiiv- 1 hxauä) ber gjleffeu. 'I gjlartinug'l 2ut^er.!{3Öittemberg. !| 1523. ||"
5Jlit liteteiufafjuug. Sitctrüdfeite bebrucft. 66 53tätter iu Quart,
te^teS «tatt leer. 3lm (Jube: „(Sebrurft ,^u Sßittcmberg meUpx Uub
5Jli= II d£)ael ßottl^er gebruber, ^m ^ax \\ 53^S).rriii. ||"
Ci. „UDm5Jlif,5brucfj , ber 5){ejfeu. ; 9Jlartiuu§ Sutf)er. [, Söitteiubcrg. 531.2). rnij,i!"
5Jiit liteteiufafjuug. litctrüiffeite bebrucft. 52 ißlätter iu Quart, te^te
©eite leer.
9?ogen ^.Jt— ^ unb 'DI Srurf bon 33)oIfgang .Röpffel in Strafjburg, Sogen fö^DJt
l)ie[Ieid)t Ürud Hon Si-ibaun 'jU-ilfj in Strafjbnrg. äfgt. oben ©.409.
3)a§ 9}erT)ättui^ ber 3lu§gabeu ^u eiuauber ift Ieirf}t ^u bcftintmcu. ^n A
f)abm lütr beu Urbrurf, bou inelctjeui B iu 91— -t) mit beui l^itel abttie{(i)t. ^(fle
übrigeu Srucfe finb uumittelbar ober mittelbar au§ A uub B geftoffcu. 2)em
33om mf^hxanä) bet «meffe. 1521. 481
UrbrucE A folgt G mit ^öeric^ttginig einiger ^ti)in\ Stuf B gelten C unb D, fotüie
F ,^urü(i; unmittelBnr öon G ift E afegebrucft.
Unter ben Sammtungen ber 2Ber!e öut^ers ^ben unfere Schrift hie 3Bitten=
berger Z^. VII (1561) 35t. 261^-293 ^ hu Jenaer 2^. II (1572) St. 7»— 44^
bie 3tttent)urger %1). II <B. 2P— 62^, bie S^eipaiger i:^. XVIII @. 140^— 185^, bie
SBatc^fc^e 2t). XIX (5p. 1304-1437, bie ©rtanger m. 28 <B. 28-141. ginaeln
oBgebrucft ift ber 2ßibmung§brief S)c Söette Z^. II ©. 106-108. (5rt. 9tu5g.
m. 53 S. 92 — 95.
■Dki^ unfern fritifd^en ©runbfä^en taffen toir ben 2ert narf) A fotgen unb
geben hu Stbroeic^ungen öon B unb F an. ^ie übrigen S)rutfe berücEfic^tigen
tt)ir bagegen nur t)in unb mieber.
Cutl^etS SBerfe. VIII. 31
482 SSont m\%bxauä) ber Meffe. 1521.
2^0111 mi|6rau(^ ber aJtefjeiu
Pen 21uguftinern qii IPittemberg, meynen lieben brubern,
ipunfd) id), 211artinus, mab nnb fri^ unßers herrn 3^?^Hi dbrifti,
S ift mt)r munblic^ unnb fc^rifftlic^ !unb tüurben, lieben
Bruber, ha'5 ^fiv für allen bie erften fcl)t, bie t)n X)i}xn fant= 5
'hing bcn mipranrf) ber ^Jfeffcn linBt angefangen ab |utt)un.
llnb tote tüol mict)§ ^oc^ erfretüet fjatt, a(§ etjn luerc!, boran
t(f) fpüre, boy ba§ tüort 6f)riftt l)nn eud) toirtfet, unb e§
umb fünft nicf)t entpfangen i}aht, tbod) bab ie^ baneben
an^ Gbriftüdjer [ick\ bie nid)t§ unbcr (eft, groffe forg, ha§ lo
t)^r nid)t aüe glel)cf)cr beftenbigfeljt nnb gutte§ geUnffen et)n folcf) gro^ mer(f=
lic^ bing babt angefangen. ^s(^ Jnil fd)tüei)gen, inie bie 35iffcf)off nnb bfoffen
S3aat bie gclüiffen ber fdjlnadjen i)ni glatobcn teg(id) erfd)reden, itU mit 23ebft=
liefen büßen, i)^t mit ablafe,M|t mit bruberfc^aff t : ber fe^et bie ef)eüd§en priefter,^
ber t^utt bi§, ber anber ha^ Unuiber, nnb iglidjer hai^ ergifte, lüoc^ er tan. is
2ßaö toirt aber gcfd)et)en, ^^o l]t)r i)n ber ganzen toelt t)on alten men=
f(^en, anä) öon ben frummen, fingen, t)el)ligen unb tnetj^en, atte '^on, fc^mad^,
lafter nnb nnebre lei)ben toerb nnb aly gotti'^' lefterer geadjt toerben, barnmb,
ha§ t)^r aEetjn, unb emer ^o lüenig, alle gel)ftlicbe unb menfc§li(^e orbnung
toibber aller menf(^en öernunfft ^uöeranbern eud) l)abt unterftanben ? £)enn 20
e» ift gar ebn merc!li(^ grofj bing, eljner folc^en langen gemontjebt nnb alter
menf^en f^nn ^u iüiberftreben , i)t)re fd)elt tnort, nrtebt unb öerbamnen ge=
bultiglid) lel)ben unb |u folc^en fturm Ininben unub tnellen unbetnegtid) ftilte
smottö. 7,|u fte^n. ^ä) mebfe tnol, ^0 bb^" '•i"ff "^^n feltf^ gebalnet febtt, ha^2 eud) tebn
ungeftümme ber luaffer unnb lüiub fc^aben tan. S30 bb^" nber auff hcm fanbt 25
ftef)et, tüirtt aid) el)n fd)h)inber groffcr fall begegen.
3c§ entbfinbe teglid) beb ^b^'» ^i^ Qi^' fdjttter eB ift, langtnerige getniffen,
unb mit menfcblir^cn falumgen gefangen, a'h bulegen. C toie mit öiel groffer
müf)e unb arbeljt, aud) burd; gegrunbte ^el^lige fcf)rifft, ()ab id) mebn cbgen
gemiffen faum tonnen rechtfertigen, ba^ id), ebner aßebn, tüibber ben Sapft so
ijdbt burffen auff trettcn, \)[)n für ben ^Intic^rift bi^ttten, bie 35iffc^off für febn
5lboftetn, bie i)oi]m fd)ulen für febn i)uxx l)eufeer! äBie offt l)att mebn ^er|
1 3)ie Überfd^rift fel^It in ben ©onbcrbruden 14 el^Ctc^cn F 19 otnung A 26 fielet F
groffer BF 30 lonnen F
') SBie oben B. 411. 4G1, fo Se^ic'^t fi(^ 8utf)er anä) f)icr auf ben 3]erfuc^ be§ Gorbinal
2llbrc(i)t, in .öolle ben %bia% tt)iebet aufkOen ,yt (äffen. Sgl. ßoftün I '- S. 483 ff. 2) S^er
üer^eirntt)ete ^4-kiefter Seibter Jöurbe öon feinem 58ifd)of, Sot)onn Don ©c^leini^, in ©tolpen ge=
fangen gefegt. Sögl. oben ©. 411. ftöfttin T^ ©. 496.
Som «DliBbraut^ ber ÜKeffe. 1521. 483
getnppeüt, mtc^ gefttafft unnb ml}r furgetroTffen tjin cl)nicf ftercfift argutnent :
2;u 6ift at(et)n !lug? Sollten hk anbcrn alte t)iTen unnb %o el)n lange feeljtt
geljrret §Q6en ? 3Bie, loenn bu iirreft unb %o oiet leutt ijnn t)rtf)iim Der^
fureft, tx)i(c^e all eroigltc^ berbamnet rturben ? iöiB feo lang, bas micf) G^riftu^
:. mit fei^nem eijnigen, getütffen Inortt ßefeftiget unb beftctttget fiat, ha^- met)n
^er^ nic^t mel)r ^appellt, Bonbern fic^ ttiibber bie argument ber ^apiften,
at§ et)n ftepnen uff er tnibber bie metlen, auff lentl), unnb X)i)x brotüen unb
fturmen tierlac^et!
Unb barum6, haz^ icf) bin i)n mt)r entpfunben unb bebac^t, t)ab ic^ euc^
10 bi^en brieff n)oln ]u fdjretjben ^u troft unb ftercf ber fc^lDacfjen , bie folc^en
fturm unb getüoltt be? tnibertei)!-? unb ber oer^agten getniffen nit tragen
fünnen. £enn e§ mu^ mit fotc^en gemiffen g(an:)6en unb Dcrtramen ge^an=
belt werben, ba^ lüt)r uid)t alleiju bk urtet)[ ber gantten tnclt aU ftrem unb
fpreU) achten, Bonbern ba5 tt)t)x ^m tobt tniber ben teuffei unb alte fet)n mad}t,
15 auc^ gegen bem gerieft gotti§ ju ftret)tten gefd)i(ft fel)n unb mit ^vncob gott i-5d?oi. 32,28.
burcf; etjn folc^en ftarcfen giatoben uberrainben. 6§ funnen lool bk fdjlnac^en
t)m glatoben ber loellt lion unb fpot öerac^ten unb t^un gletjc^, ob fie e» nit
^oreten: toer tan aber ober mag fid} für bem teuffei unb bem ernften gerillt
gotti», ba^^ er bie nit entpfinbe, belnaren ? Sie tnellt fan nit mebr, benn un»
20 !e^er unb unglambige fc^ellten, tiu fe|er fan fie uns nit machen. UnBere
getüiffen merben un& mancfjerlet) lüetjB tsu funbcr für gott machen unnb elüig
öerbamnen, e^ feQ benn, bas fie mit bem f}el}ligen, ftarcfen unb tnarbafftigen
toort gottiö attentl)aII6en tüol öertoart unnb befc^ljrmet finb, ba5 ift, auff ben
einigen feÜB gebatüet. Unb tner ba^ t^utt, ber ift ber fachen gelöiB unb fan
25 nii^t fet)lcn, noc^ tttancfen, auc^ nit betrogen loerben. 3otd)e gemiffe, unbe^
trieglic^e feftung fudjen unb Begern tüljr.
S)arum6 tuitl ic^ öon ber 5JieB e^n e^gen buckle machen, boe auc^ eignem
iglic^en, toer bo luitl, fott nufe fet)n. S)enn ic^ febe tnol, ba§ met)ne buc^er,
bie ic^ öor()i)n baüon gefc^rieben tiabe, noc§ nict)t gnug betnegen, barumb, bai^
30 bie SÖiffc^off bolüibber ftreben, auff ba§ , §0 offt ba^ Irort ber hiarbeptt ber=
netoet, er^a^cn unb iüiber ^olet toerbe, B^ offt bk popl)r benger bai^ felbige
öerbamnen unb unterbrucfen. 2Br)r follen aud) btn bcrrn bitten, bü§ et)r
trerrfleutt ^nn fetjne ernbte fc^icfe unb feljne enget, bai- fie iüegnel)men bie swatti). 9, 39.
ergernig, ber i^unber feer Diel ift, öon bem ret)c^ gottie. (yi ift t)^unber
35 bVs groffeö für I)anben: tüenn h)l)r ba^ felbige funben inegf nehmen, Bo fetten
tütir nit eljn» tnecfgenommen , bk lt)et)I e» e^n grunbt unb ^aubt ift aller
anbern. Ter ^err ^^^efu§ ftercfe unb betüar einer fpnn unb ftcr|en l)n ct)nem
tüaren, rechten, ungeliebtem glauben unb gotlic^er liebe, amen. 5IuB mcpner
iüuftenn am tag Äat^arine. ^JJt.X.jri.
3 ^Tt^umB F 4 QÜe F 6 bifee B btjfe F 8 fturmen F 1 1 nic^t F 1 6 eljncn F
17 ntd^t F 19 nii^t F nic^t F 20 ungtetobige F niti^t F 25 ntd^t F 30 ber=
natoet BF 32 unterbrucfen F 30 nid^t F ifctobt F 38 ungenc^tem A gottid^cr BF
31*
484 S5oni m%hxanä) ber «öleflc. 1521.
d) bebing mic§ öffentlich, ba§ t(^ bie t6ncf}ten, imf^nmgen
)menicf)en lüibbcr f)oren nocf) fel)en tuill, bie bo fd^re^en unb
fugen Inerben, '^d) fd^re^b unb lere töibber bie orbnung ber
tirc^cn, luiber bie fa^.c ber öetter, Inibber alÜc bclncrte legenben
unnb ben langen braud), iibung unb geixionl)el)t ber ürrfjcn. 3)e§ 5
gle^d^en berad^te ic^ alte menfcl)en lere unb auff fe|e ber ^arififc^en ©oboma,
2. ^etr. 2, 1. tüilc^g nit anber» finb, tüie 5petru§ fagt, benn fecten ber öerterbni^. äßenn
bo(^ bie monb fud)t nur cl)n ftunb fie nidjt ritte, ißo tourben fie felbft erfennen,
bie iüe^l fie alt t)i)x bing on ba§ hjort gotti§ betneren, ba§ fie nit an gotlic^en,
^onbern allet)n an menfd^lic^en fprüd^en l)iengen. 10
©30 ift§ l)^e auc^ menfd)lic§er öernunfft, id) gefdjine^g ber göttlichen
f (grifft, entgegen, ba§ man e^n ortidel beö gtatoben« auff menfd^en tretom
grunben unb batren h3itt. £)enn bie l)et)ligen facrament unb artitfel be§
glah)ben§ folten unb tnolten altet)n burc^ gotlii^ ft^^ifft gegrunbt unnb be=
inerbt toerbcn, Inie benn ^J3iofc§ ^nn 3)eutro. uberfluffig bezeugt. 3i^arumb i.s
mel^nen fie benn, ha?^ fie mid) mit t)^ren eljgen tretnmen, ha§ ift, menfc^en
gefet; unb lere, non gotlidjem tnort Inolten ablncnbig machen, glel)c^ ob fie
nid)t tuuften, ba§ bie l)el}ligen offtmati? xjn l}l)rcni leben gefunbiget unb in
^^rem fc^re^ben ge^rret t)etten'? 5tod) finb fie fo torid^t, ba§ fie l^^re h3ort
unb Incrc! al§ cl)n geluiffe, unbetrieglid^e reget be§ glatüben§ fe^en unb an= 20
nemen. S)atju ij^r etjgen red)t, inie lüol e» te^n recljt ift, mad)t folc§ menfd^en
fprü(^e berbec^tig, bo c» f;)ric^t : '3Ber einmal unred^t erfunben inirt, ber mirt
altoeg für unrecht geoc^t unb gel)alten\^
äßer moc^t uuö gelnife, hjorljnne bie oetter nidjt geljrrct, bie tnet)t fie offt
geljrret t)oben, at§ bu felbft befcnneft, Bo t)t)r anfet)en gnug ift unnb fotlt 25
nit nad) gottlid)er fc^rifft gerieft unb gcnrtcl)Ut Inerben/ Sie l)aben (fprid^ftu)
auc^ bie fdjrifft anf^gelegt. äßie, Incnn fie bo tool Ijm auflegen, al§ t)n t)l)rem
leben unnb fc§rel)ben geljrret l)ctten? ^JJJit ber njel^^ mac^ftu aEe§ ba§ un^er
menfd)tid) unnb auB ben menfc^en gotter, unb ha^ Jnortt ber menfd)en glet)c^eftu
bem tnortt gotti§. 30
2)arumb folten tniffen bie unfinnigen Sop!^iften, bie ungelerten Säiffd^off,
munc§ unb Pfaffen, ber SSapft mit alt f eignem ©omorren, ba^ tr)t)X md)i ^m
namen 5lnguftini, ^ernl}arbi, ©regorii, ^ctri obber 5pauli, auc^ nit Ijm
namen ber non 5pariB, Bonbern ijnn bem namen S^efu G^rifti getaufft finb:
biegen allein, unb nic^t bau gccreut^igt, unnb !et)n anbern ernennen h3l)r für 35
2 :^6rcn BF fi 3oboma F 7 ntd§t F 8 toutben BI-' 9 nid^t F gotUd^er A
gottlid^er B gottid^et F 11 gottic^cn F 12 cDn B 14 gottid^ F 17 gütlichem F
19 „^l^tcm" feljlt F töricht F 26 ni(^t F gottid^er F 27 1)^X61 B 33 tiid^t F
85 nid^t benn ben gecreutjigt F
>) 5ögl. oben <B. 413 2lnm. 1.
»om ?mtfeBrau(^ bev S^Jeffe. 1521. 485
unfern met)|ter. ^ku(u§ totl nit, ba^ man ^l^m ober et)nem ©ngel glotübcn ©at. i, s. 12.
)ott, ey fet) benn, ba§ 6f)nftu§ t)nn l)^m lebe unnb rebe. 'Ißtffen ttit)i; bod§
h)ol, tüay bte bettet, bte -Decreta, ber gebraiii^ uub bc^ öotdty tüa^n l)n ft(^
Rauten unb fd^Iieffen: luas bürffen )x>t)x bat,u bcr öon ^axi^ met)|tei-fdjafft,
5 ba» fte fc^xe^Ben unb fprec^en: Solcher artidelX tft crgerlic^. S)et ift tütbber
bie facultet ^u ^ariß, ber ift tntbber X)t}xt gefeite artttfeE imnb anber ber
glet)(^en/ tüilc^y oEetjn bte tüetibifc^cn ünber unb groben blocke rumen lounen.
äßl^r t)6ren nit: S3ern()arbu§ !^att §0 gelebt unb gefc^rtebeu, tnljr §6ren
aüe^n: dlaä) ber fc^rifft tjott er foüen (eben unb fc^ret}ben. 2i>^r fragen nic^t,
10 irie bk tje^ligen gelebt unb gefct)rteben ^aben, lütlc^ alte burc§ bi^ gebet: 'ä^ergtb aic!'i'i!4!^'
un§ un^er f(^ulbe', ftnb fie erhallten iDurben, tnie ber 31. pfal. fogt: 'S)o fur^i- 32, e.
Jüirt e^n iglic^er l)e^ltge |u gelegener t;et)tt bitten', auff ba§ tDt)r ntd^t für hjar
unb gerecf)t l)aÜten, ba^ l)t)n burc^ t)i]x gebett aU et)n ^rtl)um unb funb öer=
geben ift: töie bie ^apiften t^un, tüenn fie, al§ ber 60. pfalnt fagt, auff bie ^f. 62,4.
15 tiangenbe unb ^uftoffene iDanbt fid§ lehnen, ^0 boc§ gott allein an^u^^angen
ift, lüie ber felbige pfalm gar offt an|eu(^t.
2ä) ^ab gefugt, man fragt nid^t, toie bie ^e^tigen gelebet unb geschrieben
l)aben, §onbern, lüie bie fd)rifft an|et)gt, ba§ tot)r leben foUen. S)ie frag ift
ni(^t öon bem, bas gefc§ei)en ift, ^onbern baöon, h)ie e» gefii)e^en foll. S)ie
20 ^el^ligen traben in l)t)rem f(^rel)ben ^rren unb in t)^rem leben funbigen !ünnen:
bk f(f)rifft fan nit l)rren, unb iüer t)f}x glelnbt, ber fan ni^t funbigen ^n
fernem leben. 'K^tjx nemen bie l^e^ligen inol an, hjilc^er lob nit bon menfi^en,
^onbern öon gott ift, nit bk ber ^apft erf)ebet, ^onbern bie gott ergebt, be§
oc^ffen unb Pogel fie finb, getobt unb ju ber ^^od^^etit 6^rifti, fet)n§ fon§, so?atti). 22, 4.
25 bereit, ba^^ ift, tuilc^er leben unb lere bk göttliche fc^rifft lobet, al» ber
Patriarchen, ^ropl)eten unb 'llpoftelln: ben allet)n unb letjuen anbern !unnen
irtjr getoi^lic^ glaloben, anfangen unb al§o er^attten trerben.
2)a^ etftc tc^E.
3Bie trctolic^ ber ^apft bie ^etjlige fc^rifft l)anbettt unb auflegt, |el)gt
stj unö an ber anfand fe^n§ 3)ecretal§, bo er fpric^t au^ @breo§ 10. '2öo ba§ $cov. 7, 12.
pricftertl)um berenbert ioirt, ba toirt auc^ ba^ gefeh berenbert'.'-^ S)amit iüil
er betüert l)aben, ba§ (il)riftuy fet)n prieftcrtl)um, aU er gen l)t)mell gefarn
ift, auff ©. 5peter, unb fant 5peter auff ben ^-ßapft berlt)ecl)Blct t)att. ®ic
n)et)l er nun priefter ift, Uielc^em bav gcfel; Iju le^en gebürt, feo tjob er ge=
1 nid^t r 7 blocke 1" s nic^t F 11 „fie" fcP F werben F 13. ^jiat. A
12 furtoar A lü ^fam B 17 gelebt F 18 „bte" Dor „fd^rifft" fc^ B 20 tjl^rej B
funnen B 21 nid^t F gtombt B 22 nid^t F 23 nid^t F 25 gotlid^e F
27 QkmUn F 33 unb janct 5)Setev F 34 nur A ev benn J)rie[tcr BF wild^em BF
1) 3J9I. oben <B. 27:3 ff. ') Sgl. oben <B. 414 3lnm. 2.
486 33om mi^hxanä) ber OKefic. 1521.
hjaltt, gefe^ unnb ftatut Iju matten. (}urloar elju eblcr anfancf unb c^n
xec^tcr grunb |u fe^m prieftert^um unb fernen gcfe|en! 2ßie ber gtunb ift,
Bo finb bi^e pnefter, tüte ber prtefter, ^o ift ha§ ge[e|: e^n§ be« anbern
tool tüljrbig.
2Bie tan gott feljn 6a^p{)Q§ unnb SSolaam mit t)t)ren et)gen treh)men 5
^0 6alb ^u fc^anben madjen, ba§ fte felbft in t)f)rem anfang, U}ic h3ol aU
(iat)pt)a§ untt)iffcnbt, ber gantjen n)ellt eroffent ()aben, lt)aö ber tcuffell burdj
ben SSapft unnb fet)ne gefe^ t)n ber tüellt l^att tüircEen h)o(Ien. SBie fc^enblid)
^att 6atan ftc^ fcibft Derratten, toibber fernen Inillen, ha§ er burd^ ben ^ap\t
l)nn biBem anfand bic lx)ar§et)t gefagt I)att, nemlic^, ba^ er 6.t)riftt |3riefter= lu
t^um fampt fernem gefe^ ()att berenbern njollen: h)ie er benn getl)an unb
gar au^getitget i]at, ai%o, ha5 nu ber Stapft, unb nit föf)riftu§ met)r priefter
aRatti).i4, 15. ift, bay uns be§ iBapft&, nit (£()rifti gcfe| mef)r (el^tten unb füren, unb ftci)et
ber grenzet t)nn ber f)et)ligen ftatt unnb regirt über un§ an (i^riftug ftatt,
für (Sf)rifto, be§ !onig» ber lüartje^t, ber abgott ber lügen unnb aEe§ ^rtt)umb§. 15
llnnb fjatt bißcr gretoet uberflüffig erfuÜt unb bolnbrad^t, tt)a§ er \)n bificm
anfand t)ert)et)ffen §att.
3um erften, tüoHen h)t)r Don beut prieftert^um l)anbe(n, unb fott e^n
igtid^er tnar^afftiger (S^rift etigentlid) iuiffen, ba§ l)m nctnen tcftament !e^n
euBerüc^er, fic^tBorlid^er priefter ift, benn bie burc§ menfc^en lügen ber teuffei 20
erl)a6en unb auffgcJüorffen l)att. äßt)r t)aben nur e^nen einigen priefter,.
6l)riftum, n)il(^er fid) felbft für unS unb uns aEc mit l}f)m geopffert §att.
i/i5m.:<,i8. 2)at)on fprid)t ^petru» 1. ^4^et. 3. '(£^riftu§ ift et)n mal für un^er funbe ge=
ftorben, e^n gerechter für bie ungerechten, auff ha§ er un§ tobt am flc^f(^
.^cbr. 10. 14. unnb lebenbig am qe^ft gott opfferte\ unb .^eb. 10. 'Wdt eljuem opffer l)att 25
er DoUnbroc^t unb oolfommen gemad)t etniglic^ bie l)el)ligeten'.
S)iB ift e^n gel}ftlid) prieftertf)um, ollen (St)riften gemel)n, ba burd^ to^r
alle mit ßl^rifto priefter finb, ha» ift, \vt)x finb finber (i^rifti, beS I}Oc^ften
prieftcr§, \vt)x burffen aud) fc^Uy anbern priefter^ obber mittler» benn 6l)riftum.
.t»cbr. -,, 1. '@^n iglidjer priefter, öeb. 5., njirt bo|u auffgenommcn, ha§ er bii für bü^ 30
öold unb prcbige.' 6(^0 mag el}n iglidjer (S^riften burc^ fi^ felbft Qnn ß'^rifto
s^ff'es.M ^'^^^^'^ unnb für gott trctten, -)io. 5., tüie eö benn (ffaia§ am G5. öerfunbigt
^ai: '6« lüirt gcfd)e§en, ef)e fie fd)ret)en, mil iä) tjoren, unb, bie Ine^l fie no(^
bitten, luil ic^ fie erkoren". 630 tüirt auc^ e^n iglid^er G^riften felbft öon
Sei. 54, 13. got untertt)el}ft unb gelert, Gfa. 54. 'Unb id) \vx\ geben alle bel)ne finber öon 3.^
3cr. 31, 34. gott gelert'. Unb .Spiere. 31. '6§ tnirtt uid;t el)n mcnfdj ben anbern lernen
obber untertt)el)§en unb fprei^en: ©rfen ben ^errn. Sie tüerben mic^ alle
3ei. ii,9.er!ennen, bom fungflen b\}^ ^um elttiften.' Unb öfa.ll. '£'ie erbe ift erfüllet
mit bem erfentniä gotti§, tüie mit tüoffer be§ auferet^ffenben 5}lere§'. 2)o^er
.5 aSalcant A 7 croffent BF 12 nic^t F 13 nt(^t F !.'> fontg^ F
25 Offerte B offer B 28 ^od^ften F 81 ß^rifte F .33 ^oten BF
Söont ^lifeBrauc^ bex Wcffe. 1521. 487
tompi, ha5 (St)nftu§ ^o^. am 6. fpric^t: '(S§ tft t)nn prop^eten gefd^riebcntSoö-e.«-
Unb fie lüerben alle Don gott getcret fetjn'.
^uxä) bt§e ge|eugnt§ ber fc^rtfft tüirtt ha^j eufeerlic^e pneftcrtt)um t)m.
netoen teftament ^u boben geftoffen, benn [ic moc^t bal- geBet, ben Zutritt
5 für gott unb bic lere (tüilc^ö als eignem priefter el)gent unb geBürt) ollen
menfc^en gemeljn. äßo |u barff man et)n§ priefter^, tüenn man nit eQnl
mttler» unb prcbigerS bebarff ? Sollen h)^r priefter fe^en unb f)a6en on ^!^re
toertf unb ampt? ^ft boc^ ß^^riftug altet)n unb fonft fet)ner otter 6^Tifteni-^im.2,5.
mitler unb lerer. Unb tretten felbft li^n^u bon gott getert unb tonnen al^o
10 felbft mittein unb leren, bte noi^ nid)t priefter, boy tft, ß^rtften finb. ^2ll§o
folgt, ba§ ha§ prteftert^um ^m netüen teftament ju glepc^ pn aEen ß^riften tft,
pm gepft allepn, on atte perfon unb larDen, hjte 5|}aulu§ Gial. 5. fügt: '^n ®'i'- 3, 28.
6l)r{fto 3t)efu ift tepn ^ube, fepn Ijepb, fepn man, lepn tnepb, tepn l)err, fepn
!nec^t, fonbern pl)r fept in ß^rifto aEe epn bing\
i-^ 9iu tnpr h3oEen fort farn unb ber unberfc^empten @omorren ge|eugni§,
bamit fie ha^i prieftert^um pm netoen teftament auffgeric^t unb befeftiget
^aben, ^ufammen fuc^en, ouff ha^ hjpr ha§ unberfc^empt tnaul ber groben
bloc^ juftopffen. £'cr erft ift ^etruy 1. ^et. 2. 'Segt ab alle lift, triegerepi-^etr.a.iff.
unb nepb, unb reb niemanb ubetl, unb begert, al» bie i^t geborn tinber, bte
20 bernunfftige, unberfelfc^ete milc^, auff bay p^r burd) bie felbige toac^ffet |u
etürem I]epll, ^o pl)r anber§ gefrfjtnatft l)abt, Hne fu§ ber f)err ift. ©e^et ^pnn
^u bem lebenbigen ftepn, ber bon menfc^en berP3orffen, aber bon got erlnelt
unb geel)ret ift, unb bortet eud), oly lebcnbige ftepne, ouff p^n, boy p^r f)eplige
priefter toerbet unb gepftlic^e opffer opffert, bic gott ongene^me finb burcS§
25 S^efum 6l)riftum.' llnb bolb bornocl): ';\l)r feptt epn au^erhDelt bolc!, !6nig=i.^ctr. 2,9.
lic^e priefter, epn peplig boltf, t^elnr erfoufft, ouff boy p^r berfunbiget bie
moc^t bey, ber eu(^ bom finfterni§ .^u fepnem rtunberborlic^en lie(^t ge=
ruffcn ^att'.
Xer onber ift 3lpoco. 5. 'S)u poft uns nußerm gott ju tonigen unb offb. 5, 10.
30 prieftern gemotzt, unb rterben l)irfc^en ouff erben".
£)er britte 5lpoca. 22. ':3nn ^en rtirt ber anber tobt fepn gertollt poben, cffb. 20,6.
fonbern fie rterben fepn priefter gottiä unb fepuy (iprifti unb rterben mit
pl)m regirn toufent jar'.
Unnb rtie rtol bi^ buc^ nid)t foU-^er oc^t ift, bo§ ey tium ftrept bleuet,
3=> pob ic^ boc^ bem rtiber teptl ettlidje gei^eugniB borouB rtoUen für Rollten,
rtilc^e gertiBlic^ bon ollen G^riften menfc^en foEen berftonben rterben, bog fie
oüe tonige unb priefter finb. ^enn olle ^f)riften mcnfc^en loffen |u, bo§
aEe bie felbigen rtortt nit bon fic^tborlic^en fonigen reben tonnen: feo mugen
fie ouc^ nit bon fic^tborlic^en prieftern reben unb berftonben rterben. Unb
« ni(^t K 22 tebenbtge BF 2.3 gee^tt BF 26 öerlunbiflt F 29 fonigen B
38 nid^t F fonigen B tonnen F S9 nic^t F
488 33om 'M%bxanä) ber SKeffe. 1521.
Wixi biB iDortün '^^rtefter' t)nt c^an^cn iieUjen teftament, im t)nn bt^en orttern,
nit mit etjnem 6ud)|ta6en gebac^t.
Unb el)er iä) me^r jage, tt){( tcf) bcn go^cn unb |)u|ien bt^er tüellt, bcm
f&ap]i mit iet)nen pfoffen, trotten, ^s^x ebten Pfaffen, |e^gt un§ c^n punctel
obber c^n ftric^el t)nn allen (Suangelien unb Gpifteln ber 5tpofteln, ba» ^t)r 5
fe^tt, obber follt priefter für onber G^riften menfdjen genant tüerben, unb
ha§ emer priefter tl)um e^n anbers fet), benn hai: gemep aller 6l)riften priefter=
tl)um. 9Bo bleibt t)'§r? SBolt t)^x un§ nic^t an^et)gen? -öort ^^r nirfjt,
t\^x tatnben gemolte pfaffen? ^s^ iDit eud§ inol et)n rabt geben: @et)et gen
5|3ariB, bie tüerben eud^ an ber fc^rifft ftatt an|et)gen ^^r me^fterlid) unnb lo
funftlict) fentiment unb iuerben fpredjen: £)i§er artirfel ift !etierifd^, bem
prieftertid^en ftanbt unel)rltc§, unnb bi^er mcl)fterli(^ fenten| fe^ mä) e^n
artitfeE beö glatt)ben§.* 2ßo fompt ^^r, pfaffen ber ©li^en, benn l)er? äßarumb
^abt t)^r un§ unfern gemeinen namen geftolen unb euc§ bcn |u gemeffen?
Se^tt t)i}x nit btebe unb reuber unb lefterer ber tixd)^n 6l)ri[ti, hk ben ^eljligen 15
gemeinen nomen, h)il(^en ^l)r mit getüalt ben anbern G^riften genommen unb
geftolen §abt, ^u einer getoalt, ^offart, loolluft unb ge^| Bo fc^enblii^ mi§=
brauchet? 2Bo !ompt ^§r, ©o^en, benn t)er? 2l3e^gt uns an getieugni^ ber
fc^rifft, ba§ t)t)r priefter fet)t unb !^e^ft. ^tjx fe^t tool untregli^e bürben ber
ioelt, priefter fe^t ^^r nic^t. 5J^erc!et t)f)r fc^ier auc^, loas t)i}X, glelj^ner unb 20
reuber, Oerbienet ^abt?
Öie gebencf id) be§ toirbigen priefter gotti§, be§ 33aal, tnilc^er beutfd^
mibber mi^ gefc^rieben ^att, e^n grober, ungelerter 6fel, %o gan| unb gar
unberfc^empt |u liegen, ^o bo^ unb gifftig |u leftern, ba§ er nprgent ^u
beffer ift, benn ha^ er für ben S3apft unb fel^nc pfaffen fdjrepbt.^ 5)er felbige 25
molt nit leiben, ha§ ic§ ber ^e^ligen 5papiftifd)cn priefterfi^afft al^o tro|e,
i.<cctv.2,5.9.unb f(^ret)bt ijnn fet)nem buchten, ha^ bie borigen h)ort 5petri üon ^toetjerleij
priefterfc^afft fotlen Oerftanben hpcrben, gum erften, Oon ber get)ftli(^en priefter=
fdjafft, tüilc^e allen Gbriften gemein ift, jum anbern, Oon ber eufeerlii^en
pricfterfc^aff t , alleljn bie gefc^mtjrtcn unb befdjornen, ba» ift, hk getüe^l)eten, 30
priefter l)epffcn. £)ert)alben ift ha^ gef(^mt)rte unb befc^orne prieftertt)um pnn
ber ^et)ligen fc^rifft luol gegrunbt, fpridjt er.^
.^ie frag ic^: ^u toem §at S. 5peter bie felbigen trort gefagt? .^att er
1. «ßctr. 2, 2. fte nic^t 3U alten ß^riften gefagt, pn bem haU er gepeut, ha§ fte e^n t)er=
nunfftige, lautter, repne mitc^ bcgern foücn, unnb bartjnne ^u p'^rem ^epll 35
mac^ffen unb tsune^men'^ äl^adjffen unb pnn ber gnabc Ijune^men, gebort
e§ nit allen (5l)riften ^u? Unb barnac^, follen nit alte G^riften fid) balnen
auff ßl^riftum |u epnem ^epligen prieftert^um? £)a|u fdjepbet er \)a§ ^e^lig
2 nti^t F .3 e^r F lö ntd^t F 26 ntc^t F 28 foU A 36 iti)oxt V
37 nt^t F nid^t F
') a3g(. oben ©.273 ff. =) emfer. •■') Sgl. oben ©. 247 ff.
SBom mi\ibxaüd) hex mei^i. 1521. 489
prieftert^um non bcm, ba>3 nit ^el)(ig ift, lüic loiiv für äugen fe^en, ba§ ba§
^aptftiff(^c prieftcrtt)um gemet)nig{ic^ nit l]ci}(ig, Bonbcrn Buben finb. Xie
tüet)I nu btc tüort ^petri ^u allen 6{)riftcn getagt finb, unb er lütl, ba^ ba?
6ef(^orne unb gefc^mtjrte ;n-ieftcrtt)um barljnne öerftanben Inerbe, %o folgt
5 barauß, bas bk ^et)ltgen, frommen raei)6er unnb finbex auc^ Befcfjorne unb
gefc^mtjrte priefter finb. 2^enn bk lüort '|^ctri finb allen 6t)riften gemet)n,
fie merben oerftanben, öon n)i(cf}em prieftert^um bu milt: ba^^ felbige machen
fte aHen 6t)riften gemein. C et)n nnrbiger patron ber befc^ornen unb ge=
ölten ©o^en!
10 5^a» fet) ber erfte fturm miber ba^^ ertid)te papiftiffc^e prieftertt)um :
tok ftartf unb mec^tig ber fei), urteil e^n iglic^er frommer 6t)rift. 6» Itgt
i)k ernljber aller prad)t unb pompa ber ^apiftifdien meffe: benn ift ba§ priefter=
t^um nickte, mic i|t flar ange^ei)gt ift, fo ift oon mitten feijn gefe^ auc^
nic^tl. 5)enn prieftertf)um unb gefe^ öerenbern fic^ femptlic^. ^ft nu ba^ ^efv- 7. 12.
15 prieftettl)um unb gefet? niif}t§, %o tüerben bie opffer unb tüerc!, luilc^e nac^
bem gefe| burc§ ben priefter gefc^et)eu f ollen, öil tneniger etnia§ felju. Xarauß
folgt, ba^ be§ bapft'3 gefe^ eQttel triegerci) unb lüge" finb, ba5 3?epftiffc^e
prieftertl^um ni(^t§, benn ct)n larüe unb et)n euBerlid)er fcl)el)n, ber papiften
meffe, tt)ild)e fie epn opffer l)epffen, ei)n aSgoterep unb ein fd^enblidjer miB=
20 brauet) be§ t)et)ligen facrament§.
^n bi^em allen barff niemant 5iüel)ff elln , benn e« ift betüert, ba5 biß
prieftert^um in ber fcf)rifft nt)rgent gefunbcn tüirt. 2^erl)alben ift e§ be§
teuffell» ^ufa^: benn niemant anbert, me^rt ober minbert el)n§ menfc^en
teftomcnt, al§ 5paulu§ fpric^t, öil Iceniger fott man 3U gotti§ teftament etlDo^ ®^i- 3. 15.
25 fe^en ober orben. Tai ifte aber offcntlid) betueljßt, ba^ biß prieftertl)um unb
bie meffe ift et)n 'jufa^ goti-3 mort unb teftament. Xarumb fd}lieB ic^ mit
guttem, beftenbigen gruub unb getoiffen, 2)0» meffe Italien al» eQn opffer
unb fc^mt)rte, befd)orne priefter, tpie i^it ber brauch ift, nicf}t>3 auber-3 ift, benn
G^riftum leftern unb Derleucfen, auff l)eben unb n)ecfnet)meu fet)n prieftert^um
30 unb alle» fe^n gefe|.
2)a ^er gel)ort alle fdjrifft, bari)nne ber l)el)lig gel)ft üerpeut, baz- man
nict)t ^u bem Wort gottis, noc^ ^erab tl)un foU, alc^ ^^H'oüer. 30. 'Gl)n iglict) spr. 30, 5.
irort gottiö ift eljn felnriger fcf)ilt ben, bk auff \)t)n t)offen'. S)u follt ni(^t»
t^un |u fet)nen lüortten, auff bat^ bu nic^t geftrafft irterbift unb et)n lugener
35 erfunben'. Unb Xeutrono. 4. ';^u bem tüortt, ba^- id) eucf) fage, follt t)tir uic^t^ s- aj^of. 4, 2.
tl)un, auc^ nicljt>3 baoon net)men\ unb l.^^etri: '5,50 pemanbt rebet, ber rebe, i^ctv*. n-
als e» gotti» tuort tüere ic' Unb toas x}U öon notten, alles, tüas bie pro=
pbeten, (i^riftus unb bie 'Jlpoftelln hjibber menfcf)en gefe| unnb lere fagen,
^u er|elen! Gs ift offenbar, bau ^o^an. am 8. fprid)t: 'il^cr auB gott ift, 3o&. s, 47.
1 nid^t F 2 nic^t F 4 folget K 7 ^rieftert^nm A 8 aüc F 1 1 ftrad BF
2(y Soniinb F 28 gefc^mtjtte BF 31 gebort F .34 lugnet BF 36 .tebet" fe^It ABF
37 notten BF 39 offinbar F
490 2)om gniprauä) bet üneffc. 1521.
30^.3, 31. ber !^6rt gottt§ Wovi', unb i^o-^on. 3. '2öer bon ber erben t[t, ber rebt bon
ber erben".
5iu )üe^§ ic^ lüol, tücnn bt§ bie fc§ttiQ(^en getoiffen le^en obber l)6ren,
unb fel)en bo(^ ^o ötcl groffer mcnigc ber !l6[ter unb ürcfjen, barljnn alle tag
un^el)ttd; biet meffgen gefjolltcn lücrben , ha^ fie c§ f(^n)erUif) glotüBen tüerben, s
ha^ Bo biet leut foUten berbampt luerben unb bie ineEt tegltc§ mit ^o bil
funben erfüllen: btc Ineiyi hk gan^e tuettt getri^ ha für Ijellt, ha^ mit ben
meffen, alö mit et)nem gutten tüercf, ^berman fan unnb mog get)ulffen
beerben, unb hai burc^ berbicnft ber meffen bie meHt bi^f)er fel^ erl)Qlten
trorben, tbcnn e» beud^t fie ungleh)Büc§, ba5 gott bie hjeüt §o lange berlaffen lo
foEt f)a^en.
$ffiie t^utt mon aBer? @§ ift geibif? unb burc^ bie r]ct)lige fij^rifft )6e=
fc^Ioffen, bpilc^er allein |u glah)6en ift, lüenn aud) alle enget anberS lereten
unb mit ^l)mel unb erben füllten gubrümern ge^en: %o ift bon gott felbft
6efcf)loffen, has^ ^JJleffifd^e pfaffent^um bon gott nit fe^ e^ngefe|t. äßiltu gott is
nit me^r glatüBen benn ber toeltt? 3ft gott nit groffer benn hu tbeEt? 3i[t
^att&,l\'ni^t gefc^rieben unnb bcrfunbiget, ba§ bie le|te ^e^tt fotl et)n fcrli(^e ^et)t
2*- fet)n, e^n |el)t be§ l^orn§, ba§> aud) bie tnellt mit t)rtt)um foU erfuEt unnb
2uc. 18, 8. bie ouBermelten fc§ier berfurt trerben , unb babon gott felbft fagt , er bjerbe
!aum glouben finben auff erben? '!}Jtet)nftu , ha^ bife tetjc^tfertige inort finb, 20
unb ha^ fie mit un^er berflud^ten fii^er^eljt, bortjnn tb^r on aEe fordet gotti§
leben, ubere^n fommen, gle^d^ ab§ un§ nit betreffe, unb crfuEen al^o bie
h)et)ffagunge (l^rifti unb ber ^ilpoftel, e^e tbt)r§ Iriffen unb tjnne Inerben, glet)(^
tbie bie ^uben hk fdjrifft crfuEten unb 6l)riftum creu^igeten, e^e fie e§
er!anten'? 25
S)arumb foEen \dt)x un^er gebjiffen ftertfen unb ben n)ortten gotti§ feft
unb beftenbig anfangen, tüildie un§ fagen unb lerenn, ha^ ba§ me| pfaffen=
t^um für gott nid)t§ ift, auff ha^ M)x t)nn bi§er legten berfolgung ber
firdjen gottiS, ber glelji^en nie geiueft ift, nod) tüerben tbirtt, ben unau^ er=
forf(^lid^en |orn unb gebuEt, iuild^e göttlicher majeftet aEet)n e^gen unb ge= 30
buren, erfennen. (5§ ift l)^e unbermuttlic^, ha^ gott burd) bie gan|e tüelt
ben gratüfomen mifebrauc^ be» aEert)el)lfamften facramenty fet)n§ bluttsi unnb
flet)fc^§ teglidj bo lauge t)att bulben unb leljben foEen. 3)a§ ift hk gebuEt,
lüili^e fe^n göttliche majeftet bi§ |u bi^er unfeer legten ^e^tt gefpart unb
bel)aEten ^att. Gs {ft auc^ unbegreljfflic^ ber gratüfom |orn gotti§, ha§ s.s
oEe tag ^0 biet feelen elniglic^ berberbt unnb berbompt hjerben. £)i^en |orn
^tt er aud§ auff bie legten tage gefpart, an|ufal)en ben einigen |orn fet)n§
balb funfftigen geri(^t§.
^ild), h}t)r armen, elenben unnb legten menfd^en, leben lu^r hoäj no(^ §0
fid)er, ba§ b3^r mit bermalebet)ter abgotterei) unb lügen unb eu^erlid^en fc^eljn 4o
ögletoBcnF 8 ge'^ulffen B gc^olffen F 13 gtchiBen F 15 ntd^t F 16 md§t F
ßletoknF m(J§tF 22 nid^t F 23 hjrrben B SOgotUd^erF 34gotnd^eF 40 afigottere^ F
23om 5J]iB6rauc^ ber ÜKeffe. 1521. 491
lüotten gott berfünen unnb onbern mit un§ ben f)^tne( oerbienen! 6rfc^rec!tt(^
ifti, ba^ tc§ fage. C toolt gott, ic^ (uge, fie [inb aber (cljber qI^u toax. @§
ift ^^e et)n untinbberfprec^Uc^er bcfc^fuB, ba?^ t)m netücn teftament fet)ne euBer=
Itc^e priefter, tuilc^e ftnb mit platten unb Don ben (el)en aBgefnnbert , fe^n
5 fonnen: bie ba aber i^t finb, ftnb oEc on fc^rifft nnnb bcriiffunge gotti», ba^
ift, nic^t anber^3, bmn au^ bem tenffeü. 'Tttcmant nljmpt bie ef]cr fetbft an,
^onbern roilc^er öon gott beruffen luirtt, raie '.Jlaron', .öebre. 5. j&ebv. 5,4.
S)arumb rabt ic^ trelntic^ aüen prieftern, ba^ fie öon ftunbt an puß
t^un, bie meffen nat^taffen unnb tüibber Icpen merben, obber lernen bie meffc
10 rec^t gebraucfjen, ba5 fie, Bo baib e? gefci)n fan, auß bem gramfamen ^orn
gottis fommen. Xarumb mügen bie toKcn 3opf)iften unb 5)}opiften et)n§,
mid)5 fie tüotlen, ertüeten: laB fie beiücren t)t)r pricfterttium mit ber icf)rifft,
obber befennen, ba5 fie nic^t« bmn teuffeli^^ laroen unnb nerbampte go^en
finb. £enn ma» fet)n anfunfft auß ber fc^rifft nic^t l)att, ba« ift geloiBÜc^
15 öom teuffei fetbft. 5lIXe tnercE gotti-^, Boni^ertic^ bie ^ur felicEet)tt gef)oren, finb
^nn ber fc^rifft orbentlic^ gefettt unnb anget?ei)gt, ba§ nicmant ficf) entfc^u(=
bigen fan.
S)a§ fie aber fprec^en: 3111e§, tt)a§ bk firc^e orbent unb fe|t, ift bon
gott georbent unb gefegt, tnilc^Ä get)ft bie firc^en ^at, barumb fonnen bk
au mcB Pfaffen nit Dom teuffeU fepn, ift umb fonft on grunb gefagt. Si^er loit
un§ biße ürc^en |et)gen, bie Inet)! fie l)m gepft Derporgen ift unb aüe^n gc=
glaiübt mirt, a(» mpr betten: '^c^ glamb eijn bepligc, 6f)rift(td)e firc^e jc.'?
9^u aber tiaben bie 23iffc^off unb 2octore5 bie lUieß pfaffen epngefe^t, unnb,
ob fie auc^ glepct) f)et)lig toeren getieft, irter iültt un§ gelniB machen, ba» fie
25 barpnn nit geprret fiaben? Xie mepl benn nu öffentlich am tag ift, bal fie
geprret unb unrecht raibber ben glatoben getfian t)aben, roie mit uuBer ge=
tüiffen fid)er fepn, ba§ es bie firc^e getrau f)abe?
£iB |mingt aber unb mac^t uns gelüiB, bai:^ epn frommer (it)rift mepB/
ba'^ bie firc^e außerhalb bes mortt gotti» nii^t^ orbent noc^ fe^t: unb iüilc^e
30 bas t^ut, bie ift tepn firc^e, benn mit bem namen, al§ 6t)riftu5 fagt ^0=
bannis lo. 'Ü3lepn fc^aff t)oren mepne ftpmme, fie t)6ren nic^t bie ftpm ber Soft. 10,27.
frembben, fie flie()en für p^n: benn fie fennen nic^t bie ftpm ber frembben\
(is ift nit gottis toortt, barumb, ba^ e» bie firc^e fagt, Bonnern bal gottil
lüort gefagt toirt, barumb mirt bie firc^c. 2ie firc§ mac^t nic^t ba^ tüortt,
35 feonbern fie mirtt bon bem mort. Gpn gemiß tiepc^en, ba bep tnpr erfennen,
h3o bie firc^e fep, ift bas mort gottis, all $paulul 1. Gor. 14. frfjrcpbt, iDiei.aoi.i4,24f.
bas epn unglembiger nibber auff fepn angefic^t feilt unb befennet, ba^ got
6e^ ^^n tüarlic^ fep, barumb, ba'5 er fie mepffagen §6rt.
.5 fonnen F bctuffunge F 0 c^tc F 1.!» geboten F 19 tonnen F 20 ntd^t F
21 gegterobt F 22 gleteb F 2.-} nic^t F .Jl nit 15 32 nit B U ni^t F 34 S)tc
litd^e F 36 4 A 37 unglotobigct B 38 ij^m ABF
492 S3om «mifebroud) bev 5J}cfje. 1521.
9ii(^t bie tixä)c, ^onbern ha^ tnort gotti§ beließt t)()n, ha huiä) er uber=
hjunbeu unb gexicfjtet Juitt, unb bie f)e^mütfel)t fetjiiö ^er^enS eröffnet iDcrben,
lüie ^au. ba felBft lt)el)tter fagt. S)enn er fpric^t ntc^t: (Sr falle n^ber unb
6e!enne, ha5 fte lücljffagcn, barumB, baS gott luarl)affttg 6e^ t)^n fei). 2)enn
hjo ^er !ünb er ha^ Iriffen? %i%o \v\)x aud): h)o f)er !unnen h)t)r tttiffen, r.
too bie !ircf)e fe^, ^o lt)t)r nit ^orcn t)^rc pro)3t)ecet) unb ba» ge|eugm^ beg
gel)ftisi? ßy tft getütB, hau hk firdje unb bie, l)n lüilc^en gott lx)arf)afftig
h)onet, h)el}ffagen: aber e§ ift ungetüi^, lt)o hk ürc^e fet), iuilctje tne^ffagen
!an, fie Jneljffage benn. 2)arumB, tua» on gotti» lüort georbnet Inirt, ha^
tüirt nit öon ber firc^en, ^onbern üon ber ©Quagog bc§ tenffelS unter bem lo
titel unnb namen ber ürc^en georbent. S)a§ fe^ gnug dorn erften fturm!
^er anber, tüilc^er gle^^ ftarc! unb medjtig ift, iDirt an% bem neluen
teftament genommen, has e§ fagt öom priefter unb fetjnem ampt, $Paulu§
Diöm. 12, 1. gio. 12. '^ä) bit euc§ burc^ bie barml)erl^ic!cl)t gotti§ , ba§ t)!^r borgeBt etüer
lel)be e^n l)el}Iigeö, lebenbige», gott gefettige» opffer, tnilc^S ctnr öernunfftig i5
gottiö bienft ift'. öie !an niemanbt leudEen, ha§ er I)ie ha^ prieftcrli(^ ampt
befrf)rel)be, )X)\lä)S nid^t anber§ ift, benn e^n öernunfftige» opffer, nit unber=
nunfftige tue obber !elber, tnie tjm gefe^, ^onbern fii^ felber got opffern: bi^
foE aber allen 6I)riften gemein fet)n, barumb muffen oUe (S^riften priefter
fet)n. Sßaö miltu '^ie ^u fügen, hu elenber SSopft? 20
2tu^ bi^em fpruc^ ^auli Ijaben tüljr nid^t aÜet)n, ma§ bo§ netue priefter
t^um fet), ^onberu auc^, l-oo» fcpn ampt unb opffer fet)n foE, nemlici), ha§
fie ficf) fetbft fotlen tobten unnb gott für el)n l)el)lige§ opffer opffern. 5JKt
bem toortt ^ott 5paulu§ aEe opffer be§ gefe^ ercleret unb au^ gelegt. Sll^o
^att 6l)riftuö, ber f)6d)fte priefter, erftlic^ fic^ felbft geopffert unb burc§ fepn 25
nein prieftertt)um be» gefelj prieftertl)um unb aE fet)n ampt erfüllet unb ^\)n
erempel tüorben aEen fetjuen ünbern unb prieftern, auff ha^ fie fernen fu^=
1. ?pctr. 2, 5. ftapen na^folgen. 3)o ^u ftpmpt aud) ^U'tru§ l.^petri 2. 'Saft pl)r euc^ aud^,
aU bie lebenbige fte^n, barauff balnen Iju el)m l)et)ligen prieftcrtl^um, ha^ p!^r
get)ftlid)e opffer opffert, tüii^t gott angenehm finb bur(^ S^efum 6^riftum\ 30
äBirt bi^ nit^t Don oEen (^l)riften bcrftanben? äßerbcn nid)t aEe 6l)riften
als leBenbige ftet)n auff (:it)riftum gebatüet, unb al^o auff l)l)n gebalüet, ba»
fie priefter finb, loild) nic^t unoeruunfftige tl)ier, fjonbernn fid^ felbft nad§
bem ejempeE (£l)rifti opffern, gel)ftlic§e opffer, trenn fie bie \vnä be» flet)ffd^§
5Höm. 8, 13. i)m gepft tobten, 'JiomanoS 8.? äßa§ merben bie fagen un^er orme, elenben 35
golden unb laröen? ^3Jiad^ ^etru» aud^ l)ie ^meperlel) opffer, alö ha§ lugen
maul p^m ^tüeperlep priefter crtid^t ^att? Un§ toirtt aEen bi§ opffer, fie
finbt, tuie fie tooEen, :^u opffern gepotten: barumb tt)irtt un§ aEen ha§
priefter ampt auff gelegt. £)erl)alben ift auc^ flar, ba§ lüpr aEe priefter finb.
2 eröffnet BF 3 5Paulu§ B (> nic^t F lu nic^t F 17 nicCjt F 19 fltme^n A
müffem B muffen F 23 tobten B 28 „auc^" fe^lt F 36 9Jto(f^t BF
S3om «mt^brau(^ ber 9lleffe. 1521. 493
UBet ha^ ift noc§ et)n opffer au(^ atten glet)c^ gemein, ha bon pfa. 50. *f. 51,19.
'ßt}n 3uBto(^en get)ft, ba§ ift etjn opffer für gotf, imb pfalmit§ 29. 'Cpffert^wso, u.23.
gott et)n opffcr beS lobel, iinl(^§ mi(^ lüirtt ce^rcif, iinb p']a. 4. 'Cpffert e^n^f.4, e.
opffer ber geved)ticfet)tt unb f)off t ^nn gott', unb ab öe6re. 13. *£)urd§ ^!^n ^ftr. 13, n.
h foHen tt)t)r allneg gott opffern ct^n opffer be§ loBcS, ba§ ift, bie frudjt ber
tippen, lüilc^c feljneu namcn loben', unb Cfec 14. ''Jipm Ireg alle boBt)cl)t unb^^of-n, 3.
ntjui für bidj hüv gutte {ha§ ift, t)6r auff un§ ^uftraffen unb ergretjff ba§
gutte, ha§ bu nn§ gebft,) Bo iriotlen \vX)x bl)r opffcrn bie fclber un^er tippen'.
Unb Pia. 115. '2)u ^aft ^uriffen me^ne banbt, barumb Init id) htjx opffern^w ne, lef.
10 e^n opffer be§ lob5\ Si^e ampt, tüte t)berman fi^et, finb nit ampt be§ ge=
olten unb 6eict)orncn prieftertf^untv. 6§ tan aucf) niemant %o unucrfdjempt
liegen unnb fprecf^en, ha^ e§ gct)ftti(^ l)bermon, aber tel)plicf) ben befdjornen
üEe^n gebure. @§ gef)ort unb gebürt alten ben, toilc^e unter bem creuti teben,
fi(^ fetbft, bie luft unb begtjrticfept t)^re§ -^bantg teglic^ lüurgen unb tobten,
ih al^o, ba§ biB opffer be§ lobi^ fet) hjie epn rauc^ unb rocf) bes oorigcn opfferc^.
B^o Diel finbt man pn ber fc^rifft oon bem nelnen prieftertbum unter
6f)rifto unb Don fel^nem opffer unb ampt. äßo btetjbt p§r benn nu , ^^r
armen ^apiften? 'Ütufft elnrn gott an, er ift oiEepi^t nic^t bo bepme obbenfiö"- 18,27.
f(^tefft, er ift et)n gott, er rairt eucb boren.' Sagt un^, pbr Pfaffen S^aal:
20 äßo ftet)t gefc^rieben, ha^ bie ^Jle% et)n opffer ift, obber tüo ^ott§ (l()riftu§
gelernt, haz- man gefcgnet brott unb toepn gott opffern foH? .s^ort pbr nid^t?
©briftuö batt ci)n§ firf) felbft gcopffert, er loil oon fepm anbern b^j^nfurt
toerben gcopffert. (Sr toit, ha^ man fepuy opffer^ gebendfen foE. äßie feptt
^f)r benn %o fune, ba^^ p^r auB beut gebecf)tniB epn opffer mad)t'? Soüt pbr
25 auB emrm etjgen topff, on alle fcljrifft, fjo tovid)t feiin? 2enn B« ijb^' oitB
bem gebec^tni^ fepnS opffer§ epn opffer mac^t unb pf)n nocb epn» opffert,
toorumb madjt pb^^ benn oud) nit auB bem gebcd)tniB fepner gepurt cpn anber
gepurt, ha^^ er alBo nod; epn mal geporn mürbe?
511^0 auc^, tüenn pt)r an bie aufferfte^ung gebeult, lieber, fso macl)t
30 barauB epn netre aufferftebung unb tnccft pl)n noc^ epn« auff: unb Bo b^H'
an bie blinben , pjild)c finb febent morben , gebendt , ^0 mad)t , ba§ er noc^
pmmer bar bie blinben ieb^nb madje: alBo Oernetoet alte locrd (Sbrifti, menn
^^r ber felbigen gcbendt. ^\d) for(^t aber, \a iä) tüepB lepber, ha^ elDer
opffer ift 6l)riftum toibber opffern, tnie bay ab öcbreo§ G. Oerfunbiget ift : ■f'cbr. 6, 6.
35 'Sie creuljigeu Iribberumb pbn felbft, ben B^u gottiy, unb baben epn fpott
barouB', atfeo, ha§ etrer opffer nit anber^ ift, benn ß^riftum oon nemen an
nod) epns creu|igeu.
^JJIit bißem anbern fturm ift aber epuö bie S^epftiffdjc mejfc mit aller
t)§rer prad)t unb gotti§ bienft 3U boben geftoffen. (^pn frommer (£^rift fott
3 e^ren F „i" fe-^tt ABl' 4 „ab" fe^U F 7 ^orr BF 10 nid^t F 12 uunb A
13 gel^ott F 14 tobten T. 18 nit B 21 ,^6rtt F 22 ^jeopffert A 2.". torid^t F
27 nid^t F 30 anff F :j3 gebendet F 3C ekot BF nic^t F
494 S5oin m^hxanä) ber 3Jleffc. 1521.
t)^e ^nn fernen tüeg hav für e^n opffet Rauten, h)il(^§ er für Inar h)et)^, ha§
eö für gott unb tinn ber fc^rifft fet)n opffer ift, no(^ gefe^n !an. Unb tütld§§
Don gott ^n ber fc^rifft el)n opffer genanbt trirt, ha^ foE er allein unb fonft
nic^ty e^n opffer nennen, äßte tan bo(^ et)n gratnfamer t^urft unb !ünf)e^t
erbac^t toerben, toenn ha§> bu fagft, hx% ift et)n opffer unb gotti§ bicnft, Wüä)^ s
gott fei)n opffer, nocfj gotti§ bienft fje^ft ? äßas ift bay anber§, benn et)nen
gott noc^ unBerm gutbuntfen machen unb göttliche fachen noc^ un^er et)gen
oernunfft orben unb fe^cn^ ;3ft ^(^^^ nit au^ epgener getünUt on gotti§ ge=
^et)B, gefe^, fitten, prieftert^um unb gottiö bienfte orbnen unb auffric^ten
unb bon got fobbern, ha^ er e§ öeftcttige unnb ia^ fi(^ qI^o Pon un§ lernen, lo
n)ie unb ino mit man Qt]m biencn unb anbctten foE.
U6er bi^c unfinnitfcljt be5 'ooidv ,^\fraet fc^reljen alle propt)eten et)n=
trect)tig, ha^ fie gott uoc^ p^rem lootgefaüen ()a6en angebet. S)arum6 fpri(^t
^5 .^oÄ 8. gott, ha§ fie auß p[)m epn aBgott gemalt t)a6en, ^o er bocf) alle» ernftlid^
öerpotten l)att, ba§ fie p^m fepn 6ilb obber glepc^niß macfjen foEten, ha^ ift, 15
haB fie öon pl)m nit, tnie fie e§ gutt beud;te, ^onbern P^ie er e§ p^n gepotten
^ett, hielten unnb gar nichts tf)etten, benn h3a§ er pl)n gefegt unb georbnet
f)ett. Unb fur^ um6, 6-5 ift epn crfd)recfü(^er unb gralofamer mi^6rau(^,
benn eS pemant gebencfcn obbcr auffprec^eu !an, hienn e§ ift nit anberS, benn
gott felbft unb fepn crftö f}b(i)]t5 unb ebleftS gepott öerleudEen. S^er^aEBen -'"
la^ bie 5papiften un» tsepgen au^ ber fc^rifft urfac^ p^reS opffer», obber foEen
iüiffen epgentlid^, has fie erger abgotterep mit p^ren meffen t!^un, benn bie
;3»uben unb §epben t^un, obber pf)e getrau ^aben.
2)ie f^rifft, P^ilc^e bon ber i|igen Mc^ ni(^t§ P^ep^, tan un§ nii^t 6e=
triegen, aber un^er oernunfft unb gemonljcpt fan un» P30I betriegen. £)arum6 2-'
§utten fic§ ober epn§ aEe fromme (i^riften, ba§ fie plje mit p^ren ^Jleffgen gott
nic^tö opffern, ^onbern bie 5J^efe, luie fie gott pnn ber ^epligen fc()rifft epn=
gefegt ()ütt, nicffcn unb gebrauchen. 2ßpr f)angen an geP3iffcr fc^rifft, barumb
tonnen hjpr nit prren noE) funbigen, pnn bem, ba» P)pr bie 5)ceB für fepn
opffer ^oEten obber gebrauchen. 5Die $Papiften tonnen nic^t rec^t obber tool •^"
t^un, bie loepl fie pnn folcpen groffen göttlichen unb nottigcn bingen |ur
felicfept bie geP3iffe, unbetriegliEje fEjrifft berlaffen unb folgen p^rem unge=
toiffen, betrieglic^en guttbunden, nit aEepn on, ^onbern hjibber aEe f (grifft
unnb göttliche gepott. 0 bruber, fleug unnb öerlaffe be§ S?apfty üerbampt
prieftcrtl)um ^^
3um britten, h)oEen topr be» S9apft§ prieftert^um mit bem ampt, ^0
6§riftu5 ben ?lpofteEn gegeben unnb Befolgen l)att, umbftoffen. ®enn epn
aKQi. 2, 7. priefter foE prebigen, tvik ^aii)axk am anbern gefi^rieBen ftel)t: 'S)ie lippen
be» priefter» foEen nit anber», benn gottiö gefe| unb tunft reben, benn er ift
7 gotlid^e F 8 orbnen BF nid^t F 16 nid^t F 19 nic^t F 22 obgottete^ F
26 „fte" fep A 29 fonnen F nid^t F 80 tonnen F 31 ßotUc^en F 33 nid§t F
34 flotlic^e F 39 nid^t F
Som miPrauc^ bet 3Rcflc. 1521. 496
c^n ßngel be§ ^errn ber ^erfc^aren', bai e'^r |tt)i|ic§en gott unb bem menfc^en
mitteln foH, gott et)n opffer t^un für bic menf(^en unnb bie menfc^en öon
gott leren unnb untertoeljffcn. öie mel)ncn bie ^apiften, fte ^aben gciuonnen,
ha§ t)^n aEepn geBure, bie anbernn ^u lernen, irie ber ^apft ^^elagiuS tjvx
5 S^ecret fic^ i)oxm k]i: '3Ber ber oöcrfte ift, ber {)att geniaEt ^u gepieten, unnb
hu anbern fotlen unb muffen get)orfam feijn'. Xa^u ^iel)cn fie bie tüortt
6f)rifti: 'SBer eucf) \)bxt, ber ^ort tnic^. 2ßer eu(^ derart, ber öera(^t mid§.' -"c. lo, ig.
.Spie fit)e |u, glel)c^ wie fie epn epgcn prieftertt)um unb opffer, ben
rechten (it)riften unbcfanbt unnb frembb, ertid}t l]üben, al^o tiabenn fie etjn
10 nelDe, unc^riftlic^ ampt ^u prebigen erfunben unnb epngcfurt. Unb ba^ e§
pberman funbt unnb offenbar tüerbc, ^o will ic^ Pon erften mit untüibber=
fprec^lic^er fc^rifft betüepB^n, bo^ ha^ einige, redjte, n)Qtl)nfftige prebig ampt,
glepc^ mie hai- prieftertlium unb opffer, alten 6t)riftcn gemet)n ift. G» fpric^t
$Paulu5 fecunba 6orintf)io? quarto: '£>er un§ gefc^icfte biener be§ netDeui.eov.s.e.
i.-- teftamenty, nid^t bec^ bucf)ftaben, Bonbcrn be§ gcpft-.', gemacht fiatt'. Xiffe lüortt
§ott Sanct ^^aulu5 ^u allen G^riften gerebt, baä er auB pl)n alten biener be§
get)ftt§ mac§e. @^n bienet be» ge^ftiö prebiget bie gnob, öergebung ber funbe,
glepc^ tnie epn biener be§ buc^ftabenc' prebiget bie lüortt be§ gefet;?. 2iB ge=
^ort 5Jtoft |u, pt)enec^ G^rifto. Unb ^^etru'5 fpric^t tju allen 6l)riften: ''}Iuff i.*ett. 2. 9.
20 ba« ^^r be§ mac^t Perfunbiget, ber enä) au% bem finfterni^ pnn fepn lT}unber=
6arlic§ liec^t beruffcn (]att\ 2)ie n3et)l benn alte Gliriften auB bem finftcrniB
beruffen finb, ^0 ift epn iglic^er Oerpflic^t, auB ^u ruffen bie macljt bec\ ber
Ij^n beruffen §att.
2^a& laffen tppr iroH ^u, ba» i)t]r oiel |u g(ep(^ nic^t prebigen feilen,
25 h)ie tüol fie bes alle getüollt l)a6en. $IBenn ha 5paulu5 rebte: Scljmepg, 3?ar= 3ipgi*.u,i2.
nobaS, ftitte, 5lctu. 4., foHt barumb ^arnabaö nic^t mac^t ge()abt daben
^u prebigen? £enn eB folten alte bing et)erlic^ unnb noc§ epner orbnung ge=i.Gor.i4,4o.
fc^e^en, 1. dorintt). 14. 2)amit lt)irtt aber nic^t auff gel)aben gcmepnfc^afft
be? amptö ^u prebigen, X}i)a e? tüirtt ha hmd) befrefftiget. Senn too nidjt
30 alte menfc^en prebigen mochten, unb epner allepn |u teben getnallt l^ett, tüas
h)ere Don nbtten, epn orbnung ^u ballten unb gepieten? Unb eben barumb,
boö fie alle getüallt unnb mad^t t)aben Im prebigen, ift epn orbnung ^u
flauten Pon notten.
S)arumb tüollen mt)r ^^autum befeljen: benn er fc^lec^t an bem ortt mitt
■ib groffäen bonner fc^legen be§ 5?apftc^ lügen oon ber bberfeptt unnb geUiaUt Im
prebigen gar ha npbber. 5llBo fpric^t ^J^aulus: 'giebet pemanbt mit jungen, 1. eor. u,
Bo t^unB fetüeene, ober auff>3 ^oc^fte brep, unb nac^ epnanbcr, unb epncr lege
eö auB. äßer nit epn außleger ift, ber fc^toepge in ber finden Dorm oolcf
ftille unb bette für got bep pl)m felbft. 5lber jtüeen propl)eten ober brep
40 fotlen reben, unb bie anbern foHen e» richten: %o es aber epncm unter ben,
7 t)ort J5 I)ort i{ 10 new F 11 offinbat F 38 nidjt F
496 550m 93Hft6tau(^ ber 9)^cffe. 1521.
bte ^u §6ren, Inurbe geoffcnBort, ^o !c^toct)ge ber erfte fttllc. ^^r mugt h)ol
olle tne^ffagen, auff ba5 fie alte lernen nnb oHe öermont ltierben\ fprtc^t
5pauluy. 21>ay tüoEt ^t)r, go^en unb lavöen beö 33a|)|t§, ha lüibber fagen ?
^auluö fpric^t, ha§ fie alle mugcn toel^ffagen, unb orbentUc^, et)ner nad) bem
onbern, al§o, ha^ ber fikr unb |u^6rer, ^o t)l)m cttüaS tuirt geoffenbart, '•>
mag aufftretten, unb ber erfte, tüild§er prebiget, joll fdjUjel^gen unb t)§m
toe^c^en, unb otte, bte prebigen obber le^en, foEen bie ^u^orer taffen urte^ln
unb ij^ncn unterlüorffen fctjn. 2öo Biftu nu, 5pelagi, mit bequem l)offertigen,
unt)erfc^em|)tcn leftcr maul, bo bu mit auff geblasen pau^ baden t)n bet)nem
flel)fd)lic^en rec§t bürffft fagen: 'äöo bie 6birdct)t ift, nemlid) bie ge^ftlic^e, lo
bo ift getüalt jugepieten, 6e^ ben anbern Bleibt t)on notten ber getjorfam'.
S)i^ t)att ber teuffell felbft burc^ beljnen munbt löibber ß^Cjriftum, milc^er
t)nn $pauto rebt, gefagt. ßt)riftu§ l)att au§ gottlidjer gelnaUt bic^ unnb alle§,
tnaS be^n ift, atten unterlr)orffen, er §att atten ^u urtel)ln unb richten, ^u
le^en unb :prebigcn getoaEt unb mac^t gegeben : unb bu barff ft bt)r auf3 eljgener ^^
frebelic^er getüaltt alle§ untern^erffen unnb bic^ über alle, Q,kt)d) Inie Sucifer,
ergeben, b^r ottet)n 3U reben unb urtet)ln felfd§lid§ inibber gott unb bk f(^rifft
3u meffen! ^)lu§, bu bo^lnid^t, alle ß^riften ^aben gutt fug unb rec^t, an%
ber l)et)ligen fd^rifft Iju lefeen unb prebigen, Inenn bu |u berften fotttift.
2uc. 10,16. folget nu, ba^ fie bie iDortt 6f)rifti : '2Ber eud^ l)ort, ber l^ort mid§ 2c.' 20
nit mit tüeniger untretti 3U l)t)rer l^offart, prai^t unnb getoaEt gebogen
«Pf. lo.s, 15. ;^aben, beun beS Propheten: '^i)x foEt nic^t anruren mel)ne gefalbeten'. £)er
propl)et rebt öon ben gefalbten gottiS, bo er f|)ric§t: 'mel)ne gefalbten', Jnilc^e
got burc^ ben l)et)ligen ge^ft t)m l)er|cn, an ber fcel mit fcljner gottlid^en
gnaben ge^et)ligct unnb gefalbet l)att. 2)ie ^apiften ^if)en e§ auff bie, toildjc 2.'i
ber 33a|3ft unnb bie ^iffc^off aEe^u om eu^erften tel)E ber bier finger mit
ole fd)mt)ren. € boB()el)t aEer bofeliet)t toibber bie gottlid^e fd)rifft! S)ie ge=
falBeten gottiS finb aEe fromme, Hmrliafftige 6t)riften. ^Iber ber ^a|3ft !^el)ft
hk gefalbten gottiy, mildje bem teuffei unb ber tüeEt mit ge^| unb l^offart
am t)let)ffigiften bienen. ^2llfeo, ha^ aEe (S^riften, ha^ ift, bie bon (^^rifto :iü
leren, foEen geljort inerbeu, ha§ |euc§t ber 5^apft aEet)n auff fe^ne ^Ipofteln,
hjili^e nic^tö benn ben teuffeE leren : unb Iner bi^en teuffeE öerad^t, ber mu§
(£^riftum öeroi^t l)aben.
Si^eftu nu, lt)ie fie unter bem titel unb namen be§ gemeinen 6^rift=
liefen ampi^ t)l)n felb» cl)n e^geu am|3t ber üerberbung l)aben auffgeric^t, 35
glet)(^ h)ie fie unter bem titel unb namen be§ toaren, redeten opffer§ unnb
prieftert^umg l^aben e^n erlogen prieftert^um unb opffer unnb t)rt!^um e^n=
gefurt. Unb glet)c^ toie fie mit tjljrem geftolen unb geraubten ampt bie !irc§en
^l^re» rechten ampt§, be§ iüort gottig, beratobt t)abcn, fo ^aben fie auc^ mit
10 burffft BF 13 gottic^et F 21 nicf)t F 22 ge^amen BF 24 gotti(3§cn F
27 gotlii^c F
aSom ÜJitfebraiK^ ber anejfe. 1521. 497
X)i)xmi erttd)ten, lugcn^afftigen prieftcrtt)um unb opffcr baS redete, tüartjafftigc
prieftertf)um iinb opffer ganl^ untcrbrucft imb QiiBgeleffc^t.
5ioc^ ct)n§ iüoUen lDt)r t^ic tu t^iin, ^o^Q"- '-^- '^^e toerbcn aüe üon soo. e, 40.
gott geleret fetjn". 5inb fte aUe Don gott gclcret, §0 finb lüt Qllet)n bie
5 fcej^ornen iinnb gefc^mtjrten öon gott gclert. ^0 es i[t niemant üon got
toeniger gclert beim bic oerlornc, tieicf)orne go^en. Sinb mi alle G^viften öon
gott gelert, ^0 t)a6en fie gelüiB alle ben get)[t unb boö tüortt gotti':\ Xanimb
ift nit aüet)n (ei)f), Bonbern ancf; ber Stapft bem, ber Don gott gelert ift, unter=
toorffen, er tnolXt benn bem get)ft unb iDortt gottU nit untertüorffcn fet)n.
10 2i}i(^er oon gott gelert ift, bem muffen unb foüen bie enget, t)()a alle crea=
turen ^nn ^t)mel unb erben lt)et)c§cn unb glatoBen: benn nit etjnem menfi^en,
^onbern gott fel6ft, ber t]tin lernt, luirt getincf}cn ober tuiberftrebt. Üco(^
bia-ffen hk tollen, toricljten goticn be^^ 55apft fid} rinnen, ber ^^apft fei) über
ha^ ßoncilium unnb et)n l)err ber ganzen toeEt. äÖQ§ ift ba^ anbei» gefagt,
1.^ benn ber Stapft ift über ben, ber Hon gott gelert ift, ha^ er über got felbft
ift, auff bac' bic propl)ecet) ^pauli erfüllt murbc: '6t)n mcnfcf; ber funben unb^-^w-a.af.
et)n finb ber öertcrbung ift lüibber gott unb toirt ergaben über aEe§, toa^
gott genant unb geel)crt tüirt'?
äßenn aber hk $papiften unc^ furballtcn ben fpruc§ 5|>auli 1. (Sorin. 14. i-^ioi-, 14,
20 '®ic h}et)6er foUen t)nn ber gemci)n ftille fd)triet)gcn, ec^ flehet epnem loepb nit
iüol an, ha5 fie prebigt. GS tuirt et)nem tuet)b nit |ugelaffcn, ha?^ fie prebige,
Bonbern fie fotl untert^enig unnb gel)orfam fetjn." SarauB folget, hai^ prebigen
nit allen (5t)riften, nemlic^ fet)ncn niet)bern, tan gemei)n fciju. 2a^u antroort
iä), 2)a§ man ftummen, unb bie fonft auä) öer^pnbert ober ungefc^itft finb,
2; nit prebigen teft. Senn ob tnol t)bcrman t» prebigen geioallt l)att, Bo folt
man bod) niemant batiu gebraud)cn, fid) bc-^ aud) niemant unterminben, er
fe^ benn für anbern balux gcfc^icft: bem felbigen foUen auä) bie onbern toepc^en
unnb p()m ftatt geben, auff ba§ tipmlic^ el)r, tiudjt unnb orbnung gef]allten
tnerbe. £enu Bo gebeutt ^^aulu» Ximott)Co, ^az^ er benen hü5 loortt gottiy2.xim.2,2.
30 ^u prebigen Befel^, bie batiu gefc^ictt finb unb hk anbern leren unnb unter=
toepffen tonnen. 2^cnn tv geliortt Im bem gepft, toer prebigen mil, epn guttc
ftpmm, epn gutt auf3fpred)cn, epn gutt gcbedjtniB unb auber naturlidjc gaben:
tüilc^er bie felbigen nic^t ^att, ber fdjtocpgt biEic^ ftill unnb left epn anbern
reben. 5llBo oerpeutt ^^aulu» ben mepbern l^u prebigen pnn ber gemepn, ba
3r. mcnuer finb, mildje ^u reben gefd)icft finb, haz^ et)re unnb luid}t get)allten
tuerbe, bie tnepl cpnem man öiel mel)r ^u reben epgent unb gebürt unnb aud)
ba^u gefc^icfter ift.
Unb ^^^aulu5 l)att ba§ nic^t auB fepncm epgen Ijartbt Oerpottcu, Bcnberu
er berufft fid) auff-^ gefelj, \mid)5 fagt, bie Inepber foUen untert()enig fcpn. i.ajjoj.a, ig.
1 njat^arffttge B :5 f)t)n UV 4 iii^t F s nic^t V 9 nid§t 1' 1 1 gicrafjcn 1'
ttit^t F 12 (crnet F 1:5 burffcn HF tori^tcn F 20 ftiU BF nic^t F 21 ntc^t F
2:{ ntc^t F 2') nic^t F Ou liebiflcn .\ ol fonncn F gefjori F 33 ctjnen BF .'{S ijembt F
£ut^er§ 2Öerfe. VIII. :J2
498 S5om ^mipvciurf) ber 3J{e|fe. 1521.
2)araii§ 5paulu§ gelüi^ it)QX, boy bcr gct)[t l}()m fel6ft nt(^t entlegen lt)evc,
bn§ er bie töcl}ber, )x)iiä)c er lior'^ljn ben mcnncrn nntcrlüorffen ()atte, nn nber
bie menner ertjuOe, ^o^bcrn üiel mel)r, fel)ncr öorigen et)nfaiuingc el}nbed}tig,
bie menner erJüetfe ^n prebigen, ^o e§ borf) an mcnncrn nid)! gcBridjt. äßic
Soci 2,28.tunbe fonft ^>anln§ nllcljn bem I)el)l{gen gc^ft lüibberftrcBcn, ber l)nn '^sol]ck 5
9ipflic().2i,8f. t)erf)et)iien t)att: 'llnnb eö lücrbcn ctuer toc^ter lt)el)^)agen"? Unb ^ct. 4. %U)i=
lippns fjott üicr tod)ter, jnndfralucn, \miä)c alle prop^etl}n tüaren". 'Unb
"■?!5ün.'22;5Jiüria, mo\c§ fd)lüe[ter, lüar auc§ e^n propljetljn.' llnb Dlba bie propfjctpn
iUidÄ.G. goft i'^jn ""-"öbt bem frommen .V^onig ^ofic nnb SiBora bem ^erijogen 33arac:
nnb tui teljt tuirtt ber gejang ^J3carie ber jnncffralDcn burdj bie ganlu' luellt 10
i.Kov.ii,r,f. gepreljifet. llnb $pou(n§ jelbft l.ßor. 11. lernt hk tüttjbn mit Bebadtem ^elrbt
betten nnb tücljfiagen. SarnmB fobbert bie orbnnng, ^nd^t nnnb e'^er, ha^
toeljber fc§lüel)gen, lücnn bie menner reben: tüenn ober !etjn man prebiget,
^0 iner^ öon notten, ha^ bie loei^ber prebigeten.
Darumb Befdjiicffen toljr feft, gegrunbt t)n ber 'f)epligen f (grifft, ba§ i''«
nic^t mel)r ift, benn el)n cl)nige§ ampt ijn prebigen gottiö inort, allen (^()ri[ten
gemcpn, hai^ epn iglidjcr reben, prebigen nnb nrtcljCln miigc nnb bie anbern
aEe t)crpf(i(^t finb, 3U ju^uren. S)ic Wt)l benn hk fc^rifft öon !epnem anbern
ampt be§ Inortt gottiS Incp^, ^0 fragen Uil)r be§ SBapft§ g6|cn, Hon tocm nnb
tt)o I)cr fie ha'i^ ampt Ijaben, U)il(^§ l)()n allepn gebart nnb nidjt aEcn gemepn 20
fetjn foE. ©e^et erfür, ti'^r |artten ^apiften, l)l)r ebten 95aat» priefter, nnnb
|et)gt unn» an epn pnnctiin pn ber f (grifft lion eUnin ampt nnb prieftertl)nm!
^l)r tt)crb t)i[(ep(^t hiV2 anffgcbtofien, nndjriftlid) beeret ^elagi erfitr
bringen: 'SSo oberlept ift, ba ift and) geluallt, im gepieten'? (5)cl)ct l)pn nnb
rabtfragt bie gottiy lefterer tin 5pari^ nnb ßoöen, nnter be§ loollen tt)pr etrer 25
ampt nnb prieftcrt^nm fampt fepnem opffer it^t tutm britten npber tnerffen
nnb fagen frep, fidjcr, gant; geinifi au^ gotlidjcr getnallt nnb fdjriff t : T)k Inepl
t)^r on gottiy Inortt regirt, ha^ p'^r priefter bcs tenffcE§ fept, unb ba^ ch3er
ampt nnb pricftcrtl)nm bnrd) ben tcnffell pnn hk Uiellt gefnrt ift, ha?- er bay
cpnige, l)el)lfame ampt bc'5 gepftiö nnb beS loortt gottiS nntcrbrndte nnb an^= ?,o
leffd)te. äßenn barnmb l)abt pl)r ben artidel ,^n^ bcrbampt, nemlid) bo§
nid)t t.pmlic^ lücr, C^n'iftnm Im lernen nnb bon pbcrman Im poren, ^onbern
bay bie ganlj toellt attepn ben tenffet öon end) öerlornen gottiS lefterer fjoren
unb lernen müftc. S)o tompt l)er, ha§ p^r ha^ arme öold ni(^t§ anberS
Icret, benn tüa§ ctner ampt nnnb pl)r tnprbig fcptt. ;^s^r "^abt bay ©nangelion 35
an§ geleffdjt nnnb öcrbampt: X^lriftoteliy nnb etücr lügen prebiget ppr, nnb ift
pnn aücn ctücrn bndjern nnb fd)rifften nit anberiJ benn ber tenffeE felbft.
(i ttüx F mt A 9 !onicj F 11 fetfcft cap. 11. BF lernet F 16 „c^n"
fe^(t F ITurtcDtenF 22 ^mdltn A 20 erfiiv HF 24 ba§ A 25 Sotten F
27 gottic^er F :i4 mufte F tompt F :!7 clurn HF nirf)t F
S3om Tli^hxaüö) bex mc\\e. 1521. 499
6oId§» tagen inijv noii curf; frei), imOerfc^rocfen, on atten |toe^ffell, ^"^r
^e^gt un§ benn on, luo einer mnpt bev pric|tertt)umB l)nn ber fcfjrifft gegritnbt
fe^. äöenn Inirt ey aber gefd^eljeu^ älUjr l]aben tuol burd) f (grifft ange^ietjgt,
ba§ allC'^, inay nit 6()r{fti toort finb, ba§ e§ be§ teuffeEy (iigen finb, tüie
5 6l)ri[tu§ 3o§aH. 8. fagt: 'SJßenn er (enget, ^o i'ebt c()r auB fel)nem ct)gen\3po. s,«.
3ft bQ§ litt ftar gmig, ba§ bie tt)arf)el)t nlleljn Don gott mu^ gerebt luerben,
iinnb loer ooii l)f)m obber auB l)()nt iclbft rcbt, bny ber jelbige trcugt iinb leugt?
^er ^apft mit altem [eQnem an()ang tebt atleo auB el^gener gen^aUt on atte
fc^rtfft. Tarnmb Inte fcl)n pricfter ampt tft, Bo ift auc^ feQ" ^P}^^- Se^ne
10 priefter, [eijne gefelj , ictjne Inerct jinb ntc^tc^, benn el)te( tilgen bec' tenffetc'.
S)arumb fe§e e^n tgtic^ 6^riften menfc^c bie groffe, nnklic^e menige ber mun(^
nnb Pfaffen an, mit tjf)ren meffen, opffern, gelegen, teren nnnb atlen p()rcn
inercfen, fio inirtt er nit anberi* ]cf)en, benn bc-:^ tenffel^i epgen Holet nnb biener,
etjn ungtart)big Oolct ber Derberbung, Initctjc^ bent l?orn gottiS etniglid) uer=-^.i'ctv-:i,7.
15 tjaltten ift.
^d) f)atlt, e5 fei) mit biBen brei)en nrfacf)en gnngfant angekijget epnem
ig(i(^en frommen 6f)riften, bo» biß S3epftifc§ prieftertf)nnt nnnb 5JteB opffern
getniBÜcf) be-5 teuffetly Inerct fep, bamit er bie Ineltt pnn prtl)nm gefnrt nnb
betrogen f)att: barauB cpn igti(^er mercfen fan, bac^ nic^tc^ 6 t)rifttid)'3 üon t)l)n
20 gefc^ic^t, nnb ha^ fie bie meffe attel)n ^n l)t)rem gep^ nnb pbrer e^er, |u
fcf)mal)e nnnb une^er bem f)epligen teftament 6()rifti erfnnben nnb erticf)t "
t)aben. 2)er()atben nid)tö mel)r pnn bißer Inellt %o fecr Im flie()en nnnb tui=
oeracf)ten ift, al§ biffe fd)one fd)epnenbc gel)ftlid)e taroen, meffen, gottiy bienft,
glombc nnb gepfttiifept, nnb Inere üict beffer epn t)enger nnb morber tut fepn,
25 benn epn pfaff obber ntnnrf).
äßeptter Inolten Inpr hk repffigen f)oI)cn priefter befef)en, bie fic^ il^t
unüerfd)empt furften burffen nennen, nemlid) bie ^iffc^off, ouff ha^ tüpr ben
ganljen lepb be§ tenffctiv mit alten fepnen gtibern fef)cn nnb erfennen. od)
Init I)ic aber epnc^ mepn grnnbt, lnitcf)er öon epnem iglicfjen (5l)riften iinljn=
30 brocken foK gebauten Inerben, Pernelnet ^aben, ha§ aEe§, tna§ auffer'^atb ber
fcf)rifft, Bonberlicf) pnn ben bingen, bie gott ange()6Ten, gefd)id)t, Oom tenffet
tompt: tnie benn gott pnn 5tabab nnb ■^lbit)n beinepBet, ba er nit tnott, hai
frembb felnr fottt geopffert Inerben, Bo ernfttid) berbampte, haS- man pn
gott(id)cn facf)en anber§, benn er felbft befolf)en t)ett, ge[)olIten Inart. '^c^.-i.wpf. io,s.
35 tnerbc ge^epliget (fpridjt er) an hn, tnilc^e ficf) ju mpr naf)enf : Inie oiet
mc()r h3irt er berbamnen nnb fic^ erljornen, tnenn man nit attepn on fd)rifft
ctmay ücrnemet, ^onbcrn ancf) fepn gepot unb epnfatmng anf^tilget, alBo, ba
ber nngtatnbige 5tcf)ay ben erl)en attar ju epnem feger mad)en tiefj nnb fe^t
ben attar Xamafci pnn gottiS tempcE. 2.e|von.28,
1 uncrfc^rocEen BF 2 cror F 4 nic^t F G nic^t F s cljcjncv J?F l:i nidjt F
14 un(\lcni6i(\ F n; onflctjcljgt F 23 fc^onc F 25 munc^ F 2i; bcid)cn A 27 biivffenn U
burffen F ■>2 nicfjt F :{4 gotUt^cn F 'U> evtjovncu F nidjt F :!s iingtetubtgc F
32*
500 3}om 5J(iBbrauc^ ber Wcfic. 1521.
!I)e§ glet)(^cn gefc^i^ct eben mit unfern gefronten, {)offertigen S^tffc^offen,
öon tüilc^en gott gar ntd^t» lüet)§. ;3o e§ ift fet)n öold auff erben, bog gott
met)r entfegen iet)n fon, benn biße go^cn unb ^iffc^offi? laröcn. Sie [inb nit
aUttjxi on gotlic^e etjnfe^nng, ja glct)c^ ftracfs lüibber gott ergaben unb ju
regiren ouff geinorffen, S)o§ tniK iä) ben, bie ber fc^rifft glatt)6en, ftor be= 5
tüet)^en unb an tag bringen. 3)enn hk go^en, lüiltfje bie fc^rifft teueren, bie
glatöbcn aEctju ben becreten, unb bu tanft l^tju nic(;t§ jagen, baö jic glauben,
bu jagift benn eljttel (iigen, bamit aEe t)^x fl)nn unb ^er| umbge^et.
Untcrft^ci)b G^^riftUc^cr unb ^e^ftlirfjcr ^iffcljoff,
2it. 1, 5 ff. ^aulu§ jogt 3U jetjnem junger Sito : '2)er§albeu ^ab iä) hiä) ]u 6anbio lu
gelaffen, ha^ bu boKenb au^ric^tift, bo ic§§ gelaffen t:)ab^, unb orbenft iju
et}ner ig(i(^en ftatt clltiften, inie irf) bicf; untertüet)^ct i)abc: jo c^ner un=
tabellicf; ift, elju» lüeljbö man, ber glatübige ünber i}abc, bie man ber un=
tenjc^eQtt falben nit bejc^ulbigen tan. S)enn e§ foll et)n ^ijfi^off untabbe=
iiä) fet^n, aty eljn ompt man gotti§ JC." 2ßer ba glahjbt, ha§ Tjie ber gel)ft ir.
(S§rijti ^nn ^anio rebc unb orbenet, ber erfent tuol, hivj bi^ el)n gottlid; eQn=
fa|ung unnb orbnung fet), ba§ l^nn e^ner iglic^en ftabt öiel S^iffd^off, ober
auff 5 njenigft etjner fetj. ©§ ift auc^ offenbar, ha§ ${>aulu§ bie elltiften unb
SSiffc^off für ^X)n bing ^ettt, ha er fpricfjt: 2)arumb fel)n Iju orben unb fe^en
GEtiften t)nn aßen ftebten, ha^ et)n Siffdjoff foE untabbeEicfj feljn. 20
(5^r I)e^ft aber 6Etiften nit hk befdjornen unb geölten goljen, B^ubern
erliefe, fromme burger ^nn et)ner ftabt, eljuö gutten Itbtm^ unb gerud)t: bie
foEen 3Biff(^off lüerben, unnb t)i)x öiel l)nn el)ner iglic^en ftabt, tüie e§ benn
W(. i,i.t)ie ber friedjiffc^e tert ftar gibt, unb 5p^it. 1. '^Pouluy unb SimotljeuS, biener
3f)efu (s'f)rtfti, aUen ()et)(igen l)nn (Jl)rifto SO^fu, bie I3U 5p^ilippi§ finb, mit 25
^^reu ^iffdjoffen unb biacon, gnab unb frib ic.' ^^Ijüippi luar el)n cl)uige
atpfli(f).2o,28. ftabt unb ^atte öiel ^iffc^offe, tüitc^e 5paulu§ §ie grüft. S)ey glel)djen 2Ict. 20.
fc^icft 5|?aulu§ ijn bie etjnige ftabt ßpfjefum unb forberte bie CvEtiften ber öer=
famlung ^u tjijm, unb unter anberu fagt er Iju l}l)n: '§abt adjtung auff
euc§ unb auff§ öolcf, baruber euc§ ber t)el)Iige ge^ft gefegt ^att SSiffc^offe, auff 30
baö t)i}x fet)ne fd^aff meljbet, tüildje et)r mit fetjncm blntt erinorben f)at'. 5iu
mar Gp^efuy el)ne ftabt, unb ^aulus f)el)ft bie ©Etiften t)u ^l)rer öerfamlung
S?iffc^offe, unb hü^ t)i}x öiel ber ^et)lige ge^ft ct)ngefe^t ^abc.
SiVty funb t)i)x, armen, 3U biffen bret}en l)t}mlifd}cn bouncrfdyiegeu fagen?
^d) bin bic^, 6()riftlic^er menfdj, umb gottiS töiEen, [a% bic^ bie gulben 35
fronen unnb perlen infel, rotte l)ütt unb menteE, goEt, filber, chci gefte^n,
efel, pferbc unb §off gefinb, mit aEer el^er, ^^r unb pxaä)t ber 58apft, Garbinel
1 gehonten H 'i nic^t F 4 göttliche F ö regivn F gleto6en F 7 glelüfien F
gtchjfien F 9 Unterfd§^b 1) 1 2 untethjeljfjt B 13 gtefötiige F 14 nid^t F 15gIeuBtF
IG gotttid^ F 19 orbnen F 21 ntc^t F 28 fobcrte i; fobbevte F 30 l^ctjlig F
34 funb n 3(; rotte BF 37 c^r F
93om 2)Ußbraud) bet 2ilefie. 1521. 501
unb S3{ffc§off, bc§ öcrloriien t>old^j , gar nt(^t§ Bctrcgcn, uniib glatübc ^anio
t)n bem ^e^Iigen gct)|t: bi^e finb nit S^iffc^off, Bo^^ci"" Qo^cn, torfcit, larticn
unb tininbcr bcy tioru gottic^ Xu fjaft gef)ort , ha?^ ^^au(u§ ^^^ifjcfjoffc finb
cf]crlicfj unb cf)ltc^c mcnner i)n ciincr ftabt, Bo Diel ijt)r nott t[t, bc>3 üotcf 311
5 öerforgen. XiB finb inortt nit bcr fliegen, nit ber Gonctlien, md§t ber öetter,
Quc^ nit bcr Öomorren, ^niriß unnb ^ofcn, Bonbern bcc^ tje^ligen get)ft>3 unnb
^tjcfu (if)rifti, ja ber göttlichen majcftet.
äßenn nu gtet)c^ alle enget unb bie gan|e tueitt ba lüibber t^rebigcten,
tüa5 folt bic^C' Belüegen? Soltiftu nit i)f)rc Inort, gleljc^ 06 bic^ ei)n gan^
i'j an pfißc, gegen ber gütlichen f)of)en majeftet acfjten unb fjallten^ Sie lüeljt
aber nu niemont, benn ungletnlnge, uncf)ri]tli(fje, ungelerte äffen unb laröen
ber menfc^cn ha tnibbcr ftreben, hah unnu|e toid auff erben, Wiid)^ faum
lütrbig ift, hk 3^ifc^off§ (arüen .^u tragen, tüarumB inoltiftu benn fie forc^ten
obber für \)t)n crfc^recEen, unb nit öi( mc^x fie für clju marfel unb beflecfung
15 bcr ganzen toeHt (al» fie 5petrU'3 nent) achten unb Ratten, mit allen l)f)ren2.*cti-.2,i3.
gefe^en, lügen, poml^en, fitten nnb gciüonfieljten ^
Äompt §er^u, i)^r ungefieure gretrle bcr tncHt, unb tiet)gt unö urfa^
an, tüarumb t)f)r euc^ laft ^tffc^offe ^et)ffen! Xer l)el)lige gct)ft ^att ^n e^ner
ftabt öiel ^iffc^off et)ngefcM, etner iglic^er ift über lnc( ftett, unb etin etjuigcr
20 ^apft )X)iü über alle ftett ber tücUt ^-i3i|fcljoff fciju: auB U)eB bcfelf) ober ge=
lüalt? 5luB be§ teuffeH^ felbft, toilc^er burc^ euc^ bem !^et)ligen ge^ft unb
fet}ner cl)nfal3ung tniberftrebt. '^^a^^ ^abi bocf) i](]r, gottic^ lefterer, ha^^' l)l)r
^ie|u fagen fünbt?
Xariimb befc^lteffcn tüt)r feft unb uniüibberfprec^lic^, ba^ l)l)r nacfj bcr
25 l)et)ligen fc^rifft unb el)nfatiung be§ l)el)(igcn gcljftic^ tüibber mit namcn, nod)
tfjatt S3iffd)off fci)t, Bonbern juftorer unb unterbrutfer bcr iJ^iffdjoffc unb ber
§ei)ligen fc^rtfft, toilc^e un§ lernt, 5?Tffc^offc e^n Imfe^en. 5f)r fet)tt tnol
Siffc^off ouB bcruffunge unb el)nfa|ung be§ teuffell^ unb fei)n5 3lpofteln, be^
S?apft'3, unb barnmb l)et}ft t)l)r 6iÜi(^ etjn crcatur be§ 5Bapft>-' unb nic^t be§
30 f)et)ligen geljftS: luie ber fc^opffer, Bo ift aud) bie crcatur. Grfdjrerft i)l]r nocf;
nit, bk tüet)l i)^r t)6rbt, ba§ ^^r nit allein on ben lüttlen gotti:^, Bonbern
auc^ miber fet)n gotlic^cn befelf) unb cpnfalunig ^Biffc^off tcljt, ha^^ ift, ba§
clrr fctjuer nit cl)n mal gebccl)t, toaS eljnem ^^iffd^off eijgcnt unb gebürtc? '^t)r
fucf)t nid)t mef)r, benn et)er unnb gutt, tnie \)i)x h)ol leben unb gutt tag §aben
35 moc^t, unb mafftct mdj felbft ^u bcr f(^lac^t band bc§ ctnigen gcridjt gottiy.
Xarumb Ijctjgt uU'ö an auf] bcr fdjrifft gclicugniB cmr^ ^iftbum?! Xie
inetjt r}i)x c» aber nit t()un fünb, Bo fprcdjcn unb erfennen tütjx üon gotiö
1 gteltjbe F 2 nic^t 1" ö nid^t F nid^t F i; nid^t F Soocn F 7 gott^
liefen F 9 nid^t F 10 gotltc^cu F 12 uunu^e A 14 nic^t F 15 nennet F
18 ^e^ltg B 23 funbt 15 27 lernet F büfc^off U :il nit^t F nid^t F 32 got^
lidficn F 33 croct F nic^t F 37 nicfjt F tunb li
502 Som 5mtfe[n-aitdj bcr aUeüc. 1521.
unb bcö Ijctjügcn öci)ft§ tücgen, bo» tj'^r bcv lucKt |3ii|3|]cu [ctjt, iuitdjc ficfj bcy
tttelö unb namcn bcr feiffc^off mit gelüaEt angenommen unb bie irarTjafttigen
S5iffd)off au^gettlgct, 6f)vi[to tjxm fcl)nem Ie|tcn borft unb fcl)ner ftvcfjen cffig
unb gnE gegeben f)aBt. S)a§ Jül)r folcfjö öon enc^ ()alttcn unnb glanibcn,
^luingt unö ber ()el)l{ge geljft, h)ilc^et t)n ^anlo bie biffdjoff oxbcnt unb el)n- 5
fe^t: hai^n, has ^n biffer tueUt eljncm Oiffc^offUrfjen ftnnbt nicfjty ungleljdjev
ift, i()a ntefjr entfegen unnb tDibberftrebt, benn elor tüeUtlicfjer [tanbt, furft^
lid) leben unb tüe^en.
Unb auft has> mon nic^t met)nc, ^^auluy fei) aÜelju, bcr bie bif|rfjoff, luaö
fie für bogel finb, bcfdjrel)be unb abmale, ^0 hjollen Inljr 6. 5pctrum befel)en 10
i.'^cu.;,,iff. i.^et. 5. '^ä), mitclttfter unb gek'uge 61}rifti, aller trubfelideljt unb ,]utunf=
tiger efjer ju gtet)cf) mit eucfj getüertig, bermane bie ©lltiften unter end):
2Bel)bet ben t)erb ber fdjaff (Jfjrifti, loild^e unter eud) finb, ungeljtiiungen, frei)
tüiHig, nit um6 geltö IniEen, nit aU l)ern beö erbteljlS : fonber feljtt ber l)erb
furbilb, auff bo§ t)^r, Bo ^cr er|l)t)rt lompt, bie unbergendlidj fron entpfaljcn 15
mugt'. 6il)e ha, unter eljuer l)erbf(^aff follen Inel (^Etiften unnb 33iffc^offe
fcljn, gleljd) lüic ^-|.^auluy georbeut Ijat, bie nidjt I)irfdjen, fonbern ben fdjaffen
biencn foEen. 6§ finb fnec^te etjuy anbern erbtel^ly, nemlid; (Sl)iifti, unb nit
Ijerrn. 5lbcr ber Sapft mit fetjncn lieben gctremen unnb anbedjtigen tnill el)n
Ijcrr fetju ber gutter, beö leljbiJ unnb ber feelen aller mcufd^en, gebraudjt i)l)r 2u
audj getüaEtiger, benn !et)n tl)ran ober l)eljb fetjner gutter: unb bay Ije^ffen
fic benn bie fc^aff 6l)rifti luetjben.
^u le^t fpric^t 6t)riftuy, oly bie ^JlpofteEu fidj umb bie ubirteljt imndten,
üuc. 22,25t.;^u. 22. '2)ie tneEtlidjeu furften l}irfc^en ubir fie, unb iuildjc gelnaEt Ijaben,
Serben gnebige l)errn gel)el)ffen, aber t)l]r nit al^o'. -^llljie feü iä) elju iglidj 25
6l)riften menfc^ lüuiffc^cu (iljrifto unb bem 33apft 3U el)nem rid)tcr. ($l)riftuy
i}at gefprodjen unb georbeut, bie ^iffdjoffe, mildje i|t mel)r el)cr, gutt unb
getüaEt i^abm, oud) gegen l)berman üben unb gebraud^en, benn JneEtlidje fbnigc
unb furften, foEen nidjt al^o fet)n. ©30 l]at ber Stapft gepotten unb et)n=
gefeljt, fie foEen al^o felju. öaEt l)ie bie iDort bey furften (^tjrifti unb fetjUy so
3}icarien, be§ SSapfty, gegen etjnanber, ^0 löirftu fe^en unb cr!ennen, irer
6l)riftuy unb tuer ^Intidjrift ift, Iner bie redeten 33iffd)offe unb iuilc^ö larben
ber ^iffc^offe finb. äi^e uuy elenben menfdjcn, bay loljr 3U bifeer leljtcn Ijetjt
be§ tjorn^ unter ben laröen, goljeu, groben, ungelerten blöden unb rel)ffenben
tüolffen on S3iffd)off unb pricftcr leben, ja jemmerlic^ t)erterben muffen. 35
!Darumb fprcd)cn unb erfennen lüljr Hon gottiS beS l)el)ligen gel)ftiy
tregen, ha^ 6l)riftlidjc 33iffd)off finb erlidj unb cljelic^, betagte, tapffer menner,
gelert l^nn bem toort ber marl)el)tt, diel l)n eljner ftabt, lüild^e Oon ben neljiften
umbliegenben 33iffdjoffen obber üon t)l)rem bold erlüelt finb, alö ha mod;ten
4 glelobcn F 14 uid;t F ui(^t F ionberu F 18 nitfjt F 24 ulcx F
nic^t F 28 fonigc U :;2 iiji(d}i§ F -iö lüottfcn 1'. ■•!9 inodjtcii F
33om liaBbraud) bcr 3lieffc. 1521. 503
fctjn, btc iot)r i^t Pfarrer l)ct)f]en, unnb t)§re caplan, biacoii, luo ftc nit, t)f)rcn
obcrftcn go^cn t-ugcfaÜcn, btc mcfjcn nÜBbrnucfjtcn, bas (viiangclion fcfjtuctjgcn
müftett, t)nn falfcfj gcloBter feuicf}cl)tt tiertcr6en uuiib fcijn ^iffcfjonlicf; anipt
|u t§un t)^n iDurbc nac^gcloffen. 3)iB tft ctjn göttlich urteljl unnb be» !^et)=
5 Ugen getjftic form unb m\)%c, ^Biffc^off |u felicn, alt? gctncft firtb S. Sptribion,
%üQ., 'ämbxo. %ba bk mi ftcbt unter fic^ I)a6cn, ti)uu nidjty inef)r, beim
bog fie tu tiet)tten ct)n perlen 3nfel tragen, ^olt^ unb ftet)n mit iDaffcr unb
rnucfj tt)el)^en, glocfcii tnuffcn, barumö, haz^ ftc ftdj fcl6ft tnibcr gottlicfjc ci)n=
fa^ung unb fc^rtfft auffgctnorffcn babm. 5ic ftnb bc5 teuffellc^ fpott, gotti»
10 feljnbe, mit l)^rcm ftirften unb fc^opffcr, bcm 3?apft, gar Balb burc^ bk 311=
!unfft unBer§ ^ctjlaitb-^ juPertilgcn, 5lmen. 5^ic tvcXji bi^ altcö mit got=
tiefer fc^rifft unb bcm toortt gotti^ 6efcftigct unb ertt)ci}ft ift, ^0 muB ct)n
front f)cr| mit guttem gemiffcn, frei) fieser, on alle fori^t bißen ganzen ^a6ij=
lonifc^en fjauffcn mit alter ptac^t unb mai^t Perac^ten.
In 5lu ift noc^ cpn tel}l Pon bc§ teuffclg gcfinbc Perf)anben, ber groffc, nn=
le^üc^e fjauff bcr muncfic, tnilc^c mibbcr pfaff, nocf; Icijtj fct)n tuoKen, etjn ncit)
9Jleerh3unber, oon allen fturfen ber öetriegeret) burc^ teuffell felbft ^ufammen
gefe^, getitac^t unb crfunbcn. Unb pnn bcm, bai^ fie pfaffen finb, ^0 finb fie
auc^ getroffen, ba n3i)r nont prieftcrt^um, Pon fepncm opffer unb ampt gefagt
20 f)oben. ^nn bem aber, ba§ fie mun^ finb, bebiirffcn fie mit ij^ren nerrifc^cn,
ungotlic^en uttb unmnglic^cn gcli'ibben , milche Pon fepnem nod^ itic gefjaUtcn
fei)n, epn» et)gen buc§». Xarumb, ba^j cc^ nit Ijutang tucrbe, tüil icfjs fparn
3U fetjner |e^t. 6» ift i^t gnug, ba» h)l)r tüiffen, baä epn 6f)riftlicf) mld
ungcteptt ift, on alten fecten unb perfon, barpnne fepn lepl), fet)n clerid, fepn
25 munc^, fepn nonne fepn foÜ, ganij unb gar Icpu untcrfcf)epbt, alle cf)licf) obber
fetifcf), \ük e^i epncm iglicljen mol gcfellet. G§ ift and) an ijijm felbft timifctjcn
ben 2?iffc§offen, Gtltiften unb prieftern unnb ben letj^en fe^n unterf(^et)bt, gar
nid^tä Pon anbern 6f)riften gcBonbert, benn bai- er cpn anber ampt i)ait,
tüilc^i« pl]m befolfjcn ift, ^u prebigen bac^ luortt gotti^:? unnb ^u rcijc^cn bie
30 ©acrament: gle^c^ iüie epn 5öurgermepfter ober ric^ter gar nichts Pon ben
anbern burgern geßonbcrt ift, benn baS pf)m ba§ rcgtmcnt bcr ftabt bcfo(f]cn
ift. £ie and) ioidjc fecten pm (iljriftlicfjen oolct cijngcfurt unnb ba^:: gctcpUt
!^aben t)nn ctericfcn unnb tet)^en, ba» ettlic^ befi^oren, ettlid^ nitt befcfjoren
finb, bie befc^oren cpn tcl)( muncf)c, epn tcpt pfaffen, bie munc^e unter l;f)n
35 felbft manc^fcttig mit clcpbcrn unb fpepBc: bk felbigcn, bie folcf)» crfunbcn,
t)a6en bie epnicfeptt bcö 6f)riftlicf)cn Poirf» Ijur tepltt unb luifc^nptten.
G» finb eben bk, \viid)c bk lixd)c unb ba^ tüortt gotti» Im ftort unb
mit be§ alten trac^en üfticfcpt bie fi)nne unb ba» gemut bcr 6l)riften oon ber
1 nic^t 1" 4 qhiüd} V 8 gotttidfjc V II gutücfjct l' 10 niuud)c F
17 buvc^ ben teuffet V 18 gei'ctjt HF u§b A 20 mund^ F 21 ungotli^en F
gc(u6ben B 22 ni(f)t F 20 niünc^ F 2ti luotgcfcUt LJ 3:3 nic^t F 34 tc^( münd)c F
504 SSom 53li^braud) bcv 3]leffe. 1521.
s.aov. n,3. c^nitfeljt in 6f)nfto ^fjcfu gcnffcti ^aBcn, al§ ^Paiiluy |;u (5!or. fagt. £iQrumb
ift bcr name Siffcf)off obbcr ^ricftcr !cljn itamc el)ner fcctcn, feonbcru cl)u
namc bc§ am|)t§: ^pricfter ift [30 öiel al» el)n cUtiftcr, 35iffd)off ^0 Inl alö
ci)n Quff fe!^er. 2)QtQU^ ^aben hk gottlosen mcnfd^cn ftenbe unb tüiibidci^tcn
gemacht: ^auluy nent fic fonft au^tel)Icr, bicncr ßl^rifti, fncc^tc gotti§ 5
unb )3r6bftc.
S)a§ fcl) auff biB mal gnug tion t)f)rcm gotloBcn pvieftcrt()um, opffcr
unb bicnft, barau^ cl)n il'.licf) fromm meufcf) gcnugfam untcvtucljfet ift, auff
has, tDcnn e^r crfcnt unb fil)ct, ha^ er bcS tcuffetty unb fctjnö ^^Ipoftctn, beö
^apftä, priefter fei), ha§ er boüon batb abftct)e unnb nlcl)^ für lücnbe, boö la
er (^§rifti unb ferner ^ct)ligcn ürc^e priefter, obbcr lüibberumb et)n Ic^f) tDcrbe
unb gor nic^t« a^k htn crtidjtcn cararfjter, btc gefd}mt)rten unb geölten finget,
bcn befcf)oren fopff unb bic pl)arifcifcf)cn fteljber ber elenben Pfaffen. !3)enn
bi^e alle finb nit got, feonbern teuffely pfaffen. S)arumb, loaS fie gelobt
^abcn, ha§ l)aben fie nit gott, ^onbcrn bcm teuffcl gelobt, loilcl^em !ct)n ge= 15
lubbe |u l)altcn ift, bu ioolft bcnn üerrucfen unb ^u bredjen ba§ gclubbc beö
Icbenbigen gotti§. ^a^ fie rumen l)l)re lange fpie§ unb !urt;e begen, unnb
bay l)l)re better au^ etjngebung be§ l)et)ltgen geljftiy fold;e Pompe, el)er unb
pracl)t l)aben eljngefetst, fo tuoEen h3t)r nii^ty rumen, bcnn bic ()cl)ligc fcfjrifft,
no(f) be§ getui^, ha^ ber f)e^lige get)ft p^m felbft nit !an mibbcr entfegen fepn : 20
2.(£ov. 13,11. benn el)r ift e^n gott nit ber l^toitrai^t, ^onbern cpn gott bcy fribcn unb ber
epnitfept.
3)ie hjepl Inpr aber tlar ange^epgt ^bcn, bay aEe p'§r bing tuiber bic
f)cl)lige, gotlidje fc^rifft ift, toollcn Jupr nit cl)er glambcn, bay l}I)r pomp, e^er
unb Pracht an}^ bcm I)epligen gepft fcp, bin Bo 1""S l'ic nny lernen, bay ber 25
I)cl}lige gepft p^m felbft tüibbertncrtig fcp obbcr fcpn fdjrifft loibbcrruffen babc.
2)arnad) bctoeren fie, bay p^r bing auf3 bcm Ijcpligcn gepft fcp, tuie topr burc^
bic fc^rifft bcluert l)abcn, bay un^er bing au^ bcm I)cptigcn gepft fcp. 2)e§
Sapfty bullen unb mcnfdjen trctnme beradjten topr, bic Ijcpligc fdjrifft cl)ren
hjpr: tücnn fie bic felbige Peraci^ten, f^o mögen fie §pn faren unb pl)rc luaffer 30
suc. 11, 23. bnllcn anbcttcn. 'äßer nidjt mit mpr ift, fprid)t (5i)riftu§, bcr ift mibber
midf. äBpr fprcdjcn: 5X(y, Inoy nidjt mit ber fdjrifft ift, hivj ift mibbcr bic
fc^rifft. 5)a'5 prieftert[)um mit fepnem opffcr unnb ampt, pl]rcm biftljum
finb nit mit ber fd^rifft, ioie oben angehcpgt, barumb ift Pon nottcn, bay fie
miber bic fdjrifft finb unb alßo got entfegen: looy aber got entfegen ift, ha§ 35
tl)ut bcr teuffei.
6c^att) bod), mic l)att ber tcuffcll mit fold^cr groffcr lift unter bem
f(^epn unb namen bcö pricftert()umf3 unb bc§ opfferö foldjcn gretoel, ungotlic^c
1 3U bcn (5or. F 8 (juugjam uiiterJuc^fct F 14 nic^t F 15 ntdfjt 1' gctufibe F
Ui löoltift F geluljbc F 20 nid)! 1' 21 nic^t F 24 GotIid)c F nidjt V qlmlmx F
e^re B 30 ßo fie mögen (jt)n 15 mögen F :!4 ntc^t F 35 gott entegen ift H
38 ungotüc^c F
SSom gjiifebraudj bcr 5JJcfic. 1521. 505
ftenbc inib opffov ijnii bic incUt §o fci)u gebracht! Xic lucijt bic (il)ri|tUdjC
firdjc nic§tÄ bcffcrö unb eblcrö f)att, bcnn prtcftcr, prcbigcr uub bic lltcffc:
banimb ^att cf)r unter t)i)xcm fc^cijn tüoltcn fdjaben tf]un uiinb []att:- aud)
hüxä) bcn ^orn gotti'^ getf)an. S)cnn fc^n pricftcittjum liQtt gellt getragen.
5 Unb, al5 man bic mcffc f)att für cl)n opffer auBgeruffcn, ba f)att er Ici)c^tlicf}
oEcr toeltt gellt, gutt ^u fid) gebogen, unb burd) rcijc§tl)um l)at er gci)^, ct)cr,
l^offatt, unfcufc^cljt , oEe fc^a(det)t unnb BoBljCl^t, toic Mjx i^t für äugen
fef)cn, t)nn fic getrieöcn, bi% ßo lang, bog ba^ rechte, toar^afftigc pricftcrtf)um
ganti unnb gar öcrloffdjcn ift uunb bic gank lucllt nit me^r luel)B, bcnn
lü Don bcn mcBpf äffen unb i)()rcm opffcr, bamit alle mcnfdjcn betrogen finb,
bie tpel)l fie nit anberl tuiffen unnb Ijoffen, bcnn burd) bcn cl)nigen tüeg mit
i)l)rcm gellt Pcrgebung ber funb unb hai^ einige leben luierlangen: alßo, hai
er fei)n beger unb Initlcn erlangt l)att unb mit fcljucm gottloBen priefterttjum
Bo öiel auBgeric^t, hai aud§ biet l)ct)ligc mcnncr bißen l)rtl)um nic^t aEe^n
15 nit lierftanbcn, Boubcrn aud) mit mortten unb lucrdcn befrefftiget liaben.
'^iBo ift hit marl]üfftigc 'JJtcB unb ba^ redete prieftertbum gefallen, gant;
unb gar auBgetilgct, bav man an bec- glauben ftatt euBcrlic^e tücrcf, lüilcf)c
audj ei)n funber unnb bubc tbun !an, gcprebiget Ijatt. £ie frud)t unb f rafft
bc;s rechten, triorl)afftigen opffcr^ ift Dcrfdjlöigen unb auBgerobt, ba^^ man bau
20 creu^, aU trubfelidcl)t , pct}n, fcl)mcr^en, unb allc^, luai' uns Perbrcuft, nit
leiben noc^ tragen tnil, unb tuollen ^n guter rüge unb frib, nit ^n forgc
unb erbet)tt, Bonbcrn imn muifirfel)tt leben: unb ift alBo bk glorl) unb el}rc
bes rechten pricfterlidjcn ampt>3 oerloffdjcn, unb an fet)n ftabt eiju abgott
mcnfc^lic^er lere unb gefe^ auffgerid)t, ba^ ai%o bic propbccel) ^auli erfüllt
25 ift, mild) er befdjrct)bt 2. 2im. 3. 'Xu follt tniffen, ba^^ l}nn ben leiten tagen ü-xim.3,i ff.
tüirt eiju ferlid)c |cl)tt fommen: c^ irerben bie mcnfdjcn fid) felbft lieben,
getj^ig finb, l)offcrtig, l)oc^mutig, gotti§ lefterer, ben eitern ungcborfam, un=
bandbar, unad)tfam gottic^ bienft, fid) nicmant-:' annebmcn, fei)n gcbuntniß
l)allten, Icutt lefterer, unteufd), unbarmliertüct, nerfeumig bc^ guttcn, pcrrettcr,
30 el}gcnfinnig, auffgcblaBen, blinb , bk iPoUuft mebr bcnn gott lieben, unnb
^aben et)n fd)cl)n, ob fic glambige (5()riften tücren, aber fet)n frafft l)abcn fie
ücrleucfent. Unb für ben t)utt biet): lucnn unter l)()n finb, bie l)nn bic bemBer
lauffcn unb bic met)ber, mild)e mit funbcn bcfd)mcrt finb, füren fic gefangen
unnb folgen mand)erlei) begirb unnb luft, lernen Ijmmer ^u unnb fonnen
35 nl)mmcr mel)r luir mürl)et)t fommen. Ölcl)c^ tpie ^sanneS unb llcambreC' ll1iofi2.sD;oj.7;ii.
mibbcrftrcbtcn, ßo tüibber ftreben biff^c ber tüart)ci)t. G^^ finb meuteren, bic
ba ^aben et)n öerrutften finn, untüchtig ^um glahjbcn, aber fic merben fortt
an nidjt« mcl)r fc^affen: bcnn Dbr torbct)tt, glci)d) toic biBcr, luirtt aller hiellt
offenbar mcrbcn.'
9 ticrfd^roücn AF ni^t 1' II nid^t V \r, nid^t F 20 iiid^t F 21 nid^t F
22at6e^tF 25 »itc^et AF lit. AF 2i. B ;n glcwbige F 34 fonnen F :J 7 untüchtig B
50(5 2^om ^JiifebrQurl) ber llk-fii;. 1521.
2^a^ anbct ic\)U
"^on bcu itjorttcu bcr ^l^Jcffe, ba burrf) bciucrt uub angcljcijgt tuivt,
brty bie *!)JJe^ fcljti o^ftcr ift.
;3n bem erften tc^tt I)ab irf) mit frefttisci' ft^vifft bcS tcuffcES gottloJ3C,
uncfjrifttidjc pi-icftertf)unt umbgeftoficn uub aud) öciücxt, ba^i bie ^JJteffc !cl)n 5
opffer mag genant iucrbcn, nnb i)ab bcm lüibber teljÜ tjl)i* manl Im geftopfft,
boö fic nickte ha mibbcr jagen obbcr nuff Bringen tonnen, benn \)t}X el}gen
trelünt, getüonfjeljtt , mcnfc^cn freücl unb gelrottt, luildjy aEe§, ix)ie l)berman
tüe^B/ ^i^n gottlirfjen btngen unnb befeftung bcö glatuBenS nid;t§ gittt.
3(f) f}a6 auc^ ba|u bie fc^inarfjen, trancfen geJuiffen getroft nnb nnter= lu
iDeljft, ba!5 fie tüiffen unnb crtcnnen, bay l)m nemen teftamcnt gar teljn opffer
^cbi. lu, lü. ift , benn bo§ opffer be§ creu^e§ unb be§ loBi?, ba bie fd^rifft öon fagt, anff
ba^ niemanbt nrjac^ met)r I)a6, 3U l3tr)et)ffeln an ber 5Jte§, hai fie !el)n opffer
je^. diu tüit icfj ijm anbern k\)i nacfj bem Ijabber ba-ä felbige auä) on t)abber
mit fribfamer lere 6eh3et)^en unnb an^el^gen unnb it)il anff ben gelegten grnnb 15
ieloBertic^ Bainen, lion ber 5Jle^ f)anbettn, nicfjt mit unf3ern el)gen Uuirttcn, mie
beö teuffellÄ priefter tl)un öon tjdrer eljgen me^, ^f nbern mit gotlidjen iyortten,
bamit fie 6t)riftu» felBft el)ngefe|t ^ott. S)arnmB töoEen ic^r hk crfte ct)n=
fc|ung ber 531ef3 unnb bie tuort bei? et)nfeljery Befef)en.
ffljcut), -JG, 3um erften ftel)t Wati). 20. '5tl§ fic offen, natjm S^efui? ba» Brott, 20
banäfagt, Brac^ e», gaB e» feljnen jungern unb fpracf): 9^cmpt f}l^n unb cffct,
ha^5 ift melju Iet)B. llnb naf)m ben Üld), bantfet unb fagt : Srinrft alle barau^,
ba§ ift met)n Blutt be§ netnen teftamenti?, tnildj» für biet luir bergcBung ber
funb iüirtt bergoff^en iDerben.'
^^^y^' 3um anbern fte§t War. 14. '5ll§ fie offen, nom Sf}efu§ bo§ Brott, 25
Benebebct e§, brac^ cy, gaB§ bf)n nnb fogt: -Jlembt I)t)n unb eff^et, ha^ ift
melju lebc^nom. Unb er nl)am hin !i(cf), boncffagt unb goBe ben \}^n, unb
fie truntfen alle borauB, unb fprorf;: Soö ift mel^n Blutt beS neiücn tefto-
ment§, toil(^§ für bicl Inirt bergoffen Inerben."
üuc. 22, lyf. 3uni britten ftel)t i'nce 22. 'Gr nam boc^ Brott, baniffagt, Brodf; eS, au
goB§ t)l)n unnb fprorf): S^og ift metju lebd)nam, bcr für euclj geben ift, ha^
t(]utt b" mebnem gebedjtnifj. 3)ey glebd)en ben ülcf) nod^ bcm effcn unb fagt:
XiB ift ber tilc^ beö nemen teftomentS iju mebnem Blutt, iüitcl)§ für eud)
tuirt bergoffen tncrbcn.'
1. tsor. 11, 3um nierben ftel)t 1. (iorintf). 11. '^ä) l)aB bon bem l)crrn entpfangen, 35
ha^ iö) euc§ geben Ijobe. Xcnn ber tjerr 3^cfu§ t)\m bcr nadjt, ol» er ge=
7 fonncn F 8 »üi[c^c§ F 9 gotUdjen F 10 gctvoft IJF 12 cvcutjä F
17 gottid^cu F 21 iungciu F 27 gat F
iUnit ^IliifjOrnudj bev Oltefie. 1521. 507
fangen tuart, f)att er genommen bvott, gott gebancEt, gebioi^en nnb gcfagt:
9iempt f)l)n unb cff^et, bas tft met}n leljc^nam, ber für euc^ geben tft, nnb
ba^ tf)nt l)n mcljnem gcbcd)tmB. S)ey gtel]cf}en bcii tild) , a(§ er geffcn f]ett,
nnb fagt: Xi^ tft ber fildj be-:? netnen teftament':? t]n meijnem blutt. Xav
5 t^utt, ^0 offt \)i}x ben trinkt, i)nn met)nem gebec^tniB.' -öie ft^iftu, boy
5PanIuy nnb ^ncac^ fcfiicr bon Inortt |n tnortt nbcrel)n fommen.
Unb ic^ bitt cljn tglic^en, ber bifj bndjlin lift, hai; er gialuben luolt
nnb geiüi^ bafnr I)aIIten, ha^ bie^e bter, aU fie bie inortt gercbt nnnb ge=
fdjrteben, nicfjt trnncfen nocfj töricht getieft finb, ^onbern, bti f)el}ligen geljftiy
10 boU, I)aben fie hk ir)arf)et)t hcü^ geidjtc^ti? geid)rieben, baö anc^ et)n iglii^er
biegen trortten fieser on allen tnancf glatüben barff, feftiglic^ baran (}angcn
nnnb fi^ fret] barauff bcriaffen, ha^ fie au^ hjibbcr alle getnallt be§ tenffell»
beftef)en.
Xarnad) tnolt iä) and) gern, hav bu gtambift, ba§ 6t)riftn§, Irie tool
15 er htt) nad)t, unter nnb nac^ bem effen bi^e» alieö gercbt, get()an nnb et)n=
gefegt ^at, nit lüie anber menfdjen fet) truntfen ober unfinnig getüeft, Bonbern
bo§ er nic^tC' benn gott(id)e Irafft nnb iuetjBfjcijt eljngefetit {}abc. Unb, ob
Cy iüol lec^erlic^ f(^et)nt, fo(d)§ ^u bcgeten, ^o |tüingt mid) hod) ha |u grl)m
unb ^orn ber ^^apiften nnb bie efenbe, finlo^ torbel)t ber reljffcnbe molffc Mi
-'" '4^ariB, l'ooen nnb ijnn anbern l)oI)cn fdjuU'n: lüildje aUe ^o gar blinb nnnb
berftocEt finb, ha^ fie (S^riftnm, fct)n StbofteUn, ©uangeliften unb bie gan^c
fdjrifft beradjtcn nnb nid)i5 feu fierljen nefimen unh tnoüen, hat^ iuljr mit ben
nnfinnigen unfinnig finb, gottiy loortt unnb tnerct berlaffcn nnnb mit l)t)n
menfdjen tüortt unb Inertf rümen nnnb ben anf)angcn, fdjreijen unnb ruffeu:
25 2)ie ä>ettcr, better, better, Sie ^Hrdjc, firdje, firdje, (ioncilia, eoncilia, concilia,
Xecreta, becreta, becreta, Uniberfitate§, unioerfitatc^, nniberfitatcy. 53cit bifjcm
fc^aum unb mafferbntlen biirffen fie fobern, ba^ bf)u alle l}t)mlifd}e unb gott=
l\d)t it)ar()e^tt unnb bonnerfd)lege beS f)et)ligen gel)fti§ tneljdjen. Unnb, %o fie
nit lDet)c§en, tnolten fie öon ftunbt an alle» berbrennen nnb bcrbamnen.
30 äi5Qc^ Ijeljgen fie mit folc^em t.orn, frebclt unnb genuiUt anbere an, benn
ba§ 6f)riftuy mit fernen ^2(poftet(n i)n l)t)rcn hjortten nnb tnexrfen truncEcn
ober toridjt gch3eft finb, ber geringer bing gcfagt l)ab benn bie mcnfdjcn, nnb
eö fei) gelüiffcr, auff bie better, concilia, fdjulcn unb anff bie gcljftlidjcn rcdjt
^u bahnen unb fic§ ^uberlaffen, hu hod) t)rren unb offt ge^rret f}aben, lüie fie
35 fclbft befennen, benn auff Cvliriftnm? 2iMe luol fie nidjt Hon l)crl?en bie bettcr
unb concilia ic. bertebigcn, Bonbern allci)n, bay fie l)l)r Idcbcu nnnb tt)un,
bamit bie loettt an gutt, le^b nnb feele betrogen ift, tuilc^ij fie aufe ben bettern
nnb conciliiy, bie fie nid)t red}t berftanbcn, genommen I)a6en, Befrefftigen unb
bie lüarl)el}t auBlcfjd)en nnb oertilgen.
5 gcbcd^tniBt 15 ü t6vicf)t F II glcioOcii V 14 glcluOift F n; nicljt F
17 gotüc^e F 18 folc^i§ F 20 SoDcn F 27 burftcu \iV gotlid^c F 29 nirfjt F
•■J2 töricht F W ticrtetjbigcu F
508 S3om gJHfeOtnuclj ber 93Iei>. 1521,
2ß^r tooEen unter bc§ bcn göttlichen luorttcn feft anfjongcn mit guttem
Dertralucn , cö berbrieffc bcn SÖapft obber ^iffc^off, Ijfjre fjurrn unb BuBcn,
unb tüottcn bcfcl^en, ob bi^c oben ongcticl^gtc göttliche töortt t;u laficn, bos
bie ^JJteff,3c cl)n opffcr müg gcncnt Inerbcn.
3um erften, (fragen h)l)r nicfjty noc^ ber ungct)ftü(fjcn gct)ftlicfcl)t, tt}ttd)c 5
bic nerrifcfjen (eutt erfunben unb ber gautien tnedt ct)ngc6itbct f)a(icn, ba§
man bic iüoxtt ber bcncbeljung I)att f)c^mli(f; gef)aUten unb nicnuinbt ben
prieftern, unb nict}t cf)cr, fic I)aben benn 5JleB ge()aEten, trollen t)anbellu,
rebcn unb Iniffen laffcn, tDÜc^e bocfj olle mcnfcfjen foltcn billicfj betäubt unnb
offenbar getücft felju, bie tücljt glalub, troft unb felidcljt aHcr menfdjen, mie i^
ii^ an|el}gcn lüiE, t)n ben felbigen tüortten ^angt : al§ fic aucf; ^0 ernft unnb
geftreng gcpotten babcn, luer hau tüortlin 'Gnim' ober 'öterni' an^ lief?, ber
tl)ett cQu groffe, fcf)tücre tobt funb, icfj f)altt, el)n§ t!ciitncr|3 fd^tücr. -ilHc^t
ha^ mt)r tool gefiel et)ny iglidjen muttUnlt, bie form hc^^^ Sacramcnty Im
anbern, ^onbcrn ba§ m^r tue t^utt folc^e freOel unnb !ünl)et)tt, ha^ bie i^
buben tjnn ben bingcn, bic nic^t gcpotten finb, uottige artidel be^ glatt)bcnö
unnb, bo !e^u fcrli(iet)tt obber funb felju tan, aii^ et^gem topff funbe machen
burffen, erfcf)rec!cn nur unnb öerterben bie fd^tüac^en unb tranken getüiffcn,
auff bay fic ben gctjft (5!§riftlic§cr fret)l)c^t au^lcffi^eu unb ben gefangen ge^ft
ber forest l^nn unö ertücrcJen. 20
S)enn !e^n funbe, e§ fct) c^ebruc^ obber tobtfd^lag, ift %o fc^tucr unnb
l)oc^ geadjt unnb gcl)allten, aU bic, Incnn eigner haz> lüorttletju '(äninf l)ett
auBgclaff3cn. Unnb ^abcn nic^t gemerdt, ha^:: ber l)cl)ligc geljft mit blcl)^
georbcntt l)att, ha^ fcl)n Guangelift mit bcm anbern ^un ben felbigen tuorttcn
ubcrelju trifft: hie boc^ mc()r l)etten folleu unb muffen itberel)n treffen, obber 25
fie l)etten mcl)r benn lu^r t)nn bic form beS facramcntS gefuubiget.
5llf3o l)aben fic anä) et)n unou^leff(^lid; funbe gemacht, loeun Ijcmant
bo5 facrament anbcr§ benn mit ben geölten fingern ober luiug Ijctt angeriirt,
BO boc^ fic gar nichts betrogen l)att, Incnn elju fliege batuber getroc^cn ift,
ober mit bcm fild; obber corporal ift angerürt iDorbcu: nemlid; l)abcn fic :w
be§ mcnfd)en le^b unb ficljfd) nid)t für e^n gute creatur gotti» geballten,
ober fcl)n unfinnig unb torid^t. 3)er glel)c^en funbe ift and) cljuc, liicnn cl)ncr
ungeferlid; ciju tropfen toaffer l)ett ct)n gcfd}lungen, ber ift ben tag bcö facra=
ment§ untuirbig gelncft. D unfinnige torl)ei)t! C^y ift nic^t red)t, fprcdjcn
fic, ba5 ber menfd) etma§ t)orl)l)n in fcl)ncn muub ncinc, clje er ben lct)d)nam -^'^
(il)rifti Iju fi(^ nljmpt. (&\)n gute urfad), %o müfte auc^ !et)n nebel ober lufft
t)nn e^n§ (5f)riftcn munb c^nge^u, e§ tuer benn öorl)^n ber letjc^nam 6t)rifti
l)^ucl)n genommen, %o mufe man ben Pfaffen berpieten, boy fic fcpn atl)cm
t)oleu bi^ nad) ber meffe: ^0 bodj 61)riftuö unb fcl)ne junger nad; bcm abent
1 gotUd^cn F 3 gottüdje F 7 niemabt A 15 !unl^cl;tt B tun^tt)tV 1 7 fclideljtt A
16 bufffen BF 29 baruBer BF 30 angcrut A 32 tovicfjt F 39 junger F
95om 5J?iB6rauc^ bet Tliüc. 1521. 509
effen i^abm meB gehalten, unb gemct)niglic§ gefcfiic^t, hah ber tncnfcf), tücnn
er meffig geffen liatt, bü§ l)f)m fcl)n immb, ^aubt unb att)em rel)ncr unb gc=
fc^icftcr {[t, bcnn Inenn er gant^ nudjtcrn tft, ^o er nom jc^taff Befc^inert unb
unftettig ift.
5 Solche lüilförlidje gct)ftlic!ct)t, tviidjc bte mcnfc^en on (^()ri|tu§ lüort unb
6efe(^ erfunben unb crtti^t (jaben, Deracfjten töt)r: mä)t ha§ man^ nit tl)un
moi^t ober foüt. 2^0-3 man aber barauB tdii funbe machen, bte gcratfjeu
fa§en unb erfc^retfen, ha^ fonnen unb tüotten tü^r nit Iet)ben. öoKt e^^, njer
bo Jütl, bo(^ fret) tnilltg unb ungetitüungen, unnb tüiffe, ha?" er t)nn bem, ^o
lü er eö no(^(e[t, nicfjt junbigen foune, bartjnu Gljriftuy unb bie ^Ipofteln nit
gefunbiget §aben. S)omit funbiget man aber allein, tüa» tniber ß^riftu» tüort
unb ei)nfafeung gefc^ic^t: luilc^y bie (aröen für cl]n gotti§ bienft acfiten, ncm=
lief; baö fic hk mefie Bo grami'am miBbraudjcn unnb barauB cQu opffer unb
tnercE gemacht, hamit fie ben glolüben unb t)i]xm rechten gebrauch oerbamnen
1-, unb unterbrucfen, ha^ erfüllt hiirt, tnae Don ben gottloBcn getagt ift: 'Siei=(. s;;, e.
f cremten fic^, bo feqn forest ift', unb l)aben alßo funbe unb Ijelle, ha gnab
unb alle felicfe^t ift an bem, burc^ ha^ x^ä)t^ gerieft gottix\ machen gerecf)tig=
!et)t unb felicfet)t, ha funbe unb fjoc^fte OerbamniB ift. '-JÜBo ift gott ben
Oerferten öerfert 2c., pfalmuö 17. *f. is, 27.
20 ^c^ t}ab barumb Bo ^ang baoon gefc^rieben, hav ic^ tiab lüotlen an^etjgen,
hav !et)n iounber ift, ha^j fie auB ber meB et)n opffer l)aben burffen ma^en,
bie mit folc^en nerrifc^en, gottloBen treunien umbgetrieben loerben, ha^j fie atley
umbferen unb nic^tö rec^t-^ ijnn biffem facrament t)anbelln ober tf)un: alßo,
ha^ t)i}x gebrauch unb getüonl)et)t nic^t aEet)n öerbec^tig ift, Boubern auc^ öon
25 ^berman t>ufliel)en. Si^ac' foUten fie gutt^; bet) unb l)nn ber ntef] tbun, hk
toetjl fie htn glauben unb gebec^tniB 6f)rifti atiBtilgen unb ba für ei)n opffer
unb totxd auffric^ten ? 9b tooEen Irljr bie Irortt be» ^etjligen 6uangelii nad^
el)nanber l)anbeln unb U)ollen Befefien, ina-j fic unä lernen unb anl3el)gen, ba§
tüXjx Don ber meffe Ijallten foUen.
30 Unb e» iüer uBerfluffig gnug G^rifti unb ber ^Ipoftelln Uferet unnb
erempell, bie loeql mt)r glatüben, ha^j oUe luerct (itjrifti unc' ]u eijner lere
gefc^el)en finb, toie er aud) felbft fagt: '^^d; Ijab eucl) et)n erempel geben, gießet) 3o(). 13, 15.
tüie id) eucf) getf)an ^ob, bo» t)^r auc^ alßo tl)ut\ Unb ^att an biffem ort
|uDor gefel)en bie |ufunfftigen tüolffe, ba er fpric^t: '2^uttc\ ha^j X)[}x metjm.sov. 11,24.
35 gebencft'. äi>aö foUen fie tl)un? Xa^ id) i^t mit eucf) tl]u. äßac^ t^ut er
ober? G)ebenebel)et er brott unb tneljn l)nn et)nem gulben filc^ obber giVlben
fofelln, t)nn ber ^tjr unb fc^murf, ol-^ hJtjr i^t t^un ? 9Jel)n, l^mor er nX)mpt
brott unb tüetjn unb mU bem hjort, tnildjc^ er rebt, madjt er borauß fel)n
te^b unnb blutt unb gibt c» feljn jungern tut effen.
2 ^eh)6t F <; nic^t F 7 moc^t F 8 fonnen F nit^t F 10 tonne F
nid^t F 11 gefunbigt \iV 2amit F 12 etjnfc^ung H einfctiung F 21 burffen BF
22 a(ö HF -il gleroben F :i<; gcbenebetjt 13F gu(bcn fajctn 15 taffeün A ;J9 jungexn F
510 25oin OJHprauc^ bcr «öleffc. 1521.
SßeniT nu Ijcmant biffer cljnfctttgen tre^^e hJolt folgen unb auifen (äffen
alle», tüaö bte menfdjen erfunben nnb balui gefeilt ()a6en, ben foltu !cl)n !ckr
fdjelten, bu lüoltift benn (il)rtftum felbft el)n feiger t)el)ffen. 6r loirt bl)r nirfjt
bey 3?a|)ft5, nit bev ©omorrcn, nit ber öetter, Bonbevn (Sfjriftuö Irort fcl6er
für IjoUten: '21§utt§, ha^j \)tjx mct)n gebcnift'. Unnb tüenn bu e» ^orift nnb &
fanft nit an|iet)gen, ha?^ fic anber^ benn 6f)riftu§ l)anbeEn, inirftu mit ^^oriB
eljn grober cfcl ober gotti» leftcrer ge()atltcn. (S3 fei), ba§ bic ßrl)cl)en obber
Seimen biffer fc^lcc^ten, el^nfeltigen m\)^c gebrauchen unb t()un ha^ , tna»
61)riftnö l)ie fprirfjt: '21)ut§\ unb ha§ am anbern tct)lt ,]u 9tom bie unge=
lerten, gotlofsen löoffer bullen anff toftlicfjcn gulben nnb füniglic^en ftnlen w
fi|en, ber ^apft, ßarbinel, SSiffcljoff, ^JJtuncf) unb ^Pfaffen mit ^()rcn fc^ulen,
5pariB unnb l'oOen, fampt t)l)ren geliebten fd)U)eftern, Soboma unnb ©omorra:
tnenn bie nu fel)en Ql)enen geringen, armen unnb Oerad;ten ijanffen al§o
t^un, ha^ fie feer |ornig luerben, bie naßen runden, bie meuler !rummen,
bie t)enbe Oon pt)n ftreden unb fprec^en: 2)ic fe^er l)alten nid)t bie löel)§ unb !•'
form ber 'liomifcljen firc^en, fic glatüBcn auä) nic^t bie artidell be» glalu6en§,
milche bie t)eplige facultet Im ^axi^ mit l)^ren fc^lueftern gemacht §att. Unb
gcfellet l)l)n U)ol, toa§ fie tl)un, barumb, ha^ ber ungelerten lartien unnb
efell^ fopff %o öiel ift, tüic luol fie nit elju epnigeS toortt ber fc^rifft l)a6en,
unb mu^ aE l)l)r tl)uu rec^t fet)n, gletjd) 06 fie nidjt l)rren funben. 20
äßo§ hjiltu l)ie t^un i SBitltu bem groffen, foftlid^en ^auffen t)un ^l)rer
Bo^f)eljtt tribber gottiS gefel? folgen unnb ben !lel)nern l)nu bem gutten Per=
laffen, bie lücpl bu l)ie gotti» lüort nnb merd; fil)cft, bort nic§ty, benn menfd}en
tretüm unb t)l)ren gesollt? 3)arumb muftu geloi^ fetjn, ba§ (S^riftu» mit
fel)ncn äugen ha i]\)n fil]et, Um naä) feljnem Umrt gel}anbcEt nnb gelebt Uiirtt, 25
unnb lüenn l)t]e nit met)r benn Inoeen tuercn unnb fidj ablnenbcteu öon ben,
bo fet)n lüortt nit ift. äßenn and) ^0 öiel ^epft, ßarbinel unb 35iff(^off bo
Uiern, al§ ftern am liijmell unb blettcr l)m lualb, l)nn el)tell goUt, perlen
unnb ebelftel)n geflel)bt, unb anff eljttel meulcrn unb efell ritten, folltiftu nit
Billid) alle bißc go^en unnb larPen umb bc§ tüortt gotti» tnillen ber l)6d)ften .so
gotlid)en majeftat (s()rifti für epttel bred unnb fott ad)ten? äiJarumb fbrdjtiftu
benn, bie Uiepl bu 6f)riftum bei) bl)r l)aft unb nad) fepnem löort t)anbelft, bie
1.300.4,4. h)el)biffc()en, leljdjtfeitigcn Pfaffen^ Spricht nic^t 3ol)an. bou ijljm: '(Sr ift
grbffer, ber Ijnn uu» ift, benn bcr t)nn ber hjettt ift"?
S)arumB la^ bie h)olff unb laröen h^t)n t^un öerbamnen unb auffridjten "-^
bic opffer, baOon fic nic^ty loiffcn, la^ fie erfur lüeljcn bic öetter, concilia
unnb langen braud^ aller menfi^en, la§ bl^r aEe^n an belauern einigen Cil)rifto
mit fernem !let)nem l)eufflin genügen, baPon bu getüi^ tüctjft, ha§ er brot
4 ni(^t F nic^t F 0 nicf}t F 10 toft[i(^cn ß güfben F {onigütf)en F
11 93hmc^ F 12 Coöcn F IG 9iomiic^en F c(Iclti{ipn F 18 (lefcKt l'.F 19 nicf)t F
20 ni^t F 27 ntr^t F 29 nic^t F :10 f)oc^ftcu 1'. :!1 (lotUcficn F :)7 sedvnucf) HF
:5S f(ct)ncn P.l''
aSom 5JliB6taud^ ber ^Jiefje. 1521. 511
unb toet)n ijn fetjnem legten aBent effen nic^t geopffert ()at. (?r tDirt bid)
nitt öerbamncn, barumb, boy fte bic^ Derbampt f)a6en. 6r iDirtt bic^ lionen,
ha^^ bii pf)m unb nitt i)f)cnen gefolget f)a[t. Su f)a[t ba? iDortt unb lüerc!
6l)rifti, bQ-5 f)allt allen teuffeUn für. SBa^ f)a6en fte? ^^ulen infe(n, rotte
5 ^ütt, 6ef(^orne fopff, gutben ringe unb groffe, 6ret)tte figil, bamit öetoeren fie
att t)l)r t^un, baran t)angt itit ber dfirtftlic^e g(atri6: tüenn fie ha^^ öerloren,
30 t)etten fie an i}t)n allen Bo öiel Sifft^offc^ ort, al-^ bec^ moUerä efett.
S)arumb nem et)n iQÜä) from ß^riften menfc§ jn fjerljen bas erempett
G'ljrifti unnb fjaftte c^ geraiB bafur, ba-i fei)n ßngel, öiet weniger menfcf)en
10 bullen unb 6u(gen ^tjme ober gebür, auB bem facrament gottiS ettoaS ,^u
machen, ha-^ Gbriftu» felbft nit gemacht tjatt. Unb iüenn e§ glet)(^ mugüc^
h)er, fo Iners boc^ et)m (£t)riften mcnfc^en nit V.u ratten, ha^ er oon bem
erempel 6()rifti toic^e unb Qnn fotcfjcn groffen bingen on et)n erempel ettna»
netrec- anfinge. äDarumb ift (^"liriftu?^ mit fernen mortten unb tnertfen un§
li für gangen unb ^att unl geprebiget, Bo iül)r on fe^n mort unb merif etlüa»
burffen anfaf)en unb furnc^men? äßarumb ift er benn t)n bie iiictt tommcn,
iüenn ec' nit gnug ift, t)fim pn bem, tnoS er unS gelernt I)att, nacf; tnifolgen?
9Hc^t Perbamnen tnpr, hah man ba^ facrament mit fafettn unb anbern
cerimonien lianbctt, Bonbern hai^ man mepnet, el fep Pon notten unb muffe
20 alBo fepn, unb machen geroiffcn baruber, Bo bod) aüe bing, bie 6l)riftuc^ nic^t
epngefetit t)att, frep, tnitforUc^ unb unnottig finb: berbaüben fie auc^ un=
fd)ebli(^ finb. Sa>5 man aber epn opffer barauB mac^t, ift nit cpn ccrimonii
madjen, Bonbern bie natur unb ort be§ facramente gant unb gar oeranbern.
S)a§ ift nic^t aßepn on exempett, ^onbern totbber ha^ toort unb ej;empe( ß^rifti
25 get)anbe(t, bac^ ey auc^ Gfiriftüc^e frep^cpt nic^t entfc^nlbigen tan: benn ec^ ift
hk ^odjfte Perbampte abgotterep unb gotti^ lefterung.
3um anbern, ^sit pberman offenbar, ba§ bie lüort G^rifti tuar fepn,
bantit (^t)riftu-5 Perfjcpfft unb gelobt: 'So» ift mepn lepc^nam, ber für eud)
gegeben tüirtt. XiB ift ber tilc^, ct)n nctüe teftament pnn mepnem blutt,
:io h)i(c§§ für euc^ Pergoffcn iüirt.' 65 fan auc^ nit ^^ariB, alter prtt)um cpn
mutter unb urfpruntf, anber» fagen, benn ha^ biB lüortt ber Per^epffung fepn,
pnn fic^ fd)iieffen bac- pfanbt ber Perbepffung , ben lepc^nam unb ha?- btut
(s'brifti pm brott unb P)cpn. G» P^irt t)crl}epffen ber Iepd)nam Gt)rifti unb
Pergieffung fepng blutt» |u Pergebung ber funb, h)il(^» ha^ nehjc teftament ift.
3i 3" hn Perl)epffung gcf)ort ber glapjb, ba§ ic^» ba für ballte, i^ Pnerbc
entpfa^en, loa» mpr Perf)cpffen ift, unb epn pfanbt ber Per^epffung, alßo, hai^
Per^epffung unb glahjb jufamen oerfnopfft finb. 2Bo fepn Perljepffung ift,
2 nid^t F fronen 15 8 nid^t F ö gulben DF figet BF <> fanget F
7 moücrl F 9 !ei)m BF 11 nic^t F 12 nid^t F 15 geptebigt BF »etdfct
tt)a§ B roercf n3a§ F 17 ni^t F gcfert F 18 bctbommcn B 19 ceremonien BF
muffe F 2(1 baruber BF 22 nicfit F ceremoni) BF 20 fjod^fte 15 27 offinDor F
30 nit^t F :3Ö gebort F
512 S3om aJliptmid) bot liicjfe. 1521.
ha tft fe^n glatob, iiub \vo tcl)ii glah)6 t[t, ba i[t bie t)ci-f)el)ffung nichts.
Unb als gott un? lautterlicf) iimbfonft, on iinBev öerbienft unb 'm^xä öeT=
^et)fft, benn fonft tüer c§ nitt c^ii öcrfieljffung, i^onbcvn cljn lüf)n iinb Inibbcr
geltung: alBo Wixi bic öertjeljifung alieljn huxd) hcn glalüben, on alle tocrc!,
eutpfongen unb angenommen, fonft öerbienten un§er trertf bie Ijnfagung. 5
jDarumb tf)ntt man ber öev^cl^ffung burcf) ben glatrBen gnug, unb bcm glatnBen
gef(^{c§t gnug burd) bie oerf)el)]fung : benn bie Inenl madjcn, baö man bcr
jufagung öergift unb nichts ad)t, unb iDibbcrumb, bic Ijufagunge fobbert auc^
ie^ne tnerd, left l)§i- am glatnlicn gnugcn.
S)arum6 merben mt)r l)n bi^cn tüortten nichts finben ober fe^en, benn 10
aEet)n bie Inifagung 6t]iifti unnb glatnben be» menfc^en, unb inirtt nit el)n
punctlen bart)nn üom opffer angel]et)gt. 2)enn opffer unb Ijufagnng ift loe^tter
öon ct)n benn auffgang unb n^bbergang. (^t)n opffer ift el)n lucrd, ba§
tt)t)r gott öon beut unfern retjc^en unb gcBen. %bcx bie ^ufagung ift gottiy
tuort, tnildjy bem menfc^en gottiS gnab unnb Barm^erlndeljt gibt, ba^ e» nit 15
altel)n l)iTig, f3onbcrn auc^ Hon menfc^cn Pernunfft unbegrcljfflic^ ift, au^
gotti§ öer^cljffung epn menfd}licf) opffer unb aufe bem mortt gottlid^er majeftct
eljnn toertf eljner armen creaturn Iju matten : ^0 bod^ tepn gleljd^ni^ ift t^lüiffc^en
bem iDortt gottiS unb unterm Incrcf, id) fdjtnepg, bay fie ct}n bing fcpn foEen.
2)0 un§ (£[)riftuö t)n fcljuem gebec^tni^ hau Iju tfjun gepott, l)att er ni(^ty 20
anber§ öon un§ !^o6en tnoUen, benn ha§ tütjx un§ mit ber ^ufagung unnb bem
pfanbt tegtid) l^m glntubcn übten, barumb er aud^ bi§ facramcnt el)ngefe^t
unb un5 gegeben ^att: benn bie feel bey menfdjen, tncnn man offt unb Pill
hi%^ gnabenrep($e jufagung bebcntft, inirtt burd) ben glalüben t)^e me()r unb
me()r gemeft. Sif)eftu nu, mie biinh unb Perfert bic ^^^apiften finb, bay fie 25
aufi ber Per^epffung unb Inifagung got§ epn menfdjcn tnerd machen: bo mit
fie felbeft ant^epgen, ba§ fie gar nid)t miffen, \va5 bay facroment bcy altary
fep, obber 'ma^j (£t)riftuy getl^an unb bomit angel?cpgt pat. 6ie opffern epn
tüertf, 6£)riftui3 forbert ben glatnbcn. 6ic geben gott, C5f)riftu$ Port^cpfft ben
menfdjen. Mas mod^t bod) ncrrifd)cr erbadjt obber erfunben loerben ? :w
äßenn epn fyurft bpr fepn gutt befc^iebe unb gebe bpr IjU epm pfanbt
epn gcfdjrieben teftament fcpuy leisten tnittcn, unb tt)ett ba§ aufe fepner milbe
unb gutte nmb bcpuö armuttij millen unnb fobbert nidjty Pon bpr, benn bay
bu mit band unnb frelöben ha§ teftament anner)meft, lr)ot betnareft unb pl)n
lieb Iietteft, unnb bu gingeft f)pn unnb opfferty baS teftament pm inibber, 35
ouff bay bu fepn unb nit bepn giitter mcreft, unb tüolbcft aly epn geber et)re
t)oben, unb er ^ufc^anben tuurbt, ha§ er Pon bpr armen betteler ettP3a§ nel^me :
tnurbeft bu nic^t fagen, bay ber toll unb töricht Inere unb gar nii^t§ Per=
:! ni(^t F 11 nic^t F 1:] el)nanber F 1.') nicfjt F 17 gottüd^cr F 23 bann 15
24 gnaberc^c^c ß gnab || vcl)c^c F 2.j öotfert 15 20 oorf)cl)ffung 15 föottiS F bamit F
27 felbft HF 28 bamit F 29 fobbert F Ocrf)el)ft F :5(i mSc^t F :!:! bnnn 15
.30 nic^t F :!7 ictttev F 38 töricht F
OJom 3Kiprai4 bcr 5){eife. 1521. 513
ne^tne, ober, ^o er^ öerftunbe, ben ^^urften au§ ^offart imb Bo^^e^tt t)er=
(ncfjtc unb Der)potte? 5tIfeo i[t aii(^ bie gel)|tlicfel)t ber '!papt[ten gegen ber
gotürf^en majeftet, t)nu bem, boS fie hk meß für ct)n op]icx fjQlItcit unnb
machen gott mit ferner e^gen t)erl)el)ffung rel)rf}. C grelüelt uBer äße grctneü!
5 3"^ brüten, (autten bie iüort alBo: '^i" nam ba§ brott, banrfte gott,
bxaä)^ unnb gab eö fetjnen ^uttgern'. 6r fprad) nit : Gtjr nam hai^ brott unnb
f)u6 e» auff für gott, ha^j er bamit !§ett ange^e^gt, baö erß gott geopffert
unnb nitt ben menfc^en geben ^ett. @§ toerben t)l}e bie laroen nicf)t ßo gar
finnto§ unb ber fprac^ unmiffenbt fet)n, ha§ fie fagen tt)urften, '©eben ben
10 ^ungern" ^eljffe ^o t>iä aU 'gott opffcrn\ ^Biel tüeniger tan '^Jlet)men' ^o
öiet aU 'opffern' ^et)ffen, bo er fpricf)t : '(Sr ^att genommen', tnelc^ö an^et)gt,
ha^ er brott tju fi^ genommen r)att, ha^ tin gebranrfjcn. 2^enn bo er toolt
ha^ Brot gebenebeljen unb ben ^ungern geben, ^o mufte er e^ Qf)e Ijun bie
t)enbe net)men : bann mit fueffen funbe er e» nit brechen unb geben. So ift anc^
15 barpn, has er brott unb Inetjn gebencbcl)et obber bantfgefagt f}att, !et)n opffer
onge|et)gt: fonft I)ett er auc^ bie funff gerften biot unnb Ijloene fifc§ geopffert, Soö. 6, n.
tüelc^e er ^n fe^n ^enbt nam, gebenebet)et obber bandfagt unnb gab fie ben
^ungern, bo er eben biße form unb toetjBe l)i(It, on bay er nit fprac§ : 'S)ay ift
me^n tel)c§nam\ ha5 ift, ha^ er bie brott nit ynn feijucn let)ct)nam manbelte. 630
20 ift auc^ 'gebenebet)en' unb 'bancffagen' erin ^et)c^en unnb ge^eugnu^, hai^ ettlüac^ Oon
gott entpfangen unb gegeben ift, nic^t hivi li)t)r gott etma^i opfferten obber geben.
äßer bo opffert, ber bett unnb bitt gott, hac^ er molt Don t)i}m fel^n
opffer mit gnaben annehmen 2C. 2öer aber bancffagt, ber bett nic^t, ha^ e^
angenehme fe^, funber fralüet fic§, hav l)m ettlüaS gegeben feQ unb er eß ent=
25 pfangen i}abi::: ha§ bn fi^eft, tüie alle inortt ha lüibber ftreben, baö bie meffe
et)n opffer fet), gott gegeben, unb ^el)gen, baö e§ elju gnab unb gab gotti>^^ fep,
ben menfc^en gefc^ancEt, tnetc^» fie öon gott nehmen unb entpfal)en fotlen,
^m banc!fagen, (oben unb gebenebel^en, nic^t bitten, ha^j e§ gott loolt annebmen.
■S^ie fit)eftu I00I, hai bie met)f3 unb form, Jüelcfjc man i^t ^nn ber meffe
30 ^eüt, mit bem ^uongelio gar nicf)t nberetjn trifft. 5llle bre^ (^uangetiften,
unb 5pauluy mit i)l)n, ftl)mmcn 3U t)auffe, hav 6{)riftus ba§ brott genommen
()att, gebrodien unnb ben jungem gegeben, unb fagen nicfjt, ab er auc^ felbft
baoon geffen obber getruncfen l^abe. 3)ie hjetjl nu 'breiten' unb 'ben jungem
geben' nidjtä anber» ift, benn ba§ gebenebetjete brott l)nn OiK tci)II tel)len unb
35 bie tel)t ben anbern außteljlen, ^0 muB fcljn meffe, foU fie anbery Cit)riftu§
el)nfatjung unb erempetl gemeß fel)n, get)alben Inerben, ey tnerbe benn boy
1 io^^e^t 15 3 göttlichen F 4 öor^eljfiung BF G jungem F nicfjt F
8 nic^t F 10 jungern F 11 hjUd^g F 12 2;ann BF 1.] Sungevn F 14 benn F
fueffen F nic§t F l.j ober 15 IG angetsctjt F fünft IJF 17 ttJttc^c F aber 15
18 jungem F an I5F nii^t F ly nic^t F 21 ober B 24 angeme F fonbern F
27 toHtt)^ F 29 h)itc^c F :jO nic^t§ F :32 ^lungern F ob F 3:5 boüon 15 aber 15
jimgctn F 34 bann B ge6cuebel;etc A 30 fat B 3ü bann 15
Sut^cro Söerfe. VIII. 33
514 33om mf^bxaud) bn 5Jlcffc. 1521.
facrament gebrochen unb öom ^riefter unter btK ou^getctjHt. äßirtt oBcr
t)rgent etjne anbeiy gcljallben, §o ift baffclbtgc nitt et)n 6£)n[t({(^e mcffe, fonber
ganl^ ftiaifs tüiber (vf)n|tu§ orbnung unb el^nfalmng.
2J3a§ tüolt t)()r, armen mefe^albcr, fjie^uiagen? 8oüt nit Billic^ biffer
ort ber fe^rifft aHeljn cudj olle Betnegen, ha^ tii]x etner meB^alben narfj lift, 5
bie lt)et)l !et)ner u6er ott (sf)rifto unb feljuer etjnfntuing naä) folget, on bic,
lueic^e ben francfcu has facrament Bringen, obber bie bie leutt offent(irf) Be=
ricfjten, unb felbft nic^t nehmen ? 3)tfee folgen 6§rifto am beften nad) : benn
fie nehmen e§ t)nn l)t)re ^anbt unb Brecfjen unnb geben e§ ben anbern, ber
biener fie finb, g(et)c^ mie (if)riftuy, ber anber biencr, ba§ facrament felbft 10
nid^t nl^mpt unb ben anbern retjd^t. 3lBer bie mefs^altber tel)lcn ba» facra=
ment tjnn bret) tetjü, et)n§ ben Icbenbigen, ha?^ anber ben l^m fcgfemr, bo§
brit ben ^el)ligen l)m ^ijmell. Unb finb nicfjt %o fing, ha§ fie inüften, ha^
!el}m ^etjtigen tüibber glatob, facrament, norf; t)orf)el}ffung nott fet), a(y ben,
bie t)§r ^ufagung unb \)a^ t)or^el)ffcn erbtel)E befi^en unb erlangt l)abcn, unb 1.-.
geben für, fie tel)len ha?^ facrament, unb lbel)aEben bod) felbft aEe brel) tel^lt,
beraniben ben §auffen unnb geben niemant bart)on. diu l)allt fie gegen nanber,
hk 3lntid)riften unb 6t)riftum! ^ifeer Bridjt has Brot unb gibt t)berman
baBon. ^Ijene Brettens unb geBen niemant babon, Bet)allben e§ altet)n: fie
i^oBen aKel)n cljn fd)el)n bc§ Bredjcuy erfnnben. 3i^u BleijBt nu ha^j Inortt 20
e^rifti: 'S)a§t§utf'^ äßaruniB tl)un fie anber§ unb tüibber 6§riftum? 2)er=
^allBen ift ber am fic^erftcn, tncli^er gar fei)n 35epftiffd)c meffe ^ellt (benn
bo ift nnber erempetl , noc^ el)nf a^ung (ifjrifti) fsonbern , loenn er hau Brott
geBenebei)et unb au^gete^let !§at, Bon eignem anbern nljmpt: gle^c^ tüie nie=
manbt fic^ felBft tcuffet obber aBfolöirt, fonber Bon el)m anbern geteufft -^^^
unb oBfolOirt hjirt.
5Die tüeljtl nu bi^ dar unnb offenbar ift, burffen lüljr ber öon ^aii^
cr!entnu§ gar nid^ty, hk bo fprec^en : Gy ift tnibber bic £octore^^ ber l)el:)ligen
f^rifft unnb ber l)et)ligen ^acultet ^nnal)e, t)t)n fc^mec^lid; unnb unet)rlic§.
3)ie inortt be§ 6uangelii flehen ftragty unBeJneglic^ albo : '(5l)r ^att geBrod^en 30
unb ben :;\ungern gegeBen, bo§ t^utt'. G^r f^ric^t nid)t: @r l)att§ Be^aEben
unb felBft genommen, ba§ tl]utt. äßenn man bi^en Brand) be§ facrament»
Beljaüben l)ette, fjo Jnere nie !cl)n opffcr baran^ tüorben, mie man aud) telju
opffer l)el)ft, tücnn ber Pfarrer ben !randen ober ben anbern, bie borumB
Bitten, ha^^ facrament rel)d;t unb giBt. SDo man aBer fnr ha§ Brechen unb 35
au§tet)len ber facrament felBft Bel)alben unb genommen l)att unb htn biener
priefter gel)et)ffen, bo ift bae opffer erfnnben tüurben, auff ba§ ber ^el)lige
priefter auff bem alltar etttnaS |u t^un :^ettc unb nic^t muffig ftunbe. äßenn
2 nic^t F funbcr ]i fonbcru F 4 nic^t F 7 loilcfje F 8 ban li 9 itub A
10 anbern F 14 öet^eljiiung F 15 aufagen F öcrl^c^ffen F 17 gegenanber F
19 ^berman bobon B 20 2ßo F 22 SSe'btftifc^e BF bann 15 2:> fetbeft B aber B
junber P. fonbcrn F 28 crlentnil F :]l ^lungern F
iBom 3)«Bbrauc^ ber 3)lefie. 1521. 515
a6er tjemonbt ftc^ felBft bmä)kn tüollt, ^o nef)m ei'B borf) ntcf)t atici)n, f unter
6ie(^e ec^ unb gebe ben anbern aud), ha» et boc^ ettoo» t^u, ha^ bem ejem^el
unnb ber etjnfa^ung G^rifti gemcB fct). ©c^ finb tüortt, bie nit liegen nod^
Betriegen, fünnen anc^ un^er getnifjen firfjer macficn, lüenn bu i)t)n antiangft,
5 gletübeft unb nac^folgeft, oö tüol bie gan|e trellt bo tüibber tebt unb ^ellt.
3um bierben. Unb er fprac^: 'Dlefintet l)t)nn\ 6{)riftu§ f]att nit aüetjn
mit fetjnem tDerc! unb erempell ange^.etjgt, boi? bie -i^leffe fei)n opffer, -ßonbern
gotti?^ goBe fet), ^onbern ^att» auc^ mit fet)nem iüortt befeftiget, ba er t)^n
gepeutt, ba§ fte e§ nef)men foKen. 3l>arum6 fprac^ er nic^t: €pffert e» ?
10 '5le^men' ^et)[t §ie nic§t et)m anbern el)n frembb gutt opffcrn ober geben. 6»
^etift feljn et)gen gutt, boB t)[)m gefctjancft ift, |u ft<^ nehmen unb be§ ge=
Brauchen unb genteffen. ^^nn bem, ha^ er fpric^t: '91ef)met i)t}n', ha macfjt er
Befi^er ber gaBen, bie er gegeBen unb geBroc^en f)att. £arumB (eft ba§ lüortt
'3ie§met ^t)n' nic^t ^u, baS ettlüo» geopffert luirt, es |e^get aBer an, has hk
15 gaBe ben, hk fie nehmen, Don gott fomme.
SÖQg f an boc^ t)ie iüibber gejagt h3erben ? ä'ÜoUen Soboma unb ©omorra
un§ noc^ Beic^ulbigen, hal- Wtjx uns ben Oerftanbt ber jdjrifft alXet)n anmaffen ?
-ßompt unb |et)gt un§ et)n anbern unb bempfft bißen! G» ift nit gnug, ha^
t)i)x fprec^t: @§ ift ergerlicf;. äOl^r tüiffen inol, ba§ man fic^ an (i^riftu^i-eöii-sa.
20 unb an fetjnem tnortt ergern mirtt.
3um funfften. 'ßffet unb trincfet', hai^ ift altes, Ipas tnijr mit bem
Sacrament t^un fotten: barumB Bricht erB, giBt unb f]el}ft cr§ net)men, ha^i
mprB effen unb trinken unnb barnacf; fe^n ha Bei) gebencfcn unb fernen tobt
berfunbigen. S)ey glet)(^en ^att ^ßautuS ^nn bißem Sacrament !et)n anbcr
25 tond getüuft, benn efi]en unnb trinken, ha er mibbcr erfiotet bie Inortt C^^rifti:
'S30 offt i)f)r ha^ Brott effen Incrbet unb üon bem filc^ trincfen, fottt i)f)r ben i<i'"^-u. 26.
tobt bes ^errn öerfunbigen. Biß ha§ er fompt'. öie gcpeutt uns ^^aulu^i,
nichts \,n opffern ober 3U ti)im, benn haz^ liHjrB nel)men, eff^en unnb trincEen
fotlen. 2Bay lütjr aber effen unb trincfen, haS- opffern lüpr nic^t, lDt)r Betjaßten
30 e» un» felBft unb nel)men e§ |u uns: noc^ f cremen tüt)x un§ ni(^t, Inibbcr
biBe flare, untribberfprec^Iicfje tüortt, auß bem, ha^ U)t)r effen unb trincfcn,
et)n opffer tiu machen.
2)ie natur unb art ßonbertic^ bes Branb opffers ift, boy man e§ got
gar gibt unb bem menfc^en gar nichts babon left: menn e§ aber fonft cQn^-^'Jou.o.
:i5 gemetju obber funbe opffer mar, Bo ticB Ttmn gott babon et)n tet)l gar unb
et)n teQt ben menfc^en. äi>arumB effen unb trincfen mt)r benn altes Brot
unb met)n unb laffen gott gar nichts bobon? Unb, hk mei)II el bas t)6c^ftc
unb Befte opffer fe^n fott, tnarumb laffen lüprB gott nit gar? STni ift nu
f)ie e^n opffer? (fs ift nit gnug, bas man fdjloetjt unb fpricfjt: Gfjriftuy
1 fonbetn F 3 etjnfa^unge BF nic^t F 4 funnen 15 on^anft A anl^angcft F
ö ba F C nitfjt F S Beftetttgct BF 18 nic^t F 24 üetfunbigcn BF 27 öcrfuu=
btftcn R :}& ni^t F 3Bo F 39 nic^t F
33*
516 9-^0'« 5J!intn-aitd) ber ilicfic. 1521.
it>irt bon un§ geopffert unter Brot imb lt)cl)n. 51e^men tüt)r bod) unter Brot
nnb Ine^n (5§rt[tum |u un§, feo bo(^ t)on bem opffer be§ l^errn nid^tS fott
genommen tüerben.
@» [te(}et nit Bei) et)nanber gott opffern nnb ^u unS genommen tocrben.
@§ nahmen tüol bie ßeötten öom tiolä ^^xad l)^re opffer, aBcr fic äffen nirfjtS :.
9füm. 12, 1. bon bem, bay gott foEt geopffert Inerben. 5tI^o, iDenn \vt)x un^er Ict)Bc nnb
loB gott opffern, |o geBen nnb Bcfell)en mt)r^ gott gar unb Bel)allten un§
nic§t, auff bo» e§ bon artt unb natur e^n red^t, iT)ar()afft{g gel)ftltc^ opffcr
fei). 5)arnmB ift be§ 3}apft§ o|}ffer e^n unerhört gretüel tnunber, mie cTjr
benn qu(^ mit oEem fel^nem gcfinbc, gefe^en unb tue^en ^nn ber f(5^rifft nn= lo
erkort unb ungegrnnbt ift. äßl)r effenS gar unb opffern eS gott gar, ha§ ift
^0 biel gefagt: äßenn mi^rfj opffcrn, ^o ber|eren mt)rf5 nic§t, tiicnn mi)r^ ber=
^eren, ^o opffern mt)rf3 nit. 5(t§o, bie lt)et)( ttitjr Belebe» tljun, ^o tf)nn mt)r
!e^ny. 3Ber ()ott l}[)c foldje töricht bing gebort'? (5§ ift aüe§ ftradö loiber
et)nanber, ftoft et)n§ ba^ anber umB, ober Befc^Iieffen bon notten, ba§ bi^ is
facrament fetjn opffer fel)n !an nod) mag. Set)t Bofj, l)I)r bon Soben unb
$PariB, nnb Inibber legt nnS hahl
^um fec^ften. '2)a§ ift metjn Ict)d)nam, ba^ ift bei tild; met)n§ BluttS.'
§ie giBt un§ 6^riftn§ et)n pfanbt unb ei^n tjet)d)en fcljner lutfagnng, mie gott
i.sDfoMT.io. altneg l)nn ferner ber^eljffung gct()an f)att. -^I6ral)am gaB er bie Befd;nel)bung 20
i.9Jfoi.9,iiff. |u el)m kt)(^en be§ bor^eljffen ^on§, unb, al§ er 5loe bert)ie^, ba§ er toolt
feljUy ünbeg gott fel)n unb bie tnettt nit met)r mit tnaffer bertiigen, bo gaB
er t)l)m ben 9tegcnBogcn l)n ioolden Iju el)m ^etjd^en. Unb 130 fort an f)att
Sri. 7, 11. er aUe fe^ne bort)e^ffung mit l^eljdjen Bcbeftiget, al§o, ha^i (Sfaia§ naä) ber
iüe^^e ben !onig ^dja^j bon gott el)n ljcl)(^en Ijiefj Bitten, bo ef)r l)l)m bert^ie^, 25
bo§ ef)r hau bold bon ber gemallt beS .Qonigey 6irie unb ©onmrie erlogen
moUt. ^ud) lüirtt fo(d)e metj^c unter ben menfdjen gel)alben, ha^ mou
Bunbe, geloBbe unb Ijufagnng nitt aEeljn mit Jüortten unb Briffen, ^onber
and) mit figiüen unb geljengen Befrcfftiget. ©agt man l)emanbt ctttüaS l^u,
^0 gibt man l)f)m bie f)onbt barauff. ä>orfd)rel)Bt man fidj, f^o f)engt man so
e^n ftgitt baran, haii bie ^ufagunge nnnb borfc^reiBung ftett nnb beft ge=
IjaHben tnerbe.
3(lf3o aud) l)ic: boy mi^r bi§er |ufogungc 6t)riftt gemife feljn nnnb un§
ct)gentli(^ barauff bertaffen mögen on allen |tr)et)ffel[, ^0 l^att er un§ ha§
ebclfte nnnb tl)emrefte figitt nnb pfaubt, fel)n maren let)(^nam unb Blutt, unber 35
Brott unb mcl)n, gegeBcn, cBen baffelB, bomit c^r ertuorBcu l)att, bay un§ bifeer
t§emre, gnabenre^(^e fc^a^ gefd;andt unb bort)et)ffen ift, unb fel)n leBen bar
geftragit, auff ha^ totjx bu ber^eljffen gnab uef)men unb cntpfangen.
4 ftc'^t nid^t F 11 iingcgninb ß 1:3 nt(^t V 14 tortcCjt F ir, Soucn F
20 öor'^c^ffung HF 22 ntc^t F uovtitgcn ßF 24 t»otljel)ffnn(i !•' 2:> fonig F 2(> ÄonicjcS F
ertofecu 1? erlösen F 28 nii^t F fonbcrn F 34 on J'.F :J(; batiiit F
!Boni lliifjln-mid) bcr Wcfie. 1521. 517
2®ie fonncn tot^x benn au^ bem ^jfanbt unb ftgil gott§, h3eld§» uiia 90=
fc^andt unb gctjcBen ift, cl}n o|)ffer unb unßcr ct^gcu lücrcf marfjcn^ SÖcr ift
boc^ unbcr bcn menfcfjcn ^0 nerritcf}, bcr ba§ [tgil an ei)ncu örieff, barl)n l)m
cttlüQö öer^etjffen ift, bem ^ufagcr opffettc'? ©r n^m^tS |u [id; unnb BcfjeHt
5 eö unb lüarttet mit gclüiffen ttertratoen, ha^2 er entpfafjc, lüa« l)m tiugefngt
ift. 511^0 ()aEben lüljr, ha^j gott bc§ unmcBÜc^cn pfanbeS fjoEBcn uni5 Der-
Pflicht ift , unb tinjr f)off en gemi^, mit groffen frcubcn un^er» ^ertien, ha§ er
f)allbcn mirt, traS er un§ !^att ^ugcfagt unb mit eljm foldjen tf)etoren pfaubt
unb figill betreff tiget. Unb bu, gottloser finuffe, bei; ®apfty an!)ang, millt
lu uuy leren, hai lüljr opffern unnb tueg geben biBe uberfif;mendt(ic(jc gaben
unb freuben!
äßen luolt bo(^ nit Quff§ t)oc§fte öerbrieffen unb tjn fepm Tjerlien inet^un,
botf bie grairfame feel morbcr bi^c unauffprect)Iid)e liebe gottc^ un^ üerbunc!eltn
unb unBerö ^er^en fic^erf)el)t fc^me(^en unb fold^e juüerfidjt üerjagen: unb
1.^ richten nuff für bie liebe ben |orn got§, für ben glatüben bie töcrd unb
modjen un§ erf(^rotfen unb ungetniB Ijun ollem unBerm tt)un ?
£enn, löet)l fie epn opffer auB ber me^ machen, Irerben tuijr nit un=
gemiB, i^b unBer opffer gott Bef)eglict) fet), ober nic^t? 6» ift fcpner unbev
allen meB^allbern, ber fprec^en t^ürfte: ^ä) bt}n gelüiB, ha§ mel}n meBl)alben
2u gott angenem unb Be^eglic^ fei), unb ge^n aüe bol)pn l)n e^m folc^en unge^
tüiffcn mal)n unb opffern pmmer 6l)riftum unb toiffen nit, inie fie brau finb,
mepl fie laffen bie Oer^epffung be§ iuar^offtigen got§ farn unb toerben mit
pl)rcn ungemiffen opffern unb iöerctcn l)pn unb l)cr gefurt.
S)a|u, tüer bo opffert, ber tüil gott öerfünen. äßer aber gott Oerfunen
25 itiill, ber l)eEt p^n für ^ornig unb ungencbig: unb loer ba§ tfjutt, ber nerfif)et
fic^ Iju pf)m tepner gnaben nac^ barml)er^ideptt , B*^nber forcfjt fepn gerieft
unb urtepll. äßer aber |um facrament fruchtbar gepn folt, ber muB glauben
unb genliüd) bofur ^attten, hai^ er cpn gnebigen, gutigen gott ijahc unb pl)n
auff» Ijbd^fte liebe, hivi er ptjm frep luilliglid^ fepn podjften unb tt)eureften
30 fc^o^ gegeben I)att: unb ift m(^t§ meljr unb !^o^er entfegen unb miber hk
ubung unb fru(^t be§ facrament^, als eben ber ^nipiften lere unnb biBe fdjeb=
lic^e gemiffen, boi? gott Ijornig unb mit biBem opffer luiöerjünen fep, Inelc^er,
tüenn er nit ^0 guttig unb barmt)er|ig trere, !^ett er nit epn fulc^en repdjen
fd)a^ unb tbelüre gäbe auBgcgoffen unb nn§ bar gegeben.
3:. 3)0 bcp npm abe, loie hk mef] pfciffen un§ mit plirem opffer \}nn groffe
ferlidcpt gefurt l)aben, ba§ iopr uuBer gutt, ha^j unS lebenbig unb feiig mad^t,
pnn ha^, tüel^» un» tobtet unb Oerbammet, gefort unb getnanbt paben, gctüiB
pnn ungeh)i|, ben glatoben pn i?toepffel gefegt, unb turij umb, Oiotlidje lieb
1 fonneu V «ottiö 1' 12 woUtä BF nid)t F f)oc^fte I) 13 föottiö F
1". föottiöF ITiüc^tF ISotiF abctB 20 ba^tjn F 21 nicf)t F 22 föottiö F
20 fonbcrn F 2S ba fuv F 29 ^od^ftc ß ^oc^fteu 15 80 ljot)cr F :}:{ nid)t F
nic^t I" jolc^cu 1' Of; gefurt BF :j7 wilc^S F tobtet B :]S gotttid^e F
518 35om 5)]ife0rauc^ ber me']\c 1521.
unb gnab ^n ^orn unb ^a§, ben Datier für cijit fcl^nb I)albcn, bcn IjljmcU mit
bcr ^etl, baS o6crftc mit bem nl)bcr[tcn gemcngct.
Sßenn bu aber bifj facramcnt erfenne[t, ha^i e§ etjn öert)cl)ffuug unb nit
cl)n opffer i[t, Bo Bijtu nic^t ungclüiB unb gebenctft fel)n§ IjornS. S)u Tbift
4.OToi.2c,i9.t)f)c gchjiß, ba§ gott tüartjofftig ift unb nit liegen tan, ber bo Ijeltt, Jnay er 5
t)crf)ei}[t unb lufagt: unb tüie er ficf) gnebig unb 6armf)cr|ig t)erl)et)ft unb
cr^et)gt, %o toirftu Q^n f)Q6en unb erfinben, tüenn bu ij^n bo für fjclbeft unb
gletübift. Unb iüenn bu mercfift, ha^ er bt)r bo nict;tS benn gnab bcrl)et)ft,
ßo tüirftu mit frolic^en, ht)ä)tm getoiffcn feigen, boy er nichts bon ht)x fobbert,
ha^j bu t)i-}m opffern obber geben foHt, funber baS er bid; licBlid; unb frcunbt= lo
lid) locfet unb re^|et, on ^unemen, ha^ er b^r f(^enc!et. äöcnn bu aber opffern
tüilt, ^0 l^aftn t)on not el^n öefrfjlneret gctüiffen, toeldjy gebendt, got f orber
bin bon bl)r, ha^:> bu opffern foUt, unb fifjeft für groffer forge nidjt» gutt§,
ba^ bu empfaljeft. 2(I^o gefd^iet eö, boy inu nit benn e^ttel fuffide^t ber
Ijcrlen gegen got fci^n folt, ha^ bo felbcft nid;tä ift, benn fordjt, forge, angft 15
unb alle nott. Unb hav l)att ber toiitic^te teuffclt burdj ha§ gottlose opffer
tüollen f)aben.
3um fieBcnben. 'SBeldjer für eud^ gegeben inirt. Sßel(^§ für endj bcr=
goffen tuirt ^u bergebung bcr funbc.' .*gic it)irt ange|ebgt bie gelobte gnab,
nai^laffung ber funb. € et)u fuff,3e unb frefftige ber^cljffung , lüelc^e itt)n 20
opffer let)ben !an: barumb hpirtt let)b unb blutt gegeben, ha^j \v't)x, (50 un§
unßer funb bergeben finb, fetig iuerben! S^iß finb hk telnren gaben unb
gutter, meldje bl)r ^n bißcm facrament geret)c§t unb gegeben loerben. äBie tan
folc^y e^n dorniger, ungenebiger gott t§un unnb nit bill Tne()r eljn giittiger,
forgifelbiger botter? Sßa§ !unbt er bod) groffeiy borl)el)ffen t)abcn, benn ber= 2.-,
gebung ber funb, bay nid)ty anberö ift, benn gnab, frib, leben, erbteljü, cloige
el)re unb felideljt t)nn gott? Unb bu, gottloser ^^opift, fttjeft i^n bt)Bc«i facra=
mcnt et)u anbern gott, ber ^uborfunen fet).
Sil)eftu nac^ nid)t, boy alle, bie bi^ facrament opffern, ^0 offt fie eS
opffcrn, abgottcrcl) trctjben? 2)enn fie ^aben l^n bem facrament nidjt et)n 30
lüaren gott, funber machen unb ertidjten t)f)n cljn abgott ^^rcy l)er|;en, ber
Ijornig unb ^uberfunen fei), bcr bo(^ l)nn bi^em facrament nit felju !an nad)
mag. 6r ift audj btjr tnarljafftig Ijornig, inic bu gletübeft: benn bu ^aft
tcl)n glalrben Ijum facroment, has ift, gu ber borljcljffung C^^rifti, unb bift
iüarl)afftig etjn öetjb unb ^üb, aEetjn mit namcn unb titelt el)n Gl)rift 35
unnb mit ber platte et)n pfaffe, an haii bu bill fdjhjcrcr Jnibber bie gelobten
gutter l)nn bt)Bcm facrament funbigeft unb mit bctjnem opffer gott me^r cr=
2 oBcrftc BF 3 ntd^t F r, nic^t F 7 bo für F 9 ftoljnd^e AB froIi($e F
lOfonbcrnF 11 reitst F 12 wilcfjc-S F 13 filjeft bor groffer BF 14 ntrf)t F bann B
löbannB 18 SBUd^er F 20 üorl^ctjffung B luild^e F 2=3 föilc^c F 24 ungncbiger F
nic^t F 25 funt B groffjcrs B 26 bann B 28 äuberfunen F 29 nod§ F :>,o üb=
gotcrcl) B Sann B 31 fonbctn F 32 jueorfunen BF ntcfjt F 33 gtetüfitft F bann B
Som Tiißbrouc^ ber llieffe. 1521. 519
bittcrft unnb cr|orneft: fuft ^m ungtambcn biftu gctüiB bcii l)ei)beu unb :3iibcn
gon^ unb gar glet)(f).
Unb bac^ er bi)r bißcn tuafju au^ bcm t)er|cn ncl)me, §0 l)iJtt er l)un
fernen lüortten felbft ange|et)gt, lüu mit er ^uDorfuncn fet), bo er fpricf)t:
5 'äBelc^er für eucf; gcgcBeii njtrtt, luclc^ci für cuc^ öergoffen tüixV. %ammb
lau »>ci}" öerbomüc^ unb fcfjebtic^ berfunen noc^, es ift nic^t mefjr benn el)n
cl)ntgc0 aEci)n, bo mit gott iiuDcrfunen ift, unb fei)n§ mc^r. G^ ift bie majeftet
öie( f)6()er, benn ha^:i fie mit alter menfcfjen Btutt ouff erben unb alter ßngel
öerbienft moc^t Dcrfunt tnerben. @g n^irt ber tet)B 6t)rifti gegeben, fetjn blutt
10 öergoffen, unb bo mit lüirt gott Oerfunt; benn für bicfj tüirt^^ gegeben unb
bergoffen, al» er fpricfjt : 'gur euc^', auff ha§ er ben ^orn gotti§, tüitct^en tvtjx
mit unfern funben Oerbient baöen, bon un§ ablüenbe. Unb Jücnn ber ^orn
loeg ift, Bo finb hk funb bergeben. S^arumb fagt er, c§ foU gegeben unnb
bergoffen Serben |u bergebung ber funb : unnb toenn ber lebc^nam nid^t iöere
15 gegeben, nocf) hai^ blutt bergoffen lüurben, -ßo hikb ber Ijorn gottic^ über un»
unb bef)ielten unsere funben.
.§ie fi^eftu flor, h)ie bo» Utin tüerd ber genugt^uung, noc^ biv^ opffer
ber berfunung nu| ift, Qttei)n berfunt ber gloltibe be§ gegeben (et)ct)namB unb
be0 bergoffen btutt^: nicf)t ha5 ber glalüb an ijf)m felbft berfunct, Bonbern
20 er ergret)fft unb erlanget bie beriunung, tüilc^e 6t)riftu5 für un? get^an f)att.
33iel h)emger fan bei)n nerrifc^ Inerct ober opffer, iri(c^§ on 6f)riftum unb
on ben glatnben gefc^ic^t, etttro^ bon gott erlangen, e^^ tüere benn groffer ^orn
unb ungnab. C^-:^ ftef)et befte olbo: Ser let)c^nam tüirtt für cuc^ gegeben, t)l)r
!unb nichts geben obber opffern |u bergebung ber funb, Bonbern e» trirtt euc^
25 umbfonft gegeben. 6f)rifto tnirt aber biBe gab gottiS tjnn ung nicfjt umbionft
gegeben: benn er f)ott fei)n leijb unb leben bafur unb umb unBert tnitlen
geben, auff ha^ tüt}x iji^n lieben unb mit freuben göttlicher barmf)er|;icfei)tt
bantfpar fei)en , ha^ er un§ unVöirbigen unb unberbienten eljn foldjen unauB=
fpred^lic^en fcf;al3 ferner gütter gegeben tjatt. Sarumb foUen bk pf äffen ijnn
30 biBem facroment gott nichts opffern noc^ geben, Bonbern allet)n glahjben unb
bon gott nehmen.
XarauB folget, ha^j man für fei)u anbern fan meB l^aUten. Unb tua^^
le^bt mi)r baran, bo» e» olle papiften anber» tiaEten unb t^un! Sie Irerben
l)f)e ben gtaubcn nit auBtitgen : Bo ioifieu lni)r and} Uioll, ha^i pm (iuangelio
3'- unb (Spiftelln bertünbigt ift, ba» bk pfaffen foUen bie gantie tneUt mit pljrem
l)rtf)um oerfuren. ^k mort gotlic^er majeftat loerben uns nit berfuren noc^
betriegen, oud^ mitten pm tobt. S)ie felbigen furbern bon un» nic^t me()r
1 ettjorneft I' 4 luo mit I' ö toitd^g V Dorgoffen BF c, eotbamlic^ BF
beriunen B „ift" fe^tt B 7 bomit F tju ocrfunen B 9 mo^t F öcrjunt B 10 bamit F
oetfunt B 1') loorben F 17 gnugt^uung BF 20 berfunung B 22 groifev BF
24 funb BF 20 unfcr F 27 gottttcfjcv F 28 fetjn F 04 nirfjt 1' 05 bcv--
lunbigt BF 30 gotttic^er F nic^t F .•}7 fobbem F
520 33om 3Jlipraud) ber mt))c. 1521.
beim bcn glalnbcn, bic tne^tt fic tautter ret)ne iinb gnabenm){^c t)cvl)cl}ffunf}
finb. ^^6cr cl)n igltc^cr mu^ fct)u el^gcn glauben Iju bcr t)erf)et)ffung i)ahcn,
ha^ er l)nn fet)m I)er|;en bo für f)aEbe, e§ Jnerb l)l)m lotbbcrfarn, tote gott
t)ert)ct)ficn unb tierfproc^en l}ait, toelc^S für !el)tt anbcrn gcfi^een !ait. ^^scf)
!att niä)i für btc^ gletüBcu, al§ bit aud) für tttic§ ttit. S)Qrutttli tan id) bi(^ 5
ber t)crf)ct)ffung gott§ tti(^t tc^C^affttg macfjeit, e§ ttttt^ bet)it etjgener glatöbc
aiiaic. 16, 16. t()tttt , tüie gefcf)rtc6ett ftett: 'äBcr tiic^t gletoBt, ber tütrt öerbattipt tüerbcn'.
Slber bic fc^eitblicf) ttte^ pfoffcn, tneWje bruberf(f)afft atiff richten iitttb gctttS
ttJtUcit, für bie lebetibigen uttb tobctt ntcfef)albeit, tf]uit nichts attbcrS, beitit
bay ftc haä ncrrifc^c öoltf betrtegeu iiitb titit t}[)n Ijur l)cEe Ijifjit, unb bcratobcn 10
fte tttit t)^ren lügctt an geEt unb gutt.
3)arau^ tncrben nu offenbar hk (jeljntltrfje, öcrborgen grunbe ber ganl3en
toellt. (S§ ift l)berntan tool toiffentlid) , too auff bic ^ifttjum, Xl)umftiffte,
Moftcr, ßirc^cn unb ba§ gon^c reljc^ ber pf äffen gegrünbt unb gebatoet ift,
nentlic^ auff ntcBt)aEben, ha'ii ift, auff bic ergcfte abgotterei) auff erben, auff 15
f(^enblicf)e lügen, auff bcn öcrfarttcn, ungotUc^cn ntipraudj bcö facrattientö
unb auff et)n ergeru unglatoben benit bcr l)cl)bcn, 5)aruntb ift e§ and) tomtitcn
burd^ ha§ recf^tc gerieft gotty, ha^ aEc tj^r geEt unb gutt nt)rgent 3U gcbraud)t
toirt, bcnn |u ct)tcl lioffart, Ijureret) unb frcffcrct), baö fic ntiiffig geljn, gütte
tage l)abcn unb nietnant nüt^c finb, toiber gott nod) ber locEt, unb aEet)n 20
bem Otontifc^en abgott gel)orfatn, ol§ e§ aud) toirbig ift. Unb ift hav Uüid}
fcl)n lol)n, bcr bi^ gottlofs prieftertljntn crfunben l)att.
6§ ift aber cljuy, ha^ fic troft, barauff fic fid) aud) Ocrlaffcn, hai fic
c§ bafur falben, c§ fet) nit tttüglid), baS fic aEc foEcn l)rren unb £ntf)cr
i.5iöit.22,24. aEel)n rcd)t l)abcn, glet)d) toie 3*-'^cc^^<^^' fdj^ttQ »^tn cl)nigcn pro|jl)ctcn gotö, 25
5JUd)eatn, unb l)iclt eö bafur, baH nit ntnglidj tocre, ha^^ aEc anbere prüpl)ctcn
liegen folten, unb ha^ bifeer aEct)n foEt ben ge^ft got§ l)abcn. fyurtoar c§
ift cl)n f6ftlid)c urfa(^, bie man nt)inpt bon bcr groffe unb tncnnigc toiber
ba§ tlarc, lauttcr got§ hjort. 'Slda^j foEt bod) hcn lugcncrn, mddjc auff ct)ttel
lügen gebauet finb, anber3 bcnn li'igcn toolgcfaEcn'? älV^m foEten fic aud) 30
biHid^cr fet)nbt fel)n, bcnn bem toort goty, locld}§ fic unb tjl^r lügen 3U fc^anbcn
ntad)t ?
3um ad)ten. '(^l)n neto teftaittcnt." 6i!§e |u, 6l)riftuy ncut bic tnc^
fclbft et)n teftoment: toic !an e§ bcnn cl)n opffer fetju? äßenn ^obcn, ^axi%
unb bcy tcuffelö rcl)c^ lut dtom gar mitet)naitber ißo !(ng toeren, bay fic t)l)rc 35
logica funben, %o toolbt id) bod) tnit l)t)n t)anbcEn bou bcr art unb natur
e^n§ opffer§ uttb c^n» tcftotnentS, dh fic hod) ju le|t bcrncl)mcn tooEten bic
unbcrfc§cl)bt ^h)iffd)en el)nt teftament unb et)tn opffcr.
3 bafur 1'^ ■". lüd^t V 6 (Tottis F S toilcfjc F 10 ncrrifd^ F Iß un=
gottUd^cn F 17 onc^ A 18 gevidjte BF 03otti§ F 19 gutte F 24 nidjt F
mugücf) 15 2ö «otti§ F 20 nic^t F mugtid^ B 27 futtten B ott c^n A ÖottiS F
28 gi-ofie BF 29 CJottiö F 31 6)ottt§ F 34 Soücn F 35 ftug F 37 ob F
a]om llJißOraud) ber llicüe. 1521. 521
S)te tt)et)tt fic aber \)[]x uiigcgrunbt furner)ntcn aUclju mit incnuigc ber
flippen unb platten befeftigen, unangeicfien ^eKe tiernnnfft unb gotlic^eö luort,
tüiU id) fie faren nnb bk eiell l)f)rö gef(^rei}ii toartten (äffen nnb frommen
(^f)riften un^cr l)nn ber fc^rifft gegrimbt teftament antieligen. llnber ei)m tefta=
5 mcnt unb beTf)eQffung ift bi^e unberfc^eiibt. 6l)n teftament tütrt gemacfjt öon
et)nem, ber fterben \inU. ä>erf)ei)ffung aber geflutet Hon et)nem, ber nacf) lenger
kbm tüiU. S30 fagt bie (Spiftet ^n ben öebreern: 'äßn ei)n teftament ift, bovcbv. y, lef.
mu^ ber c» gemacht t)att, fterben: benn burc^ bcn tobt lt>l)rt bai: teftament
!rcfftig, Oor!]i)nn, bie lüeDlt er lebet, ift§ nocf) nic^t frcfftigf.
10 dlaä) bem aber gott fei^ne iiert)ei)ffung i)n ber fct;rtfft l)ijn unb mibber
ci)n teftament t)et)ft, 'mtjl er bamit, bn§ er fterben tüurbe: unb tüibcrumB, ha^
er e'j Oerljeljffnng ^ei)ft, hai^ er leben merbc, angetieijgt f)aben, unb al^o mit
bem eijnigcn Inortt ^uüorfte^cn gegeben, bas er iüurbe menfc^ toerben, fterben,
unb borf) emig kbm, baOon i^t nic^t |u reben ift. @l)n teftament ift nic^t
15 onberÄ benn el)n (etiter init, hai- ber bo ftirbet, Inie bie crBen nac^ fei)m tobe
mit feljuen guttern l)anbetn unb leben fo'llen: unb icfj mill i^t auff§ furzte
machen, bie lüel)!! ic^ baOon über bie ßpiftel 3U ben Ojaüatfjern gefdjrieben
^ob.^ ä>ier bing gef)oren ju et)m rechten, Oolfommen teftament, S)er Befc^el)ber,
hk t)eri)et)ffung mnnblicf) ober fc^rifftlicfj, ha^ erbgutt unb bie erben, inie bmn
20 al^ie t)nn bi^cm teftament flar für äugen ift. 2;er bcfc^el)ber ift 6l)riftuy,
ber fterBen tüil. Sie t)er^et)ffung finb bie tüort, bamit brot unb ire^n gebene^
bepet lüirt. 3)a§ erbgutt, iüelcfjS un§ Gfiriftuc^ pnn fcpm teftament befc^epben
()att, ift bergebung ber funb. Xie erben finb alle 6f}riftgleubigc, nemlicf) bie
bepligen, au^erlnelten ünber gott» : berl^allbcu !^epft auc^ 5|}aulu§ ah 2^itum 1 . ^it- 1- 1-
2.i ben ß^riftlic^en glaJnben el)n glatoben ber ouBermertetcu.
:l^arauB mertf nu felbft ber pfaffen tricgcrep, pjelc^e au^ bem teftament
epn opffer gemacht f]aben. öott befd^epbt unb gibt un», ^0 opffern fie: ha^
ift nid;t anberi: getl)an, benn baö fie gott pnn bem, ha^j er e§ epn teftament
!^el)ft, lugen ftraffen obbcr für unfinnig fjalXbeu. Xenn tner epn opffer braufe
30 mac^t, ber lanB für fepn teftament paÜben, bie iuept unmnglic^ ift, ha^ epn
opffer epn teftament fep: benn p^eni§ geben, bi^ net)men Inpr, ppeniS fumpt
Oon um Iju gott, biß fumpt tion gott |u ung, pr)eni'5 gefc^iet burc^ uuy,
biB gcf(i)iet on un^. Unb ma§ ift>^ nott, ha^i ic^ alte nnterfrfjcpbt be», ha^
h)pr nehmen, unnb bes, ha'v tüpr geben, er|elc, ißo hod) bie unoerniinfftigen
35 t^ier iolä)Q merden unb grepffen^
1 gcgtunbt A 2 gotüc^eä F :3 t)^rc§ F 7 Icbcii loill, bei imii}, jaöt F äC>o F
11 )oet)[ A \wt)ü V bo mit 1} 12 cta öetf)Cl)f)ung F l:j juuctftc^cu F U bouoii 15
10 guttern F Jüillö ß fuxtjift B furtjtc F 17 boüon 1] IS geboren F 19 erö gutt BF
21 boniit B 22 »itd^g F 28 fetjnt 15 24 ©ottig F 25 Qufecittjetetcn B ouf3--
crloeltcn F 26 loild^c F :J0 unmugli^ B 3:3 an BF 04 unucrnimfftigcn BF
') Sgl. unfcrc Slu^gaDc 5Bb. II 3. 518f.
522 3]oin 3JliH0rnuri) ber 9JJcf|c. 1521.
%nä) Ijilffty bic 5|^api[tin uub Sopf)tftin nic^t, bQ§ fie aufsflitd^t fadjcu
unb iprcd^en looltert: 6§ mag it)ol el}n tcftamcnt |ct)n, lücnn man e» gegen
nnS f)eÜt, iücnn man cy aBcr gegen gott I)ellt, fso t[ts el)n opffer. ß^y i[t el)n
einiger gott unb eljnige üxäjc, tjhjiffdjen hjelc^cn allel^n Don o6enl)craB mittclt
bo§ teftoment unb öon unben :^l}nnouff ha§ opffcr. ^a iä) Belenö, ba^ c§ 5
gegen l)I)i'cnt, ber ^papiften gott, h)eld)er el)n aBgott i[t t)t)re§ I)erl3cn, et)n opffcr
i[t. 5t6ev gegen un§enn, bem red)ten, itiarfjafftigen gott, fan eö nit benn
el)n teftanient gefe^n.
3unt anbern, f)aUben fie 6f)riftnm für !et)nen 6efd)el)ber, bic \w\]l fie
ha^ teftament nit erfennen noc§ annehmen. Xcnn fie tuoKen bai1}nne Hon 10
gott nid)t§ ncfjmen, feonber t)m nnr geBen unb opffern, bomit fie l)l)n nidjt
für et)n milben geBer ferner gutter, fonber für clju nnfcttigcn fto(fmel)ftcr, ber
fremBbe gutter unb luerd öon unS fobber, fjaUben.
3um britten, üerleuden fie bau erBgutt: benn fie fu(^en nit bergcBung
ber fonbe lautterlic^ um6 fonft, ineld)e mvi (^f}riftu§ mit fetjm lci)B unb Blutt 15
crtrorBen ()att, fjouber fie lüoUen el)n etjgen, neJnc öergeBung ber fnnbe mit
l)f)rem opffer unnb luerden erlangen unb er InerBen. ^i^c tjeljligen muffen
arBet)tten, auff ba^j fie bie gnab unb Barmfjcrtüde^t gottä nic^t umB fonft
entpfaf)en. llBcr ba^ alles tüil el)n t)berman mit öill Bcttlin, Bctjc^ten unb
anbern loerden fid) Bereljtten uub Im foldjcm facrament luirbig mad;en, auff 20
ba§ fie gan^ retju crfd^et^nen unb ni(^t§ ba BIei)Be, ba§ 3U öergeBen fe^: unb
üerfpotten al^o ba?^ Blutt (^l)rifti, ineldjS 3U DergeBung ber funb licrgoffcu ift.
2)i^ aUey !ompt barliou, ba^i fie bon feljuer funb loiffen, benn bon bem BoBcm
tüitten unb furfa| |u funbigeu: aüe anber luft unb Begirlicfeljtt be§ f)er^en
fel)nt Bei) l}l)n naturlid}e freffte obber unnorfommcnl)el)t , bic (Sf)riftuy nid^t 25
burffcn. 2ll^o gefdjictS, ba'^ bk ^^ipiftcn öon el)ner angenommen unb erbidjtcn
reit) gan^ rel)n Inerben unb nic^t mcf)r bay teftament ber tiergcBung ber fnnbe
Bcburffen, unb gef)n %o rel)n l)l)nn iju, bo l)l)nn bodj niemant gel^n foK, benn
lücr üergeBung ber fnnbe Bebarff.
3um Dierben, nerteuden fie aud^ bie erBen. S)enn bie erBen finb alleljn, 30
n)eld)e bem teftament glelnBen. 5lBer bie me§ Pfaffen madjen eljgen erBen,
bie fid) auff l)()re eljgen opffcr unb Inerd Oerlaffen, uemlid) foldjc unrnige unb
erfdjrodeu gelniffen, bay fie nid)t allelju nit gteluBeu, fsonberu and; nidjt h^iffen,
oB fie gletüBen foUen. :Senu fie loiffen nid)t, ba^ ci epn öer^eljffung unb
teftament fei), lüeld)y al{el)u ben glalnBen fobbcrt, unb mcl)nen, e§ fei) el)n -^'^
opffer, baö mit luerden gcfd)ict. ^Itfjo fi()eftu, ba^% bic ^4>flpiftcn gan^ unb
1 anBfhtc^t A 4 loilc^en F otiencv^eval6 A c, \miä)n V 7 nid^t V 10 nicfjt V
WoUn B 11 fonbern !•' bomit F 12 fiinbcr 1! fonbcrn F 13 guttcf B 14 nic^t F
1 5 f unbe B jmib F utnlj fünft B IG funbcvn B fonbcvn F tuotln B noloe BF 17 muffen BF
18 @otti§ F umlj fünft B umlifunft F 22 Wüäjd V 23 bofen F 30 fctjnt B
31h3iI(^eF 32 fulc^e B 33 cvfc^vodccn B nicfjt BF funbcfu B 35 lüild^ä F 36 uub A
35om llJiBOraud) ber DJlcjje. 1521. 523
gar ücrblciit finb imb gm ntcf)t loiffcn, lua» hü5 facramcut fci), lüQy c» für
fruc^t, nu^ uiib frommen Bringt, obbcr Wk man^ gebranc^cn foll.
XiBc i)f)rc fünft unb lt)iniBf)Ci)t Dom facramcnt finbeftu t)n allen l}l)rcn
burfjern, prebigeten unb gefengen unb ijn allen fc^rifftcn, tüo fie baDon t)an=
5 beEn. 6te ^eijffeny iüort ber ge6enebei)ung unb nic^t rtortt bc§ teftamcnt».
Unb al^tc ^aben fic groffe mu^e unb arbeljt, bac^ fie gtanbtuirbig modjcn,
boä fei)n brott mef)r bo bleijbc unnb tiu nicf)t merbe, auff hai: ber leijcf;nam
(5f)rifti ftabt f)abe. £aö aBer bem bolif öom glalüben unb teftamcnt gefagt
unb ge^^rcbigct hjurbe, ha gebenrft niemant an, unb ift nic^tC' ^o ergerlicfj unb
10 tetierifcf), als ba^ man ijbr nerrifdje, gifftige fragen oerac^t unnb ben glauben
unb hüv teftament erforfcfjet.
G5 gel)t t}m fcf)mang bac- gefengc bon bem feft beS Iet)cf)nam^ Gdrifti,
trelc^ö auB oiE orttern ber fcfjrifft ift tiufamen geflicft, barijune bk fdjrifft
al^o ge^tüungen unb bei) ben barn bar|u gebogen ift, ha^j es anä) ber ergeftc
15 fcijub got5 muß gemacf)t [)aimi : a meren benn treUime et}n§ armen unfinnigen
mcnfdjen. £o Inirt '^Jcelc^ifcbcc^ gebarf)t, Inelcfjcr brot unb lüeiju geopffcrt i--''"-''' i*, is.
I)ott, bo fumpt erfür ba§ (em(et)n, tnelc^-^ haz- öolcE frlne geopffert §att, ba? KSbKgi'G:
brott .soelie, ha^j' f)i}melbrott ber better, 3faac, ber bo foUt geopffert trcrben,^i5oiS:
unb n)et)B nit, IneB nic^t gebacfjt inirt : biße ciUe fjaben muffen beS facrantenty
20 figurn fei)n. Unb ift inol ei)n munber, bo^ er nic^t aucf) ben efeU ^alaam
unb ben maulefeE Sobib f)att l)^nnei)n gefolgt, toelc^e nic^t hjeniger fetten
Bebcutten fonnen, benn ba§ bem groben efeU bk borigen gefd)id}te unb figurn
bebeutt t)aben.
S)a|u fumpt auc^ ber SSapft i)nn ben (ection ^ur metten mit groffem
2.S prarfjt, ba§ l)berman meimt, er linirbe nichts, benn ben rei)c^en fd)ali beS
gtalübenc' unb teftamentc^ berfunbigen, febet Ivül an, feilt aber bon ftunbt an
ouff ^2(riftoteIe§ fünft bon Brot, bon fet)ner mct)Be unb rünbe, bon ber fur=
nic^tung beS brot§. Unb barnacf), %o bai gefd}een ift unb bie armen mcnfc^en
nod) l)ungeric^ finb, ja cijttel fpreiu unb ftro für ba^ iüortt gotti? get)6rt tjaben,
30 ben gibt ber ^etjlige batter reijdjen unb milben abloß. 5k(f; barff ber from
man ijn feljner borreb fprec^en, ba§ er loot Inebnen mo(^t, Juenn er io[ä)C
gnabenrcbc^c gütticfebt gottlidjer majeftat Betrachte.
5hl fi^e ^u, ah 'JlriftoteleS ^uboradjten fet), ber nac^ fet)m tobt ben ^opft
feo gelert, from unb ^e^lig mac^t, ba^j er auc^ für ()el)tic!ei)t toebnt! 0 tne
35 mljr armen, bac^ id) fcl)cn unb boren mu^, ba§ burd) ben unauffprei^lidjen
^orn gotty folcf;c fc^impff nnb fpott bey teuffcUS foll ben armen, elenbcn
2 furd^t A 12 bom IJ l-T toHä)§ V 15 öottiä Y 16 tollerer V 17 er
für B crfur F »oit^ä F 19 nidjt F incromcntl A 21 gefetzt, railcfje F
22 tonnen F 24 1o ^u B 3;o au F 27 rumbe F ücrnidjtuna B 29 fpiciuc BF
©otti§ F 30 ftum F 31 moc^t F 32 gotU^cr F majeftct BF 33 äuberac^tcn F
35 ^oren F 36 6otti§ F folc^ B
*) SJgl. oben <B. 440 %\m. 1.
524 S5om mi^hxaiiä) bn 5Jiejfe. 1521.
(5§riftcn für crufte, ()et)lfamc lere geprebtget tucrbeii! äBer iüeijut ()tc? 2öer
.^•>ci. 2'.>, 30. finb bic, lüelc^c [icf; l)nn bif^cn tacjcu beS |orn§ al§ elju maiür für ha5 Dole!
3fracl für gott feigen?
Hub bay icl) 6cfcl)lieffe, ^o l^uttcn ftc§ alle 6§rtften, fonberlt(^ bie pfaffen,
ha'^ fte l)^e nit au% bem teftament el)n o^ffer madjen. Alan bocl) hiVö albc s
9ivflicD.7,63.teftament, iDcld^S burc^ bic (^ngel gegeben ift, feljn o)3ffer genant Uierben, bie
lt)el)l ea ift e^n Inortt bcä gefe^i?, tuelcfjey nit geopffcrt, fsonber bnrcf) bie opffer ber
nnbernunfftigen tl)iercn Befrefftigct luart. 3)ic engell Ijaben bay gefelj gegeben,
ha^ tiolä t)att e§ entpfangen, nit^t geopffert : öitt Jncnigcr !an ba§ netue tefta=
ntent, bnrc^ 6t)riftum felBft ci^ngefaljt, el^n opffer feljn, bie tnetjl e§ ei)n Uiort lo
ift ber tierfjeljffung nnb gnaben, lüelc§e§ nit geopffert, j^onbcr burcl) baö opffer
(Stiriftnm am creul^en Oerbradjt nnb öelrefftigct ift. äßie nn ber eljn gütt=
lo^er narr tvere, ber haä albc teftantent, bai: gi-1'elj, iueldjeö gegeben nnb an^
genommen ift, für el}n opffer l)^lbe, ^o inete ber öill etjn groffer narr, tueldjer
ha^ nelt)e teftament, bie t)erl)el)ffnng ber gnaben (5f)rifti, bie gegeben unb an= i^^-
genommen ift, el)n opffer nennet. Unb gleljd) ioie gebotten tuart, hau man
bo§ gefe^ mit flcl}^ bem Holet prebigen nnnb et)n bilben foEt, al^o l)att auä)
(S^riftuy ha§ netoe teftament l)berman nnb nbcratt offentlid) |ulicr!nnbigen
gebotten. S)enn bie fumma hei gan^,en 6nange(ii ift borljnne begriffen, loic
i.eot.ii,L'6. ^aulny fagt: '650 offt l}l)r Inert effen bife brott nnb trinden hm tiiä), f30 l'u
foUt l]l)r üerlunbigen ben tobt (S^rifti'.
®enn ^0 bn frageft: äBa§ ift haä (5nangelinm? fanftn nit beffer ant=
toortten, benn bi^c luortt beö nelocn teftament^, nemlidj hai (5[)riftny fel)n
le^b gegeben unb fetjn blutt für nny tju öergebnng ber funbe bergoffen I)att.
^aS foE ben Crfjriften allel}n geprebiget, el)ngcbitbet nnb alljcljtt lui bebenden 25
tretülid) befolen loerben. 630 l)aben bie gotto^en Pfaffen Inort ber benebeljnng
baraufe gemacht nnnb ^0 ^epmlic^ tierborgen, bay fie bie felbigen fepm (S^riftcn,
lüie (]c\)(ig nnb from er getoeft ift, l)aben tnoHn loiffen laffcn. ©y t)att biffem
pricfterttjnm gecl)gcnt, bay fie bamit hau luortt nnnb ben glatuben Ijaben
foEten nnberbrnden nnnb au^lefdjen Ijnn ber ganzen tncEt, auff ha§ fie mit 30
ben bepmlidjen meff3en ani^et^gten, tnaS fie offentlid; bnrd) bie gan^c tneEt
^anbeEn unb tl)un.
5Darumb foEen bi^e iuort, ais> el)n turtjer begriff bay gan|en (Suangelii,
el)m i^lic^en 6[)riften l)er^en etjngebilbet unb unberlnetjft Uierben, bay er fie
ftette on unbertaf? betrachte nnb fel)n glatnbcn l)nn (^f)riftnm bomit übe, fterde 35
unb erl)albe, nnb fjonberlidj, menn er luim faerament ge()et. Unb bay Ijcljgt
2 löildjc 1'^ 3 Sfraet Qc()n ®ott F l i(J)§ BF t)uttcn F iunbcvttcf) BF
ö ntc^t F r, wUdß V 7 tuilrfjeö nicijt !•' iiinbcv 1? fonbetn 1-' 10 fetficft 15 „el)u
o).iffcr fcl)n" fcf)[t in alten ©onbcrbvnrten ; unter ben (^cfammtauSgalJcn bietet juerft bie ?nten=
(mvgei- „ein Opffex' fclju" hax 11 iui(cf)cg nicCjt !■' funbet H 12 creutj F ber gotttofer
cl)n naxx V i:] toild^c? !•' H »Dill !•" 22 frogift F nitijt 1' 28 »uoUcn V
29 bomit 15 :J0 foüen 1" ■■;:. nn 15 bamit F iiBc BF :]ü iunbcviicf) BF
a^om 5Dlißt)vaurf) bcr ^öi'cifc 1521. 525
bcr btener an, toenn er Me ^^oftien iinb ben iilä) ouff '^tbi : bo gebencJt et ntc^t
mit el)m trort tjrgent el)n§ opfferö, baö boc^ fei)n müfte, trenn e^ et)n opffer
tücix, tT^ie tüol ntd)t§ bran gelegen iocrc, tuenn glcl)(^ !et)n§ auff gcf)aBen
Irnrbc: benn bie menfcfien fjaben e§ erfnnben, unb ßf)ri[tn§ f)Qtt?^ ntt ei)ngcfe^t.
5 @§ Ion aBer tt)ot Bebeutten, bo^ii, gle^d^ tuie bi^ pfanbt ber öer'^etjfiung
6f)ri[ti barnmB auffgef)a'6en Inirtt, haz^ baS Dole! Inim glalnOen gereijtiet Inerbe:
alBo foE ha§ luort otjcntticf; bcm DoldE geprcbigt lücrbcn, auff hai l)berman
ha^ teftament l)orc unnb baS pfanbt fe^e, unnb mit 6et)ben al§o ^um gloluBen
gelocfet, erlüedt nnb gcfterclt Iticrbcn.
Kl 5Jtic^ U3unbert and), hiü^ hi^c finge lentt nit Bebenden, bü§ 6^nftu§
t)nn eljm gaftfiatn^, nirfjt t)m tempell, auff el)m tifd), nic^t auff cl)m atltar,
biB facrament et)ngefa|t unb öerBrac^t l)att, Bo ^^^ "^^^ Qffe^ -^^loft ol^o
ftrenge oevpotten l)att, nichts auffcrf]al6 beö tempellS ju opffern. Unnb bie
3tpofteßn 5(ct. 4., U^elclje fonft uBeratl ba^ gcfe| l)ilben. Brachen bai^ Bvott ijnn ^iipiurf). 2, 46.
r. ben ^e)üBei.*n, nic^t tjm tempeE. S^arumB ^att auc^ (S^nftu? bomit Inotln
fuvfommen, ha?^ fet]n l)et)lfam gaBe nic^t funbt nac^ mod)t epn opffer fel)n.
^ä) ad)t aBev, ba^ fie bie auff l)c6ung ha^M Bcluogen l)att, hav fie el}n
opffer barauB gemad^t ^aBen. 5lBcr mu BleljBen benn bie i^oftien, toelc^e für
bay öold geBenebcpct finb, bie man nic^t auff l)eBt? 2Ba§ nnberfc^el)bt ift
20 unber etjm priefter unb leljt)en, ijuu bem, ba§ fie ha<^ facrament entpfal)en, on
ba§ ber priefter ha» Brott geBenebetjet unb bem öold giBt ? ©50 nu hk tranden
unb baS anber üold, Inenn fie tnim facrament gel)en, nidjty opffern, JnarumB
machen benn bie toridjten pfaffen etju opffer barauB, bie h)et)tt fie nidjtö mel)r
benn hk let)l)en ncl)men? £o§ arme, epnfelbige öolcf I)att gott Be^aEben,
25 aBer bie fid; felbft 3U priefter gemadjt unb uBer bie anbern auffgelnorffen
^oBen, l)att er elju öerfarttcn fi)n gegeben, auff ha$ fie ben gemetjuen 6l)rift=9Uim. 1, 28.
liefen glalDBen berloren.
S^a» fei) auff biBmatt genug! gefagt Bon biBeu r)ei)lfamen tüortten,
inilc^e ct)m i^lic^en frommen 6f)riftcn (aly ic^ Boff) gnug tl)un, bay er on
30 allen t;tt)et)ffeE bie meß für ei)n getoiB, unBetrieglic^ teftament, unb nic^t für
el)n opffer 1:}aU.b^.
diu tnoEn )x>\)x ]n l)l)rcn erbic^ten gefi^tüeti, bamit fie bie 5Jief3 cl)n opffer
moc^en, onttlüortten, luie looE l)l)r fold) gefd)toet!, hk \m\)\i lnl)r burd) bie
tüortt gott§ finb getoiB iDurben, BiEic^er foEt öerac^t benn tnibberlegt tüerben^
35 5lBer tüt)r finb aEentBalBen fd)ulbig, ben armen, fc^tüad)eu getniffen Im bienen,
hah fie uBeraE l)m glaUjben getroft, fcft unnb Beftenbig fei)n, nid)t IjappeEn
nod) tüanifen.
Unb luim erften, loerffcn fie nn-^ für bie ftiE mcffe, bie fie ben ßanon
nennen. 2;ürl)nne ftel)et nemlid) alBo: 'Siffe gaBeu, l)ei)lige unb nubeflcdte
2 mufte BF 4 ni($t F 8 ^orc F 10 ftuge tcut ntc^t F lö lüoUen F
18 hJttd^c F 19 fel)n BF 23 torii^ten F 29 hjcld^e BF c^m Ijljtntic^cn frommen A
on BF 32 njoITcn I' bomit B 34 ÖJottig F 39 S^avtjnn ftcf)! F
526 33om Tli^'bxan^ bcr ÜJJeffe. 1521.
opffcre', unb f)crnad^ : '6^n l^et)tt(^ o)3ffer, etju rcl)n opff er unb iiuteffecf t opffer 2C.'
5lber folc§ö furixierffcn ift, h)ie t)^r ort ift, bog fie nid)! mefjx benn better,
öetter, Qeijftürf; rerfit, gel)ftlicf) rcdjt, !ird)e, fitd)C riiffcn lonnen, ^o offt fie
un§ bon bem lüortt gottö oiiff menfrfjen lere iinb ioovt Iji^eii iinnb furcn
lüoUen. ©30 man ij^n db^x Juibbetumb ha§ tüoxtt gott» unber bte na^e [toft, 5
Bo tc§iel}eu fie mit ^ugefto^^fftcn oren: 2)u öcrfte^eftg nid^t rcd)t, man muB
ber üetter außlegung gIctüBen, unb öcrtilgen al^o mit bem namen ber better
bo§ iDortt gott». S)Qruml6 fprec^en tüljr auä) unb fd^reljen l]a §0 faft : 6uan=
gelion, Guangelion, (sljriftu-:^ , (5()riftu§.^ äßarumB foHten lüljr ni^t anff
ß^riftum unnb feqn (^uangc(ion ^0 feft podjcn, qI§ fie auff bie öetter unb 10
ge^ftlic^ rec^t podjen unb fid) barauff Beruffen?
25^0 fie nn un^ i)f)ren Ganon furlnerffen, ^o ttioEen tt)l)r nad) iyt)re lr)el)§e
fd^re^en : "})i}x t)erfte{)ct beu (ianou nic^t, er muß ou^gclegt toerben. äßer tnil
benn un^er ^ang! unb Ijabber l)ie entfd)et)ben ? ©preisen fie: ®ie inortt l)m
ßanon finb flar unb offenBar, bürffen tet)ner glo^en, §0 fagen tütjr tüibberumB ir.
auc§: S)ie tnort be« ©uangeüi finb !tar unb lautter, burffen !el)uer glo^en.
Unb alle§, InaS fie rümen, reben unb fogen bon tyf)ren mcnfd)lid)en leren unb
gefeiten, boS tüoEen tül^r bill mcl)r rumen, reben unb fagen bon bem ßuongelio
ß^rifti, un§er§ got§, 6i^ hav lbl)r Berber fetjtten glet)(^ mit r()umen unb
f(^ret)en ftill fte^en muffen. 3(I§ benn tberben tüljr auc^ ben fieg Be^alben: 20
benn fie muffen felBft Be!ennen, ha§ aEe creaturn t)nn l^tjmeE unb erben unb
alte», lt)a§ nit Guangction ift, bem CVuangelio tnctjc^en muffen, Ibelc^S fie
t}t)xm get)ft(idjen rechten unb bettern nidjt tu el)gcn obber geben !onncn, bn§ \i^n
auä) alle», itjag nit better unb gel)ftli(^ rcc^t ift, tt)et)(^en muffe. 5£)orumB IjaBen
M)x fdjon geiDunncn unb fpred;en, ba§ ber ßanon, bie ineljt e^r meufc^lic^ Inortt 25
unnb tnerd ift, bem ßuangelio Ineljc^cn fott unb bem I}el)ligen getjft ftatt geben.
Unb Inie tnol idj bem (ianon luol I)clffen ibolt, tbie id) bor()l)n gcttjan
t^ahi, %o tüii iä) boc^ i^t nit ljt)m, Bonber bem Guaugelio bie e§re tf)un, ha^
iä) t)^m bu allen Ijtnctjffel gtauBen geBc, unb tbitt, Ibie bie i^u^'^ften fagen,
fe^ne tundel ibortt Inibber l}t)n beutten unb l)f)m gar nidjt (jelffen. ^s^ tbitt 30
2uc. i4,7ff. auc^ tne^tter fagen, h)ie hk parabbl ^m (Suangelib lautt: S)ie tüe^l ber ^aubu
^ur !^oc^|el}tt gelabcn ift unb \iä) felbeft ohtn an gefaxt ^att, %o foll er nu
mit fdjanbcn auff fte()en unnb 6f)riftb, fernem ^errn, ftatt geben unnb t^u
unberft an fi^en, inie er biUic^ bon erft fbUt gett)an !^aben. Unb hjarumb
foltt ic^ be§ 6anon§ al^o f)od) achten, bie lnet)I oben angeljepgt ift, hü§ hk 35
me^pf äffen nit an etjnem ortt l)nn ber meffe narren? 5)arumb ift auc^ nit
trunber, ba§ ber 6anon an etlid^en ortten narret.
4 @ottt§ F 5 gotti§ F 8 @ottt§ F 12 tvoiln V> t)f)rcv F 13 bctftcT)t F
18 hjolln B 19 6otti§ F 20 ftetg AUG ftcljg F fig DE ficg C 22 nic^t F bem (Suan--
gclion F 23 fonncn F 24 nid^t F 28 nic^t F funbcr li fonbcrn F 30 tuncfel F
32 feifcft F 36 ntd^t F nic^t BF
') %1. oben ©. 409.
35om g}]iß[n-au(^ hn ^leffe. 1521. 527
3Ber mercft au^ nit, ba§ er öon ct)nem fc^toe^er, ber !et)n get)ft gott§
gel)att, i]t tiufamcn gefaxt? SBortm ftnb boc^ %o Diel uBerflufftger Inort nu^
unb gutt, nemlic^ : 2;ie geic^eiicte, bie gaben, bic opffer, ba§ reQne opffer, baä
^et)(tge opffer, ba§ unbeflecftc opffer zc, haxx)nm unnb t)nn anbernu [tucfen
5 me^r er Bitlic^ ian geftrofft Serben, tüic tüol bic pfaffcu l)f)n u6er alle artic!cl
be» glaipBen» ert)e6t ^aben unnb f)of)er falben beim bac^ Guangelton, lx)eldj§
aucf) ijnn r)^ren äugen gegen bem Ganon ci)n ipott ijt? £amit fie tt)un, toie
t)[)x tüet)Be unb artt i]t, ha^- fie fic§ 6eflet)f]en, menjc^lii^e lere unnb gefe|; !^ocl)
auff Blaßen, gottlidje töortt t:)cracf}ten , ba^i geringe, bo nichts angelegen ift,
10 fleijifig l)alben unb ha^^, barl)nne bey nicnfcf)en f)et)Ü unnb fclicfeljtt ftel)et, nac^
loflen. S)arumb öertoerffe id) unnb üerbamme ben Ganon i)nn bi^em ortt,
aVi et)n fet)nb bes ßuangelion. Unb ob fie Inurben fagen, bie fircfje l)att nic^t
^rren tonnen, %o l)orn lni)r nic^t: bcnn bie meBPf äffen fii^b nic^t hk üxd)c.
^um anbernu, tüerffen fie un^ für bie l)et)ligen öetter, lüelc^e bißen
15 (Sanon gebraucf)t unb bie me^ für et)U opffer gcl)a(ben l]aben, al§ ©regonuy,
^ern^arbuy, ^onaöentura unb anbere metjr. 2:a|u anttraortte ic^, ha^ md)i5
ferlic^er ift, benn ber §et)ligen irertf unb leben, bic nic§t ^nn ber f (grifft ge=
giiinbt finb. S}ie tneljtl ba?^ offenbar ift, ba^ ber gerecf)te fieben mall feilt unnb^pr. 24, ig.
bie l}et)ligen mancfierlet) h3et)ffe funbigen, ioer Inill unc^ geloi^ machen, biv^
20 biß nic^t funbe feil, h3elclj§ fie on fc^rifft geubet unnb getrau l)aben? ^d)
lobe ^ier ^nn bm l)el)ligen 3lntf)onium , ber trelolic^ geratf)en unb befolben
f)att, bah niemant fid) nnberftelien follt l]rgent cijnc^ tnercE?, tuclcljy nicl^t t)un
ber fc^rifft gegrünbt ift.^ ^J)()a cv ift auc^ ficljerer, bav man ba^ für et)ne funbe
ber ^et)ligen ^ellt, toelc^e» fie ouc^ ane fc^rifft getl)an ^aben, benn ba^ man»
25 für el)n gutt erempcl an^eutjet. Xn er^,ornift aucl) fei^n fjel^ligen bamit, bav
bu Xjtjx Inerd, Jx)elcl;& ungetüi^ unb t)n ber fc^rifft ungegrunbt ift, für funbe
§elft: benn fie erfennen fi(^ für funber. ^u er^ornft aber gott unb bie l)ei)=
ligen, iüenn bu burc^ l)l)r erempcH felft unb ben lial^ bricljft.
Bo rtil auc^ 6^riftu§, bai tüi)r fei)nen getniffen, lüar!)afftigen luortten,
■:.o ni^t menfc^en hjertf en follen anl)angen. 630 ^aben tdtjx auß bem 4. pfalm, ^i 4, 4.
bah e» gott mit fet)nen ^et)ligen tüunbcrli(^ mac^t, unb pfal. 07. 'Qx ift munber=';=f. 68,3s.
li(^ t)n fernen l)ei)ligen', left fie offt lange fallen unb t)rren. ßc^ Ijott 9Jiofe§
unb Slaron gefunbigt. 6» finb gefallen 5)at)ib unb Salomon, be§ glet^i^en
Saut 5|^eter auc^ nac^ ber fenbung bec^ ^ei)ligen get)ft§, aih er für ben l)e^ben ©nt. 2, h.
:)5 umb ber juben toilten jübifclj lebete. Unnb ioie lange left er fie t)nn funben
leben, e^e er fie befert unb from mac^t? Singen fie nit alle |u gleljclj
1 ni^t F 6otti§ V 2 ^at F h)o 3U F uBcrfluffigcr F »ot B 7 Somit B
9 gotlid^e F 1 1 oerbamnc F 12abB 13 fonnen F :^6ren F 14 toifd^e F 2:) etjnF
24 l»i(^e§ F „aucö" fc^lt BF 2Ö cttjornift F 26 h)i((^e§ F ungegrunbt F 27 cr=
tjornft F 31 62 F 33 gefunbigct F 34 ©. BF gel)fti§ F 30 ni^t F
'} aJgL oben ©. 449 ^nm. 1.
528 3}om 9Jiiptauc^ ber ^ölcffc. 1521.
^i. 119, 67. tJfQlmo 118. 'ß^er iä) niber gefc^tagen luart, ^qB iä) genmbtget"? ^tem, '^ä)
i.som.iVü.^ab l)nn meiner ubcrtrettung gejagt, alle menfc^en finb lugener"? 3)at)ib
funbiget mitten Qn iet)m unglutf, bo ev bem jc§mcl)d)ler ©iba toiber 'OJiip()i=
1. m\. 19, bofetf) gtelübete. Sot funbiget in ferner f)6c§ften nott mit feljnen todjtern,
qjtri9,'i3. 2)a^u, lT3er extent boc^ bie funben, babon bie t)e^ligen fel6[t fagen p]al. 18, 5
'äßeld^er ift, ber bie funben erlent^ 9te^nige mid^ öon mctjnen f)el]mlic^cn
funben.' (S§ tniit ber tüenigefte tei)( ber funben crfant, auc^ Hon ben l)et)(igen.
(So ift aber ^tüel)erlet) urfac^, ha^ bk funben ben ^et)ligen nic^t§ fc^aben,
unnb bocf) bie gottloBen bran ertnnrgcn. S)ie erfte ift, ha^^i bie ^eQligen f}a6cn
ben glatuben an (i^f)riftum, bart}nne fie gan^ unnb gar üerfuncfen finb, bo lo
burci) (iPte h)ol fie öiE untüiffent t^un, ha5 ben gottlosen öerbamlic^ ift) fie
a(meg lüibber auff fte^en unnb erf)alben tnerben. ^a fie fallen i)nn fetin uBeH,
cpr. 24, IC. lüie 5alomon fagt. Gy ift ben, bie C5 nit erfarn tjaben, nnglelnblic^, luic
mcd;tig unnb frefftig ber glah)6 ift, feonbcrlicf) t)n funben: bie tüet)ll benn bie
gottlosen bi^cn gtalnSen nic^t fjaben, §o funbigen fie, tnenn fie auc§ gtei)c^ is
alter f)ei)ligen alte merd t^etten.
2^ie anber urfac^, ha^ bie f)ct)tigen burc^ ben glauben §o üerftenbig
finb, ba§ fie alteljn an ber Barmt)er^idet)tt gottS f)angen, achten l)I)rer tuertf
gar ni(^t§, i)a fie befennen au^ grunb i)f)reö Ijcrtjen, ba^ es eijttelt unnulje
tüerc! unb funben finb. ^^i^e betentnue unb beuuitt (effet fie l)nn ljl)rcu funben, 20
unh)iffen^et)t unb ijrtl^um mä)t öerterben : benn gott !an nirfjt folctjc bemutigen
öertaffen, öiü lüenigcr )iä) nit erbarmen bere, bie [lä) felbft erfennen. B]o
tüax ^ernljarbuy, bo er l)nn fetjnen tobeö notten fprad) : '^d; Ijab meljn Ijeijtt
Dertorn, benn iä) ^ah berbamtid^ gelebt'. 630 tüar 5luguftinu§, bo er f;)rid)t :
'3Be aller mcnfc^en leben, lüie l)el)lig hci§ e§ fel)n mag, hjenn e§ foUt ane 25
borml)er|idet)t gerieft U^erben'.^
Se^en lnt)r nit t)nn 5luguftino bitt ljrtl)um, Itjelc^e er tnibberruff t , bie
^^m tüeren alle öerbamlic^ gelneft, Inenn e^r nic§t burd) fel)nen glauben tnere
er^albcn iourben^ 5ie finb boc^ l)e5 mef)ren tel)U loibber ben glatüben, aber ha^$
be!entnu^ unb bie fordet gotty l)att fie i)t)m unfdjcblic^ gemacht, äßer ij^n nu 30
nadjfolgetc, ber folgcte ^u fel)m berterben, inie benn t)l)x bieten gefdjiet', hk
ber beter fpriic^ on befd)el)bent)el)t nadjfolgcn, glet)c^ ab fie göttliche lt)arl)ei)tt
tneren. S)arauB ift offenbar, ha^j hk l)eQligen iju t?et)tten ^rren auc^ ^m
gtalüben, ha^ ift, fie finb nod) nit bolfommcn, unb umb bes angefangen, |u=
nemenben gtamben mitten berterben fie nitt: e-S berterben aber bie, meiere 3.'.
i)l)ren i)rtt)um für eljn iüart}et)tt annel)men unnb i)i}m, aiä eijm ej:empel, naä)=
1 Gi)x V -i WipiyiioMi} F 4 gtcwbte F t)oc^ften B toc^tern B 7 twcntgftc F
8 nic^t F 1:3 nic^t F 14 funbevlic^ BF 18 ©ottiä F 20 befentnil F 22 ni(3^t F
25 „e§" not „jcl)n" fc^It BF 27 ntc^t F »oird^c F 29 finb fie boc^ B 30 I6efentmi F
®otti§ F 32 ob F göttliche F :J4 nid^t F 35 nic^t F lüüc^c F 30 aU Cqn mmpä A
') 5}gt. oben ©. 4-50 3(nm. 1.
91om !Oiiü(irnu(^ bcr gjicfjc. 1521. 529
folgen, ha^ auä) gar mä)U X)d^m tüirt, oB l)emant t)rgent cl)ncin I)et)ligcit
QU|ierf)alB bcr fc^rifft naä) folget f)att.
330 bic f)ci)ügcn nicfjt l)rretcn l)nt glauben nnb bcr lt)ar(]cl)tt , tnarumb
lernte benn ^ctrus |uncf)Trtcn ijm glalubcn unh erfentnuB 6ln"i[tt, unb 5pau.2.i?ctr.3, is.
.-, lernte |unet)men t)nn (£f)rifto, auff has tnt)r nic^t, tnie bic junge ünber, §t)n crvt.. 4, u.
unnb f)cr gctrebet^ unb gefurt tnerbcn öon allerlei tninb bcr leren? 530 biH
aber un§ am glah^bcn gcbricfjt, ^0 öiE ift ^nn uuy l)rt()uni unb ungtauiben:
barnacf) aucf) bic f)ct)(igen feu tüe^leu leben unnb t^un au^ nott unb bürfftig=
k\)i bi^eg leben.
10 äl^ie toolt bic feI6igcn locrtf l}()n unji^eblid) finb, bo finb fie boc^ bcn
gotlo^en, bie auff t)l)re toeriJ unb opffer batncn, irfjeblic^ unb öerterbUc^ ei*empelt:
benn fie iuoKn t)nn bcn f)el)ligcn allclju hii nicrtf unnb nicf;t bcn glamben
lernen, %o hodj bic (^^piftcü Im ben ■Sjebrccrn am 13. gebeult, bai^ tuir bavÄ>fi'i"- 1-'^.
leben ber ()e^ligen foltcn anfctjcn, bo(^ al^o, hiVJ )x\t)x l)l)rem glatobcn uod§=
ir. folgen. 5rbcr un^cr $|^apiftcn fagen: ^ernl]arbu§ batt alBo gct(]an, barumb
foll man ^0 tl)uu. 5luguftinuy l)att aljjo getfjau, barumb foÜ mau alBo
tl)un. £)a» finb hk unrct)nen t^ier, bie nii^tc^ tüibbcr falocu, uocfj fpalben
llatücn f)aben, nef)men attepn ber 'mcxd \vax unb fallen gau^ fidjer barauff.
51(^0 ift l)l)n auc^ mit bem opffer bcr meffen gefdjeen, unb gcfc(}iet nodj
20 on|tüel)ffell öitl frommen 61)riftcn, ha^^ fie t)nn etjm eljufclbigcn glah^beu t)l)re§
tjcrljcn meff^e falben unb achten, cS fei) el)n opffer: aber, bic tnetjlt fie ftrf;
auff hav opffer nit öcrlaffcn, ija fie fjalbcu'? bafur, hat^ alle§, h3a§ fie tl)un,
fuubc fei), unb bangen aiictjw an bcr lautier barmfjcrtüdcQt gotty, locrbeu fie
cr!§alben, ha^ fie i)nn biBcm i}rtl)um ni(^t öerterben.
2.1 SiJenn nu bic mcf3 Pfaffen ben fclbcn on bi^cn glatubcn nad) folgen, p'^r
opffer ^od)erl)cbcn unb fidjcr üerlcuffen, %o ticrbicncn fie, hav plju bif3cr l}r=
tl)um ^ugercd)nct toirtt, unb pnn bem, ha'v fie ben l)cpligen nadjfolgcu, etoiglic^
ticrtcrbcn, Xenu gott fil)ct au, crforidjct unb rid)tet bie bcrt'.cu uub nicreu, i'i. 7, 10.
haz^ ift, pnnerlidjc begiriidept. 2o()cr lumpt, haii gott cpnem cpu i)rtt)um
30 na(^left unnb öergibt, tücli^en er pnn epm anbern öerbamnet, barumb, ba§
fie unglcpd}e l)er^cn pm glainbcn unb bemutt ijahcn.
^6er hav bie f)cijligen ber maffcn, mic ic^ gefagt pabc, gctncft finb, Ijcpgt
an bic tl)att 2?ernbarbi, bo er ju fepnem flcpnmuttigen bruber fprad) : 'trüber,
gef)c f)pnn unb t)allt mcf] auff mcpncn glatobcn', unb bo erj^ ti)att, Inartt
3-, pt)m gc()utffeu.^ 3i()cftu, baö bißcr pcpliger man aEcS pm glalubcn gctljan
unb gcpanbclt patt, incldjcr nit iju teft, ha§ epncr pnn fcpm prtpum, tnie
grof3 ber aud) ift, öcrtcrbe. i^^dj mcpfj aber, ha^:: bi}>j ben ^^apiften uberau^
miBf allen unnb fie berbriffen mirt: ha frag id) nid;tv nad), Uicnn id; nur
2 nad^gcfotgct V 4 Icrncte F evtcutni-3 I" .j (evnetc I' innren V l(i mu
f^ebcüc^ IJ 12 hJoUcn V 17 flcjpatbcn HF 22 nitfjt F bofiit 15 2:5 6Jotti§ V
29 3)o^er F :5:5 ba F 30 gcOolffen 1' :50 nid)t 1'
>) Sgl. oben 3. 4.")1 '}U\m. l.
^utf)ct§ Sßctfc. VIII. 34
530 93oin gj^tprnitd} bev 9Jlcfjc. 1521.
bcu armen gciüiijen, bic [ie ^o l}emmerltd) marteren, bomit nu^Iid^ unb fru(^t=
6arlt(^ btenen lunbe.
2)te \vct)\l M)x bcnn nu bcn t}rtl)um erfant !)aBen, f]o |l)mpt fttf)S nirfjt,
ba§ )t)l)r lt)et)tter ijrren nnb bie meffc für cljn opffcr fjaltcn : benn cy iDcrc
tüiber ben gon|en glauBen unb unj^er c^gcn gcluiffen gefunbiget. §ie !unt fel^n r,
glambc, fcljn Befcntnu^ entfrfjulbigcn. £)u f anft nidjt fprccfjcn : i^cf) ^^^^ 6f)rt[t=
ltc§ l^rren. 6^n (if)riftlic§ t)rt()um gefif)ict au§ untiiif]cnl)el)tt, bie ber ?(po[tcl
afiim. 14, 1. 9fio. 14. un» befilt, ha^ hJtr fie l)nn t)[)rer fd)lDacf)et)t Iel)bcn unb bulben fotten,
al%o, ha^j un§ nit geBürt, bte, ixnlrfje ben l)rtl}um uod; nid)t tuiffcn obber er=
!ennen (^o fie borf) ber 6arml)er|i(fel)t got§ leben) Imnerai^ten obber ncrbamnen, lo
^0 lang, 6i^ fie ben t)rtf)um erfennen. S)a§ foE man aber t^un, ben t)rtl)um
t)berman offenbaren unnb für !el)n tparljeljtt me^r ^Iben, auff hav bie funben ber
gotto^en nit gemc^^ret unb !et)n ergernu^ ben f(^Umrf)en getüiffen gegeben tnerbc.
2}on foldjem l)rtl)um ber (}et}ligen unnb t}f)rem ferlirfjen cj:empell fprirfjt
watti,.24,24. (5^riftu§ Watt 24. '6ie toerben |el)(^en unb tüunberiuerd^ tl)un, ha§ fie and), is
tüen§ miigli(^ tnere, hk au^ertneltcn l)nn tjrtljum fnren Inerbcn'. .^ie ift nic^t
6^riftu§ meljnung, hai^ fctju au^erlucltcn nicfjt ijrrcn foßten: benn InaS Uierc
ha^ für eljne groffe f erlid^el^t, loenn lel^n au^ertDeltex f aljre ftel)cn fulbe '? 2)if3
OTnttf). fi, 13. ift oBer fel^n mcljnnng, aU tt)l)r 6etcn tjm Hatter nnf3er: 'llnb nitfjt unS el)n=
let)t ^nn berfuc^cn', nit, ba§ lDl)r nit foEtcn angefodjten tuerben, fjonber hai 20
totjr, iüenn bie anferf;tung tumpt, beftenbig Blet^ben t)m gtouBen unb fie nic§t
(äffen uBer^anbt nel)men. ?(l^o ift§ t)ic auc^: bie aufeerinelten Inerben nit
t)nn t)rtr)um gcfurt Inerben, nic^t, ha§ fie nid)t t)xxm Untrben, ja bie fcrli(fel)t
itiirt ^0 gro^ fc^n, ha§ fie mit ben gotto^cn l)rren Incrbcn: aBer fie iücrben
nit bart)nne t)ert)arren no^ bleljBen, tüie Inol fie fd)h3erli(f) mit mül^e unnb 25
TOatti). 24,24. erBel^t entgegen toerben. 3)a§ met)nt Gljriftuy, fie trerbcn l)nn l)rtl)um fnren,
tDenn e§ gefd)et)cn !unt, bie au^erlüelten, ha'^ ift, bie ()cl}ligen, IriMjc mit ben
gottofen tjrren tnerben, fo fie Betriegen, bo§ man od§ten trirt, fie toerben t)m
^rt[)um Blel)Ben, öerterBen: h^ic \v\)x fct)en l)n ©rego., 2BcrnI)arbo, S?onatien.,
^rancifco, ©ominico mit tjl)rem fjanffen, iinlrfjc bcu &'a|}ft, bie lüeljl fie t)t)U 30
mit fet)m regiment ni(5^t ertönt ^aBen, Ijodjlii^ gee^ret, IjaBen e§ bo für ge=
f)alten, ha^^ alCc fel)n f^un, trieben unb I)anbcl gotlic^ unb 6f)rifttid), aU bon
gott georbent, getrieft fei), ^0 boc§ fetju ftanbt mit bem ganzen parlcmcnt unb
alten fel)nen gefetien unb becreten öffentlich tüibber ha§ ßuangelinm ift. ©ic
l)aBen auc§ felBft hai^ ßnangelium nitt an mcrcflidje unnb groffe l)rtl)nm auff 35
ben Stapft unb fel)n ret)(^ getrogen. Sft'3 nit und^riftlid) , ha§ man glelüBt,
a)jnttt,.i6,i8.ber fel§ matt 16. fei) ber «apft? 3ft§ mä)t undjriftlic^, ba§ ba?^ me^cr fal
1 batnit F niiljnc^ V>V 4 bann li 6 BefentniS F 7 c^rifllicf}cv B g^viftiic^er F
9 ni^t F gc'öurt B 10 Ö5citti§ F Ijuöoratfjtcn B suborad^tcn F 13 nic^t F cvgerntS F
IG mudlic^ BF 18 c^n BF 20 ntc^t F nic^t F jonbetn F 22 nirf}t BF 2.3 nit
Ijvren B 25 ntd^t F 27 funt BF :!1 {)oä)nä) B 32 gotlicf; F 35 nitf;t F
36 ni(^t F 37 fot F
5Bom gjiifefcrnuc^ bet 5«cfjc. 1521. 531
bie menfc^cn fel)n, botiiBcr 5pctnt§ iinb bcr Stapft gcf)n, bcig ift, I){t[d§en fotten?9)JattiM4,29.
3ft§ nic^t und^riftlic^, bQ§ bi^ tüortletjn '3Bei)ben' foH bie el)re, gctiioEt unb
tnac^t bc§ ^apfty (icbeitttcn? Unb ob Uiol Incl bcv qlet)rf)cu ijrtljiim bcr Ijetjügcn
finb, ^30 l)a6cu fie bod} bie fctSigcn nidjt crfant unnb l)nn eljm ict)(cd)tcn,
r. eljiifeltiQcn 6()rii"tlidjcn glauben gcljangen, barumB audj ^f)n c§ gott t)or=
geben f)att.
®te nu iDiffen unb erfenuen ben l)rtfjum unb l)f)m, glct}(i) ab?-> !cl)n t)rtf}nnt
Inere, not^ anfjangcn, bie folgen ben liettern nacfj : aber iju t)^n inerbcn ftc nicfjt
fommen, barnmb, ha§ fie bem, bay bie better jn Ic|t nerlaffen unb ha für
10 fie gnab erlangt "^aben, aly el)m artidfeÜ be§ glatoben?, nad) folgen unnb
baranff bi'^ an \)i)x enbt ticrljarrcn.
^um britten, luerffen ftc unS bie gro^e mennigc ber cjem)3el für, ha^
bill gcl)ftcr aucfj f)ci)ltg menner erfdjincn finb unb gebeten Ijaben, ha§ man
\)i)n mit nteffen tnolt iju Ijulffe tonimcn unnb fie bantit erlogen. §ie mag
15 iä) fret) fagen, ba§ c§ gelui^lirf; be§ teuffeEg getrib ift, Inay anä) für gel)fter
umbgef)eu, bie |.ioItern, fd)rel)cn, clagen obbcr I)ulffe fudjcn, ha^ el)r bamit
unc^ (si)riften haz^ f)et)ügc Sacrament ncf)me unnb entfrembbct unnb ^u ferner
buberel), ^on unnb fpott gebrautfjcn mocfjt, 2)enn efjr fad; h)ol, ha^ burc^ bi§
einige 6acrament ha'i inort goty unb ber gtamb frnc^tbarlid) gcpflanl'.et tnart,
20 tüuc^B iti^iti^ ^unl)am, bamit fet)n Oerf(ucf)t finfter reljc§ |u ftoret unnb t)cr=
lüuftet toartt. S)arumb ^att c^r and; balju, ba^ er bifs 'freffttg facramcnt
mocfjt Oertilgen unb au^lcfdjen, alter feljuer tüd unb lift gcbrandjt unnb ()atty
gcanbt unb §o fern bradjt, ha§ bie meff,]e am mel}ftcn für bie toben gel)alben
Itiirtt, tneldje bod) aüa^n ben lebenbigen (il)rifteu tju troft ift eljugefetit unb
2s gegeben: babon benn hic: me§pf äffen finb ret)d) lintrben unb alte gutter ber
ganzen tnellt ^u fic^ brad^t l}aben.
Sjarumb loil idj bclnetiffen, bo§ bie ge^fter, tt)etd)e umb get)en unb fagen,
ba§ fie feiig obber berbampt fet)n foUen, ni(^t mcufd^en feclen finb. ^mn
crften, ba§ babon !cl)n e?.:empcE ijun ber '^eljligen fd)rifft ift, unnb allcS, lDa§
30 aufferl)aI6 ber fdjrifft gcfdjiet, e» tljun enget obber menfdjen, ba§ ift unb foE
berbe(^tig feijn. ^enn gott ttjil, ba^ feljn tüortt allet)n fott un^er lied^t feljn,
lüeld;y uuy i)nn bifjcr finfter \vdi fdjeijnen folt, lüie 5|?etru§ fagt, unb tnie ber^i'ctr. i,io.
118. pfalm fagt: 'S)eljn Inortt ift elju leuchte meijuer fuffc unnb etju lictfjt i=i. no, 105.
metjner ftet)gc\ Unb 6l)riftu§ ;3of)anni§ 8. '^d) b^n ha^ lkä)t ber h)ellt'. Sod. s, 12.
r, SThi nu hk leudjte unb bi^ licdjt nid)t leudjt, tner lüil folgen'? @r lüirtt
getui^lic^ \)m finftern gel)eu, n.ne 6l)riftu§ fagt: 'äüer mijr nad; folget, bcr
ge^et unb lüanbert nid)t l)m finfternuS', bamit er on |h)el)ffcll antjcljgt,
tüildjem 6l)riftny nit für ge^et, ber toanbert t)m finfternu^.
1 baru'6et 15F 2 n3orttt)n F ') borgcgcBen B betgctcn V 14 Ijulffc 15 crlofjcu 15
crtofcn F IG ^ulffc 1*. 18 Buljerc») l'.F mod§t H Sonn 15 19 ©otti§ F 20 Dcr--
tüuftet 15 22 moi^t 15F 24 tv\lä)i V eljngefcts F 2-5 gutter 15 27 ro\lä)i F
32 toiH)§ F :!.-, aib F :]7 fiiiftetin§ F :]8 wMjcn V iiidjt F finftcvniS F
34*
532 ^ i^üm 9J^tfebrnurf) bi-v mcüt. 1521.
@§ fcl) qIJ30, ha§ ©. (SregoriiiS üeronbetn fi^rel)be, ha-i bie toben er-
fc^ljnen [inb imb ^abctt f)ulff Begcret.^ äßci; Imtl un§ geluiB madjcn, baS er
mit ben feljncn iiit betrogen fei)'? lliib hiv^ iiit firfjcr fei), l)I)Tn Int glclnben,
wntt().24,-j4.i[t tlar Qu§ ben iljt angelun)gten f|)nid}en, unb Ijnlioran aufs bein, ba§ (sl)ri[tuy
fagt, ha§ bie an^erlüelten foUen berfni-tt nnb betrugen Inerbcn, unb bog
2.^i)efi-2,3ff. ^saulu§ nn§ ^o trelnlicf) Inarnt für ben frefftigen nnnb ined)tigen l)rt()umen.
2)orumb ift eS Dil fi(^erer, hiv^ man gar nic^ty bom fegfetnr t)eEt, benn
ha^ man <B. (^rcgorio I)^rl)nne glelubet: benn l)ie ift gruffe fal)r, bort ift fel)n
fQf)r, er I)att )r)ol !unnen betrogen Inerben, al» ß^riftu» fagt, baim t[)iit er
unb fagt alle§ ane fc^rifft. £ienn gott tfintt !cl)n l5el)d)en on fel)n gottlid)
Ware. 16,20. toort. S>on ci'ft rebt er, barnad) tl)ntt er i',el)d)en. Unb, aU ""JJtarcuy fagt,
er befeftiget fel)n toortt mit nadjfolgenben , nit mit borgeI)enben ^el)d)en.
9(mo3 3, 7. Unb ber ^U-opt)et ^2tmü§ fprid)t: 'Oiott tuirtt ntd)ty t()nn, er t)ab e§ benn bor=
^cbr. 2, 4. ()i)u geoffenbart fel)nen tnec^ten, ben ^ropt)eten\ ^ie Gpiftel Im ben .s^')ebreern
am anbern fagt: '(Sott l)at mitbe^euget mit 3el)d)en, Unmbern, mandiertct)
trefften nnnb anJ3tel)tnng beij ()el)Iigen gel)ftey', bodj allneg Inibor laffen gel)en
fet)n §el)lfam gotIid)e loort. 2)cnn tnnnberljel)d)en finb gotlid)e befeftnng nnb
get^eugnuy gotlid)e§ tüorty, gle^d^ tüte el)n figiE el)n§ brieffe§ be!refftnng ift.
5Darumb folltu bnrd) unb anf^ ber fcf)rifft gelni^ fcl)n, hai^ bie ljel)d)en, lueld)e
attel)n ane haö Inort gefdjef)en, bej teuffeltö ^el)djen finb, bomit gott bel)n
gtatüben leffet anfed)ten.
S)ie lt)et)E bu nu gclt)i§ unb fid)er bift, baS man nidjteg, benn löa§ gott
fobert, gleloben foU, marnmb bcrad)tiftn nit bifje poEter get)fter, e§ fage
babon, iüer bo loolle: bie luel)!! bn on alle fnnbe unb ferlidel)t bei)ner feelen
nid)t§ babon I)allben magft nnnb and; nit funkten barffcft, ha^j bu gott bamit
erljornft, ber bo Inill, baS bn fel)nen lüortten aUel)n gle)t)ben nnb bertratnen
follt ? äBarumb Uiolbeftn benn l)t)n gteluben nnnb bid) on nott unb urfad)
^nn fotc^e ferlidel)tt geben? Unb ha§ ift au(^ el)n gutte urfac^, barumb fie
eben beS teuffelly gcfpenft Im f)alten finb, bay man l)t)n nidjt gleloben mufj,
fl)ntemall gott Inirdet nid)t foId)e bing, ben fid) nid)t gebnrte Iju gleloben:
e§ ge'^ort Iel)d^tfertigeu unb betrieglidjen gcl)ftcn ju. @otty Wxä finb ernfte
tüerd, tr)cld)en (f]o fie bl)r bnrd) fel)nc luortt unb biener berfnnbiget Joerbcn)
bn gleloben mnft. äÜoHt bod) gott (^l)riftnm nit laffen geborn loerbeu, lel)ben,
uod) anfferftel)en , ey luerc benn bnrd) bie :propl)eten borl)l)n offt bertunbigct
nnb gefd)rieben lourben.
Sind) ^0 ifty offentlid), ha^ ©regorinS bnrd) hk feele fel)ny f(^affner§
betrogen ift, löeld)eu er umb brel) gulben Inillen, bie nad) fet)m tobe unber
1 bot anbern F 2 :^ulff 15 tcgcrt 15F :3 nt(^t F nic^t F <; luaviict V 9 !itnncim F
10 göttlich F 12 nt($t F i3cl)f)en A 16 gc^ftt§ F 17 ci,htüä)c V gotliiljc F IS gc--
t3citgnt§ gotltcfjC'j F 20 bamit F 2:] nti^t F 2.j nidjt V 2(i evt.^ornft J-' 31 gel)üvt F
OJottiö F .•32 lüitd^cn V :5:l nid)t F :!4 anffcrfteftcf}cn AI! ■'l? ttii(cf;cn V
1) U?g(. okn 6.452 VHiiiii. 1.
35Dm OJJißOroud) bot D^effe. 1521. 533
bcn brtcfcn qctimbcn luuvbcii, mit groffem (h)tc inol liertjcBIidjcn) cri(^retfcn
uiib fordjt bcr Iirubcr nerbaiitc iinb n(§ cijit bcrbaiuptcn mit bcn gulbcn 6c=
grub iiiib banrnd) mit cl)m brcl)il'ig|tcn aii^ bcm fcgfctur erlofte.^ äöcr fi()et
^tc nicf)t, bny bcr tcuffcll btffcn ^ct)Iigcn man mit e^m foldjcn !inbifc§en
5 t)rt()um betrogen I)at, mcldjcr Dbm nmb fcl)n§ glatobcny nnb bcmnt Inillcn
nit bcrbamli^ gctücft ift, nemlic^ ha§ bcr td)alc!l]atftigc tcnffcE gelogen
nnb crbic^t Ijatt, ha^ er nmb bret) gnlben IniKcn l)att mnffcn l)l)m fegfclnr
pcljn Ictjben nnb mit brcliffig mcffcn baranj^ crloft Uicrbcn, nnf[ ha^ bic l^e^d^cn
nnb iunnber cljn fortgang betten, bomit bic an^crlncltcn foUten betrogen nnb2.2:f)cfi.-.',9f.
10 t)crfnrt Incrben, nnb trefftig Innrbc bic Inirfnnge bcy t)rtt]nm§ |nr ftraff bcr
nnglctobigcn ? 2Öcr mill bo(^ gtctoben, ha§ bt^cr fc^affner tüibcr gott gctf)an
r)nbc, bcr biUcljdjt nngcfcr bic brel) gnlben nnbcr bcn bricfcn I)att (igen laffcn'?
!Dcnn, ^o er f)ett [telcn luoEcn, i)ett er tnol fil mcljr ftclcn !nnncn nnb anbcr§
tro l^t)n l^cJ^mlicf) bcrbergcn. Unb ob er glcl^d) ha§ an% ctigen nu| getl)an
i-^ I)cttc, ^0 I)ctt er boc^ nit mcf)r benn Iniber mcnfc^cn gefc| gcljonbelt. @rc=
gorin§ ift cQn f)ct)liger man, aber an bil orttern alljn aberglciubiicfj, I)att l)ic
e^n urfad^ genommen, bic gclniffen |u erfcfjrcdcn, menfc^cn Icr nnb ctjnfa^nng
Ijn bcfrcfftigcn, baiut bcr tcnffcl gar gern balb nnb idjncl fjüift, luic ^^anlnS
fagt 2. Üfjimo. 3. S)cnn er Jnol triet)f3, ha§ bo burdj bcr glatub nnbcr gcl)ct 2. Jim. 3,
20 unb bic \vnä erf)aben nnb gcprct)[t tücrbcn.
©30 ift e§ an(^ gctni^Iit^ bc§ tenffety fpit mit 6. ©cberin , bcr nadj
fet)m tobe gefagt f)att, ba§ er nntregli(^ pc\)n Icl)bcn ntüftc: nid)t ba?^ er
tüibcr gotty gebot obber mcnfi^cn gefe| gefnnbiget, fnnbern barumb, baS er
umb t)crl)inbcrnng mand)crlcl) gefdjcffte bic fteben gcljc^ttcn am morgen alle
25 anff ctjnmal nad)el)nnanber, nnb ci)n i|Iid)c nidjt Im gebnrlid)cr ct)ngefaljtcr
^cl)t gefproc^cn tjattc.- G§ ift fc^anbc, bay bcr tcnffcl mit fotdjcn ncrrifdjcn
ünbcrtücrct bie ürc^e ß^riftt betriegcn nnb ücrfnren foH, unb boc^ bo burd^
mit foldjcm ernft fct)n furncmcn an bcn l)cl)ligcn goty öcrbrcngcn, nnb §0
h)cl)t brad;t l)at, bay anä) bic papiften fagen burffcn, S)ic tirc^c !ünnc nit
30 ^rren, gle^(^ ob 6()riftny lüge, bo er fpric^t: S)ie au^crtücltcn (bie aKet)n btcTOaito.i4,ji.
firdjc finb) follen betrogen ioerben, ober aly ob bic firdjc barumb nit et)n
firc§c merc, ob ftc angefer ijrrct obber funbiget, }]o bod; (S^riftuy fic öon
i)l)ren funben unb ijrtl^nm tcglic^ ret)niget, iüie bic rebcn t)m toeljuftog!, ober s^o. 15, 2.
aly ab bic gtcubigcn nnb l)cl)ligen nl]mmcr nidjt l)rrctbcn. 0 i)l)r berftoc!tcn,
•■•.r. törichten blinbcn! Xarumb l)att biffer fdjaldl)afftige tcnffcl bnrdj bif^ fpigct
fcd)tcn nid)ty anberg tnoUen aufjridjten, benn bk n^crd bcr liebe, tncldjc bon
gott geboten finb, unberbrndcn, unb ba^ fic alfjo bcradjt unnb menfd;en gc=
bott unb gefclj tjod) gcad)t, gcfordjt unb gcljattben mürben.
2 btubcr F ö h)it(i^cr F G nic^t I' 9 bamit F i:j fuiincn F 14 cl)gcnt V
15 nic^t F 17 tcrc F 20 ®otti§ F fonbcrn F 28 ©otti§ bcrbviuöcu F :n ntd^t F
32 ot» F U 06 F :j5 toric^tcu F •.',(; loilc^c F
1) Sgl. oben ©. 453 3{nm. 1. -) ^ßfll. oben <B. 454 2(nm. 1.
534 SSom 3nt§t)tau(^ bet gjlefle. 1521.
S)cnn 6anctu§ ©cbcrtnu» tjett nidjt aUcl)n mitt fcl)m QcBctt bcr mandjcrlci)
gcidjcfft r^QlIien biirffcn Ijuüor !ommcn, er I)ctt c§ lüol tnogcn gai- iiad) Inffcn,
fl}ntcmaU l)nn bcm, ba§ c()r bcn Iciittcii gcbteuct fjfitt, i[t er gottS gcbott ge-
lo/!'3!'22: tjo^'B^^ gclneft, bo 515aulu§ ben !ned)tenn geBeutt, ha^ fte ber h)eltli(^c oBir=
ictjtt fottten öon f)cr|cn bicnen iinnb gef)or§am fet)n. @ott§ gcBott foUcn 5
aEc engcl tnei^djcn, tüte üil meljr tncnfdjeu gefelj? ^a iä) ijali audj, boS btc
üil mcf)r für gott funbtgen, Ineli^c an l)cr|li(^e Begirbe unnb luft Iju gott
bie fieBen geljcl)tten Betten, benn bic c» nad) taffen. (§y [inb etjttett glel)f]ner,
bie fic^ [teilen, ab fic Betten nnb mit gott rebtcn, [30 fte bodj leljneä iüeniger
t^un: fte öerfnd^en nur gott unnb fpotten felju. Unb ha§ \)ait Inollen ber 10
tcuffeH mit 6anct ©cberino ()aBen, ha§ er foldje unljelidjc gotty fpott nnb
Icftcrnng, balm fatfdjc, erfc^roden Bofse gelüiffen l)nn ber ganljen JneEt machet,
boy er benn getfjan unb Bolenbet ^att. 3)cnn fie adjten Ijnn ljl)rcm priefter=
t^um i^unbcr htjxi fuub ^0 gro^, aly bie, tuenn bie |jf offen ba§ eljugefatjtc
geBett und) laffcn, f^o boc^ Ijnn ber luarl)el)tt faum clju großer fnnb ift, benn 15
bi^er mü^am unb ertid;tc gottö bienft, ber mit Ijenlen nnb fdjrcljen ijnn allen
firc^en unb üoftern gefd^iet, auff ba§ bie funbc fe^, tüic bay prieftcrtljum ift.
D )x>t)x unfelige 6f}riftenn, bay inljr on erlcntnuy beS geljfteS bic legenbcn
unb eixmpett ber ()el)ligen crgreiffcn unb onff menjdjen leer unnb uniBgeljcnbc
get)fte falten, gotty tnortt l)l)nban gefaxt unb öeradjt bey l)el)ligen get)fte§ rabt, 2u
i.^ocff.s/.'i.ber l)nn 5^^aulo rebt unb fpric^t: 'SSrüfet aEeS unnb, Jnay gutt ift, bay l)adtct\
i.*ctv.4,ii.Unb ^etruy fpridjt: '630 ijcmont rebet, ber rebe ey aly gott§ loortt. ©30
ijemanbt etjn ampt ^att, ber tf}u cy au% bem bermugen, bay gott giBt.' @r
iüitt, ha^ man nidjteS fagen folt unber ben 6l)riften, benn ha§ loljr geini§
für gotty tüortt l)alben. ©y foll nii^tS gefc^eljcn nod) geljanbelt tnerbcn, e§ 20
fet) benn gctui^, ha^ eg gott toirde unnb Oon i)f)m gefdjee. Unnb bay toil
9jüin. 12, 7. 5paulu§ Oiomanoy buobecimo: '§att ijemanbt Ineijffagung, ^0 fei) fie bcm
glatnBcn eljulid)', al^o, hai^ aEcr mcnfc^cn iuortt nad) bem glainBcn gcnrtctjEt
3iüm. 15, 18. unnb gcridjt iücrben. Unb 9io. 15. barff er nidjtS reben, benn lna§ 6l)riftu§
i)nn i)l)m tüerdt. Unb )m)r armen bcrlaffen haii Juortt gott§ unb folgen 3u
unf3erm guttbunden nad), orbcn, fetjen, geBietl)en, tierBicten, tl)uu unb laffen,
h)ay uuy iuol gefeilt, unb fagen benn: Gy l)att hk !ird)e getljan, tueldje nit
^rren !an unb bom l)e^ligcn get)ft geregirt lt)irtt, unb erfuEen ol^o bic ganljc
WUi unber bcr ürdjcn namc mit Ircfftigem l)rtl)um unb el)ttclC lugen, äöolt
gott, bay id) ijel)t unb lucl)tt l)ett, bic legenbcn nnb ej:empctl Iju ret)nigcn, 35
obber cl)n anbcr ct)n§ l)ol)cru gcl)ft§ fid) be§ unberftnube: fic finb BoE, BoE
lugen unb tricgcrcl).
3 ©ottt§ F 4 lucttUiiOcn oficrtc^t F 5 (BotttS F 7 loildjc 011 F 9 06 F
11 ®otti§ F 16 ©ottiä F 18 crlcnttii§ F gct)ftt§ F 1!) lere F 20 föotti§ F
ÖCl}fti§ F 22 ©otti§ F 2-3 bcmugen F 25 ©ottiö F 20 Unb ha \vH V 80 Wixdi V
föotti§ F 32 toM)t nid§t F 3G gc^fttS F 37 lugen F
5Bom 3}itftbroiic^ ber ^Jejfe. 1521. 535
2)Qruml6, bic tt)et)II hjljr ßfjriftcn [inb, foUen )x>\)X fort^t)it be» teuffel§
gebanifcn ii)gcnt(id) Iniffcu utib ötcttiBeii, ba^ bie poKtcr gctjftcr ctjttclt tcuffelt unb
niiijt mcnidjcn iceleii fiiib: bic [tcf; baruinb ai^o ftelicn unb rebcn, aly man
fie erlogen !unbe, ha§ fte au^ bem ^e^Iigen facrament nnnb teftament gott§
5 etjn fpott unb fpljl madjcn, bcn glatnßen ouBlcfc^cn unb bcn frf}entli(f;cn trobcH
mardt mit ber meffc (Inctiljcr iijt Ijnn bcr ganljcn luclt ubcrl)ant genommen
f)at) Quffricf)tcn unb befcftigen mögen. S^erfudje hi^ unb cr^cl)gc hi^m glatüBcn,
fo lüirftu ie()cn, bas^ bie ielOigcn gcljftcr bon ftunb an Hon tjfjrem gcf|)ugnu§
unb narrnlDercf Joerben o6 laffen.
10 Unb ^0 bid) hi\i alle» nit Belucgt, ba§ hn nichts gletüBen fottt, e§ fct)
bcnn Iju ber frfjrittt gegrnnb, %o laffe bid) bodj belüegeu, ha^ e» bie fdjrifft
öerBeutt nnnb tierbammct. 'Den. 18. fprii^t yjlofe3: '^l'rael, tnenn bu t)nS5.?.'Jüi.is,9ff.
täubt tomme[t, ba» bljr gott geben tuirt, %o filjc, ba» bu nit Icrneft bie gretnel
be§ öoltfy, ha§ i^t brijunen ift, ba§ nit gefnubeu tüerbe unter cucf; ijemant,
15 ber fci)n ^on obber toc^ter burc^S fetor opffer, ober elju it)et}[]agcr, obber tag=
iDcler, el)n geljftgenoy, obber l]ereu, obber Bcidjlüerer, ober ber bie iuarfager
frage, 5euBcret) triebe, Hon ben toben frage. Denn bi^ aEe§ ift für gott etjn
gretoett, nnnb betjn gott Juirtt fie umB foldjer Bo^()el)tt linllcn oHe au^=
tilgen Jc." 1ii% gottlidje gebot tjaben luljr, gtctjcf; tuie bie jubcn, tieracf;t unb
20 tjerJDorffen, ^o itit)r f)oren, ha^ für gott etjn graiüen ift, bon bcn toben etiüoy
ijufragen, gleljd) ab gott nit unter un§ h.iere, ber un§ nicf)t alle bing, hk Intjr
toiffeu foUeu unb muffen, funbt obber luolt fagen unb (erneu, unb Ijaben
nod; feljn genügen an fernen loortten. 2)arumb, tra§ ift§ benn truuber, bQ§
er un§ berieft unb l)n l)rtf)um falten, hk \v\)x felju gebot üerlaffeu?
25 ^arumb ftl)c, e» tunnen uidjt gutte gel}fter fetjn, bie uuy üom tucBen
unb leben ber toben fagen tuoUeu. 6l)n gutter getjft ift gott tjnn fet)nem ge=
bott geljorfam, ber tnili nid)t, ha^ iü^r tüiffcu fotlen, tt)ie eö mit ben toben
^u ge()et. S)o '^er fumpt e§, ha^ ber f)et)I{ge get)ft felbft hx% gebott gotty §o
ftragfy l)ellt, boy auc^ gar letju erempell Hon toben Ijnn ber gauljen fc^rifft
30 gcfunben tnirt, tja fie berbeutt, ben fclbigeu ge^ften ^u gteirbcu. 5Denn ba§
Samuel 1. 9ie. 28. burc^ etju liiarfagert)n ober l^enberi)n erJucdt Jnartt, ift i- ©o»t- 28,
gctoiB bey teuffelly gcfpeufte gelneft, nid^t atlclju barumb, bay bie fcf;rifft bo
felbft an^etjgct, bay eS cl)n tneljb getrau §at, tneldje boder teuffei gcloeft ift
(gcrabe aly follt mau glctuben, baS bie feeleu ber fjcljligen, tneldje l)nu ber
35 l)aubt gotty unb i)nn bem fdjofj 5ibraf)e finb, unbcr ber geloalt bcy teuff ely ly^'^jef 22;
unb bo^er meufdjen tucre) funbcrn and) barumb, ba§ Baut unb ba^ tvcijb
offentüc^ tüibber bifi gottlid) gebott gctijan I)abcu, bou toben crforfd;et unb
4 6otti§ F 5 ttobct V 7 mögen F S gc^pugniS F 10 ntif)t F 12 bcr=
bamnct F 13 nitä^t F U iiidjt F 19 gottücfjc F 20 ^orcn F 21 oÜ F
nic^t F 22 muffen F 2s (sjottiä F :i:3 lüittfjc F 34 hJild^c F 35 ®otti§ F
36 Bofjer F fonbcrn F 37 gotUic^ F
536 S5oin SJJifebrauc^ bet ^IJeffc. 1521.
gcfragct: bo tütber !an naä) mag bev* l^e^ltgc ge^ft nic^t t^iin, nad) fcijuc I]cl)ligcn
t^un laffen, oitc^ nit fjclffcn obbcr U)olIen benen, bie bo iDibbcr t()iin.
2)a§ aber btc fcl)i-tfft ntt au^briitft, oB cy Samuel Ijnn ber iüar^eljtt
geiueft fe^ obber nirfjt, l)a fic ticut t)l)n Samuel, ba^i ge[c(}ict barumb, ba§ bie
fc^rtfft bie it)oi-t fe^t, tüte e§ Saul ^m !^crljen Ifjott, iDcMjet uttt anberS tüufte, 5
beun Cy lüere Samuel, unb ber gel)[t rebt metjfterliif) alle bie Inortt SamucliS
uub feljt mel)r balju. 5r6er ber t)el)ltgc get)[t luitl bauiit, bay lüir mit bifscm
geBott, tt)el(^§ er |ubor gefaxt uub Befc^rieBen l)at, fottcu gehjarnt uuub gc-
riiftet [ct)u, auff ha^ )x>\]X luuftcu, iüay bo tnibber gcfcljict, ha?> ey bou fetjucm
giittcu gel)[t, uoä) bou üuberu eljuS guttcu getjftcy ge|djel)e. 2)euu ber glet)cljeu 10
2.©nm. 1,2 ff. füret aud; bie fdjrifft 2. Ste. 1. Sauly bteuer e^n, tüeldjer Iju S)at)ib fam uub
\pxaä), er l)ette Saul erinurgct, Uiclcf;§ er [30 fdjeljuBarliifj für gaB, baS ^Daöib
ijm gleJüBte uub l)^u tobtcu l)ief3, bay er beu gcfalBteu gotty crfdjlageu Ijctt.
^ie |d)rifft fagt l)ie aui^ uid)t, oB er leuget ober red^t fagt, aBer fie 'miU,
i.sam. 31, 4. ba§ tü^r bifje feljue lügeu auf] beut ortt 1. Sic. ult. (bo fie bcu tobt Saul 15
furl)t)uu, ioie er gcfdjcljcu ift, Bcfd)rct)Bt) crfcuucu fottcu : uub ioer c§ an bem
ortt uidjt fudjct, ber gleh)Bt gciüif^lid) , bay bi^cr bieuer rcdjt fagct. 511^0
auä) l)uu bi^er gcferBetcu auffertuegluug Sauiueliy loel)ft uu§ bie f(^rifft ou
5.woi.i8,ii. ba§ ioarl)afftigc gcBott gotty, t)uu 3)eutro. 18. BefdjrieBeu.
Sei. s, i'jf. Sßeldjy geBott ßfaie lieructnct aitt 8. uub fpridjt: '51B fic 3U eudj fageu -jo
ttjurbeu: Saft itn§ forfdjcu Be^ beu tuarfageru uub ^euBcru, bie bo fauffeu
auff ^l)re IjcuBer tDCl)^e, ^0 autthjortt: SoE uidjt cl)u öolr! tiou feljuem gott
forfdjCU, für bie leBcnbigeu Iju bcu tobeu, fjouber uadj feljucm gcfelj uuub
gcjcuguuö? äöoHcu fic uid)t al^o, ^0 foEeu fic ba§ morgen liedjt ul)mmcr
uBcrfommeu.' .<oic fil}eftu !lar, bay man uidjtcS forfdjcn uod) lernen fott, 2-.
beun altctju üon fel)uem gott, \)nn feljut gcfctj unb gcljcngnuS: iinb loer anber§
tl)utt, ber h}irtt nidjt l)aBcn ba§ morgen licd)t. Unb öerbampt mcrdlidj bie
IcBeubigcn, ineld^c tion bcu toben ettloaö erforfdjen uuub lernen motten, unb
fprid)t: 'Z^n beu toben', bay ift auff hk l)eBrel)fd)e it^eljfjc, hk bo fpridjt: "^d)
frage tju gott, id) frage ijn bcu toben', bay ift l)nn uufjcr fprad) f50 üitt su
gefagt: ^yd) rabtfrage gott, id) rabtfrage bie toben. So ift§ nit anberS, bie
IcBeubigcn bon bcu toben fragen, beun al§ bie Beften tion bcu geringeften
fragten: glel)ci^ aB cljn menfd) Oou ctjm !^oll3 toolt rabt nemeu. S)aö Oolc!
gott§ frage rabt Oon cl^m t)ocrn unb Beffern, ncmlid) öon fet)uem gott: nid^t
bay el)u itjlidjcr fottt loarttcn cl)n§ f3ouberu autluort Hom l)t)tuel, funbern l)n 35
fcl)ncm gcfcl?, l;n ber fdjrifft fott er gott fcljnen f)errn rabtfragen. Hub (>l}riftu§
Site. 16, 2». Bef cftigct e§ felBft, bo er Succ IG. fagt, toie 5lBral§am mit beut rcl)d)cn man
rebt unb ni(^t ^ulaffcn luolt, bay tjcmanbt Hon beu toben Im hm IcBeubigcn,
2 auä) ntd^t F 3 nid)t V 5 »üildfjcr F »ouftc F 8 Wxläß F 9 ba F
10 öct)fti§ F 12 cvhjurgct F 1:3 gcf arteten (Tottis F 1!) ©ottiä F 20 ßfi F
24 gctjcugntS F 26 gctjcugniö F 28 luilcfjc F :}1 iiictjt F 32 gcringftcn F
33 oTj F 34 6Jotti§ F 35 fonbcm F
33om 5]IiRbraud) bet mc)ic. 1521. 537
fic 3U unbcrtüct}§cn, gcfanb lüurbc, funbcr er tüct)itc [ic in bic fcf^rifft, bo er
f^rt^t: '8tc I)a6cn ^Jiofcn luiiib bic pro|3l)ctcn, lag fte hk fclbigcn :^6rcn\
£q» ftl)m)3t fct)n 311 mit ß-fata, bex uns it)ci)[t tuim cjefc^ unb kiigmiy, bosä 8,20.
burd^ er gnugfam Betücrt f)att, ha§ e§ nit bon gott, nad) an% gott ift, tncim
5 hk toben ben teBenbigen crfi^eljnen, unb bi>2 loijr un§ an bcr fcfjrifft foEen
genügen laffen.
5)arum6 foUen tiHjr mit gutem Dertrainen bißc brci) gcticugen ber fcf^rifft
ben polter geljftern fur^olben. :S^m erftcn ^J3bfen, h)cld)er fpridjt: 3^u foit'i»'''iis,ii.
nidjtö fragen lion toben. Xer anber Gfa. S)u foHt InlT lieber tum gcfeti unbsci- s, i9f.
10 gel^eugnus fragen benn öon toben. S^er brit 'iUiral)am unb O'liriftuo: '5ic2uc. 16,29.
l^abcn ^ofcn unb bic |Dropf)eten, bie felbigen foUen fie t)oreii\ llnb fotten
uns nit beluegen laffen bic gro^e menige ber oigilicn, meffeu ober bcgengnuy,
!ircfjcn unb altar, bic alle auff bie rebe unb antluortt bißcr poEter gcl}ft ge=
ftifft unb auffgcricfjt finb. Xmn bu fil)eft l)ie, ba§ cy aUeö auff bcy teuffelly
15 Ivigen unb bcr falfdjcn 6l)rifti unb '^Ipofteln lu'l)cf)en unb lintnberloerc! (trielrfjc2«attf).24,24-
(st)riftuy furl)l)n nerfunbiget t)att) ftel)ct unb t)anget, auff ha§ fic hk lucUt
mit grainfam abgottercl) erfuUen, bic l)nn ben l)l)mel f(^rci)ct unb madjt, ha^i
gotty letjt gerieft mitt groBcm untrcglicfjem Ijorn l}cr|u bringt.
5)ic tDcl)l benn auf] bif]en allen genugfam ongetjcpgt ift, bay bic meffe
20 burd) tuirdungc bcy teuffclly, mit bctrigung ber ganzen locUt 3U et)m opffer
tüibcr ha§ ßuangelion, Iniber ben gloubcn unb tniber bic liebe gemacht, unb
nu mit guttem grunbt umBgcftoffcn ift: [30 follcu hipr, als bie bo 6l)riften
fcijn luoHcn, fold;e meffeu (jclffen abtt)un unb folleu nit anfcl)cn, bay ctlid;c
fromme leutt^c on funbe bcr fclbigcn iju ct)m 6l)riftlid)cn l)rtl)um geBrau(j§cn
25 tunnen, unb fotten flct)^ furtuenben, bay luljr bie luelj^ unb form, Inie cy
(s^riftuö cljugcfaljt l]at, luiber erfur brengen, alBo, bay aÜcljn am 3ontag
et)n einige meffc gel)alben tncrbe, loic iljunber am Cftcrtogc gefdjict. Unb balm
folleu fommcn, bie biirft unb I)ungert nad) ber fpcljBC ha^i finb, alle fromme
6I)riftgleubigc, erfcl)tagen unb erfdjroden getuiffen, toeldjc Don l)erl]cn begern,
30 from unb gefunbt iju toerben. S)at)on foÜen aufigcfdjlüffen fetjn alle, tueld)c
flct)fdjlid) leben füren, llnnb uum foU offentlid) burc^ ha^j Inortt ben tobt
Gbrifti berfunbigen unb fel)n gcbencfcn, l)nn ber gemcljn beten unnb band=
fagen, luic Cy benn lel)d;tlidj auß hcn gcfdjidjtcn unb (£-pifteln bcr 'Jlpofteln
ju orbcn ift.
1 fonbcrn K :{ jcugniä F ba burrij F 4 uidjt F 8 \viiä)n F 9 bom F
10 gct^cugniö F 12 nid^t F tiegcngniS F lö\viiä)eV 1 7 atigottcrct) F 18@otti§F
19 gnugfam F 23 nttJ^t F 24 Icutte F 2G bringen F 29 iüitiJ^c F
538 33om aJlipraudj ber 9Jic|fc. 1521.
3)a^ brittc tci)L
55ou bc^ Jön^ft^' ^rtcftcru, gcfcljcu mtb o^ffcru.
2ßtc iüol fui-f)l)n gemigiam Betocrt ift, ba§ baS üerbamptc uuub ßi-ett)=
lidjc )jfaffcntf)um ber ^Mipiftcu biirdj bcn tcuffcl l)nii bie tucUt !omineu ift,
bo hnxd) iiufjcr djriftüdj |.u-te[tcrt()inii 311 [turt inib niifsöctilgct ift, tuie bonii r,
ber SSapft, bi§c§ l^rteftertfjumy cl)n Ijodjftcr |.n-icftcr, in fcl)nem ctingong bc§
2)ccretal§ l^crljcljffen fjatt, bny c()r luolbc baS pncftcrtljum (Sfiviftt öon l)^m
nehmen uub ouff fid) fclbft legen unb öcrfe^en:^ [30 tuerben Jut^iy bodj nadj
Beffer cricnncn, iDcnn tnl^r fel)en unb r)oxcn tucrben, baS er aud) bie gcfelj
0'f)rifti f)at n'6cgetf)an unb nctuc gefel?, bie fet^ncnt teuffeliidjen prieftcrtljum 10
c^gen unb geburcu, georbent unb gemadjt l)att. 2)aruni6 JuoUeu tüljr auffy
uetü fef)en, luie bie ge[el? lueggeuommcu unb tuibbcr umB anbere gejalit finb,
uub tücrbeu biHet)d)t l)ie auä) an tag tommen bie f)el)ligen gnmbtfcftcn bcy
glQiüBcuy ber ©obonten uub ©omorreu l]u Soöen unb 5|.^arl}^.
6t)n iljlic^ prie[tert()um I)att felju etjgen gefeit bomit ey umBgef)ct, unb 15
c^n iljlidjey ift mit fetjncn ct)gen gefeiten Hon ben gefc|cn el)n§ auberu prieftcr=
c^cbr. 7, 12. tf)umy unberfdjcljben, ha^ ber l'l|3ofteU rcc^t unb Uiol gefagt t)att : 'ä'Benu biVi
prieftertfjum bercubert lüirt, fo mu§ felju gcfelj audj auff gel)a6cn lucrben'.
S)enn e§ tan !et)n prieftcrtfjum fet)u ou gefe^, bc§ glet)d)en tet)u gefc| ane |3rieftcr,
uentlid; fotd) gefelj, bamit uuf^er gciüiffen uuberlueljft lucrben, tuie nmu fidj 20
gegen gott IjaEben foltt. S)cun bie lueßtlidjen gefeij rcgiren bie nicufdjeu l)nu
^ctjtlidjen guttern. 3t(^o t)at aud§ et)n iljlid) prieftertljum fetju cl)gen opffer,
locrd uub prieftcr, bie l)u fctjui gefe| bcfdjrie'bcu unb angcljeljgt finb, barljnne
man nad) bem felbigeu gcfelj luol obber ubeE, redjt obber unred)t tl)utt, bo
bur(^ ctjucr ct)u funber obber eljn t)et)ligc mirtt: uuub unber bcn pricftern ift s".
cljucr ber nberftc, lücldjy oEe§ and) be^ ben Ijctjben gclueft ift t)nu bem pricfter=
tl)um ä>eftc, 3üüi§, SSac^iS, ^^l|JoEini§ ic.
£)ey gle^d;en ift cy iljunbcr andj unber bcy ^opfty regiment, clju iljlid;
SBiftl)um l)at fernen ^ifdjoff, aU ben oBirftcn unber fetjuen pricftern. 3lem,
fel)n gefelj unb gctt)ont)cl)t, felju ftraff unb funb, Uicld)y fie l)el)ffen ftatuta 30
fljuobalia, uubcrfdjcljblidj bou el)m auberu S3iftl}um: uuub bay betuern hk
m. 45, 10. fclbigen S3iff(^Dff mit bem 44. pfalm : '6§ ^an bie tonigeu geftaubcn Iju bct^ncr
gcrcd)teu tjun eljui gulben fldjbt, mit Bunblnerd angclfjan'. 3)i§ gcl)ftlid;
i.^cuM,io.bunbmerd, ba§ 5|^etrny l)eljft mandjerlel) gaben ber gnabcu bcy l}cl)ligen gel;ft§,
^i^en bi^e larben auff ij^re |el)ttlid§, cu^erlid^ unberfd^el^bt, meld)y hk mcnfdjen 35
6 :^o(^fter ^Jticftci- ift, ^nn F 7 Sccrct aU F 9 :^&rcn V 10 atiGct^an F
14 £6t)cn F 15 ba II mit F 19 pvieftt^um AB on ^iricftcr F 22 öüttcrn F
26 h)ilc^§ F 28 l)9tic^ F 29 oiitftcii F 30 luildjeä F 32 fjobm F toniöcn F
33 Qutbcn F 34 gc^fttS F 35 tuitii^ä F
0 5ßt3l. oten ©. 485,
Som aJitfebraud) ber 3Jiejfe. 1521. 539
erfunbcn iiiib crbadjt f)a6cn, tnic ftc beim pflegen bic td^nfft |u ^onbeEn,
bo|u fic^ Beffer rcljmetc ber fpnid} ^eremic 2. 'D ^uba, bu (jattcft ßo bicl scr. 2, 2s.
übgotter a(& ftette'. 3o i[ty au^ unbcr beS fBapit ganzem regiment. 2)ci'
Sapft tüt}rt genant, unb er ift^ ancfj luarfiofftig, ber Ijoc^fte nnb grofte 2?'iicf)oft,
5 tocnn et* auff bem tl)urn In: 3^a6l)lonien [tef)et, barljnne cl)r auä) |tlU nnb
regüt, unb ber ()cl)Iigi[te anff erben, eljn rcdjter -^Ipoftet jeljuv f)crn, naä) be»
tüiEen er lebet unnb fcfjlDcbct, beg tcnffellö i)nn ber l)cllen.
'^n unber oEen finbt nit me£)r benn Ijh.iet) prieftcrtfjnm öon got el)n=
gefegt. @t)n§ eu^erücfj l)m albcn tcftament, baS man f)cl)[t Selnticnm, barljnnc
10 2Iaron ber I)üc§[te priefter luar. Setju gejelj finbt bic 6ücf;cr ^Jiofi. 5el)n
opffcr bic unöernnnfftigc t^icr unb Iel)6licfjc bing. Scljue fnnben nnb gc=
recf)ti(fcl)t luarcn cufjcrlid} l)n I)et)Iigen fleljbern, cffen, trinken, tagen, ftctten,
gefeffcn, perfoncn, toclc^e ber feelen teljn gnab nadj leben geben fnnben. Xa^
anber ift e^n (St)riftlic^ gcl)ftUc^ prieftertf)nm , barljnnc (Sl)riftuy olteijn feiig
15 nnb lebenbig, einig ber f)0(^fte pricfter ift: barnmb ancfj feljn ganlj priefter=
tl)um nnb alles, tvaa bartjnne ift, einig, Ijeijlig nnb lebenbig ift.
6el)n gefe^ ift ber glalub, ha^j ift, el)n lebcnbige geljftlicfjc flam, bomit
bic Ijcrljcn bnrdj ben l)ei)ligen gel)ft entljnnt, nein geborn unb befart luerben,
hah fie begern, luotlen, tljun unnb nidjt anberS finb, benn Inaö ^Jjiofey gefelj
20 mit iDortten fobbcrt nnb gebeult. 5)aöon fagt .^iere. 32. '3<^ tuerbe geben 3«. 31,33.
mel)n gefetj Ijnnluenbig Ijnn ij^re feel unb luerbe eö fcljrel}ben pnn ljl)r Ijcrlj jc'
Unb ^auluy 2. Gor. 3. '^l}r fel)tt el)n brieff 6t)rifti, bnrd) unßer ampt lju= 2. gov. 3, 3.
berel)t, ben toljr mit bcm geljft beS lebenbigen gottö, nicfjt mitt tinten, l)nn
cture fle^fc^lic^en Ijcrljen, nii^t in ftel)nern taffcln, gef(^rieben ^aben". 5Dobon
25 l)e^ft e§ 5panluy 9to. 4. eljn gefe| be§ glatoben^. Unb 9io. 8. el)n gefe^ bc§ Mom. 3, 27.
lebenbigen geljfts. Unb 2. ßor. 4. bic prebiger bcö glalnbcng biencr bcy gel)fty. 2. tor."*, 13.
2)enn ba^ tebenbigc luort G^rifti, tücnn man» prebiget, gibt ben gci)ft, lüelc^cr
mit bem lebenbigen felnr fdjreljbt hav gcfeli gottS l]nn nnfjer l)erl], al§ (Eornclio
gefdjadj 'ilct. lu., unb ©al. 4. '.Sjabt ljl)r au^ ben luercfen obber uon ber prebiget |g^3/°'"-
3u be» glalt)bcn§ ben gel)ft cntpfangen V Xaxumh l)el)ft ha^ ßuaugelion c^u tüortt
bcy leben» ^ül)anni» fejto. Soo. e, gs.
^^Ifjo ift aucl) feiju opffer eiju lebenbig opffer, felju Icljb am creulj eljn
mal unnb unfscr lel)bc aEc tage geopff ert, el)n lebenbig, l§el)lig opffer, ba^ bo asüm. 12, 1.
el)n üernunfftig gott» bienft ift. Seljn Inerc! unnb gererfjticleljtt finbt bic
35 frudjtc be» gel)fte», Öalata» 5., Xcx glatub, toitligc fenfdjcljtt, gnttideljt, luilligcöat. 5, loff.
bienftbarlcijtt bem ne()ften ic. Scljuc funbc finb nnglalnben, unteufdjeijtt,
Ijorn, glei)Bncrel) , abgottcrel), crbidjtc gel)ftlicEel)tt nnb ber glcljdjen: tneldjä
aHe» nidjt geferbetc lucrd, fjonbern an ijljii fclbft Hon Ijcrljcn gutt obber büße
2 batju F 3 »a^jftg F 4 ift 1' G ^c^ligft F 8 nitfjt V 1 1 unücntunfftigc F
1:1 hjild^c F 17 bamit F 2:3 föottiä F 2G gcl^fttS F gcljftiS F 27 \mid)cx F
28 ©ottiä F 34 ©ottiä F 35 gc^ftiä F 37 aOgottctc^ F toiWjä F
540 93om 5Jitftt.rniu-{j ber Wcffe. 1521.
finb, lebcnbic^ frudjtc obbcr IcBciibtgc funbc. 3llfeo ift ba§ gcfc| 6()rift{ nidjt
Icrc, ^onbcr leben, iiic^t toortt, fjonbcr ba§ tüe^en, ntdjt tjcljdjcn, f^onbevn bic
fuac ier6§. ^^I6er bnö (^uangeltou ift el)n h)ortt, bo bitrd; ha^ fcIlnQC leben
unb tüe^en, bic crfnEung Ijnn nn^cr ()ei-l] imb fljn !nmpt.
3n bi^ l)cljligc, ^eiiige, fi'oltc^c, gnabenret)(i)c prieftertfjum ift bc§ tcuffel§ .■.
fatü, ber Stapft, mit fel}nem iitffel gefallen, Wddß er nit nllel}n Befnbbellt,
fonbevn ganlj unb gar tiertilget, nnbergebrnctt nnb el)n anberö, feljn eljgenö,
auffgerid;t r)att, au^ oüen f)el)bifd)cn ^3rieftertt)nm l^u famcn geraffelt, aly el)n
grnnbfnppe aller grehjel, nnnb teljlet erftlid) ha^i priefterlid) Hole! ßf)rifti ijnn
(^(eriden nnb lel)l)cn. S)ie ßleriden ()el)ft er fetjne get)ftlirf)en, barunber er ber i"
oberfte :priefter unh furftc fct)n toil, Incli^e er baniit aEeijn get)ftlid) madjt,
bo§ er fie befdjirt, mit ole fdjmirt an fingern, nnnb bay fie lange tleljber
tragen Ijeljft, unb gibt für, ha^i er t)l)n et)n unauf]lefd}lid; malljel)d)en ijnn
i)l)re feele brnde, Inelc^S bod) nid;t§ anbcrö ift, benn haii malljcljdjen ber ä^eftien
Dff&.i3.l)n 5(pocalip.: al^o, hau ber, toer be§ S3apft§ pfaffe ift, t)el)ft nid^t e()riften is
(benn ber ßljriftlidje namc ftindt für bem alIerl)od)ften öatter) aber el)r f)el)ft
ber befdjorne, gefdjmirtte, geljeljdjente nnh luolge!(cl)bte Alerid, ber ift bei) l)I)m
l)od) unb U)olgel)alben. Unb bifje el^ufaljung Ijeljft mau ben l)el}ligcu orbcn
obbet bie l)el)lige n.ietj()nng, el}n§ tion ben fibcn facramcnten, üitt l)ct}liger unub
beffcr benn hk tanff felbft. 20
©ct)n gefc^ ift bay get)ftlid}e rec^t, bartjnne er üon fpelj^e, trinden,
fletjbern, l^erfonen, ürdjcn, altaren, teldjen, corporaleu, budjern, Ineljrand),
iuadjy, faucn, gctueljtem Inaffer, lefsen, fingen, faften, :prebenben, Ijinfsen (Unb
iücr !an ben teuffei ber ^}tümifdjen l)el}lidel)t gar erijeleu?) orbent, feld unb
eruftlid) gebentt, bei; e^ner tobfuube unb einiger ncrbamniy. Unb luiöorau^ 25
gel)ort l)nn fetjn gefel^ bie leufd^e^t feljuer geljftlidjen, baS and) bie IjeHe felbft
uid)t fütd; et)n Ixuift geh)l)rre ift, al§ ha§ gefe| bi^eS |3rieftertt)um§.
6cl)ne funb finb, tüeuu mau ber binge etjuy, bie i^t erljelt finb, ubcrtrit,
U)el(^e§ groffer unub uiefjr gead)t unb geftrafft tnirt, benu alle fnub Unber
gott§ gcbott. Seljue gntte luerd finb, bay mau uiit idel}^ bie felbigeu teuffett§ 30
gebott I)elbt unb üerbreugt. 3)o preljft man ben gel)or§am ber tiri^en unb
ucnt ^l)U elju lonigljn aller tugeut, ou Uieldjen bie anbern tugeut gar nid;ty
finb. 6el}n opffer ift bay l)el)tige facramcnt bcy lel)d;namy ß^rifti unub bay
geEt ber lel)l)en. ©il)e ha, ha§ ebel telöre pricftertl)um! ^c^ lüiE gefc§h)el)geu
ben liermalcbet)ten gotlofjen nnnb l)od)fteu abgotterei), lt)cld}e el]m frommen ;»
dfjrifteu felju l)erlj modjt bredjcn. 3ft and) bei) bm l)el)ben l)rgent cl)u foldjeu
uerrifd), ünbifc^ unub unfinuig |3rieftertl)um gelt)eft? ^laä) beuuodjt l)att
bifeer grcloel bo§ l)e^lfame, erlid;e prieftcrttjum 6l)rifti auffgel)aben nnb lueg^
2 fonbetn F fonbern F 5 ft&ticfje V G ni(3^t F 11 oicrftc ]■' \mlä)c V
16 aUct'^oc[)ften F 22 tiucfjcrii F Jucljnmd) Ali 24 3J6mij(J;cn F 2() o,d)oxt F
29 loUcf)c§ otoffcv F 30 ©otti§ F 31 berBringt F 32 tonig^n F wUäjin F 35 ai}=
gottcvct), tüUt^c F 36 folc^ F
55üm aiiiBln-nud) bev ^Jicfie. 1521. 541
genommen nnb an fet)n l^eljligc ftabt nnbcr fctjncn nantcn fid^ felbft gefaxt.
•D lieber f)err ;3l]efn, hn ()a[t fie allni löur fatfdje Gfjriften gc()et)ffen: fte finb
tüorltcf) falfd)c 6f)riften.
5Jltt bcm üerbampteu ^irie[tcrtl)nm nljmpt ev al^o lucg nnnb nertilget
■• nn^er ßfjriftlid; prie[tevtl}nm. 3)enn niemant tüel)B fdjier imn !el]m |.inefter=
tt)nni on beS Stapft-:;. 5((§ Bntbt i)cinanbt f)ovt el)ncu el)n priefter nennen,
Üo liernljmpt er el)n ßefdjornen, ge|djmirtten nnb mit langen tleljbern. "'iÜBo
^ait er anc^ anf3ti(get hiK^ lebcnbige gefelj (Sf)ri[ti, tuetd^y ift ber ge^[t gott§,
ber nidjt gegeben Unrt, benn bnrd) ha?^ tuort bes (fnangeHi. £)ie trtel)l aber
1" ber ib\ip]'t aüeljn fetjti gel)[tticfj redjt l)at prebigen laffen, fjo i[t§ nnmuglirf;,
ha§ ber gcljft gott§ bo bnrd) fan obber mag gegeben tnerben. Unb bo§ nad)
mef)r ift, man ad)t be§ geljftö nidjt, ^o fent man \){}n nid)t, nnb tnenen, e§
fei) genng Imr felidet)t, ba^ man bem ^^ap]t nnb ben Oiomildjcn bnllen nnb
firi^en gef)or^am ift.
1-^ £)er^albcn ift§ nnmnglid), ba§ Ijn g(ei)d) bay ßuangelion nnb geljftlic^ redjt
regiren !onnen. £)i^ üerl)l)nbcrt nnb öorjagt ben gel)[t, l)()cn'3 bringt mitt
fid) ben getjft. S)i^ üerftridt, l)()eny erloft bie gemiffen. ®i^ lernt nnö nid)t§,
benn el)tel finbifd^c, nerrifdje, lec^erlidje toerd, bamit eö ben glatnben Vertilget
nnb an^lefi^et. ;3l)cniö aber leret ben glatuben. äßie öill finbt mol 6()ri[ten,
20 tücnn [ic Ijoren ha-i gefeij 6l)ri[ti nennen, bie bo öernemcn ben glaiüben
unb gctjft, ber l)nn unfern l)er|en toonet? 2Öie öitt ift t)^r aber, bie bnrd;
hm ge^orf^am ettma^ anberS öerftel)cn, benn bcm ^apft nnbertljenig im feljn,
Ineldjv gott loibbcr nnb entfegen ift? G§ leljt (leljber gott feljy geflagt) e$
le^t barnibber gar tobt ha§ prieftertljum 6f)rifti mit fe^m gefe^ nnb ift bnrd;
25 bie derflut^ten jtnifedjtige jnben tui Siom berad)t, geleftert nnnb tierbampt.
2)e§ glel)d)en, fo man oom opffer fagt, t)ernl)mpt niemant, ba§ e^ hk crenljunge
6()rifti nnb unBer» alben ?lbam» obber ha^ lob got» fet): eijn ijberman ticr=
flehet ha bnri^ bie mef3 nnb ber lel)en gellt.
33om opffer ber meffen ift ^toar broben genng gejagt: bay aber gellt
30 nnnb gutt ber let)en !el)n opffer gotty fei), tniffen and) fd)ier hk feto nnb cfelt.
■^1^0 left er and) fei)n fnnb me^r fet)n, benn tjorn, net)bt, i}a^, l)offart, un=
!cufd)el)t, ramb, nnnb B^nberlic^ Im ^Hom toirt nid)ty gead)t nod) geftrafft:
t)a bie groften nnb fc^merften fnnben, aii ift nnglamben, et)gen lieb, glelj^nerei),
f)aB ber gered)tidel)t, öer,3met)feln , f)ei)liget er bnr^ ben gel)or^am ber fird)en
3:. nnb betonet fie, als gntte (i()riftlic^e Inerd. D tue mi)r, id) toerb nberfd)nttet
mit ber nnl',eüd)en groB nnb mennige ber lierflnd)ten , üermalebel)ten nnb
lcfterlid)ften I)cnbeln unb gefeitesten, ^^tem, niemant gebendt, bay red)te d)rift=
liC^c tocxd fei), bem nel)ften biencn, and) ben fel)nben rabten unb l)elffen nnb
r, j^ort F 8 üuf^gctitget F ©ottt§ F 11 ®Dtti§ ba burd^ F 12 gcfti-? F
i:j 9l6miic^cn F Ifi ücrjagt i' 23 toilc^g F 27 föottiS F 2S stüifd^cn „Icljcn"
unb „gcUt" ftc^t „fetjn" AUF „faiiin" CD „fain" F, „fein" (i 2'.t tncj,^ 1" hai abcx bov
geüt F 30 «otti^ F 3G groä F 38 fctjn F
542 S3ont «miptoud) bcr mc]\t. 1521.
tjtju aEc§ glitt t^im, ^onber mcffen fttfftcn, tixäjm öatocn, nicfjt m'M) nod^
flel)fdj cffen, iinb, al§ tc§ gcfagt l^abe, fet)ne ge[e| l)alben. ^JUfeo ftl}c[tit, ba§
e^riftuS :px{e[tcrtl)itm Uicriigcr 6eftcf)en tan mit bc§ ^npfty Pfaffen tl)um, bcnii
bcr tobt mit bcm ledcn iiiib I)l)mel mit bcv (jcUcn. äßarlic§, tüarlicf;, bcr S?apft
ift e^n ftobt^elber (E()rifti: er ^att 6f)rtftinn öcrjagt unb nuf^ gctrielien iinb &
fic^ an fct)n ftabt gcfat^t, at§ cl)n I)err, nnnb l)att für ha?^ pricftcrtt)um be«
gct)ft§ cijn !inbifd;ey nnnb faft nacfjtifc^ |)ricftcrtl)nm auffgerirf)t.
@§ ift t)t)m auä) nid)t gcnng baran, bay bi^cr grclncl |n 9iom 6f)riftnm,
bay ßnangclion, bcn glatuBcn unb fe^n gonlj pricftert()um I)at nnbcrbrncft
nnb Vertilget. @r grcl)fft nod) tnetjtter ijnS albc tcftamcnt nnnb t)nn ^laronS lo
pricftcrtf)nm. ä>crtilget nnnb an^lcfcfjt audj bay gcfetj ''Mo\i nnnb ridjt anff
an fct}n ftabt netre grünbt nnb articfet be» glaJüBcn?, mit ^ulff nnb rabt bcr
öcradjtcn, nnt)crf(^cmptcn t)nrcn tut Öot)cn, ^art]^ nnb 6oln, fampt l)^ren
lieben f djlüeftern , Ineldjc brnnne nnb quelle finb alter t)rt()nm unb feljerel)
Quff erben. 15
3(uff bay aBer cl)n pberman folrf)? licrnel)me, inoircn iuljr bic tjctjcn ge=
Bott bur(^(anffen unb fcfjcn, Inie bcr S3apft bamit fjanbcl, unb InoEen ju
5:5Ä'2i:T^t)nberft an bcm geringften gcBott an^cBcn. 5Jlofe§ fpric^jt: '®u follt nidjt
mm. 7, 7. Iiift noc§ begirbt !)aBen\ Unnb baS öerncJtiet $|>aurn§ 9to. 7. S)arumB ift Bofjc
Inft unb Begirbt epn funb, Inie ^Jtofcy nnb ba^ gottlirf) gefeij georbent ^att. 20
S)a toibber I)aBen bie 6oboma unb föomorro öon ^arl)^ nnnb ßoticn mit
lytjrcm Ijcrrn, bem Stapft, ctju netnen grunb unb artitfel bcy glaUiBcuy gcfaljt,
bcr laut alf^o: ^'o^c Bcgirb unb tnft ift fcpn funb, fjonber el)n gcBrcdjcn unb
fctjinadjcljt, nnnb, Inenn bay ftcpfdj luntet Unbber bcn gepft, baS ift fetjn funb.
S)arumB tjimpt fidjS h)ol nac^ ben neinen |c^en gcBotten be§ S5apfty, ane 25
funb Bo^e luft nnb Bcgirb 3n ^aBcn.
Unb 5)lofc§ ()att mit gott gelogen, and) aUc, bie Cy mit ljl)m Ijatbcn,
bo er fagt: '3)u follt nid;t B6§e luft nnb Bcgirb l)oBcn\ äÖcnn man oBer
^Rofcy lierUiirfft, ^0 ift 6l)riftn§ and) ncrtuurffcn, bie tuepl bic (Incldjc foldjc
Begirb l)aBen) bcr Bapft Ocrtcbinget nnb Oon ftunben frel)I)et, ferner gnab nidjt ;io
Bebiirffen. S)a§ ()ci)ft, me^n tc^, SäarroBam lo^ gcBcn unb 6l)riftnm crcnijigcn.
5:SS2o: S^^^ «'i^cru fpridjt ^JJlofcS: 'S)u fottt nidjt falfd) gctjcngnuS gcBen\
bamit er alle lügen oerBotten l)att. SBaS feilt aBer unnb orbent bcr 3?apft
ha tütbber? 6r ^urepfft au^ boEcr gelnallt aEc gclüBbe, ijufagung, fribc,
cl)be unnb ticrBnntnuy, bic an S^^epftlic^c gctnallt unb Beftctunge gcfd)cf)en finb : 35
unnb fnnbcrlidj, ^0 fie fcljucn gcl)ftlid)cn Bcudjcn, l)f)rer frel)t)el)tt, l)l)ren Ijinf^en
unb renttcn unb Ijnrcrel) tut nal)c unb aBBrüdjlid; finb. 630 ift and) bc§
^apft§ toil unb inolgefaEen balju genug, ha§ man uid)ty l)albe, tnay 3u=
1 fonbctn F 4 bcn teljen Ali 7 gcl)fti§ F 8 l)T)n F 13 Sotien F C^oln F
14 \mlä)t F 20 gotttidO F 21 Soncn F 23 fonbcvn F 29 \v'üä)c F 32 ge--
tjcugniS F 35 iicrtuntni? F on F
Som ^Jlißtiraucf] bcr ^Jieffc. 1521. 543
gefogt unub gcloBt ift: bcnn bic l)6cf}fte üoüomltc^c gclimlt bcy furftcn bi^er
toeßt fttit ijttn feljnem fjcr^en unnb Ijetft ctjttcü junge teiiffcü auB. ^U§o ift
au^gcttlgct bn§ gcBott gott§, iiimb mag l)berman ftcfjcr (i]gcn unb bctrtcgcn,
aüeljn ba§ er bc5 3?apft§ gelüallt unb ur(au6 ha^M l)a6. Unnb bie ^Hirlj^er
5 l^elffen ber foc^en hjol, t)n bem, bog fic fcf]ret)6cn unb fagen, bivi iTi(^t gc6ottcn
fct), bie fet]nbe licB Int tjobcn unb lit]n giitt 311 tf)im:^ unb %ü bii t)I)n etttta?
öerf)ct)ffen f)aft obber 3ugcfagt, ^o barffcftu e§ nit f)alben, magft ficfjcv, frei),
on funbe Icurfen unnb batiu falfc^ gctieugnuy geben. 2^enn glatuBen falben
ift el)n tond ber liebe, bic man tut ^ürt)B bcn fctjnbcn nicfjt fcfjulbig ift.
10 llnb, ab ^]tofe§ foIc^§ forbcrte in fet)nen ^ef)cn gcbott, Bo fenbe t}f)n Intm
S)c(^ant öon ^arl)B' bn 6ei(i}loffen f)at, ba§ e§ ct)n rabt fei), unb, Bo -^Jtofcg
nit h3et)(^en iDolt, bal er etjn |ormgen Brieff triber t){)n f(^rei)6e unb l)()n ane
urfac^c, tüte bie ^(poftcln foHen getf]an f]aben, ferbamne. Tcnn Ina? bie
]^et)tige facultet ^u ^nirijB tl)ut, ha^j ift B^ öiii, aly et)n articfel unnb grunb=
15 feft be§ glaUi6en§.2
3um brüten fpric^t 'Dllofe§: '3:u fottt nit ftelcn', bamtt alTes unrecht ffif 2^; j^;
gutt üerbotten ift. Satnibcr fagt bcr ®apft tju feijnem gcbott: S^u magft
tDol unrechte gittter bc^olbcn, trenn bu mt)r e^n tet)I gibft. ^d) tüiH btjx be§
brieff unb figit geben, tnie er bcnn bcm (^arbinal t)on '^Jlmb, ctju foli^c ^ull
20 gegeben l)at, bic i|unber 3U öoE ouBgcruffcn unb t)cr!unbiget ift.^ öic fif)cftu,
hüv gott fetbft, be§ aEe bing finb, nicmanbt nad^taffen tuiH, ha?- er frembbe
gutt nebme ober bebalbe. %\^ barff ber ^apft mit unberfc^empter ftijrn gott
t)n fetjn angefic^t töiber peilen unb fagen: Gr foU-^ bef)a(bcn, bef)albe eg, aHetjn
gib mt)r unb mei)m Garbinal et)n tct)l babon ! Unnb ^u biBcin nctnen grunbt
25 unb articfct be§ glaubend ^elffen hk iion 5pari)B abermal tretn(icf) tnit i)f)rem
rabt bcr briibcrlic^cn liebe. 2;ie trei]!! e§ nic^t non notten ift, ben fctinbt ^u
lieben, Bo ^nag id) mit gitttem getüiffen fci]n gutt fteten unb bc()alben: bcnn
e§ ift e^n tüercf bcr liebe, bem fet}nbt nic^t fd^aben unnb l)t)m fet)n geftolcn
gutt lüibbcr geben. Tenn, Bo ^^^ ^icbc nii^t gebottcn ift, Bo ift nud) !cl)n
30 iDcrcf bcr liebe gebottcn. Si^c, ha?- finb hk 6t)rtftlicf)en griinbe unb articfct
bcr 2;f]cologcn t)on 5part)B !
_3um t?ierben fpric^t 93lofe§: ^5:u follt nid^t cbcbrcc^en', bartinnc alte r-.X*-.^^^»:
un!eufd)et)t öerbotten ift. äCne aber bcr allert)eij(igifte tiattcr biß gcbott aiic^
austilget, tücre ^u lang ^u ert.elen. GS ift aber ber teuffcU burcf) ben Stapft
35 an fct)ncm ortt Bo triitcnb unb unfinnig, al^ eben mit bcr feufcfjcl)t unnb
unfeufc§el)tt. ^iii" erftcn, tr)ic tnol er mit auBgcbrudten tnortten bie tcufd)ci)t
mä)t t)erbeutt obber ^urcret) lernet, ^0 mac^t er boc^ mit fcljm untreglic^em
unb t)crterbücl}em gcfc^ ber feuf(f)ct)t aller ferner priefter (bcr bic tnelt über
üE Pol ift) hab fie t)uren muffen, bic tücljE bie gnab ber fcufcl)ci)tt cpn fclt^am
3 @otti§ V 1 nid^t F 8 gctjciigni? F 10 oB F fobbcvtc 1" 12 nidjt F
on F 16 nid^t F 18 „bc§" fc^lt F .3.") tctjncn AR :37 fernem 1'
') iögl. oben S. 284. -) 5I!g(. oben S. 271 f. =») l^igL oben 2. 4S2 ?lnm. 1.
544 3}om aJtifjbrauc^ bcr DJiefje. 1521.
f)od)C unb tclurc gaBc ift, iDcnic? Icnttcn ncöi^^cn. äßa§ tf]ut er nii nubcr§,
h)cun er bie el}e üerBeutt benen, bte md)t !cufd}cl}t Ijalben !ünuen nad) foHen,
bcnn ha§ e^r mit ber tI)Qtt fprirfjt: ©c^et i]t)n unb f)urt? äÖeldfjS jie auä)
t()uu, iinb er Icft e§ on [traff und}. D tuer tan bi^cn grtjin be§ teuffclS iitit
fcljni QüttloBen t)crflud;ten gefelj, lucldjS ^o üili fcelen ncrterBet, gemigfam Bc- 5
bcnrfen? (5r lernt tüol ttt(^t un!eufd)e^t tret)Ben, nBer e^r madjtS tittt erger
bamit, bn§ er bte ^.ifaffen mit feljm gefelj Im unmoglidjcm biuge IjlDinget unb
t)(jn purere!) Iju left on [traff, bnmit et)r bie f)nrerel) nnb (nifcrelj gemeret nnb
bte ireHt bamit erfult §att. Unb ic^ ^allt, lt3cnn er l^nreret) geBotten I)ctt,
foKt el)r ntd)t ^0 bitt groBer nn!enfd§el)tt gemeret nnnb gemadjt I)a6en. ni
Unb uBer bn§ jnrtrent er l)n etlidjeit feiten, bie er ertid;t ^att, hk el)e=
leiitt nnb gibt anbere lüibber tnifottttnen, bod) al^o, ha^ cl)n§ bie el)elid§c
|3fli(^t tjn forbern !et}n madjt l)abi. (Sr erlent and), ha^ etlidje bk geforberte
e()elic^e pflid)t nidjt geben nad) Betraten muffen, fjonbern fie foHen lel)bcnn,
bay ba§ anber fel)n pßä)i felBeft nel)me: ha§ ift nidjtS anberS, benn bie ge= !■.
lüiffen mit el)eBrnd; ju Beftriden, ha !et)ncr ift. 5llf30, tüenn er fie tju l)auffe
giBt, madjt el)r, ba§ et)n§ mnfj fetjn cl)eBred)en, nnb lernt balju l]u troft, hai
cr§ nidjt anf3 ^er^en fobern itodj Betuilen foE. 0 luildj et)n rafenbe imiterel)
ift bo§, ba§ man folt tnan nnnb tnel^B nadet tjufamen geBen nnb geBieten,
ha^ fie Ijtjre Pflicht lel)beit , nit fobern nad; geBen foHen ! Mit foldjen nn= 20
mnglid;cit gefe^en l)att ber tenffel luft nnb UiolgcfaEen, bie feclen IniUerterBen.
äBa§ lernt nu bi^ gefe^ anber», benn: GJeljet l)l)n, Bredjt elur e()e, bodj mit
nnhjillen?
(5§ Ijatt ber tenffel l}ic !et)n bed'el liutnen finben, benn bif3e fnnb ift tut
groB nnb erfentlii^, ha^ fie mit letjnem fd)et)n l)at mügen geBotten Inerben.. 25
2)arnmB l)att er fid) anff bie anber fetjtten gelüant nnb mit fctjm UerBieten
fie öilC getncljner tmb freljer gcmadjt. Seitn er tonfte gelüi^, ba» nit muglidj
tüere, ha^i Bei) ijbcrman fold^e gcmel^ne geBotten teufdjeljt foHt el)n Beftanb
l)aBen. Unb barnmB, ha§ er öffentlich fdjanbe IjalBen nit Ijatt biu-ffen gc^
Bieten, be§ l)att er fid) mit ei)m nnntnglid)en gefeli IjiitiorBreitgcn tmberftanbcn. 30
2i>o§ tl)un aBcr I)ie bie Hon ^huIjjj mit l){)rem rabt, locldje ijljren feljnben
fet)nbt finbt? 3>ittel)d}t, bie lnet)l c§ aüeljn el)n inerd ber licBe ift (iDcldjC
9}öm. 13, 10. bay gefeü, luie --panlny fagt, crfnlt) nidjt Bei) fel)n§ feljnbcy Uiel)B, todjter ober
magt Iju fd)taffen, J30 mag man tuot eljeBredjen, nnfenfd)el)t tretjBcn, aBer
nid)t, benn mit be§ fel)nbe§ tnetjBe obber tod)ter.
tSiulu. 3i"n fnnfften fprid)t ^JJc^ofe^3: ':3)n foHt nid)t tobtfd)lagcn\ 3)iB gcBott,
bie lt)cl)l c§ für anberit bie licBc bcy ncl)ften fobbert, Ijatt ber iBapft mit feljnen
1 :^oT)c F 3 2ßi(c^§ l" 5 luiie^gF gmtgfam F 10 groffcr F 11 jitrh-cnt F
12 c^tit^e F ]■) fobbcvu F gcfobbcrtc F 14 muffen F i:. fetdft F is uiutevcl) F
20 nicf)t F immuattc^cii V 27 nicf)t mugtitf) F 29 niiä^t F 30 snDevtn-ingen F
81 \vM)C F 32 tiiilclic !■' :!4 cT)tivc(^en F
23om DJüfjbvnitd) bet gj.'eüc. 1521. 545
©oniorrcn für eljn ionbcrn fion iinb fpott. £enn, 06 tnol barl)nnc aller ^orn
bcrbotten tüirt, %o f)el)]'t bod) bcr 53ap[t frigcu unb bliitt Hcrgiffen, aud) fel)n
^i)d;off unb l^faffcn, unb rumct [i(^, ba» h3c(tltcf;c fd^tucrbt fei) ^nn fet)ner
i^anbt unb c|Clt)at(t: unub Incn er fliegen ^el)ft, bem t)erl)el)ft er ben I)l)mel tion
5 munbtnuff. Unb furl? untb, bcr 33apft t|t bcr niorber biidjoff , tueldjcr, ^0
offt er \mi, f)el]ft er getroft lüurgen unb morben. §ie left er SSarrabam uic^t
Qllel)n (u^, üonbern er geBentt, ba? fte 33nrralia§ fel)n lollen, unb hcn, bie
bit3 gcBott gott^i frcüelidj ubertretten, Herljeljfdjt er, al'5 ben geljorfani tinbcrn,
ben f)l)mel. 5l'6er bie feljube 3U lieben, unrecht leljben, ben anbern baäcn barw>ut(i.r.,39ff.
10 rel)d)en unb ben ntnntel luini rod geben, ift bct) bifient brnn ber gered)tidel)tt
bie l)6d)fte boBt)el}tt unb l)nn feijuen lueg Iju tt)un. Selju Secretal fpridjt:
'S)ie rec^t Inffen 3U, geJt?aEt mit getnattt lüeg treiben'. ^ @o ntad)t er bamit,
ha?" bie nienfdjen l]nn eljttel nct)b unb i)af^ (eben unb bleiben, itieldjS l)nn beut
gebott anffv I)6d}[te Hon gott tierbotteu ift, unub tilget anfi ijun ber ganljen
15 tnellt bay creul? Pf)rifti. ^^d) Unll gefdjluepgen ber groffen triege, tneli^e bie
S^epft mit 9ceapüliö , 3>enebigcn , ^ranljo^eu unb ben beul^fdjen gefurt t)aben.
3n mit tnem I)nbcu bie unfinnigen 33eftien nidjt gefrigt ?
Xie 5parpf]er finb l)ie luenig fnbtiler benu ber 33apft, luie tuol fie nud)
bi^ gebott ber liebe |u reljffen. Sie fogen nidjt, ha?> unredjt fep, fepube
20 lieben, l)()n gutt tlinn, für fie bitten, unfjern belepbigern banden unb \]i]n
ben anbern haäcn bar repdjcn unb nmb fonft lei)t)en unub geben, fionber
e§ finb rebte bei) l)l)n : tneld^e bod) aüe öon 6l)rifto unber fel)nen gebotten ge=
|alt Inerben 'DJlattf). T). Tenn ba felbft tliutt ebr auff fepnen munbt uubwattt).r.,39ff.
lernt fie, er gibt i)l)u nid)t epn rabt, unb bcfd/lenft fel)n rebe: 'älHn' bif; Ijortt w.utt). 7,20.
25 unnb nii^t t^utt, ber ift g(epd) bem mon, ber auff ben fanbt boir»et\ Unnb
pm mittel ber felbigen prebiget fpridjt er: S^Öeldje bi^e bing nidjt tfjun, finb
nidjt beffer benn bie funber unb Ijolncr. £> ^^ax\)\], bu uuHorfdjcmpte gottv
lefterin, tnie barffiftu ^0 mit uuüerfdjampten munbt ben Ijcrrn aüer creaturn,
G'tjriftnm, fdjmeijen, leftern unb lugen ftraffen? S^arnmb nadj ber 5].Hnl)ffer
30 regel unb grunbfeft bec? glalubeu lumpt fidj nidjte§ Ineuiger Inibber bif; gebot
^n ttjun, benn ber 33apft tl)utt. S^ie Inepl benn nidjt tobten, nidjt öerflndjen
tnerd ber liebe finb, fjo mögen mpr fidjcr nnfier fepnbc an lepb, eljre unb
gutt berterben unb nmbrengcn : unb ift lüoifdjeu bem ä^apft unb ben 5|.HUl)ficr
fepn nnbcrjdjepbt, benn ba§ e§ ber äiapft Ijepft unnb gebeult, unnb bie ^|Hirl)f]er
35 fdjrepben, e^ felj nit nnredjt, c§ mag inol gcfdjeljen. S)arnmb ift ber grunbt
be-? ^JHirpfifdjen glatubeuv, ha?" mau luol mag on funb Iniber bie leüten fedjS
gebott lljun, loeun bn bie meljuung bev teuffcly, lueldjer burdj fie rebt, anfiljcfl.
ö motbcr 1" C, njur^cn F 8 @ottt§ F 13 tuita^S F lö tüitd^c F
21 fonbevn F 22 hjitdöc F 21 f)ort F 20 Söitdfjc F 27 fiinocv F itjiDev-
f(i^ctnt)te ©otti§ F :!2 fcijnb F :!:! iiniti || tivingcn F 'tSnvljjcvii 1" :J."> nidfjt F
') %(. oben 6. 4(;r; ^'liim. 1.
£ut()er§ aBctfe. VIII. 35
546 3}om 9JUf5bvaucO bcr 9Jifffc. 1521.
'Sof.tlc.- .^"tit fcd^ftcn ipvicfjt ^lofc§ : '^u foEt önttcv inib muttev cfnTir. Unb
tüie luül bi|3 Qcbott, luic bic nnbcrn nEc, nicmnut t)cüt iiiib l)bcrnian frc\)
ubertrit, tüie benn i^miber bie JHgcnt t)nn ber (5i)rtj'tcul)cl)tt nllui frei) iiunb
cl)gciüütl(tg ift unb cvlmnnlicfj ticvfcumct luirtt, benn nicinaiibt fid) t)l)v an-
nljinpt, man f)att anä) fclju adjtung nod) l'(cl)[3, bnS fie rcdjt t'i'tjrifttid) luibcv- s
toe^ft unb erlogen hjurben. Unb iiiuberlid) t)ii bcn f)o()cu fd)iilcn iiiib nuft
bcn f\nnctjucn Ijanbtlncrdcn Icft man fic l)n \)i)xcm ct)i^cn lutllcii (\el)n, on alle
luidjt, 1)11 un!eufdjcl)t, frcf|ercl), feuftcrcl) unb Ijoffavt leben: jellt al^o t)nn alle
Infter ber nnrcl)ntc!cl)t , ha^ ani^ !e^n t)offnnni'^ ift meljr ctjner Ijulnnfftic-^en
refonnntion. S)er ^npft unb bie Iii|d)oftc Imirtcn l)l)ve':5 l)o|cy unb fudjen lo
nidjty benn l)l)re c^r unb nulj, [30 fic bod) I)l)vt)nne alletju l)nn beut allcr^
nottii^iftcu l)nn bcr 6f)riftcnl)el}t fonicn, Inndjcn unb nnff fel)en follten. @§
2.2-im.3,2.:^Qtt aber $paulu§ fnr^lju lierfunbinct, bo er fpridjt: '^it ben (eisten tacken
tticrbcn fic bcn elbcrn ungcljov^am fel)n''.
S30 Ijntt bod) bcr S?a|3ft mit feljucn ©omorrcn elju fuuberlid)c Inelj^c, i,-.
bi§ gcBott gott§ |u ubertrcttcn. Unb ba§ bu niidj öcrfte()cft, 2^) fechte nid)t
an haz> unlmdjtigc, Bof^c (eben tut -Korn obber l)n anbern !)ol)en fdjulcn, bo
man t'eljn gebott gotty ()cllt, tnie bcr gcmcljuc l)auffe t()ut, ha?-' tjbcrman für
fid; fclbft fnnbigt unb bic gebott gotty t}nn fel)ncr perfon iibcrtrit. S)arumb
mit id) midj mit l)i)n nuijt ()abbern: man mnf5 \){)x fold) bof] leben, Uic(d)y 21.
t)t)n aEet)n fdjobt, \vk bcö noicfy leben unb mc^cn, bnlben unnb Icljbcn, bic
h)c^l e» e^n fuube ift luibcr gute fittcu, hav niemanb loben !an, ^onbcr für
Ijbcrman fd)enblid) unb uncl)rlid) ift: barnmb ift I)ic nadj I)offnnng bcr bufi
unb beffernng. XaS fechte id; aber an unb borumb luingtc idj mit Ijlju, ba§
wattd. 7, ir,. fic an bcr §irtcn ftabt rcl)ffcnbe Inolffc finb, Iju bredjen unb ^]n retjffcn mit 25
aijntth. r., 19. ti'^x'cv tat)r unb tüibberfinnigen gefeljcn nidjt altctju bic ficiuften gcbott, mcld)c
(i()riftnS bic gcringftcn I]el)ft ijut rel)dj ber I)l)nR'I, fjoubern anä) hk groftcn
gar mitcl^nnanber. 3)amit nerfuren fic unb Hertcrben ba^ Hold. -S^ic mit fnnbigt
mau nidjt Uiibcr guttc fitten, fjonbcrn tniber bcn glauben. 2)if3C funb Unrt
bei) l)l)n für cl)n Cvljriftlidje liiarl)el)t unb gruiibt bcv glaiubeny gcprci)ft unb so
geprcbigct. Unb Ino ha?^ Ijuo liolc! gebradjt unb angenommen luirtt, bo ift
!et)n t)offnung mcl)r bcr bn^ unb beffernng. 3^ ^(^^ "inf; mc()r ift, lucldjc
bif3cm l)rtf)um folgen unb l)albcn, bcn lierljcljffen fic ha?^ einige leben. Unb
mcldjc nit folgen, Oon ben fobbern fic :pcen unb ftraff. 3)if3C gratufam t)er=
farte funbc t^ut ba§ tiold nicl)t, \}a cy mu^ bi^c funb öou l)l)rcn bifd}offcn, 3-,
t)ol)en fdjulcn unb Pfarrern bnlben unb Icljbcu: Uicldjc bodj nnüelid) grof3er
ift benn fcl)n cljcbrud; ober tobtfdjlag. S)crl}albcn ift l)ie nit lui fdjtucljgeu,
Cy foll aud) nicmaut gcbulbig felju.
Iß ®ottt§ F 18 ©otti? F 19 fimbicict F ßotti? F 22 jonbcrn F 2(; lere F
tüitdjc F 34 nt{f)t F 00 toM}C F :17 cfjlivucf) F ntcOt F
95om 5]Jipraitcfj bct mei\c. 1521. 547
S)cnn tt)et)I fic fprccfjcn unb fd)rct)6cn, ha?^ Bo^c Bewirbt l)m ncnnben
iinb tef)enbcn gebot fcl)n fiinbc fcl), [tcüen fic ftc^ ö(ei]d), ab fic betjbc c[choi
lernten nnb prcbit^etcn, %o fic bod) bnmit bo^c begirb Im taffen unb ]n brcdjcn
qI^o bic gebot gott§. ^nx ad)ten gcbott, bo fic lernen liegen nnnb triegen,
5 crbicf)ten fic nnb fprcd)cn, (?C' fcl) nicf;t ligcn norf; triegen, f]onbern c§ feti
geborfjnm fet)n bem ixipft nnb ber firdjen, nnb bo bnrcf) nncfj gott fetbft:
nnb tnoüen, bn§ c-S Oon t)bcrman foll fnr clin Uiar()et)t unb grunbt bc-B gtatobeuy
geacfjt nnb gebaiben tuerben, e§ Uierbc mit bcn Inercfen ncrbrndjt obber nicTjt.
^ni fibenbcn gcbott lernen fic nacf) bcnt frfjcijn, 'JJian folt nicf;t ftelcn,
10 nnb bernmen fid^ be§ gcbott got?. 5lbcr t)n bcr tnarl)ei}t lernen fic fteten,
bamit, hai- fic nnrccf)t gntt 3nbcfilicn nnb bcfjnibcn 511 taffen. 3nt fcdjftcn
loben unb prcljffcn fic nicfjt-^ f;o l)odj n(y bic fcufcfjdjt, allcljn mit morttcn,
ni(j§t üon f)ertien. S)cnn mit l)t)rcm untreglid}cn nnb unnottigen gefet? unb
erfnnben feilen geben fic nrfadj groffcr nnb fdjcnbtlirfjcr nn!cnfrfjcl)tt , benn
15 ijrgcnt bn§ flcljfdj mit fcljncr ijnbrnnft nnb bojicr Inft tlinn tnnbt ober mod)t.
3m fnnfften gebot fdjrctjcn fic laut, man foK nid)t tobtfdjlagcn, ba§ tjbcrman
mei)nt , Cy gcl)e l)()n Oon l)crlicn : aber l)n bem , bo» fie lernen nnb prebigcn,
mau mag mit bem fcijnbc inol l^ornen, frigcn, an t)l)m fic^ rcdjcn, fribe
brectjcn, l)^m nic^t gntt tf)nu, unb man barff and) nii^t bitten fnr hk öer-
20 folger, l)l)nen and) nid)t banden, nodj loben, bic nn§ fdjclbcn, nid^t geben,
nic^t lcl)l)cn nmb fonft, fo prebigen nnb (erneu fic l)n bcr Uiarl)ct)t ubcr=
tretten bif] gebot got§. Unb i)n bem, hai- fie fd)ret)ben unb prcbigcn, ba§ bcn
fel)nbt 3u lieben ci)n rabt, nit el)n gebot fe^, nbertretteu fie nit altel)u gan|
unb gar hai- ganhc gcfct; gott>5, Bonbcrn fie leucfen§ offcntlid) unb prcbigcn
2:. ba§ lüibcrfpil. 5^cnn 5|>an(n$ fprid)t: '£ic crfuünng bc*? gciclj§ ift licbc\ nuim. 13, 10.
S)arumb ^at 5|}aulny öou ^l)n gefagt, has fic i)n glcp^neret) h3urbcni.3:im.4,2.
el)ttcH Ingen prcbigcn nnnb leren. Unb an epm anbern ortt: 'Sie Inerbcn 2.3:1111.3, 5.
fic^ ftcUcn cuBcrlid) |u et)m fdjciju, ob fie ei)n gottfclic^ leben fürten, bc§
trofft fic bocf) oerleuden it)erbcn\ Unb6^riftu§: '6§ luerbeu falfdjc prop'^etcnwattf). 24,24.
30 unb fo(fd)c (\f]i.'iftcn fommen i)nn mepnem nomen unb rci)ifcnbc Inolffe, inic »Mitd. 7, 15.
tDol pnn fdjoffy !(ci)bcrn\ Sie rumcn fidj, Inic fie bic gcbott gott» leren, unb
Inollen, bo» mon» fnr et)n ortidcl nnnb grunbt bei? glolnbcn» l)olben foll, ^0
fie bod) nic^t» benn ubcrtrcttnng bcr felbigen gcbott leren, ^ornmb bl)n iä),
inie ond) ci)m ilitic^cn Cvf)riftcn gcbnrt, ber lere l)arbeu mit t)l)n nnct)n», nit
sr. otlel)n pf)re» leben» nnnb lucBcn» l)arben. 2^cnn, \vk S)cmobocn» bep pl)rcm
^2lrift. fogt: 'S)ie ^JJtillefer finbt nid)t norm, fie tl)un ober tnie bie uorren',^
ol^o mögen h)pr onc^ fagcn: 5)ie 5]3arp^er unb ^t^opiftcn finb nit Gbionitcn,
2 ot) F 4 @ottt§ F (i ba F 10 ©otti§ F 15 Bofet F 18 jovnen F
22 6olti§ F 23 nid)t F tiid^t F 24 Ö5otti§ F 2.". ift bic tick F 2S ob F
31 öottiä F 34 nic^t F 37 niiä^t F
•) 5l5fl(. oben £. 'Un xUitin. 1.
:3r. *
548 S3oTn llHfjOrniirf) bot Wti\c. 1521.
^JJIontaner, ^pelogiancr, S^uxcfen unb 5tntic§n[tcn , fie t()itn aber, Um? bic
alle t§un.
6§ hmncn auä) !et)ne !e|er ben 5parl}^er iinnb ^npiften nctcjleljd^t tocrbcn.
2)cnn c§ ftnb nodj nie !et)n fe^cv gcJücft, bic ha^2 ganl] C^iianc^clion, bav ganli
gcfe^ 5)to[i, bcn gaiiljen glatoBen unb (£f)i-iitum gar unbcrbruc!t, Hcrbatiipt &
iinnb t)crlcu(fcnt fjoBcn, ot§ bie ^ai;t)§er unb ^sapiften t!)un, boc^ imbcr bcm
icf;cl)n unb namen (5()xiftt. S)aruni6 ift öcvfunbigct Innrbcn, ha§ aücr feljer
gretnci unnb grunbtfuppc foEcn Im Ict^t unbev bcm ?Intid}rift l)nn el)n f)auffcn
Iju jammcn fontmcn. Unb ba§ bic l}cl)ligc facultct Xljcologic ]n ^hixIjIj mit
^firen (iefien fcfjtricftern, DboEa unb OüBama, bi§ey lel]tc§ gretrcl unb övnnbt= "^
fuppcn gruben finb, f)a6cn [ic fclbft mit t)i)xm fcfjrifftcn unb (ntEcn 6cUicl)ft
unb angc^eijgt.
SDarumB tnoÜcn iütjr nu fef)en, mie ber ^apft mit fel)ncm ansang tjnn
bi^cm t)icrbcn ge&ot fpilt unb jcl)n luft I)at. DJlit tnorttcn fpridjt efir: 5Jtan
joll ben elbcrn gcl)orBam jelju, aber an l)t)m fclbft lernt unnb gebentt er, !■•
man foE ben eibern nit geljor^am fe^n, in bem, ba5 er bcn gctjorfiam bc§
Sjapp unb ber ürcfjcn tuibbertuertig marf)t unb er()e6t über ben gcl)ür|}am
nit allclju ber elbcrn, fjonbern aiiä) ber .^tunigc unnb fyur|ten, ja über unb
iüibcr gotS gcl)orJ3am fclbfl. W\c fidjcr unb unüerfctjampt lernt unnb gcBeutt
er, tüie öill gro^cy lol)n l)m l)i}mcE lierl)cl)icf}t el)r, tocnn l)emanb auf] gc()or|lam 20
be§ ^apft auc^ fcl)n clbern ertuurgt, iä) gc)djU:)cl)gc , Iner ungcl)orfjam obber
t)t)n Unehre tf)ett! §att er nicfjt ,^lcl)^cr .^cnridjcn ben öierben luibber fc^n
let)pli(^cn öatter al^o ge'^eljt, ba» er t)1^m, al§ et)n geljorijam linbt bei 9to=
miidjcn ürdjcn unnb bc§ l)ct)ltgcn ftabtljclbcrs gott§, fclju rctjcf) unnb leben
idjcnbUdjcn nam? äl^ie offt l)att ber l)cl}ligi[te Irntter gemadjt, kv:^ bie untcr= '^■>
trauen öon l)l)ren c^gen .ftonigen unnb l^errn finb abgefallen unnb tnibtcr-
fpenftig lüurbcn, unnb fie md)U luenigcr bcnn gcl)orf5am gelernt? ^^llfjo ift
biüer grunbt bc^^ glatübeui? ben 5j>arljfiffdjen artideln ganlj glcljdj angenommen,
ha^ ber ben !^o(^ften gotty bienft tl)ut, Incldjcr feljuen elbcrn unget)ür^ani unb
tuibbcrfpcnftig ift, bnd) mit bcfcH), gclnalt unb auf] gcl)or^am bcy ^Komifdjcu ■>»
bufcn (iJ?ifdjüfi tuolt td) fagen).
Xa fprii^t er: 2)er ge^ftlidje öattcr ift Hill l)ol)cr unnb mc()r bcnn ber
leljplidjc öattcr, fo bod; ber üerbampte bufe barumb follt gel)ftlidjer Halter
fcl)n, hai^ er t)berman lernen follt, ben elbcrn gcljorfjam Idjftcn unnb hk
gebott gotty alfjo crfcnnen, cy locrc benn, bay bie elbcrn cttlvay luibber gott= ^'>
lic^e gebot l)iffcn. So lernt er, ha^ ber tinber gel)orf]am fcljncm mutUnEigcn
furnel)men nad; fcljncr luft unnb Uiolgcfallcn lncl)d)cn muf].
4 gnangclton F i:l nnl^migt F 10 nic^t F 17 S3nVft§ F 18 ttid)t F
lonige F fjurftcn F 10 ©otti? F 21 «Bopp F cxWmc^t F 2'P, mhm[\ä)m F
24 @otti§ F 25 Wiaftc F 20 iJonigcn F 29 ()0(J)ftcn Öotti? F luilcljev F
30 »üibbeiipcnftigift AI5 9i6mijdjen F :J2 r}of)cr F :35 ©otti§ F öottticljc F
35om mi^Uauä) bet mc)]c. 1521. 549
Xiiic gralüfamc, ncrtcröücfjc (^rclücl fiorcn bic unlicrfcfjcmptcn f)urf)cttiBcr,
bic ()üfjcri fcfjiücu, füjcn unb fcfjiüeijgcn ftillc, fjoi'cn, anncf^mcn unb folgen mit
bcmut unb gcnionlidjcr c()r unb crbitnntj, al§ gc{)orBame tinbcr bcr lirdjcn, ben
inorttcn l^ljxxö I)urn luirtä unb (äffen l)()n mit feljnem gemalten, fpottifrf^cn 6an,
5 fü offt e3 ljf)m (uft unb tuolgcfelt, ber eiber gcl)orf3am, ber fonige unb furften,
aud) alle gottlicfje unb mcnf^lic^e fribc, bunbc unnb geluBbe l^u rct)f|cn: bo
bücf) et}n iljlicficr G^rift l)f)m (tücnn er taufent "^el^e ^et) mit faljr fct)n§
leben-j mibberftet)en foüt, meijll nn}r feigen baS arme, gcmet)nc, untierftcnbige
unb burd) fet)nc finbifdje, fc^enbtlic^c bullen crfc^roden öolct otte» t^un unb
10 laffen, Inaö nur ber üerbampte 'jfomifdje fdjald burd) ben tcuffet erbenden fan.
.s^ie Ijer getjort, ba§ er ben getniffen gcfei; unb ftrid gcfa^^t l)at, bie l)ei;m^
lic^e ef)e üerbeut, unb bodj, tuenn e» gefdjefjcn ift, tuibber ber clbern toittc bc=
ftetiget, unnb lernt bie finber, l)f)ren eibern alBo ungefjorBam fel)n unb fid)
miber ijl)reu millen 3ut)erel)(id)en. äßen er nu ber eibern gelualt unb ge=
15 ^or^om unaugetaft lie^e unb geBotte ben ünbern, ijfjren eibern gel)orfam |u
fclju, BO burfft man fet)n§ nerrifdien, toridjten gefe| Don bcr fjcljmlidjen er)e
gar nid)t§, l)a eS tüerc leljne mct)r für fordjt ber eibern, unb tnern auc^ nie
fcljne gclucft: benn bie finber f)etten tüot geteuft, ha§ l}l)re eibern nit Icljben
hjurben, ha^j fic fid) r)et)mli(^ tierlobten, dlaü) bennodjt !lel)bet unb fdjmudt
21 ber iBapft bif^en ungeliorfam nit alletju, Juie getagt ift, mit bem gel)orfam
bey ^lomifdjcn bifdjoff-^, Bonbern and) bamit, ba-r^ er auB ber el)C etju faerament
madjt, unb bas fclbige frei), tnelc^y er bodj mit un^elic^cn ftriden Ocrfnupfft
unb gefangen liellt. XUlfjo lernt ber ^apft euBerlic^ mit Inortteu ba-S gebot
got5, aber an l)l)m felbft lernt er5 pn feijuen gefei^m mit fuffen tretten.
25 S)arumb folten hk eibern luiffen, haö fic gcmaüt unb rcdjt l)aben, bie
fiel)mlidjen Oerlobniy i)l)rer tinbcr Im repffen. Unb bie ünber follcn miffen,
ba-^ fic l)nn bißem unb alten, luaö nit miber gott ift, gcljorfam 3U lei)ften
fc^ulbig finb, unb bay l)^rc {)cl)mlic^c oeriobniy nidjty ift, cy fet) benn, bay
fic Cy Oon ljl)rcn clbern mitt bemuttiger fiel) unnb bitt Ijcrnadjutaly erlangen.
30 Unb follcn ben ®apft, ben ergiftcn fcljubt gotty, mit fepnen gcfeljcn l)i)nber
bie tl)ur feigen. Sage mpr ct)nö: äßorumb ocrlobtcn fidj aud) nit l)cl)mlid)
bie finber üon ^'iiracl'^ äöo fumpt benn biBer titcl bcy gcpftlidjcn red;ty l)cr,
benn üom tcuffell?
Xcy glci)d)cn ift Im l)albcn mit hcn finbcrn, bic münd)c ober nonncn
3-' mcrben, bay bie clbern madjt l)abcn, fic auB ben flöftern ,3U fobberu, ^0 fic
^l)r bcburffcn, ober miber l)l)rcn millen finb l)l)nnet)n gegangen, nnangefcl)cn
bie glel)Bnerci), bay fic bay gelubbe fi)bcr offcntlidj getl)an l)alicn, obber bay fic
1 Igoren F 2 !^&tcn F :) gegoiBainc A 5 gcluft F fonigc F 6 got^
li(^c F li> JKomifd^c F 11 gc()ort F lö ungctaft F gcpottc F Iß toiicfjtcn F
17 hjcvcn F 18 iiicfjt F l'J »uuibeii F 2(> nidjt F ben F 'Jl 3f6miid[)cn F
22 hjitc^ä F ücvtiiupft F 24 Öottiö F 27 nit^t F 29 bcmutigct F :JU (yottiü F
•51 nid^t F -il gctuDbc F
550 S3om mi^hxauä) ber 5nefje. 1521.
cljngcfcgcnt, ßcfcfjmivt, Bcfdjorcn obbcr |u pricftcr Qeluci)I)ctt jinb. (Jö ift nid)ty
für gott, it)a§ bmä) bcn ungcfjor^am bcr clbciii Qc|d}c()cu ift, glci^d) al§
nicf)t§ ift, Ircnn cl)n c§cli(^e§ mcnfd^ on bc§ nnbern tüillcn ^JJlünd; obber
5tonnc tüirtt,
Unb glctjct) tüie f)ie nid^ty gillt, tücun eljity fagt: 2^ Blju tjuu cl}u I)el)= 5
ligcn orben gegangen 3U gottö bicnft, al^o gilt e§ aucf) nit, luie bei Sapft
leuget, n)cnn er ben iingcl)orBam ber ünber mit ber getjftlideljt luiber gotty
gebott uertebinget, bo er fpricfjt: 5Der bienft gotty ift met)r benn bcr elbcrn
gefjorfom. S)ie gel)ftli(fel)t l)nn orben ift tct)n gotty bienft, ^onbern ift er-
bicfjt für el)n gotty bienft. S)er rechte goty bienft ift, geI)orfam feljn bcn lu
gcbotten gotty: fonft mnften alle menfdjen ninndjc merbcn, bic Ineljl djnerlel)
gotg bienft alten menfc^en ju glcljc^ gebotten ift. 3Denn cy ift in bem rcdjten
goty bienft !cl}n nnberfdjcljbt, fonbern Ijnt gleljffcnbcn goty bienft, iueldjcn bie
nienfc^en crfunben ()a6en: bcr bcm gebott gotty, bay ift, bem rcdjtcn, Inar-
I)afftigen goty bienft |u iucljdjcn fdjnlbig ift, aly bie groben efelS topff ju 15
liioöen unb ^axX)% fclbft "betennen muffen.
2)iB fcl) gefagt öon bcr anbern taffein ^Jlofi. 9hi iDoKcn liUjr Hon bcr
crften rebcn, haii ift, öon ben bret)en erften gcBottcn. llnnb iä) tuel)fe nit, aB
idj fdjludjgen ober rebcn foU, al^o gor !an idj nidjt bcn grelnel ber papiftcn
in bif;cn breljcn gcBottcn mit tnorten au^bruden. Qc^ ift allcy Bifsfjer nod) 20
fdjimpf getücft, bamit fie oEelju tniber goty gcfclj gcl)anbelt unb gcicrct ()oBcn.
^^Ber l)n bi^cn bre^en üerbammen fie nid)t allcijn bay gefc|, fonbern al§,
lüay Juiber got§ gnnbcn, glah^B unb ßuangclion tan unb mag gcfdjef)cn ober
gcbad}t loerben (aufgenommen ben cn^crlidjcn fdjclju) ha^ leren fie unb t(juny.
äßay foltcn fie mel)r tfjun, bie nid^t aEe^n ha^ tüiberfpit leren, fjonbern auc^ 25
bic gcBot goty berbammen, ncrBrcnncn, liermalebct)cn , Icftcrn unb Herfolgen,
aly bic crgifte teljcrel) unb tjodjftc gotty lefterung^ Unb bodj bay allcy unber
bem namen 6l)rifti, jn ber c!^rc goty unb aufs iuBrunftiger licBe bcö glauBcn§
unb goty bienft!
Unb ha'i iPljr am furnemften grunbt ljl)rcö glauBcnä anfaljcn, tncldjcr »u
al^o lout: (5^n meufdj tau au^ fcljncn natnrlidjcn f refften, tncnn er tl)ut, h)a&
an ljl)m ift, goty geBot l)albcn unb erfuUen. 5)arauB folget jum erften, bay
tul)r bcr gnab gotty unfert l)alBcn nitt bürffen, bic lucljl \v\)x hk lucrd an%
cijgcncr f rafft tljun fünnen, Inie fie benn unlicrfdjcmpt mitt auf^gcbrndtcn
lüorttcn t)nn Ijljrcn Budjcrn fdjreljBcn. ^^IBcr gottS l)alBen burffen tüljr Ijljr 35
tüol, tüeldjcr l)l)m nit Benugcn Icft, bay bic lucrd ber gcBott tlinn, fonbern
7 leugt F öotti§ F 8 @otti§ F 9 (Bottiä F
11 ßottiä F 12 ©otti§ F 13 föottt§ F 65otti§ F
15 öottiS F 16 Soucn F ntujfcii F 18 btct)u F
2-2 öcrbamncn F aUiö F 20 föottiö F 2G föotti§
28 C5otti§ F 29 ©ottiä F ÜO lütterer F 31 fct)n F
ntc^t F 35 BiicTjcrn F ©ottiä F 36 iDiI(|er F
6 ®otti§
F nic^t F
10 Öottt§ F
Ü5otti§ F
h)tl(^cn F
14 ©oüiä F
nidjt, o'6 F
21 öottiä F
öcrbonmen F
27 ©ottiä F
32 ©ottiö F
33 ®otti§ F
9]om 5Jlipraurf) ber «meffe. 1521. 551
toiii ftc t;nii bcr gnabc gctf)an f)aBen. ^oraiiB folöct ti)ct)ttcr, ba^i gott bcn
]^t)mett mit groffem unrccf^t bcm mcnfc^cn öcrfrf)tof|cn ijaii unb bic I)eEc 6e=
rcljt, iicmlic^ nit umb ber fiinbe, noc^ um6 bcr öcrbrocfjcn gcpott \müm,
§onbern umb gott'5 muttlDtEigcn aufffa^ Juillen.
5 ®i§ tft nu bie crftc cf)r gottö, iDcIcfje l)^m bic bon ^ax\)^ unb alle
5papi[tcn erl^el)gen, ba» gott ungeredjt fet) unb hm mcnic^cu au% frebclicfjcm
mutlnillcn, on fctjn frf}ulbt, mit unrecht öcrbammc unb bcn ^Ijmcl ücrfcfjlicijc.
Unb ha^ fic folc^» öon f)erljcn ai^o f)alben, |et)gcn an ijljrc cljgen il?t angc=
|c^gte le^r, inie f)e^lig unnb Gfjtiftlid} fie aud^ fi(^ [teilen, äßie fanftu bodj
io bcm bon ]^ci-|cn ^olbt fcl)n, ber bon bi)r on alCc urfadj, nicfjt, bcnn aufj cljgcn
mutlDiltcn, unnottigc, über fluifigc unnb unmugücfjc bing fobbert, mie fie Hon
gott fagcn unb |3rcbigen? 5tI^o muffen \vt)x auä) getaufft fctjn, nic^t ba^^ c»
öon nottcn mcre, bo burd) funbc |u uberioinben, bic ioetjt tol)r bnxä) natur=
licfjc f reffte bie funbe uberJninben funnen unb gottc^ gebott erfüllen, Bonbern
15 got» luft unb muttüiltcn, bie menfc^en umb |u trel)ben, fobbert folc^y on
atte nott.
%i%o muffen Inijr gleubcn, ba^ 6f)riftuy foMjer luft unb muttt»iHen§
'falben, nicf)t boy \vt)x^ bcburfft fjctten, gecrcutiigt fcl). Unb turlj umb, alleg,
tnay 6^riftu§ ift unb iju tjfjm unö gegeben ift, ba^ ift (toenn bü uuy unb
2" unßer naturlid}c frcfftc anfU)eft) unnottig, umbfonft unb öergebenS gcfc^cf)cn:
^0 bu aber gott^ anfffal? anfUjeft, Bo ift bon notten getneft.
Mut t}^x öon ^\iri)B auc^ Ieuc!en, bo» t)i)x folc^» fdjreljbt unb prebigct?
Sinb nidjt etorc bucfjer ber(]anben, unb funberlicf) bie ilU tclitc üerbamungc,
barljune ljf)r bißen temren grunbt gefaljt unb gcfcfjrieben ()obt ? äßie funbt
25 t)(]x bcnn aucf) leuden, ba^ bi%t bing aUe barau§ folgen? 3^r fagt !lar au^,
6l)riftu§ fet} un§ unfertr)arbcn nidjt nott. 3)arumb l)albt i}^r l}^n offentlidj für
tclju ,^f)efum, bau ift, fcligmadjcr ber mcnfdjen, i)l)r i]aäi ijlju aber für eljucn
genug t^uet be§ uberfap be§ ungeredjten got§. Sr "^at un§ au(^ nid^t bon
unfern funben erloft (bie iücljl mijr !el)ne i}ahm, %o unfjer frctjcr tt)il tl)ut,
au ^0 nict an l)l)m ift) Bonbern über bie funbe unb gebott l)att er uns ciioft
öon bcm uberfa^, meiere bic mcnfdjcn Ijodjlid; befdjtoert. ®it)e ba, ba'^ ift
bcr l)auff ber [)ei)ligcn facultct Iju ^^arl)t3 auff eljuer fcljttcn!
5luff bcr anbern fct)tten f)att fic el)n foldjcn grunb t)f)rc§ glaJubeuy: !Ber
menfdjc (tucnn el)r tbutt, ßo bicl an \)i]m ift) [30 tan er bie gnabc goty gc=
35 rti^lid) öcrbiencn, nid)t nad) mirbcn, fjonbern bay cy al^o bequem ift. l')l)r,
I)cl)ligcn facultetcn, lernt l)f)r unä nit alfjo? Xarmit lernt tj()r unö, bci§
\v\)x üon unö felbft tiinnen genug tl)un aud) bcm ungcredjten uberfah gotty,
1 gnob F o nidjt F 4 G5otüa F ."> c^rc ©ottiö, \vM)c F 7 ücrbamiic F
9 leer F i:J ba F 14 ©ottiä F U, ©ottiö F fobbct F 'Jl ©otti-i F iiottcii F
22 fc^rcijtict F 2:5 l&ud^cr F 24 bartjiiu F juiibt F 28 gnug F Öottiö F
31 wttc^c F i)oä)üä) V -'A menfcf) F gnab Öottiö F :J6 lernet F ^^c AliV t)c CDE
ire (i ntrfjt F Samit F :i7 gnug F öottiä F
552 33om mi^hxanä) bn ajleffe. 1521.
bay bcr arm 6f)i-tftuy !el)n bcnn bifjc Icftcrlidjc cl)ix fjuBc, baö cl)r mäji ,'jl)t-1"wy
obbcr ci)u icligmadjcr bcr nicnicfjcn, f3onbcrii cljn geniu] tl)iicr bcy uugercdjtcii
uöcrfap gott§ gcnonbt unnb gctjeljffcn tocrbc. £)cnn \vt)x !6nncn mi bic Qnah
gotty fclbft on et)n mittler erlangen, unnb ift ßljriftuy alfso Ijluljr nbcrig
unb unnottig anrf) gegen gott, 5
^ä) l}ab forg, e§ gletiiBe niemanbt, ba§ fol(^ gratüfam, nndjriftlid) leer
l)nn f)o^en fdjnlen gelcf^en unnb ge)3rebigct tnerbe. ^\ä) Berufi mid) ater auff
l)I)re Binder, hk Dcrl)anben finb, auff l)t)re cljgen gelüiijen nnb auff bie, tueldje
^()rc bu(f)cr gelegen f)aBen: ^0 trtrftu fe'^en el)n grctüel uder alle men) djen
nernunfft. Unb aly bn ftl^eft, ^0 ncrlenden [ie C^firiftum Ijtntjr, l)u bem, ha^ i"^
[ie unfsere natur(icf;e !ref|te [30 f)od) crl)c6en. 233ay I)i(fit fie, bay fie (^Ijrtftum
* mit bem mnnbt Befennen, lücl(^en fie ^loifacfj un§ üon unnotten adjten?
2)0 fi()eftu, bay 5pctruy üon niemanbt anbery, benn öon ber ^papiften
2.^ctr.3, if.gifftigen grunbfn|3pc öerfunbigct Ijatt l.^\^t. 2. 'Unbcr en(^ tüerben fet)n falfd)c
lerer, bie ncbm etjnfnren luerbcu HerberBIidje fectcn unb ncrleuden ben f)ern, i^
ber fie crfoufft !§at: burd^ tüeldje ber locg ber lüarljetjt tüirt geleftcrt luerbcn".
äöeldjy finb bie HerbcrBlidjc fectcn anbcrS, bcnn ber I)oI)cn flauten fünft nnb
lere, bic fie für artidel bcö glalnbenö UioEcn gcljalbcn l)a('cn'? äl^eldjy finb
bie lngcn()afftigen lerer anbery, benn bie boctoreS ber I)cl)ligen fdjrifft, bie
fclü, \)a bie bornljcden unnb bifteln l)m tnctjugarttcn gottS? 9(n luer Cüjriftnm 20
leudent, ber leudent gott. 2)enn fagen, bay ber gottlidje rabt unb luol=
gefallen, bamit gott 6l)riftum gcfanbt unb Iju cl}m Ijcljlanbt gcmadjt l)att,
unnottig unb uBerfluffig fet}, ift nii^tö anber§ gefagt, bcnn gott fei) felbft
unnottig unb uöerig, glcljdj ^0 öil, ab man fpred;: 6§ ift let^n got. 2)a
fif)e iju, h)o nu bie brel) crften gcBot Bleiben, (5t)ncn gott foEtu anBetten, 25
Seltnen uamcu Ijctjligen, S)en fa'bbat feljren'? 5Die l)ol)en fdjuleu fpredjen unb
lernen : 3)u fottt fagcn, gott ift anljnbetten, aber bu foKt btjr fcllift belju gott
feiju! X)u foUt fagcn, fetjuen uamcu foll man l]cl}ligcn, aber crljcbc bu bljr
felbft bct)n nameu! S)u foEt fagcn, man fott fcljren unb gott ftiE l)alben,
aber loird bu allcy felbft unb laf] nit gott l)nu bljr lotjrc!en ! 30
o'dj tan l}ic nit bie gcbott crllcrcn unb anfjlegen. 3)i|3 ift aber ber
befd)lu§: £)ie iücl)l ber menfd) l)nn funben geborn unb cntpfangcn kürt nnb
cl)u Ünb bcö ^orn§ ift, ^0 lau er nid}t§ bcnn funbigen nnb teglidj mcl)r nnb
mcl)r l)nn gotty tjorn faEcn, btfj f30 laug er l)ort unb glctubt, bay (itjriftu'J
fel)n l)cljlaubt unnb für l)l)u gcftorbcn fcl), auff ha§ er t)l)n öon feljuen funben 35
ertoft. 3)urd) bifj l)oren lumpt ber geljft gotty \jn fetju l)crtj nnb tnirt mit
gotty gnab unb lieb burd) goffen, ha^j er gott liebet, feljucu uamcu |}rct)ft
unb Ijcljligct, fcljrt unb l)clt ftiE unnb Icft gott ijun l)l)m fcljn cljgen lücrd
2 giiuo F -.i e5ottt§ F 4 G5otüä F S lütlc^c F 12 »tjildjen F 16 iüitcf)e F
17 mHä)^ V 18 3ötl(^ö F 20 (?iotti§ F 21 Gottücfjc F 24 ob F :J0 nid^t F
31 uidjt F :J4 Öottiö F :jü ifoxai F öottiö F 37 föottiö F
iBom 5Jiipraud) ber llleffe. 1521.
553
20
toirtfcn. 5llBo tan uicmaut bifjc brcl) gc6ott eine 6f)riftum erfüllen, bcii [ic
öon unnotteu iinb ubcng adjtcii, bic lucl)( fic jagen, bny bie naturlid^c tier=
nunf[t nuH]e nnb fnnne nnc ^()n[tny l)nlfi funbe mel)ben, erljeben nnb ridjtcn
auff an (Sljxiftuy [tabt ben frcl}en Inilien, an goty ftabt cl)n abijott ijljreä
et)9en !§erl?en, ct)n fect ber üerberbung, öerleucfen aI§o (S()ri[tnnt nnb bay ganlj
netüe teftament nnb lo^en anff hk erftcn brel) geOott.
-.^c^ iDolt gott, bay et)n grobe fatü öon ^Mirl)§ erfnr fem nnb biffe ha^
nü^Icljn anfi nnnb Ijcljgtc an nrfai^ l)§rcy öerbainmen, has icf) !lerer nnb
lueljtter l)l)rc öerfnrifc^e, tcnfielifd}e fnnft fnnbe an tag bringen nnb t)berman
an|ct)gen, tnaS für nncfjriftUcfjer, nerflndjter grelnel nnber bem (Sl)riftlidjen
namen nnb titel ber I)el)ügen fcf)rifft boctern l)nn hm l)ol)en fcfjnlen nerbiu-gen
iDcre. S^unbt !an iä)^ !nrt]f)alben bcy fand)y nnb ber Ijeljtt nic^t Ujeljtter
trel}ben, fonft lüolt id) tiom bifpenfiern ber geinbbe fagen, barl)nn ber iBapft
gar getoatltig fertt. Toä) \mii idyi tl)nn, luenn iclj tion ben gelnbben ber
munrfjc fd)rct)be, boy iä) bie elenb jngent üon ber nnreljnen tenfdjeljt nnb
gelnbben erlofje. 5ht luoUen nn)r bic ljef)en gebott gotty nnnb beö 33apfty
geneljnnanber f)a(ben, anff bay \v\t)x fel)en, tnie er nnber bem namen bey gott=
lid)en gefep nidjty anberö benn bay gcfc^ bcranbert nnb Heitert l)att, aU er
ancfj bay prieftertfinm nnter bem namen 6f)riftlidje!5 prieftevtbnniy Lierfct;t
nnnb für gotty gefel? feljn eljgen gefet;, fnr 6f)rifti prieftertljnm fel)n el)gen
prieftert()nm anffgeridjt tjatt, nnb alfjo ben greinet ijnn bie tjeljtige ftabt gefeljt.
^ic i'5c5en gcftatt.
®u foEt nit frembbe gotter t)aben.
25
2)u foUt gotty namen nidjt nnnnlj
annef)men.
'2)en fabbot foUtn feljren.
30 2)u foUt Oatter nnnb mntter e()ren.
2)u fottt nit tobtfdjlagen.
35 2)n foUt nit nntenfdj feijti.
••] ^tff K 4 ©ottiö V
H5 getiibbcii crlofc F ©ottiä K
20 föottiö F 2:! Öottiö F
©ottiä F :J1 iüd)t F :',■',
Spridj, man foK nit frembbe gottcr
baben, f)ab fic aber.
Spridj, man foE goty namen nidjt
anne()men, tl)ney aber.
8pridj, man foE feijren ben fabbott),
fel)r aber nidjt.
oprid), nwn foU üatter nnb mntter
e()ren, aber tbncy nit, bifj l)f)n nn-
geljorfjam, fdjtagc fic tobt.
Spridj, man foE nit tobfdjlagcn,
tbncy aber.
5prid), nmn foE nit nnfenfdj feljn,
aber Ijtuinge bn fic baljn.
8 ücvbaiiiiicii F l.'{ (jclü'Dbc F U gcliibbeu F
17 ijcgcii L'ljiiaiiber F gottic^cu F 19 Ucrjctjc F
•J4 iiidjt F gottcr F ntifjt F gottev F -JU föottiä F
iiidjt F iiicijt F :jö iiid)t V iiid;t F
554 S3om aJlifebraudj bet 3Jleffe. 1521.
2)u foEt nit [tdcn. 6pnd), mau füll uit fielen, ftit aba
glcl)d)n3ol.
5)u foUt uil falfdj Qc^cugutö geben. Spxid), man foE nid)! liegen, abei
leug gletjdjtüol.
3)u foUt beijUy neljftcn tucljB nit be^ 5prid), man fott cö nit bcgeren, aber ^
geren. fage, e» fet) feljn funbe.
Ü'u foUt nit begeren bcljnä nef)fteu Sprid), man foU nidjt§ begeren, aber
bing. lui^, ha^i feljn funb ift.
I>a^ pricftcitljiim.
6!^riftu§ ift oberfter piicftcr. 33apft obeifter pricfter.
©cljn gefelj gnab unb leben. Sepn gefel; baS gel)ftlid)e redjt.
S)aö opffer eijn lebenbiger leljp. Cpffer baö facrament anff beni ültai
unb geEt.
6ntte lüeid bcm nel)ftcn bienen. ©ntle lüerd fid) eu^erlid) front ftellen 15
mit fingen, faften unb betten.
S)te funbc bi§ nodj laffcn. S)ie fuubc bi§ nac^ laffen.
©traff ctüiger tobt. Straff ber erbtdjte bann.
Sot)n ctoig leben. i'oI)u frib unb gutt bif3er tucEt.
Wiener bie prebigcr beö iuortt gotty. Siener Pcrlunbiger ber buEcn. 2u
S)cr braud; has ßrculj mit freuben S)er braud; bo^c gctoiffen.
tragen.
Saran^ fil)cftu, hav iä) nid)t§ nnredjt bon 5papiftifd)en prieftcrtf)nm unb
fct)nen gefeiten gefagt t)abe: nnnb, f3o biB nit genug ift, ^0 luit id; fie mit
l)l)ren c^gen bud)crn uberlüeljffen , baö fic foldjc bufen unnb fd;elde finb, \vk 25
id^ fic iljunbt befdjulbiget Ijabc. S^arnmb foElu anä) luiffen, haä ber il^apft
ber red;te, luarljafftige leljle -^Intidjrift ift, balion bie ganlje fdjrifft fagt, lueldjcn
L'.iijc«. 2,8.bcr l)crr 3i^cfiiy iljunbl mit bcm gepft fepnS munbcy l)att tut toben angefangen,
nnnb toirtt ptju gar balbt mit ber erleudjtung fcpner ^ufunfft, ber ioljr tuarten,
iju ftorcu unb ertnurgen. 30
^Jhi lüoEen lupr fpaciercu burdj epn gepftlidj beutung, bie Spnagog unnb
2.2«of.28,i. bie ürc^c ^u fammen l)alben. ;3nn ber 6t)nagog toar ba^ l)cpligc, rcdjte,
i.jiön. 12,2s. öou gott epngefaljte pricfterlljum '^larouy. Siarnadj Inar ba3 pricftertl)um
i.jiön. 12,31. jt^ctljaüen ber gnlben felber, mildjy ber fonig ."pieroboam auffridjtc. 2)a^n
i.ftön.i6,3if. bie pricfter auff ben bergen. Unb hai rudjtige pricftcrtl)um Sb'oal, burd; ben 35
1 nic^t F nic^t F -i nitfjt F 5 nid^t F nid^t F 7 iitcf)t F btl)nt^j F
II oberfter F okrfter F 17 funb F junb F 20 (Sotti§ F 24 nicfjt F 27 \vax=
l^afftig F toitdjcn F 30 crtourgcn F 34 loiiig F
33om liUßbraud) bet Tlti]e. 1521. 555
!omg 5lcf;a6 aiiffcjcricfjt. llnb Iju Icl^t ba^ Icfteiitc^ftc pric[tcrt()um be» abgottSs.söu. 23,10.
Tloiod). Uiibcr bijBcn aUcn lüirt tctjnS ^0 9Ci-"i"9C 9c[trafft aU bo» pncftcr=
tt)um auff bcn Bergen, unb fcljuS ^o gcft^lüinbc unb ^o fcfjr aly bcy S^aal»
uiib 5Jtoloc^. fe lüarn Qud) fünft nocf) manc^crlct) abgottcrci), atS ^aal
5 $|.H)egor, Slftertc, bte gottljn ber bon Stjbonicn unb bic obgotter bcr '^Imoniten
unb 5Jloa6iten: fie tüaren aber nit ^0 gemcl)n unb langUicrtg.
630 fagcn \vt)x nu, ha^ alle rcrf)t 6f)riftg(ett)bige mcnfc^cn rechte, iiiar=
^offtigc pricftcr finb l)nn ber (Sliriftlicfjcn ücrfamlung, tote bie Selntifcfjen
priefter Iraren ^nn ber Sljuagogen. S)ie bifd^offe mit ^'^rcn tfjumpfaffen
10 finb bic pfaffen ^ctf)atien. Xic alben montf^e unb et)nfib(er finb Berg pfciift-'"-
Kanuten aBer, bai- finb bie nelncn nioncfjc unnb Bettet orben. lliotod), hivj
finb bie t)t)^en fdjuten, lt)etd)c hai> Buc^ ber ^^lacoBcorum !naBen fpiel unb-'-^^^^i^^-ia-
frierfjifc^e pxaä)i liet)ft.
Unnb tnie Iju bcr tjcijtt t]t)r groi3e niennige ha^ (anbt erfüllet, ba^i anä)
15 ^u @lia§ Icl^tten ni(^t me§r unbcr et)m folrfjen großen, un^clicf^cn miä, benn»«ön.i9,i8.
ficBcn taufent gefunben tuurben, bie bem aBgot ^aal nid)t anf)ingen: alfjo
t)at aucf) i^t bie mennige ber gottoBcu tcutte bic ganlic loellt erfuitt unb ei)n=
genommen, hai^ auc^ ituinbt nic^t mef)r liiart)afftigcr prieftcr crfunben tücrben,
bcnn auff X)i)cm t',ci]tt Inarfjafftiger propfjctcn. Sie fdjutjcn fid) oBcr mit ber
2u mennigc unnb fprcdjcn: 2)a§ üold gottg tjrret nit, Inie man i^t fpridjt: Xic
firdjc t)xxd nidjt, obber, lüie öicre. am 17. öon l;t)n fc^reljBt: '2)a§ gcfc^ 5ci. is. is.
mirt bct) bcn prieftcrn nidjt bergc^cn, bem lüc^fecn tüirt fetjn rabt gcBredjcn,
naä) bem propticten ba§ toortt gott§\ Unb glet)dj Une cttid)e toart)afftige
l'cöitifdjc prieftcr, prop()ctcn unb luel)Bt-'i^ ^^lit ij^u t)rretl)cn unb uerfurt lourbcn:
25 al^o ^att auc^ 6^riftu§ Ijuöor gcfagt, ba^ t)nn fctjncr !irc§en etttidjc fromme slnSfs.'ot;
6()riftcn burd) biße mennigc bcr gottlofjcn folltcn oerfurt lucrbeu.
XorumB UioUcn loljr tueljttcr ijt)rc namen, art unb natur Bcfe()en. Unb
^um erften oon bcn Berg pfaffcn, bic \iä} auff bic t)cljligen 5^^atriard)cn grun=
beten unnb ei)n erempct öon l]f)n namen, tneldjc gott auff beu Bergen bienten
30 unb tjtju anBetten, aly ba» 3auu-irifdje tueljB ^u Cüjrifto fagt ^^^^fj^i^- •^- 'Un^cr 300.4,20.
öetter ^aBen auff bi^cm Berge ©arifim gott angcBctt k.' Unb ^ilmoS ftrafftaim. 5, 5.
Öatgata, hah fic auff bem Berge öalgata Befdjnittcn Uiaren, unnb anbcre
l)attcn anberc ftctt, glcijd) luic i^unbt firc^cn unnb capeUcn bcn l)el)tigen, bie
bo fclBft foÜen getoont t)aBcn, l^u cl)rcn gcBatüt unb auffgeiidjt locrbcn, aU
35 Iju 3ant äßotffgang, t}u 5ant ©alle unnb ^J^cljurabt unb aubcr üill mct)r:
tücldjy nit f30 cl)n BoBc toercE toere, lucnn eS nit burc^ miBBraudj ctju boß
cj:cmpcl ^um aBcrgtaloBcn gebe unb el)n Oertramen mibber bcn glalobcn (lueidjcr
gu gtetjd^ alle ftcbt nnb perfon über atl l)ei)(igct) auff bic toerct criucdtc.
1 fonig V 4 naä) V abgottcrel) F ö abgottcr F G ntc^t F 10 mond^c F
11 moncf)C F l-J »Uc^c F :^u föottiä F nic^t F 22 öotgc^cn F 23 ©otttö F
»at^Q^tige F 29 h)Ucf)c F .34 ba F 3.5 ©anct F Sand F 36 h)tld^§
nid^t F nidjt F .J? luitc^cr F
556 S5mn mi^lxand) ber me\\c. 1521.
S)af)cr !ommcu bic crftcn muucfjc iiub cl^n jibcicr , UicMjc beu I)cl)liflcu nettem
i)nn cii^crn hJcrcEcn l)a6en undjgcfolgct unb bcS glalubcuy öcrgcffcii , luilucn
oEcljn an bcm ciillcrlicfjcn leben unb tucilen, opf|cru fidj gott unnb nieljuen,
boö [ie öolfomlidjer gott bienen benn anbcr (Stjxiften, ^o [ie bod;, bie \vc\)i |ic
on bcn gtauben leben, üili erger fiub. .Hber bic finbt 3U Icijben, tueldje ber 5
öetter glatuben folgen, nl§ gelDeft finb t)ni anfnng bic junger S. ä3cnebictt,
Sluguftini, 5tnt[)onit. ^Ül^o (jaBcn nud) tiertieljtten gott§ bienfte auff etlidjen
i.söii. 3, ».bergen gott nit übel gefallen, alö ber grofje altar ijun (^ibeon -'J. t)ie. o.,
i.sam.iü, i.bnranff Solomon opffertc, unb ber, ha Samuel auff tuontte unnb @aul falbetc,
baruuib, hav fie ijm glaluben lebeten unb aUe-j barljune tl)etten unb nit allelju i"
ber Dettcr tuerct folgeten, luie hk nadjfolgenbe niündje Ijaben getljan unb naä)
tf)un. Unb bie finbt eljttel l)eudjlcr l)un gottiS gc|3otten: benn foldje gottö
bienfte finb gercdjtidcljt t)n gotlici^cm gcfetj, mit eljgen luerden, on beu glaluben
erlanget.
5lbcr bcy prieftertljumS S^cf^el !nn man gar nidjt luol gebraudjen, cy i-
mar almcg tnibcr bic redeten Sclntifdjcn prieftcr. iHlfjo aud; bie $papiftifd;e
pfoffcn, meiere au^ mcnfdjcn gefelj fommen finb, bie finb almeg nit aUel)n
tüibbcr bcn glamben unb bay (Jl)riftlidje prieftertl)um, fsonbern audj luibber gutty
gcfcl^ unb fetju ^eöitifd) priefterttjum, tute tnol fie bcn namcn unb titcl l)aben,
i.OTo).-8,ii>."bay fie allein bic ürdjc unb bay Imld gotS finb: benn l)l)r ftabt l)eljft ^^et()el, .'o
.fn'f. 4, 1:,. bay ift, elju l)au^ gotty. Unb Cfeay ift fjo tun gemeft, bay er bcn namen
ücrmanbclt l)att unb l)ct}ft cS S5ctt}at)cn, baö ift, ctjn l)au§ ber bofjfjeljt ober
ber mul)c (baö ift, ber gotlof3en geredjtidcljt, meldjc bie gemiffen marttert)
er l)at aber barumb muffen fterben: gleljdj aly iluinbt, menn Ijcmant bcn
^Papiften (meldjc bic !ird;e got§ feijn moEcn) bcn nomen manbcltc unb fpredjc: 25
Sie finb bcy teuffelö Sljuagog, mie fie hmn and) marljafftig finb, ber müfte
ci^n Icljcr fel)n, er mufte Derbrant merben, benn er Ijat bic firdje Äetljcl mie
DfcQy gclcftcrt.
S)a^u ftljmpt fclju ber name .s^icroboam, ber auff bcntjfdj ^0 Hill (jeljft,
als cljn oberfter, cljn Ijcrr, el)n boctor unb lerer bcy Imldy, ber gelualt l)att -m
bay öold Iju lernen. 2)enn ^0 fagt ber ä3a|)ft: 'äBu bo ift obirgfcljt, bo ift
gemalt unb mad)t ju gebieten', unb mirfft fidj auff über aEc mcnfdjen unb
madjt ouf5 fid) elju lerer unb meljftcr, bay ift, clju ."pieroboam ber ganl^icn
rndt. !l)ic gulbeu telber finb feljue erbidjte leren, bay Ijcljlige geljftlicljc red)t,
büiljunc er nit meuiger mart)el)t be^ ß^riftlidjcn glatübeu bcrljcifft benn 30
3t)crüboam, meldjer and) furgab, bay ber marljafftigc got \)n bcn gulben !el=
bcrn gcel)rct tüurbc. (5y ift offenbar, bay iju ber fdjrifft burdj bic abgöt
1 lüitd^c V ö \\)M)C F 7 6otti§ F S nicfjt F 0 luonetc F 10 barljiiu F
iiicOt F 11 nocf) F l'J gottiä F i:j gomdjcm F 17 lüilcfje F iiidjt F
18 ©otti§ F 20 föotti§ F -21 Öotti'3 F 2:3 muf)C F \vM)C F 25 luiltfjc F
©otti§ F .30 okrfter F Ol ia F obivdcljt, ba F 35 nic^t F ;iG §icvol()üam,
Juildjci; F gulben F 37 offiiibar F
33om llitpraud) ber 2)Jcik. 1521. 557
menfd^en lere ticvftnnben lucrbcn, \vk bcnn nucfj bn§ f^iilbeit fall) 5(aron an=
^ct)Q,t. £enn ^]Jto)e'? icfjreiybt, cS fci) mit cljm flriffel ciitliiovifcn, bov i[t, auf; -'.aiioi. 32,4.
ben idjrifften ber 33tic§off unb Pfaffen inerben gottlose leren. £a§ er aOensön. 12,29.
jtnel) MBcr marfite nnh cljn§ Ini £an gen mitternarfjt nnb ba§ anbcr ju
5 SSet()cl gen mittag fatitc, bebeut, hai- ber 23Qpft fid) annljmpt ber f)crfct)afft,
lbet)be be§ !^^me(ifcf)en unb t)rbifcf)cn rel)c^§, tüte er bon fid) fc^re^bt, t)er=
mifft ftd) nit aEcl)n, bic gclniffen für gott ^u regiren, jjori^fi'^ flud) ollc
reljcf) unb aßc bing 5U ricfjten, urtet)In unb nacf) feljncm gcfaEcn bamit 3U
(eben, t)n mttternac^t über hk t]el)tlicfjen, t)nn mittentag über bic gcljftlidjen
10 gutter prec^tig.
S)an ift Bo öitl als el)n rirfjter, nnb ba§ ift ba§ gel}fttid)e red)t an bem
ortt, bo firf)§ auff bleft, ba§ alle rid^ter ber tücüt fid) fotten bcö urteljly bel)m
[tut ^u 3iiom erl)olen. SSet^el aber ift er on bem ortt, bo er filjt t)m tempel
gott§ unb ift tüibber unb über gott crl)abcn. S^er tempel got§ finb bie ge=
15 triffen, bartjnnc er felju a'bgott gefallt, gelüaltiglid) regirt. 2)arumb finb an^
bcttjer ber !elber 5U iBet^aOen nit anber», benn bic gcfd^orcn unb gcfd^mirten
Pfaffen l)nn langen !lel)bern, Indexe gott na^ bem geljftlidjcn redjt be5 aller
l)eljligftcu tag unb nadjt bicnen. Sa-i ift ber -S^ieroboam, oon tueldjcm hk
fdjriff t BO offt fagt, bai^ er funbigen madjtc ha?-' 5öold 3fi-'öcl : bcnn er lefdjet
20 au% ben glalobcn unb crljub bie luerd, Incldjä bie grofte funbc ift.
^^iber büy prieftertl)um ä3aal, hai^ anbcdjtig, t)a hai: gotlofi üold, unb,
aiv 6lia§ ^um %d)ab fpric^t, hai balui üerlanfft ift, ha^ ey unrcdjt tl)u, finbi.sön.21,20.
bic gel)ftlid}en, Incldic fid) mit t)brcn brcl)cn gelnbbcn tut gotty epgcn braub
bormcl)nen Int madjcn unb ben neljftcn ftanbt und) gott tut l)aben. iDcnn
2.5 ^ildjab l)et)ft auff beuljfrfj beS Oater§ bruber. Sic InoUen anä) nidjt auberv
gcl)cl)ffen fctju benn Inirbige Octter uunb bruber, hav ift auff Ijebreifd), %ä)a^
bitcn. Sein tt)cl)b, 3fiiöcU'a obber ^cfnbel, ift auff bcuüfdj ctju bcl)Uiouuug,
glet)d) ab ber gcljft fpredjc, flofterlinge , hav bie üeter nnb bruber luoucu belj=
e^nanbcr t)un e^m l)otii^c. ^aal ift c^n» abgoty uame nnb ()cl)ft el)u e^e=
30 man: nnb l)l)r lere ift nit anbcr?, bcnn bay fic fiel) eiuigf gegen gott, Unc
cl)n man fidj gegen fcl)m Incljb, mit l)l)rcm gclubbe bcy get)orBamy Oerftrirfen,
boy bod) gott nie gebotten l)att. Unb ijnn bem finb fic bon ben crften mnnd^cn
unnb cl)nfibeln Incljtt nnberfdjel)ben , lueldjc ber Octter crempel frel)luillig anc
alle gclnbbc gcfolgct t)abcn. ^^Iber bifjc Ocrcl)(idjcu fid; einig mit gott über
3.1 unb tüibber ben glatoben. Unb bif3cr goty bicnft loar IjnnSamaria: ha<'' ift
nit anbcry, benn baö ljl)re rcgel an cuf]erlid; ftctt, flcl)bnng, cffcn nnb trinden
gcbunbcn ift, loic benn \v\.)x itmnbcr offcutlid^en Ijun orbcn fc()cn. 3amaria
ift ^0 öicl aly cl)u obfcrban^, ftrengc l)altung k. '^Ind; ^n ftad^cn fid; fold;ei.flön. 18,28.
7 iiid^t F 12 ba F 14 föotti§ F Ö)otti§ F 10 nic^t F 17 tDifdjc F
oÜcrl)fl)liciftfn F is tüilc^em F 20 h)i(if)-3 F 2:1 h)itd)c F flctuObcn F Wotti^ F
28 oft F :;n nirfjt F :!1 gcU'ibbc F :!2 muncf)Cn F :?.l tt)i(cl^e F :!4 acludbc F
35 ©ottig F :5G nid)t F
558 S^om Wipvnud) bcr ^Jfcfjc. 1521.
pvicftcr mit pfrimcn unnb mcffcnin: bn§ c^cljct iljt, Uicnn fic fid) tcci(icf) mit
2.jim.3.7. nelöcn ftatutcn peljuiflcii, lernen i)mmer Iju iinb fommcn in)mmcv mcl)r Im er-
fentnuy ber lr)art)cl)tt.
S^cnn ^Icfjfib met)uct, hai^ er bnmit bem lüarcn, redeten c^ot cl)n bicnft
.eoj. 2, IC. unnb motgcfaHen tf)ctt, tvidäß au\] bem 5|>rop()cten Dfea n6tiunef)mcn i[t, bo
qott t)er()et)fit : 'Sic tnirtt mic^ itit me()r 2^an(im ()cl)ijcn, f]onbern S^aa ti\
bov ift, fic tnirtt mid) nidjt menncr I)ct)ifen, ^onbcr mel^n man, ha^i' ift, fic
tüirtt mid) mit cl)nem cljnicien qtnUiben, nit mit mand)er(cl) tucrcfcn e{)rcn
iinnb auBetten. lUIüo tf)nn bi^e mintdje atid): fie fcljcn nit, bas fic mitt
l)^rcn cicluBbcn l)'()n felbft unnb iiidjt gott biencn, {30 man bod^ gott allet)n
mit bem nlaluBen, nitt mit nn^ern crtneltcn tnerden biencn !an. ärmS er
5.anoi. ij, 8. nidjt flcbotten tjnt unb öon iino erluctt Joirt, ha^:- i]"t jdjon l)m S)cntro. cap. 12.
Derbnmpt: '2)u foHt rtit tf)nn, liin§ bid§ tcdjt beud}t\ ©§ ift iiberfliiffic^
qennq c^cbotten, tnav UHjr tl)un foUen, bn§ bcr c\)c\m erUicIten Inerc! (\ax nidjt
Uon notten ift: l)a fic finb bcn gotlidjcn cicbottcn all;,cl}t cnttcf^en nmb l)t)re§
f(^el)ns miUen, lt)ie fSaai bem tnaren c\oii cntfcc^cn ift.
S)cr le^te ah gott ift ^Jtotod). 'S)a§ tompi bon SJinlndj, Incldj? ift f]0
3oi). 18, in.tJtel, er f)att I)iridjct obbcr rec^irt: unnb be§ ^ifdjoffS fnedjt, Inclc^cm 5]3ctrn«?
ha§ ore nbf)l)b, beljft ''3Jia(d)n§, clju foniglidjcr biener. 2)if3cn c^oÜK- bicnft
^g5'i?'f*'f,^- bcfdjrcljbt ^Jbfcy unb .^ierc., ha§ fic l)I)re ünber berbrantcn unb mcljutcn, fic
t()cttcn qott et)n grofjcn bicnft, bn? fic l)I)rcr ünber nit nerfdjoneten Une
5tbra{)am, fjo fic bodj folc^y nn(jcf)cl)ffcn, ane qtnluben, l)n cljm (^otlo^en Incficn
^i. lofi, 37. t^ettcn. Unb barumb fpxidjt ber 77. p]a\m: 'Sic t)aben t)()re Ünber bem
tcuffcl, nidjt c\oti c^copffert'. Tenn nllc§, Inns man tljutt, bav er nit nt'bent,
ha?^ fiefdjict nidjt t)t)m, ^onbcrn bem tcuffcl, tneldjcr foldj? eljucjibt, loie Ijeljüi^
c§ Quc^ fd)e^nt. S)a§ finb nu bie ^ofjcn fdjulen, tjun tDcldjcn ber ßroftc unnb
befte tcljl nnfjer jnqcnt nlcpdj inic ctju braut opffev geopffert Inirt, ba§ fic
ha fclbft gelert unb gaulj fjctjlig foUen Incrben. (flju ijbcrman mcljut, bo?
an !ct)nem ortt unbcr bem Ij^mcl hk fugent möge bcffer unbcrlncpft tncrbcn,
hav audj bie munc^c bo()l)n t3if)cn. äßetdjcr nit Iju bcr tjoljcn fdjulc geftanben
ift, ber !an nidjt§. ä'Ber ober bartjnne geftanben unb ftubirt Ijatt, bcr !an
alle§. ^cnn man f)ellt c§ bofur, hai- man pnn fjoljcn fdjulcn alte gottlidjc
unb menfdjlidjc fünfte lerne, unnb barumb metjut Ijbcnnan, niemant ünme
fet)n fjon bcffer Ueridjidcn benn bobtju, unb tljuc gott bamit epn grofjcn bicnft,
ba-:^ fic ljf)rc ünber bafjiju opfern, ba^ man fie gefdjidt madjc, bar auf] pre^
biger, pfaffcn unnb ^,u got§ biener matten, incldjc gott unb ben mcnfdjcn lion
noten feljen.
2 ipe^nigc AB erfcntni§ F ö tuilc^s F ia F 6 nid^t F 7 fonbcrn F
8 nid^t F 9 ntd^t F 10 gclübbcn F 11 nic^t F 13 nt($t F 15 gotria^en F
17 h)ttc^§ F 18 n)it(J)cm F 19 fonigHc^cr F 21 ni(^t F 24 nic^t F 2.j tüita^ev F
26 toild^cn F groftc F 28 geteret F .30 ba^ljn F SBitc^cr uidöt F 31 borl^nn F
32 bo für F göttliche F 34 balm F 30 ©ottt§ F \vilä)c F 37 fctjn F
S5om ^Fiipraitcf) bcx 3Jiefie. 1521. 559
S^aficr gef)ort ^^colorf), biv^ ift, ct)n fonnit-i: beim bif] t>olc! maä)i c\xo%c
tjeni, boctorcc iinb imigiftrov, bic qcjdjicft jiub, aiibcv Initt Ijii reöircn, luie
)x>\)x benn furaugen feigen, bae nieinnrtt prebigcr ober ^farner tüerben Ion, er
fet) bcnn ^Juigiftcr, 5^octor, ober aiiffv tnenigftc l)nn bcr i)oi)cn fd)u(e gcftnnben.
ö S^en efcl muB mau ^iiHor fronen, barnacf) gcl)et er {)l)u iinb rcgirt. Unb
fef)en bie eibern ntd)t obber acf)tcn§ nic^t, ha^ bie jugcnt nt^rgent erger öer^
tir'bt unnb lierfnrt tntrt, bo ancf) nicmant l)()n lüeret. Tcnn bnv fie t)nn
f)nrcrel), frefferct) unb ^n onbcr offcntlicf^e boBt]cl}t gerabten, ift hai^ geringfte
ocrterben. 2)0» fie okr mit falfcf^cr, ()et)bniicf)er fünft itnb mit gotttoBer,
1« menfdjlic^er (eer itnberluet)[t Incrben, bac- ift bn^ fetor 'Oliolod), mcicf}'? nicmant
gcnng 6cliict)nen fnn: burd) Inc(d) ijn t)of]en fd)u(cn bie frommeftcn unb ge=
fdjidften fnabcn e(enbiglid) öcrtcrbcn. 5^0 groß ift bcr Ijorn gott'3 iiber bi^
tat Snfet unb öinnam, ba^ bk, tueldje am met)ftcn unnb beften lernen unblc^r^VsVf"'
^uc^tig leben, erger öerterbcn, benn bie nic^t>? (erneu unb l)uu ber t)urereti
15 leben. Senn bi^e (erneu nidjtv, hai^ tinbber Im eutlcrnen fei), fie tniffen luol,
bog fie unrecht tf)un. 3^cne aber fd)epffcu bie gifft, ber fie nt)mmer me'^r
(ob Inerben, hai^ fie ba? bofje für gutt halben, unnb (criu^u fo(d)C' l)f)rc fd)u(er
auc§: tne(d;y alle^i bc^i fdjulbt ift, ba-^ hk fjonne bcv (iuangclii burc^ menfd^en
(eer öcrbiiudcft unb öerbteut ift.
20 ^.JluB bifjer mort gruben gc[]en fierfor bie fjctnfdjrcdcn 5(poca. 0., Uietc^c ^nb- 9, 2 1.
bie gaulj Inellt an allen ovttcn, bcljb geljftlid] uub Iriclltlid) regiren, hai- auä)
ber teuffei öon an6egl)n bcr inellt ^u unbcrbrudnug be§ g(aliV6en§ unb (^uangc(ii
t)n aücx iuedt uid)t§ frefftigerS l)ett erbend'en fnnueu bcnn bic f)o()cn fdjulcn.
Uub muft fo(c^ ube( itmnber am cnbe ber tncKt fid) erbeben, bo bk mellt mit
25 goty l'.orn befdjinert l)l)rcr funbe l^albcn, bic uberbanbt genommen l)aben, ^u
ber ()e(( uub ^^rem öcrbamnu§ fic§ genet)gt ()et. 2;enu ha^ arme botcf muß
nid)t§ ()oreu, ou tna§ t)()rc ^1^olod)itcn iju ben l)ol)cn fc^ulen gc(ernt \)abcn,
ucmlid) goty Icftcruug, mic oben t)nn bc§ S^apft^i ^,cl)en gebot angc^,cl)gt ift.
5^lan t^ar anä) Ut)n ouber prebigcr ober pfarrer auff nel)men.
30 ^^bercmi. neut bifjen Xai föeliiuuam, bo ()cr ß'briftu? Giebcnnam gc- if^tth! ^5'. 22
nommcu l)att. äßa§ cy aber bcbcutt, lucijB idj uit. (Sc bcbcnt cl)n 2a(. "■"•
•Öinnam mag man(i^cr(el) bebeutten. S)ie \vct)[ idß aber uit incljfi an l',u=
^eijgen, bo tüil ic^-:; nad)(affcu. I1cid) bendjt aber, e^ fomme bon bem Inort
3l)aua, mc(d)'j öcrfdjliugcu uub fdjinben l)ei)ft, lüic bic getoalbigcu l)crrn
35 unb tnudjerer hai- boldf derfc^liugen, fdjinben unb auf3 fangen, alfjo, ha^ ®e=
^innam ^0 biü ift aU ber fd)iubcr tal: meiere, Ino fie fodtcu aU ()irtcu
1 qtifoxt F fonnig F 7 öcrfuret F ha V 10 lere F tülidß F 11 wHä)^ F
ftommiftcn F 12 ©ottil F 13 §tnnan APiCiXr .^tjnnon K ^innan F »üitc^c F
IS wilc^§ Qt(c§ bcr f(^urbt F 19 tctc F 20 njitcf)c F 2Ö öottiä F 2G t)crbamni§ F
27 f)tiven F geternct F 2si ©ottic- F :]o .^icremia? F Öeliinnon AHC'DFO ©el^tjnnam E
@cl)cnnan AIU'DF 31 nid^t F 32 ^innon AnfDKFr; nid^t F 34 hJtfd^§ F
36 toitd^e F
560 S5om 5JJiBtn-aiic() ber 'Wie\]i. 1521.
unb prcbic^er hah Pole! Uicl]bcn tnit bcm Icbeiibifien Uiortt flott§, f,o licridj!tnf|cn,
öertcvbcn unub jdjinbcu fic luitt l)l)vcu üciflifttigcn, nottloficn leren baö nvme
üolcf QH Iel)b, fcele unb gutt. Unnb foMje ^ivtten geben un§ bie I)oI)en fd)nlen,
bie Synagogen ber öerterbung.
S)arum6 ft()e[tu, hai bie Ürc^c ganl] unb gar tjun ber bebeuttung mit
bet Stjnagog uberel)ntrit , unb it)ic iucnig ^f)r finb, bie für bi^em t)rtt)um
uunb bcrterBen er()a(ben tuerben: bie iöcl/t uid)t altern bie Beftcn t)t)nncl)n
fommen, ^onbcr nudj bie auf]crlt)cltcn f)ie mit foHen öerfurt Inerben. 0 UHjr
elenbcn Tncufdjen, baö iuljr iju bifjer letjten Ijeljt unber §o Hill ^aaliten,
SSet^cliten unb ^Jtoloc^itcn, \vidä)c nttc gel)[tlid) unnb 6f)riftlid) fdjeljnen, bod)
bie ganlj Uicüt licrfdjlungen unnb aüctju bie (^f)ri[tlidjc !ird)C fcl}n InoHen,
olf^o fidjer unb frei) leben unb ladjen, lucljuen nidjt tluttige l?el)er, ha^ bie
ünbcr un^cr§ öolcfS ^o graiö^Quitid) ermorbt tuerben!
Unb t'.u ld]i, [30 bifj nlle^ nicmanbt BeUiegt, ^0 bitt idj bod) bcmutiglid),
auf} gruubt mdßvi tjcrljen alle pfaffen umb l)l)reci l)et)l!3 Inillen, ba^^ fte bod)
nidjt mit unlt»i!tten meffe l)albcn, auji p[lid)t l}l)rcr [titftnug ober fonft umb
gelbc§ Unllen. 2iU)lt got, ba§ id) fjo t)il erlangte! 2)arumb pn'iffe fid) et)n
it^lidjcr, U10 cl)ner fid) J30 gejdjidt fulet, hai^ er uitt mef} l)albe, luenn er nit
mit bienft obber ftifftung batju öerbunben Uierc, ober burd) bie |}reicnl',, ober
auf} onbern urfadjen, aufferljalb eljUy redeten glatubenS, baliu bcioogen Unirbc:
ber l)albe bei) lel)b fel)u mef} felju leben laug unb frag uid)ty nad) meufd}-
lidjen iatuiugeu ober ftifftungen ! ßi? ift biU beffcr, ba^ umn men)d)eu ftiff-
tung unb fa^ung üeroc^t, l)u Ineldjen man uidjt funbigen !an, benn ba§
mau fid) an bi^em l)cl)luiertigen facrauuMit ber gotlid)en yjuijcftet ncrgret)f[ct.
(S§ ift and) bie Uietlt nit mit grbf}ern fnnbcn be)d)Uiert, Uien§ and) gleijd)
für fel)u opffer gebraud)t luurbe, benn mit bem unUnrbigen mc^l)albeu ber
Pfaffen unb facrament cntpfal)eu ber (el)l)en, burd) bie gantje luellt alini
gemei)n.
S)ife ift aber e^n§ red)ten glatuben begirb, ba^i er barumb l)t)nl}u gcl)e,
ha^:^ er Pon l)erben begcr unb iud)e gnab, barmberliid'ept unb Pergcbung fepuer
fuub, baS il)n l)ungcr unb burfte nad) ber f rommidept : benn bif} foftlid) l)ern
efjen forbcrt, jettigct unb erfüll epn t)uugrige unb lere fcele. 3)ie repd)en
ober unb bie fall finb, bie umb uulj, eljre obber menfd)en guuft Uullcn bpntju
ge^n, fettiget e§ nid)t, left fie leer unnb gibt fie mit ^^uba bem teuffei pun
bcn ch.ngen tobt.
3Hc^t bay id) bamit tnolt hk meffcu bcftctigen, fsonbcru, bie iucpl bie
9Ctiionl)ept epngeriffcn unnb meufd)en leer unb falumgc f}0 ftard uberl)aubt
genommen l)abeu, ba§ nit mol muglid) ift, epn gcmepu (*>l)riftlid)e cnbernug
on bi^em l)cpltgeu teftameut ^u machen, f}0 luollen Uipr bod) f}o Pill tljuu,
1 ©otti§ F 8 ionbcnt F 10 tuitc^c F 11 aontjc F 18 »idjt F nidjt F
23 toHä)in F 24 goUic^cn F 25 nia^t F 29 3)a§ ift aUx F 31 fofUitf) F
32 fobbcrt F 37 tcre F 3S nicf)t 1' miigtttf) F
33om 3ntprau^ bcr «mcffc. ir,21. 561
ha§ tütjx t)nn eljm rcdjtfi^affcn glatnBcn cl)nf)ci- gef)cu iinb tncnigcr funbigcn, ab
tütjx t)illetjd}t ^u Icljt mit beii tjvrenbcn auBcrtfcltcn mocfjtcn feüg incrbeu. ^rfj
jc{)c l)^r öitt mit t)crbrie§, cntfa^teu, Hcrftotftcn itnb öcixi^tlidjen gcluiffcn l)t)n^u
gc()cn, bic nic^ty mc()r Bcgern nari) fu(l;en, benn baS bie mc|3 nur gcl)alben
5 tüirt, unb Behüten, lüciy fie fifjulbig fcQu, obbcr boS fie pvcfen^ uBcrtommen
uub nicfjt ^u fd^anbcn tocrben. £) ber grahjfamc, crfc^redlidfjcn t)crmcffcnl)et)tt !
Unb haii iä) iDiber ^u mä), mel)ne SBittembcrgcr, fommc, lüolt gott, ha^i
Bet) cud) bi§ $t^f)Qri|ciid) crgcrnu'r' tüürfjffe nnb ^,n nefjmc, unb ba§ bcr ^^nipiften
^auffe fprec^e: <Si^e bo, :^u äßittemBerg ift tttju gott§ bienft mef)r, man ^ettt
10 fel)n me^ mc^r, man orgelt nidjt, unb [iub alle !et;cr unb nnfinnig Innrben.
äBolt got, btiy irf) bic luuttigcn 3iQp[oceö unb gotö Icftcrcr foUt tjorcn fdjrcljcu
unnb BeEen: '^ft ^(^^ nic^t (^jcc^ia^, tüctdjcr hk 6crgc unb oltar gott» §att 2.^011.18,22.
oBe get^an unnb l)at tiu ;3nba unb ^c^'i^ia^c^^^ Ö^faßt: 3^^^^" biBcm altar fottt
t)§r anBetten f unb luibbcrumb, bay t)^r bie Incret, tnclc^e mit (Sfaio t)l)rcn Sn- m, n ff-
lä l^errn ©enedjarib öerladjtcn, er tebe 6irif(^ obber ;3"'>ifcf)- ^0» bie meffen
fallen unb ba§ plerrcn unb bruHen t)un ben üxä)m auff^orcn, hjcrbcn ftd)
bie 5^^a|)i[tcu lierlounbern. ?i6cr hav bie liebe (tnelc^e beut nc^ften bienet)
unnb bay Icbcnbigc opffer un^cry let)By burd) uu!eufd)el)tt , l)a^, ijorn, un=
^u^t 3C. Vertilget tüirtt, bey lad^en fie, tnie benn bcr ^Jsapiften glatüB unb
20 ti:)et)^l)el)t et)gent unb gcBnrt.
3l)r t)aBt aud; et)n 25ctf)at)cn^ Be^ ^uä), oHer l)et)ligeu !ir(^e, tüelc^e öer^og
-(^riberid^ Don fet)n öorfarn er erBet ^at unb, buxä) hk ^^apiften Betrogen, treffe
lid) gemcrt nnb cr^aBcn. 0 tüie ditl armer Icntt l)ctt man baüou l)nn Sad^ffen
crncrcn fonnciT, bie er otlc Ijfjm Iju frcuubc öon bem unrcdjtcn ^3Jtammou i)ctt ^^'hc ig, 9.
2r. matten mögen, auff bay fie ^l)n, tt)eu§ t)^m iüirt uobt fetju, t)nu bie eh)igen
l)ntten genommen l)cttcn : ha^^ aufj bem ejcmpel |u fordjtcn ift, baS bcr yvurftcn
gelt unnb gutt gar felben lüljrbig ift, bay Cy Iju 6f)riftlid;cn fadjen gcBraudjt
tüerbe, glel)c^ tnie ey toirt felben anbery gelDunnen, benn 9lt)mrob fetin gut unbi.woi.io,s.
gelt geluunncn f)at. ^2lBcr cl)ny mögt l)l)r eud) burd) bic gnabe goty loot
30 rumen, bay bcr ^yurft fclju tl)ran nac^ narr ift, bcr bie Uiarl)ci}t gerne l)ort
unb let)ben !an unnb uiemanbt frcöclid^ ric^t, tücldjcr bod) ben Bof^cu nit
tücniger |u fordeten, benn ben frommen im licBcn ift. S)ie Uicl)l i)l)r benn
bamit Bcgnabct unb BcgaBt fcl)t, ^0 fnnb l)f)T hai^ angefangen luerd" bcftc Beffer
Oerbrcngcu, aly bie t)on gott baljn burd) bifje gclcgcntjctjt geruffen fiub, unb
35 euc^ fcl)n l)enbe Beutt.
'^d) f)aB offt l)nn ben lanbcu, aly id) cl)n finbt tnar, ctju propl)cljcl) ge=
f)ort, Äet)^cr (^^ijbcridj tourbc bay Ijciyiigc graB crlofjcn. Unb, toie benn ber
2 tnod^tcn F 8 cvgcrtüö F 9 öottiS F 10 njovbcn F 11 &otm F
^oren F 12 lottc^cr F öottiä F 14 loil^c F IG ferullen F auff()üvcn F
17 toiiäfe F 21 hjit(^c F 24 foimcit F 20 Surften F 29 moflt I' ÜJotti-J F
30 ^hxt F 31 hjUd^cr F nicf)t F :{4 ucrtringen F
') 5Ö9I. oben e. 475 X'linii. 1.
ßut^ex§ Sßcxte. VIII. 36
5G2 35om 5JZtPtaucf) bot Tie\\(. 1521.
|)topf}ecten ort iinb iiatur ift, boy fic d)x ei-fult, bcnn t)cv[tatibcn tüerbcn, ^o
fe^cn fic al^ct)t anber^lüo I)^n, bcnn bic tüort für bcr lüclt lautten: al^o
bcncfjt nüc9 anc^, ha^ bi^c |}ro|)I)ccet) ^nn bi^cm nnf]erm 3"^'ftcn, .'pcr|oßc
^rtberic^cn jn fad;ffcn, erfüllet fet). S)enn \va5 lonneu luljr für c^n anbcr
^cl)lig grab^ öcrftet)cn bcnn bic Ijcl^ligc f (grifft, bar^nne bic iüQrl)et)t 6§riftt 5
bnrrfj bic ^apiften getob ift, BegraBen gelegen, \vciäß bic Bottel, bay ift, bic
Bettel orben nnb fe^crmetjfter, beljiit nnb Bclüart l)o6cn, ba« fel}n ^unQer (Sljrifti
!cme unb ftelc fie? S)cnn nac^ bcm groö, bo bcr !^err l)nn gelegen l)ott,
h)clcfjy bie Sorracen Ijnne IjoBcn, fragt got glcljd; ^0 öitt, aly naä) attcn
flücn üon fdjlr)ct)lj. lo
9hl !an nicmant leutfen, ba^ 6el) mä) unber öer^og ^riberirf), bcm
ß^urfnrftcn ^u ©ac^ffen, bic IcBenbige Uiar()cl)t bcy (vuangclii ift erfur fonimen.
äöic, tuenn icf) micf) rmnete, bity irfj el)n (^ngcl obbcr ^Jcagbalcno Bei) bem
graBc getneft Incfjr'? Unb, oB tuol el)r Ijljnnber fel^n Aletj^er ift, ^0 ift ha§
genng gu crfullung bcr propljccet), ba§ cl)r l^n ^rancffnrt bon ben 6l)nrfnrftcn 15
e^ntrcdjtiglid) ct)n ,^iet)^cr crtnelt ift, nnb \v([x anä) Inarljafftig .^el)^er, iücnn
et)r gelnollet Ijett. Gy ift fnr gott gletjdj fio Hill, Une lang eljncr Äelj^cr ift,
toenn er nnr ^^ct)^cr gclneft ift. llnb, oB tüol ettlicf) arfjten tnerben, ic^ tre^B
et)n gcudel fpil, ^0 tnit icf) Inel^ttcr fpilen nnb micl} ncrUninbcrn, Inie cS ^n
gel)et, ba^ gott Ijnn blj^cm licrad^ten ortt bcr lucEt l)att fetjn luortt crtücdcn 20
lüoHen, nnnb ha§ el}n ttinnbcr ift, lüclc^y !ct}m lanbt, ol» id) ac^t, iüibber
faren ift, boy bic ftet nnb borffer nmB 3i>itteniBcrg, and) bic Bnrgcr l)cBrel)f(^
nantcn l)aBen, Inic bie ftett nnb flcd umB 3ei"iifolcw. äi^o tnmpt l)cr ßplirata,
^cBron, 3fie§en, ^sanned, föloBog, ^tbon, ^cffc, S)ammal3, £)iBon nnnb bcr
glcljdjen öil? Unb äßittcmBcrg fclBft, ba§ ift, äßeljffenBcrg, lna§ iftö onber§ 25
bcnn bcr Berg SiBannS? SiBannS l)cl)ft iDct)^. 5i)anüt fcl) genng gcfpilt!
3)ay ift ernft, baö niiy Heranbern gegeben ift, ha§ rcl)nc nnnb erftc
ongcfic^t bcy ßuongelii |u fe^en. £)ie lüet)l tji)X bcnn nn ctjfcrcr fcl)t U)urben
bcr get)fte, ^0 füllt l)t)r bay anpreljtten nnb anbern and) Im fcl)en gcBcn,
aM)n, bay ^t)r baranff fcl)et, bay t)t)r cl)ntred)tiglid) gel)ct nnb Inanbelt nnb 30
suim. 14, 2f.et)ncr bem anbern ane l^ang nnb l)abbcr bic tjanbt rct)d)e. 630 l)emanbt
nnber end) fd)luad) l)m glatüBen ift, bcr cfjc tränt nnb rid)te nid)t ben, bcr
flct)fd) ift. Unb mibbernniB, tiie(d)er ftard t)m glamBcn ift, bcr öeradjte nid^t
ben, htx nit flel)f(^ ift.
©30 aBer elüer nod)par, frennbc ober fcl)nbc Derbrifien inirt, bay ^l)r -m,
netue bing anfal)ct, nnb merben nad) l)l)rcr menfd)lid)er tiernnnfft nnb mct)Bl)Cl)t
end) bay iiBcl anbiegen, ^0 iDift, cy fet) bcnn, bay l)l)r cl)n fd)am fpiel fct)t
gott, ben Engeln nnnb mcnfc^en, ^0 fct)t ^^r nad^ nic^t rcd)te (Sl)riftcn. äßer
2 anbctloo F 4 fonncn F G h)ttc|§ F boitd V 7 Sungcv F 8 ba F
9töU(ä§§F UtoeteF ITgetDoUtF 18d16F 21h)ilc^dF 22 borffer F 27 üor
anbern F 30 ge^t F ;]3 iffet F toiWjer F 34 ntc^t F iffet F 35 chjr F 37 rtiffet F
') iifli. oben ®. 475 ?lnin. 2.
5Bom ^JHij5rai4 bet 5J]cffc. 1521. 563
tüitt ^bcrman hav manl |u dinbcn, ober iner h.ntt tjberman l)nn funber'§et)t
etjgcn iirfac^ ailcx bing ant-.cljgcn ? 3ft bo(^ ct)n jpricfjttiort : 'äl^cr an bev
gaffen Baltiet, bcr ^ott bill tnet)[ter'.^ '^nn etjm i|ltrf)en fpit finb me()i; |u=
fef)cr benn fpiler."- 6§ finb mcnfc^en ttiortt imb 6Iet)'6en Bletter. 65 finb
^ -mcnfi^en geriefte unb bIcljBen hiaffer Blasen. S^olgt t)^r etüxn gciüiffen ^n
gott, unangcfcfjcn bic perfon unb latöen ber menfcfjen! 3)a|u ^a6 t(^ bi^en
Brieff, cnä) bamit ^u troftcn unb ftcrdfcn, tooEen im fdjicEen, auff ha?^ iä)
aud) elju mit lüirdcr unnb tetjt^afftig luurbc ctürc§ get)ftey l;un (S^rifto. Unb,
^0 iä) bQ§ nit^t umB fonft l^oB unnb bergeBIic^ gct^an, bantfe iä) gott: ber
10 nicTirc unnb crfjalbe cut^ l)nn bem er!entuu§ unJ3er§ Ijerrn 3f)efu ß^rifti,
tüelc^em fct) e^rc unb (oB t)nn elnicfcljtt.
5 getiefte F 8 getjftt^ F 10 cffentni§ F 11 to\lä)m F
1) 5)g(. oben ©. 470 ?(nm. 1. -) 5ög[. cbcnba ^(nm. 2.
36^
De votis monasticis Martini Lutheri
iudiciuDi. '
1521.
m§ ßut^er am 9. ©epteniBer 1521 bie evfte 9teitje feiner „Themata de votis"
natf) äßittcnbevg gejaubt ^atk (ögl. oben ©. '^7), ha I)atte er ]\vax ertänternbe
„resolutionos" ^n benfelben jugleid) in '?ln^^[id}t geftellt, aber bod) ftatt biefer 5n=
näd)|t eine jtüeite 2()efenreifje nadjgeliefert. S)ie nöd)ften äßod)en geigen ifjn un$
mit anbern 3(rbeiten befc^äftigt, nnb faft fdjeint e§, al§ Tjabe er biefen ©egenftanb
an§ ben fingen berloren. äßeiiigften§ aU er am 1. ^Jioücmber bcm ©traPnrger
t^rennbe ©erbel eingeljeiib über feine leisten ^^>nblifationen, über feine im 5E)rntf
ober nnter ber f^eber befinblidjen Vlrbeiten iöerid^t erftattet, ift öon biefer ©d^rift
nod^ nic^t bie 'üebe; erft am @nbe be§ 33riefeö, tüo er üon lüeiteren literarifc^en
'iptönen rcbet, hie iljm im ©inne liegen, fommt er anf biefen ©egenftanb ^nrüdf:
er fei mit ^}3leIand)tI)on eine» Sinncö, gegen bie antiel;riftifd)en ^JJi5nd)§= nnb
■^^rieftergetübbe einen friiftigen ©treid; ^n füljren. ©in ©otjn, fo fagt er in bitter=
crnfter ©c^er^rebe, fotte if)m nod) geboren tuerben, ber mit eiferner Siutl^c bie
''^opiften treffen loerbe. 5läglid) tuürben ifjm fo tiiel Unget)enerlid)feiten fnnb,
n?etd)C ber elenbe Zölibat bei i^üngüngen nnb Sungfranen er^enge, bafi feinen
0§ren nid)tg fo bertja^t ftinge a(ö bie 5iamen 9ionne, 9Jtöncf;, ^|>riefter. 9U§
ein 5^arabie§ erfdjeine gegenüber biefen ©reneln @otte§ ©tiftnng, ber Cfl^eftanb,
tro^ aller ßntbeljrnngen nnb ©orgen, bie er im befolge l^abe. Unb balb ipirb
biefer ßntfdjln^ in itjm reif. ©d)on am 11. ^Jioöember !ünbet er ©palatin in bem
33riefe, mit bem er bo§ 5Kanuffript feiner ©c^rift „De abroganda missa" ^ nber=
fenbet, bie nene 9lrbeit an: er fei nnnmetjr entfdjioffen , gegen bie 5Jtönd)§gelübbe
öorjngefjcn, nm baö junge Si>olf au5 ber syoilt eineö unreinen Ü'ölibatä ^n befreien.
„Partim liaec tentatus, partim indignatus scribo: tu boni consules." ©d^nett
ge'^t iT)m bie 3lrbeit unter biefer ©timmnng üon ber .^anb; am 21. fd)reibt er
bereite ben bem fertigen ,Snd}e üoran.'iufdjidenben ÄJibmungebrief, für ben er, ein=
geben! ber eigenen SBerirrung, bie it;n einft felbftertüätyttc §rbmmig!eit bem tlaren
unb
') ?lu(i) in biefer ©ctjtift felbft ift bie neue ?lrbeit bereit? ongctiiiibigt, Dgl. oben S. 429
)03.
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 565
bätcrlicfjcrt Söillcu Tjattc entgegcnfe^en laffen, jc^t bebeutfam ben eignen S?ater al§
5lbreffaten n.ui'^tt. Saburc^ irirb feine ©djrift ^unt fü^nenbcn ScI6ftbefenntni§ —
er rechnet mit feiner eignen „^Jlonrfierei" !^ier grünblic^ ab. Slm folgenben ^^age
überfenbet er biefe 5>Drrebe an ©palatin mit ber 5Bitte, fie aufjubetua'^ren, big er
and) noc^ ha^ Stücf ^^^oftille, ba§ er eben nod) öoHenben tooÜe, nacfifcnbe.^ 3u=
gteic^ erflört er, tnaS i§n jur ^^(bfaffung biefer nenen Sd^rift beioogen IjabQ. S)a§
©erüd^t ift .^n i^m gelangt, ba^ in SBittenberg etliche 53tönc^e bereits bie Äutte
abgelegt l^abcn;- beren ßemiffen tnili er 3U ipilfe fommen, benn ein folc^er ©rf^ritt
barf nur feften @en)iffen§ gef^an fein, unb er fürcf^tet, ba^ ha§, nid^t bei allen,
hk biefen Sßeg einf erlagen, ber ^yaü fein mi3c§te. Sllfo nic^t als Streitfcf^rift,
fonbern at§ ©etoiffenSberic^t für bie 9lu§getretenen ober jum 9(u§tritt
(Jntfrfjloffenen ift feine St^rift öorne^müd) gemeint. S)as ift ber (Stanbpnnft, ben
er and) am S(^(u^ berfelben nac^brüdlic^ geltenb mad)t: „ut non solum possiut
adversariorum os oppilare (quod parum spectavi) sed etiam conscientias fideliter
erga deum erigere et securas facere. id quod maxime spectavi." ^n biefem
Ssntereffe fügt er bie jhiei bebentfam feine Schrift fi^Iie^enben StpofteltDorte l.^^^etr.
2, 16 unb &ai. 5, 13 ^in,]u. Qx ^atte erinartet, ha^ Spatatin nebft anbern auc^
biefe 5]lanuffriptfenbung an llietanc^tl^Dn unb burd) biefen ^nm Srud bcförbern
tnürbe; ate er aber in ben erften lagen be« Se^embers in äöittcnberg erf d)ien unb
im ©e'^eimcn bort mit ben ^reunben confcrirte, crfnl^r er ^u feinem 3?efrcmben,
hüiß Spatatin bisher all biefe ©c^riftftüde, auf @e^ei^ bes .ffnrfürften — ivk man
meinte — , hti \iä) ,^urüdbe^atten l^atte. S)a§ toar Hjm. ein bitterer 2!ropfen (,ab-
syntliiurn'-) in ber ^reubc be§ 3Bicbcrfc^cn5 unb be§ i^erfc'^rg mit ben alten (5)e=
noffen, über ben er unmut^ig alsbalb noc^ üon 3Öittenberg an§ bricflid) ben biptü=
matifc^ öorfic^tigen ^reunb jur 9febe ftellte. 6§ maren ja brennenbe S^ragen,
hk er '^icr be|anbe(t l^attc, fie litten feinen ^(uffc^ub. „6§ ift mein Sßille, ba§
biefe Sd^riften rjcrauefommen, incnn nidjt in Söittenberg, bann fidjcr anberetoo."
@r bebrotjt ben 3lngftlid)en , er n?erbe nur nod^ fjcftigcr fdjreiben, irenn er ge=
^tuungen tnerbe, noi^ einnmt bicfelben iHatericn ju bel^anbetn. Spalatin gab nac^
unb befijrberte bie ^iihinnffripte meiter — fc^on am 20. S)e3ember !ann l!3ntber im
(Schreiben an ben '.Jtugnftinertiitar 3B. l'in! auf feine balb erfd)cinenbc (£d)rift über
bie ^Jlcijnc^sgelübbc Dcrireifen , ba toerbe biefer feine 'ilieinung öollftänbig crfennen
fönnen. (äöie trenig er übrigen^ 13^i feinem .^ampf gegen biefe ©etübbe baron
benft, fid) fclber etma tion luftigen ^effetn ^n befreien, be.^engt er l^ier bnxä) bie
feierliche ^rftärnng: ,nani et ego in liahitu et ritu islo niancbo.") <Bo ift eS
jiemlid^ richtig, lueun bie SBittenberger @efammtau§gabe unter biefe Scfirift als
•) (J§ toar bie (ipipljauia-jprcbigt, bie ^utljer nodj tiefctiäfticite; biefe luudjä if)m unter
ber (^intDitfunfl ber eben bolleitbcteii 3lr6eit über bie 5Jfönd)^gcUibbe ju einem großen beutfdjen
Iraftat über bcnfelben Wegenftnnb nit, ber fid) tf)eitlüeife lüie eine bciitfd}e 33cin-beituiig uitfrer
©c^rift tieft, fo ualje berü()veii fid) bie ("•Jcbniifeiigiiiige beiber. Sliüii biefeiit grof^eu Ch;tur-j über
bie Öelübbc, ben bie (yeiamiiitou->gaben o(-3 bcfoiibere? „ii^ebeufeii" !^'iit(jer-: iiiittt)eilen, meinte
^^titt ((Einleitung in bie ".»Inguftaua )Bb. l 3. 2iJ4), er fei ein Hon ^ounö angefertigter '^lu^.ytg
ani Sutl)er§ lateinifdjer 2d)rift. 9lbcr biV3 ift iKertüedj-jlung mit ber toeitcrljin aufjufüljrenben
Überfe^nng, bit ^onai lieferte. -) ajgl. Äöfttin - iöb. I ©.501. önber^, Sutl)er5
S3rieftDedjfet 5Bb. 111 ©. 251 3lum. 2.
5(3(5 De votis monasticis Martini Lutheri iudiciuni. 1521.
3eit be§ 6r[d)ciucu5 „Mense lanuai-io" gefegt Ijat, frci(id) jUöteid) mit bcni S)ru(i=
fe^Iex „M.D.XXI« ftatt „M.D.XXII". 2)dc^ ift biefer Sermiii nod) um ein äöeniöcö
3U früTj gegriffen. S)enn bic ältefte ^tadjvicljt üBcr bic ^•crtigftcnung unb 5Bcv=
fenbiiug ber Schrift l)ahm Wix Bei ^Jtetaudjtljon in feinem Briefe üom 25. f^ebruai;
an ©palatin, burd^ tücldjeu er ein fertiges ß-remplar für biefen unb ^toei für
S^utljer — alfo bod) geföi^ fofort nad) ber ä>oIlenbung in ber üDruderei — über=
fcubet.^ -Kbcv mit grofjtcr SdjneUigfeit folgte auf biefen crften S)rud and) fdpn
ber ^Jlodjbrud. '^m 28. Wdx^ melbct bereite !:|>e(tican in i^afel, ba^ bort biefcr
„iustus lil)er Lutheri" gcbrurft toerbe, unb nur irenige ^DJtonate t)erftrid)en, ba trat
bereits biefetbc ©c^rift in ber beutf(^en Überfe^ung 2eo ^ubS auf ben ^4>lau unb
trug ba§ Staunen über bie fjier borgetrageuen ©cbanfen in alleö il>o(f "hinein
(„mirabilcm omni populo", 3oI). 33o^Ijeim in ConftaUi^ an ii^abian, oO. ^nli 1522).
S3atb (nad^ bem 13. i^uni) folgte aud) in SÖitteuBerg felBft eine jltieite 5luögabc
naä), für ineldje Suf^er gegen feine (ycluoIjuTjeit berbeffcrnbc i^anh anlegte unb in
ber er namentlid) einen längeren ^uffi^ ßcgcu baö (Jnbe einfd)a(tete. -Jiad) biefer
3tüeiteu öermef^rten unb öerbeffcrteu 9luflage lieferte ^uftuö SonaS feine bentfdje
Übcrfe^ung unb ii?earBcitung , benu l^ier toie ftetS bei feinen 5lrbeiteu biefer 5(rt
übte er unter ßut^erä 3uftimmnug bee ÜberfeljerS 9(mt in frcicftcr SBcife aus.
3lui^ biefe 'Arbeit erfd^ien nod; in bemfelben ^aTjre.
6ö iuar uid;t 5U üertounbern, ba^ biefe ©d)rift üon ben C*öeguern als „eiferne
9flutt)e" empfunben tourbc. Wianä)n ißertljeibiger ber ougcgriffeneu Möncrjsgelübbe
er'^ob fid) unb berfnd}te ben fdjarfen Vütgriff ab,iulue"^ren. 5Ü5 erfter ber t^-xan-
3iSfauer=Cbfcryant, ber ^um ^loeiten 'JJtale bie äBürbe eineS Provincialis minister,
unb Jtüar Argentinensis provinciae (s. per superiorem Gerinaniam) feit 1520
befteibete, 6afpar©a§ger (Sasgerus, Schatzgerus, Scliatzgeyriis). ©djou Ijatte
biefer, nod) el)e er £utl)erä ©d)rift „De votis" fennen gelernt, eine erfte ©treit=
fd)rift gegen ben üiefornmtor unter beni 31itel „Scrulinium divinae scripturae, pro
conciliationc dissidenlium dogmalum" im Sa^v 1522 auSge^en laffeu, bereu (e^er
9(bfd)nitt fid) mit ber «yrage de votis et statu monasticorum befd)äftigte, ot)ue fic^
icbüd) fpecieli gegen ^.Jntl^er felbft 3U toeuben; 17 ^(rgumente „ber l'utl)eraner", bie
nur ,^uni 2I)eit an £utl)erö „ Themata de votis" aufliugcn, loareu I)ier 3ufamuieu=
getragen unb beftritten luorben. IHber neu erfd)ieuene Gd)rifteu ßutl)crS, allen
üoran ba5 il^ud) ,De voUs monaslids", bemogeu il)n im ©ommcr beö 3i^^)reä 1522,
^um ^toeiteu ''JJtale ben ilampfplalj ju betreten mit ber n)iebert)olt aufgelegten Gd)rift
„Replica", Don ber mir folgenben Urbrud auffüt)reu:
„REPLIGA II contra periculofa fcripta poft ©crujj tinium binine fcriptnre iam
iÜotiö monafticiö ||
(ionftitntionibuö ecctefiafticiS |1
Sacrificio facrofancte ßnfariftie ||
Sacerbotio noue legiö ||
^^oteftate ^(püftotica ||
(iü abiectioue refpoufionis ab tria obiecta. ||
pribc|| eniiffum enmuata. ! 2)e
*) ?lm 16. 5Jki 1522 fenbcte 2nii)cx Don älUttciibcrfl auö ein (^itmplai- nit '^^anl ©perotuiä
und) Sglau (ügl. (5^nbcrs, Öiitl;crä 5Pricfiueüjfcl a3b. III ©. 3ö4). tiefem flcfiel bic Sdjrift
fü gut, ba^ n um mcl)t (Sjemplore bat; I^utl^cr fcubdc djiu haxan] niu 13. ^uni fo biclc, nlä nod)
De votis monasticis Martini Lutheri iudiciuiii. 1521. 567
9teuercubi patriS 6afpari§ ©afgcri S^ratiTi iiiinorü per fu || periorem ger=
iiianiam prouinciciüö 3[)liniftri. \\" %iidxM\nk ficbrudt. 72 S3lätter
in Quart, (e^te ©eite leer.
3u ben „Omnia opera reverendi ac perdevoti Patris F. Gafpari Schatzgeri
Bavari" Ingolstadii M. D.XLIII. fol. finbet man biefe ©i^rift tüieberaBgebrudt auf
331. 50*— 96''. <g)ier ift ber 93efäuipfuug bcr Suf^erfcfjcu Schrift ,De votis mo-
nasticis" ber erfte ^ta^ unb faft bic .Sj)ätfte bc§ ^urfjcö ßclnibmet. ^m Xejte
felbft tüirb jtoar and) I)ier l'utfjerä ^Jtame ücrf rf^loiegeu , eä ift aber !ein ^toeifel,
Iren ber 3)erfa||er im ©inne 'i)at, locnn er fagt: „contra Monasticen tractatus
ardentissinio stomacho est confectus, totus superciliosus anhelans ad omnis Mo-
nastices exterminiam". ^m '^(utjuft 1522 Tjatte ©nSger Uniljreub längeren 5(ufent=
I;alt§ im IKmer ^ran^iytanertloftcr biefe Schrift üerfa^t, unb gefdjäftig !§ütten
feine Drben§Brüber bafellift baö @erüd)t öerbreitet, ba^, tuenn er Bei ber ^IrBeit
gegen bcn Äci^er Jsjuf^cr fi^e, regelmäßig ber Ijeitigc (^eift felBft fii^ auf ba§ .i^aupt
bes frouimen Ünaterö nicberlaffc — aber bie erBau{icf)e ^IHöndjöfabel tüurbe Bereite
öon ber eöangelifd) gefinnten 33eüDlfcrnng alö Slltnunbergefdjtuäi^ üerladjt. Qm f^ranf=
furtcr <f)erbftmeffe erfdjien bie „Replica". 33efDnbcrö fräftig Irar ber (Sd)Iu§ftreid),
ben biefe ^Bevt'^eibigung ber ''Fcönd)§gelii6be gegen £utf)erö Sdjrift füljrte: „^Xlfir
ift ein ä^erbadjt gctommcn: entJüeber t)at ©atanaö, ber (Vürft ber ^^infterniß, ba§
33ud) anSgeljedt; ober menn ein 'DJtenfd) ber ^erfaffer ift, fo tjat er bieä üerfUn^te
3eug ni(^t gegen ^Ftenfdjcn, fonbern gegen bie Böfen ßieifter jufammen geBrad)t.
Sft Satana§ ber i>crfaffer, bann iftö fein Sönnber, benn er Ijafjt üon '"^ttterS ba§
5rtcnfd}engcfd)Iedjt mit gtüljenbem -Ipaffe, aber biötjer marb il)m bodj nod) nii^t
5Jlac^t gegeben, mit fo todber nnb groufomer .^anb gegen bie ^JJlenfd)en jn rafen . . .
.H^">at ba§ 33ud} aber einen ilienfdjen ,pim '-ßerfaffer, fo läf^t e§ erfennen, lt»ie ber
'»JJienfdj, beffen 5tanieu eö trägt, nad) ber C^tje led),^t unb ben (iöübat abfd;ütteln
toill, lüie er ja bercitg fein llUindjtrjum abgeloorfen tjabeu foü. ^JJtögc er benn
l^eiratl^en, iucnn'S djm fein (yetuiffeu erlaubt, ba§ ja feTjr meit getüorben ift; benn
ii)m ift eö moI)t unmögticf), .Wenfdjijeit ^n belpaTjren. 6r laffe aber Uumigfteng
anberc in 3tul)e . . . ."
Sutfjer Tjielt eö für auge.^eigt, biefe Sdjrift nidjt unbeantmurtet ,5u laffen;
^ipar er felbft meinte, ,^n feinen frid^eren '^(nefütjrnugcn nid;t§ tjin.^n^ufügen ,5u ffobm
nnb erachtete feiuc Sdjrift für ununber(egt unb nuunberleglid). ','lber er mar be=
reit, beul 2)rängen öon ^^reuubeu, meldjc eine ;ix"autmDrtuug für nötrjig fjietten,
,5U tDiUfal)ren. 2)a^er forberte er S'O^- 33riämann auf, fii$ biefer '!)J{ül}maltung
^n unter^e^en. S;'iefer n»ar felber 9(nget)Driger beö JV-ran.^iöfanerorbeuy, mar am
21. ^^jaunar 1522 in SBittenberg ^IiDctür ber lljcologie geuiLuben, Ijatte bann eine
fur^e ^eit unter fd)mierigen '-iHn-ljältuiffcu in .«iittbus bay (^Uaugelinni geprebigt,
mar boranf nad) äBitteuberg ,^urürfgefe()rt, nadjbem fid) Vutljer bafür nerluenbet
Ijatte, ha^ it)m äBotjunug unb Unterljatt im bortigen J\-rau,5iöt'aiunftofter gemalert
mürbe. 'Jlod) im i^ai)xc 152:5 berief it)ii •C'^ev.^og VtUnecbt afy Xumprebiger nac^
^öuigöberg. (*:t)e er äUittenberg üertieß, erfüllte er nodj X.'utljerö '-üegebreu. ^JJiit
bott)anben loatcn mit ber iBctncttuitrt: „Lüiclli de votis iam (luduui diwtracti sunt, denuo
excudi iu-ssinius" (ebcnbof. <B. 400).
5(38 De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
einem SöibmungSbricf Dom 17. Wiäx^ (16. Galcnd. Api-il.) 1523 au ©Vatatiii uiib
mit l'ut^ers SSegteitidjreiben auögerüftct, erftf^icn feine ©d^rift, öon ber uns folöcnbe
2(u§gabe ^ öorliegt :
,AD GÄSPA= II RIS SGHATZGEYRI MINO= || rite plicas Refponfio per
lohannem Brif= || mannü pro LYTHERANO 11 |1 hello de Mißis (&- Votis jj
Monafticis- i| * !| MARTINI LVTHERI || ad Brifmanmim de codein ||
Prffifatio- !] ^ ü" 3tü(ffcite Bebrudt. 42 numerirte 331. in €!taö,
(e^te ©eite leer. 9tm Scf)(u^: „Quinto Idus Nouembris- :' Anno •
M- D- XXIII. 11" S)ru(I bon ^o1). .^ertoagen in Strapurg. ä>gt.
b. S)ommer, Sut'^erbrutfe ^Ir. 381.
i^lugS antwortete <5a§ger noc§ in bem glcicf)en ^aijxc mit ber Sctirift „Examen
novarum doclrinanim" (Ulmac 1523), tt»e((f)e jcbod), ba fie jetjt bie Söaffen ,ad-
versus lohannem Briesmannum, Lutheri armigerum, Apostatam'" ricl)tcte, nid)t
me'^r Ijier genauer ^u regiftriren ift, n>enn aud) Sutt)erä ilsorloort ^u 33ric5nuinnö
Stf)rift cingetjenbc iBerüdfidjtigung feiten§ be§ @egner§ gefunbcu Ijat.
Sgl. über ganger ben 23ticf bcö 5)JJinoriten So^Jdim 33ad)innitn (Uipanus) nn Seonfjarb
Don (£d, lüeld)cr ben Opera omnia Schatzgeri SB(. aaöf. tiovaitgebrucft ift; tocitcvc ßittcrntur
über bcnjclben beraeidjiict a^iöller, 2(. Ofianber ©. 528 2lnm. 37. a3rief bc§ äöolfg. ^iidjatbü'ä
in Htm an 9Jlag. 3ot). 5}iagcnOud), IXim, ben 3. ©cptember (1522) in (Sclielhornii) Anioeni-
tates literariae, Francof. et Lip.s. 1725 Tom. I ]ig. 306. — Über ^BriSmonn f. Lib. Deca-
norum pg. 20.27. Siapp, Äl. 92nd)(efe SBb. 11 ©. 595 f. Sc SBcttc »b. H ©. 180. 187. 287 ff.
(fnbcr§, Sut()crs SBricftDcd)ie[ ^b. III ©.345. erbmann tu .<3ct,\Dg = '4>litt , ^Keat = (fitcl)ct. ^ II
©. 628 ff., IDO jcbod) genauere ßcuntuif; biefer g^eljbe uermifU tutrb uub bal)cr bte ?(ugnben
ungenau finb.
S)a§ ^al^r 1524 Brad)te ^Uici neue grofee ®egeufd)riften gegen !i*utl)er§ „De
volis monasticis". ?luf bie oben ©. 318 aufgeführte Sd)rift gegen i^utl^erö erftc
X^efenrci'^e „De votis" lie^ ber Somiuifaner 2)icten6erger uad)foIgen:
,^ lOHAN II NIS DITENBERGII || facrarum literaram proielforis || de
uotis monafticis Über fecun || dus, editus in fecundum de uo || tis
monafticis Luteri indiciü. [| Secundae Petri tertio. |; Giiflodite uos fratres,
ne infipien || tium errore traducti, cxcidatis a || propria lirmitate.
ANNO M.D.XXIIII. II menfe Augufto. ||" mit 2:iteleiufaffung. litet-
rürffeite BebrudEt. 152 Slätter in Dftaö. 331. TS«: „Goloniie In
axlibus Eucharij Gerui || corni. Anno. M.D.XXIIII. || Idibus Augufti. j|"
m. T8^ büii (Signet be§ S3ud)bruder§.2
^uf^cr unirbigte bicfc "^(rBeit ebenfoUieuig einer ^^(utmort, Une ben „Liber
primus" beffelbcu 33erfaffcr5. ^m gleidjcu ^atjre erfd)ien abtx and) bie uuifäug=
tic^e ©treitfd^rift be§ S)octorö ber (Sorbonne i^obocug fit id)tl; oben §, bereu britter
uub le^ter Xtjeil gan^ ber Sefämpfuug ber 6d)rift „De votis" geiüibmet ift:
^) ©inen SCßtttcntierger Xrurf bon Elidel ©ti^irlen^ („corrcctus et adauc-tus") bcfd)reibt
D. S^ontmcr, J}utl}erbrudc Dir. 380. -) eine .^loeite 5(uf(agc, Pöln, ^U-tcr Cueutel, 3uui
1525 bejdjrcibt .^. Sßcbetocr, 3o^J- Sictenbcrger S. 405. 3tu§3Ügc ouä bteier Sdjrift gicbt ber=
fctbe B. 303 ff.
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 569
„•^ ANTILVTHERVS || IVDOGI CLICHTOVEl NEO- || PORTVENSIS,
DOCTORIS THEOLOGl TRES LI= |1 RROS GOMPLEGTENS. |1
[10 3ctifTi] [] c Tertius, contra eneruationem votorum monafticorum,
quam || inuehere cötendit Lutherus: declarat religioforum vota, etiam||
perpetua atcj pro toto vitae curriculo recte fieri, idq; vivendi in || mo-
naftica difciplina inflitutum: fummopere effe commendan= || dinn,
&: approbanduni. |1 PARISIIS. ]1 Ex ofticina Simonis Golina^i. || 1 5 2 4 ||
G'unt priuitegto. " Jitcd-ürffcitc bcbrucEt. 190 33lättcr in ^otio, baöon
181 ficaiffert. S)a§ 3. 33ud) ,Dc votis monaRicis" füüt 331. 113^ — 181»;
auf 181^ ba§ fe^r au^fül^rlid^e Impressum; im S)vu(f tooHenbet am
13. CftoBer 1524. l^gt. oben ©. 409.
Cfraenuig unterliefe ni($t, ^^cvjog ©eorg öon Sadjfen auf bic „jorgfältige
Seantifortung" Ijin,^uuiei)en, bie "^ier l'ut^ers J)öä)]t geidjira^igeö" il^udj ü6er bie
iliöndj^gelübbe gefunben fiabe. Scr 'Keforniatov fclbjt a6er fdjeint gar feine 'Dtoti,^
baüDU genommen ,5U Ijabcn. llnnuitfjig berflagt (^'oc^tcus iljn, bafe er biefe« nad)
f^orm unb Sn^att gleichermaßen anege^eii^nete SBcrf feiner 5(nttoort geföürbigt
l§abe; er 'i)ah^ ee aber get^an, tueif e^ in lateinifc^er 2prad}e öerfafet fei nnb
er, bcr ,Teutlionicus Evaugelista-', üer^inbern lüollte, ha}i nic^t ba« i^olf in
S;eutfd)tanb naivere lf!enntnife üom Sinljalt ber Glidjf^oüeuefdjen 9(rbetten erijiefte.
ä>gt. Erasmi Epistolae Basileae 1529 pg. 815. Cochlei Corauicntar. 1546 pg. 77.
Hermiujavd, Correspondance des Refonuateurs. Tome I. Geneve et Pai-is 1866 pg. 238.
8utl§er§ ©c^rift gehört gn ben nai^ Sn'^alt unb (Erfolg bebeutenbften , bie
au§ feiner tveber l^eröorgegangen finb. Qx fetbft be^cii^net in aller 3uöcvfid)t(ic^=
feit biefefbe aH ben „libellus omnium quos scripsi etiam me teste munitissimus,
et quod ausim gloriari, invictus". äBo er fpäter 3(n[a§ faub, auf biefelbe ^Jlaterie
öon ben ,ßIoftergc(übben ^urüd^^nfoinmen, ba tfiat er eö unter '-Inn'uicifung bce i'eferS
auf biefe feine Sdjrift, al5 in toeldjer üou ben tjier auftaudjenben ^vagen „i^er=
ftanb genugfam gegeben ift unb alie§ grünblid) unterricf)t, mie ba§ Mofterleben
öerbammlid) fei".^ 6ö gcreidjte il^m 3ur fidjtlic^en fyreube, aU i^m einft am
11. Cftober 1538 3?afiliuö ^^tonncr, üon einer 'Reife nad) fyranfreid} Ijeimfeljrcnb,
melben fonnte, man frage jc^t allerorten nad) biefer feiner Sdjrift. Äüfjulid)
fountc l^utl^er barauf bezeugen, bafe fc^on bieten biefer '^nd) ^u grofjem ®eniiffenö=
troft gereid)t I;abe. ^^rtjeifcl^after lüor es, trenn er and^ auf beä ßrasmuö 6ni=
pfe^htng bcffetben fid) meinte berufen ,5U fcmnen, bem e§ bod) ein Joquacissimus
libcr" geraefcn wax. Spalatin red)nct bie Sd)rift ,De votis" fouberlid) unter bie
ebeln ^üc^er, „befe fic^ bie gan^e (ifiriftenl^eit äu tröffen ". Sona§ bezeugt un§
noc^ nad^ 2Ja§ren ben förfolg ber Sd^rift: fie fei c§ getuefen, bie fo öiet .Q'Iöfter
') 2cx „C^atalogue ober ^Kcgiftcr alkx 2?ud)cr mih fdjrifftcn 2. Wiaxt. l-ut()." nennt nnf
a?t. 93 audj „\!(ttifc[ an^ bem ''^nd) Hon ben Öctiibbcn gcjofleii". liefelben finben fidj in bot
©c^tift: „'ilrticfet Don bcr Ptift: || lid)cn tirdjcit geluatt Ij X. l'iartini \.'nt()er |l Iroftlid) ,^u
tüiffen II Stei" '■Jlttidel beffctbtgcn H 93on flofter gclubbcn. ^i" litelrürffeitc bcbrurft; 4 93Iättcr
in Cuart, Ic^te ©eitc tcet. ?tm (fnbe (331. ?Ua): „SöittemOerg 9Ji.T.XXXi. j" S^ic 'sJtttifct
lion ben (^ctübbcu beginnen anf bet ''JJiittc öon 93(. 5liij'' mit ber '•.Jlnffdjrift : „Örunb bnb
Dtfadj baö Giüfter lc= || bcu nnd^riftlid) fei), an» Xoctor ''Blatt, l^utt). || ''^iid) öon ber [sie] ge=
lubben gejogcn. ||" Unfere 2lu§gabe h)itb nnf biefc „?lrtirfct" feiner ^tit jutücffommen.
570 l^c votis iiionasticis Martini Lutheri iudiciuni. 1521.
cutöölfcrt X)abQ. S)a§ fväftigftc S5c!cnntut§ alm ju biefcni 2Bei-!c Suf^crS Hegt
um in bcn ft)inIiDlifcl)eu ii3ü(^crn bcr Iiit^crifdjcu SUxäjc jclBft bor, inbcin ^JJlc=
Iand)t^DU§ IHpoIogic bic eignen 5liiÄfü^rungcn über bcnfelben ©egenftanb nnr alö
eine fur^e iRepetition beffen bctrad^tct tuiffeu Wiä, \mö !^ntl)cr bort forgfam uub
DoIIftänbig lie^anbelt l^abe: „volumus liic librum illum pro repetito habere".
S;abnrd} ift biefer ^Irbeit eine 33ebeutnng gegeben, bie fie Ijocfj über eine ^^riüat=
fc^rift Ijinau5l)ebt.
aigl. bc Sßettc 33b. II ©.90. 95. 99 ff. 105 f. 109. 117. ©troM, ini^iccümiecn iiitc=
varifdjen 3nf)a(t'3. ^^-üiifte ©ammduifl. ^Jfürnbevg 1781 ©.124. Corp. Ref. Tom. I ©p. 5Go. 566.
^lüingli, äßcrfe, bcutfdje ©djriftcit *b. 1 ©. 31. loh. Schwebelii Scripta Theologica. Addita
est Epistolarmii centuria. Biponti 1605 pg. 34. 33ricflucd)fcl bcö ißcatilö iH()cnanitij ©. 304.
C^rtangex 2lu3g. Sb. 29 ©. 318. 322. 3litton Sauterbadjä lagcLnidj auf bas, ^di)X 1538.
©reiben 1872 ©.147. (Sifdjrebcu 5övftcm.=23iiibfeil Sb. IV ©.676. Bindseil, Colloquia
T. 1 pg. 373.) Spalatini Annales Retbrmationis. Scipjig 1718 @. 52. SBrii'fiucdjfel bei
S- Sonn§ m. II ©. XXIII SInm. 3. Apologia Conf. (ed. Hase) pg. 278. (Corp. lief.
T. XXVII ep. 629. XXVIII, I, ©p. 298.) ^öfltiu '^ 5Bb. I ©. 501 f. ilutbc, 9J{. Siittjer Job. li
©. 15 f. 18 f.
^lu^^goBcn bcö latctiiifd^en !Icj;tc§.
A. „DE VO II TIS MONASTICIS, || MARTINI LVTHE- || RI IVDIGIVM. ||
VVITTEMBERGAE. jj" ^JJlit Xiteleinfaffung. 60 ißtntter in Dnart;
Ie|te Seite leer.
Svud bon Tldd)iox l^otttjcr in äöittciibcvg. a3g(. D. 2)ümiucr, ßiitl)cr=
brudc 5h-. 206.
B. „DE VOTIS II MONA- || STIGIS, MARTINI || LYTHERI IV- || DICIVM. ||
BASILEAE II ANNO M.D. XXII. 11" ^JJlit Xitelcinfaffnng. Xitelrücfjeite
bebrucft. 68 a?(ättcr in Quart; tc^teS 33tatt (eer.
S^vud Don -iibam '^^dxi in iöafd. il>gl. b. Toimner 5h-. 267.
C. „DE VOTIS MONASTICIS, || MARTINI LVTHERI || IVDIGIVM A SESE ||
REGOGNITVM j] ET AVG= || TVM. |1 VVillernbergg ex Aedibus |1 lo-
hamiis Grunenb. || 1 5 2 2. ]|" ^JJlit liteleinfaffung. Xitetrüctfeitc be=
brudt. 50 SBIätter in Cnart; le^te ©eite leer.
5£;ie (h'langer '.Hnegabe ,^älj(t l)ier lateinifrfje 2)rucfe auf; ber an .^lueiter ©teile
benannte bürfte jebüd) mit beni erften ibentifd) fein. 2)a bie iöefdjreibung beö=
felben uid)t auf 5Iutopfie beruht, au(^ nid)t einmal ber ©eUuiljrömann genannt
tüirb, bem bie S^itetangabe entnümmen ift, fo ift ber äöertt; biefer bibliograpI)ifd)en
9loti^ iebcnfaÜö fel)r gering.
2)eutfd)c Übcrfctjungcu.
1. 3)ie Übcrfeljung beö ^nftuö Sona^.'
a. „Uon benn |1 get)fttid)cn 1] önb ftofter || gelubben || 5)lartini || Sutt)erö || ör=
tet)II. il" mit liteteinfaffnng. litelriuffeite bebrndt. 108 a3Iättcr
in Quart; Ic^te ©citc leer. Vlm QäM (^^t- bb 4^^: „e)ebrud [sie] t^u
*) Über Siona» ota Übcrfeijcv ßutljcrfdjcr ©djrifteit bgl. iöricfluedjfct bcö ^. Sfona§, gc=
fammelt bon ©. Äaloerau «b. 11 (^aUe 1885) pg. XXII ff.
De votis monasticis Martini Lutheri iiulicium. 1521. 57X
aBitteinbcrg. || i?nb öerbcufc^t [sie] bmä) ben tljxtvixbiqen 3)octDr ^uft 11
Soiia ^lUobft tju äöittcmBcvg. ^^(nno m.^.?iXil" S)a^intcr folöt eine
(lorrcfturangabe.
3:riicE mi mdd ©c^irlen^ in SBittenkrg. - ^u bcr litclborbürc unten
bie 3aljl 1 5 :s 5. ©gl. 0. sronimer 9lr. 268.
b. „5Jon bell @et)fta i| d;cn öiib XHoftcr gctüb^ 1| tu ^Jtartiiii J^utTjcrS || 5Br-
te^E. II nnttcmbcrg. !|" mit litcleinfalfiiiig. 112 iMättcr tu Cuavt-
le^tc ©cite fccr. 9rm StfjtuB (33latt e4-): „r iiJnb ift üevbcütfrfit
burcfj bcu criüivbigcn S)octor || ^oft ^^oim 5|5ropft 3Ü äöittcmberg. ij
9lnno. 3Jl.5£)..\\^ii. II" S^aninter eine i^cr^ierung.
^Tie 2itcUiürbüre ift bn mi a vedjt .jeuan nadjcjcbilbet; |ic Ijat auctj bic
3Ql;tee,viT)l 15 XX. Tim bie Slnippenid^ilber ]nx ^.Hcd)teit lutb \!inten finb tjiet
leer tüa(;renb fie tn a, bie flcfren3ten Sdjluertcv unb bie iädjfiidjc staute wiaen.
aöa[;ridjeinlidj ^tvnfjbuvger Trnrf.
2. S^tc ÜberfeijiuiQ Don J^co i^ub.i
c. „©in gar frf^on nut,3licfj \\ hixdjlin, bcö Ijocfjgclerten üiib ei^rifteit || rid)en
(ercvS gjlartini l'utljerö, öon || bcii gctübbcii bcr floftcrtütc, ob || fi)
iiHirc geliibb fljcii, ünb öon || mm fij ein öripruug biib '|| anfang
I;aBen. 1| ^ || [«ilb, üfjrifti .Vircujtragiiug.] || c Wiati)d. XI. || ci Sternen
öff üd; min jod;, ünb lernen üon || mir, ban ic^ hin fanfftnintig, önb
eineg || bemntigcn ^cr^e§, fo loerben jr rülu || ftnbcn ümeren feelen, bonn
min II jod) ift lieplidj, ünb min || bnrbe hjdjt. :," litetrüdfeite bcbrndt.
109 SSIätter in Onart; id^k Seite leer. 3ün ©djlnfe («t. bb 5^):
„©etrurft 3u ^üric^." jl
2)rnd üon -öanö ^rofdjotoer in güridj.
Über biefe Überfe^ung crtf^eilt ber aBibinnmv>brief näljere ^Üucfunft bm mx
bai)tx t}ier inittt^eitcn.
„(?rl)b, frotifeit, liebe unnb ftarden (>l)riftenlid)en gloiiben non gott burdi
unferen ()erren Sefum (sfiriftum lüünid) id) i]eo 3ub l'iev'^ninio aiungtjofer eaplon
3u (<^infi;b(eit, fincm lieben bruber in Gljrifto.
^ 2te toil jc^ lange ,3i)t (lieber bruber in (5l)rifto) ba-ö lljdjt unnb fomtidj jod)
^i)efu O^rifti üon etlidjen falfdjen geijfteren Ijart bejdjUmrt unnb nU- Dil als utt=
traghdMuürben ift, Ijat mid) bebnnrft nit nnfiiglid) fin, fo idj ba-^ budjlin üou
ben elüfter glübben in latin von beut f)od)erlücf)ten unb früninien O'ljriften, buctor
aJiartin l'utljcr je^ nün^lid) geinadjt, tranfferieret unb in tütfd) fprad; ,}nge, ba
mit ml menfdjen, bie in tlofteren unb orben ttjonen unnb ber latinifriKU fp'radi
unberid)t finb, ihVidyi ond.) inodjten tefen, ba^ fij bodj innen luurben, mi flofter
gtubb iDere, Ico l^ar ft) ein urfprung t)ette, ob man fi) Juarlidj ein geliibb nennen
folt, ba mit ond) erlerneten, in lua^ groffer uarlifeit unnb ftrirfen bcr nu'ererteil
ber ftofterlüten leben, tük groffe untraglidje burbe fl) uff iren Ijolfen t;abeu toic
fi) 10 gar lüljt Don ber redeten unb toaren rcgel ^efn Pf^rifti abgelüidjen fl)en, tote
U) tr Ü'ljriftene frl)t)eit Derloren, ben glonben Derlaffen l)aben, toie fij fo gar Oon
bem (fuangetifdjen bilbner ire ougen unb I^erjjen abgefert unb in menfdjlidje
fa^ungen unb erbidjtcte fugen fnuimeu fi)en, toie fi) bov li)d)t jod) (sfjrtftt öcr^
(äffen unb etn fdjtoare burbe nu-nfdjlidjer gclübben Ijaben uff fidj genonuncn. Ti^
oüe-i ift gar artlid) unnb fur^, ond) flarlid) in bifcm burijlin ange.jel^gt mit
gruntltdjen betoaruiffcn unnb ^eiliger gfd)rifft allentljalb oeft belunret. ^d) Ijoff
ä" 90t, bivi unjalbar Dil ber mundjen iinh uuniien, fo flj bifj tefen loerben, unb
») Sgl. 6art '|*cftalo3,ii, l'eo ^nbü. (flberfetb lytJO S. 15, unb oben S. 560.
572 Üe votis monasticis Martini Lutheri iudiciuni. 1521.
inen got huxd) )in ImtmT)er|ifeit irc oiigeu ertüdjteit unnb lictftnnb getuMt \mxi,
folid) falfd}, tüfeljdj, undjriftenltd) , g(l)§ueriid) geliitib unb leben Hon inen legen
Jücrben nnb Hcrtaffen, ben fiiffcn unb frl^en geift gottcö tuibcr annemmen nnb
nun fürfjin ben übcttgcn teit ire'ö leBenö mit fid)erei; gctüifien nnh fvijcnt geijft
ß^riftü geben. 3;iü budyiin aber f}nb idj bir, nun brubet, ^iigeeljguet, berljoff,
bu Jüerbeft eö nit on nul^ lefen, nil minber Herid^nw^en. 3BeU got, ha-^ mine
arbeit bir nnb anbcren, bte eintlnebers n^ unlierftnnb ober nntüifjen()eit in ber
jngcnb mit jotidjen ftrtd'en gefangen finb, ,^ii C^ljriftenlidjer fri)l)eit nnb gleubigem
leben biene. 5Jicman füi aber bie @f)riftenc frl)f)eit ,51: einem becfmantet fiuer
bof^'^eit unb mütlüill brud;en. ^ih luol in ßljrifto."
Sßä^rcnb i^onaS feiner Überfe^ung bie öerine^rte Shiegabc G ju ©runbc legt,
bcuuijt Sub bie für^cre 9iccenfion, nnb ^tpar ein föjemplar bc§ 3?afetcr ^tadjbnnfg.^
5tncf) l)on einer Übcrfe^nng in§ Q^ran^öfif^e ift eine ilnnbe crljaltcn. '^Uerre
be ©eüiüilte fcf)rei6t auö ©renüfele am 28. SDe^eniBer 1524 an ben 9titter ^^tneinnnbnS
Goctnö in ^ürid;: „Anthonius Papilio [membre du grand consüil] , . . a translate
le traictie 'de votis monasticis'' h Madame d'Alenqon, seur du Roy [5)largaretI)C
t)on 5latiarra], de quoy il a eu beaucoup d'affaires avecques cette vermine parrlii-
sienne [bie ©orBonne]." ^
S^on ben ©efammtanSgaBen gicbt bie äöittenbcrger opp. ]at. Tom. II 154G
anf fol. 284^—322^^ ben 3:crt nad) G, ba'fier jlnar mit ben 3nfä|en üon G, aber
o'^ne ben in G anögetaffenen lHbfrf;nitt ; in bcr großen ©infc^attnng, uictd)e G Bringt,
u>cic^t bk 2e;i-te§rccenfion biefeö SßittenBerger 2)rnifcö ot^ne faif)Iicf)c änbernngen
ftiliftifc^ met^rfai^ eigenttjümliif) öon G aB. Sie ^encnfer ^J(n§gaBe opp. lat. Tom. II
1566 fol. 477^-515-'^ gieBt ben Sejt nad) ber SöittenBerger ^^(n^^gaBe, bod) mit
^ac^tragnng be§ bort fc'^lenbcn Stüdeö anä 3iccenfion A, aBer nid)t an ber Betreffenben
©teile be§ 3;ej:te^, fonbern erft alö 5(nljang am ©c^lu^ be§ (^an3en. ^n ben nad)=
folgenben ß)efammtan§gaBen fanb bie ÜBerfe^ung bcö Sona§ 5lnfnal)me: 3(lten=
Burg S3b. I ©. 856-924, ^ geip^ig 33b. XYIII ©p. 54-130, Söald) ä^b. XIX
©p. 1808—2042. S)en lateinifd^en lert Bietet mieber bie fogen. förlangcr ^Hn§=
guBe, opera varia argumenti Vol. VI pg. 238 — 376, aBer feltfamer SBeifc nnter
<3ugrunbelegnng Uicber üon A nod) üon G, fonbcrn e§ mirb al§ !3^ert cd. lenensis
aBgebrnrft nnb ba.^u tucrbcn bie ^^IBmeidjungen üon A in 5lnmerfnngen gegeBen;
G ift üBer^aupt nid)t Ijerglidjcn. S)en SBibmnngöBrief gieBt be Söettc in ben
S3ricfen ßutl)er§ 33b. II ©. 100 ff. in ber ÜBerfeljung be§ ^onaS (nad) äöald)), erft
in 5ßb. VI ©. 25 — 30 l)at ©eibenmnn beii lateinifdjen l^ert nadjgetragcn, jebod;
nidjt nad) bem Original, fonbern nad^ ber ed. Vilebergensis. 5Dcntfd) (nadj ^ionae)
gicBt and) hk ©rl. 3(uögaBe 33b. 53 ©. 86 ff. ben 33rief. C^nberS "^at in feinem
„33rieflüed)fel ßut^erS" 33b. III ©. 249 ben 33rief nur regiftrirt unb einige @r=
läuterungen ,^u bcmfelBen gegcBen.
3Bir legen nnferm ^.JtBbrnd A 5U Öirnnbe, geBen aBer and) im 2eyte bie
Bon ßutlfier in G gegeBeneu ^ufä^e. B unb G finb DüHftiinbig ücrglid)en. 3ln
cin,^elnen ©teilen. Wo ber ©inn bcö lateinifc^en !Iej:teö (5Uicifetl)aft fein fi^mnte ober
mo ein Befonbercö fprad)lid)eö ober fad)lid)eö ^^ntereffe in 33etrad)t fommt, tl)eilen
toir in 5lnmer!ung aud) bie beutfd)cu ÜBcrfe^ungen mit.
*) <Bui)t <B. 570 9ir. B unb ©. 573 bie 9iote 5U S- 17. -) Herrn inj anl, Corruspon-
danec T. 1 pg. 314. =>) 3:a3U 5iad)trag 58b. VIII ©. 891—894.
De Totis monasticis Martini Liithori iudicinm. 1521.
573
DE VOTIS MONASTICIS MARTINI
LVTHERI lYDICIVM.
I H E S V S.
lOHANNI LVTHER, PARENTl SVO, MARTINVS
LVTHER FILIVS IN CHRISTO SALVTEM.
20
Uuc Hln'iiui tibi, parens carissirae, nuneupare cou-
siliuni fiiit, non iit nomeii tuuni ferrem in orbem
et in carne gloriaremur adversus doctrinam Pauli, ®n(. e, is.
sed ut occasioneai appreheudereni, qiiae sese iuter
te et nie opportune obtulit, brevi prologo et causam
et argumentum et exemphuu buius HbelH jiiis lecto-
ribus enarrandi. Et ut hinc ordiai": Scire te volo,
filium tuum eo promovnsse, ut iam persuasissimus
sit, nibil esse sanctius, nibil prius, nibil religiosius
15 observaudum , quam divinmii mandatum. 'Infoeliciter (iuquies) scilicet de
hac re unquani dubitasti et nunc tandem haec ita habere didicisti?' Imo
foelicissime, non soluni enim dubitavi, sed plane ignoravi haec ita habere.
Quin si pateris, promptum est mihi et communem tibi mecura fuisse eam
ignorantiaiii demonstrare. Annus ferme agitur decimus sextus monachatus
mei, quem te et invito et ignorante subivi. Metuebas tu paterno affectu
imbecillitati nieae, cum essem iam adulescens, secundum et vieesimuui anuuni
ingressus, hoc est, fervente (ut Augustini verbo utar) adolescentia indutus,^
quod niultis exemplis didiceras hoc vitae genus infoeliciter quibusdam ceci-
disse. Destinabas vero nie vincire honesto et opulento coniugio. Hie iiietus
erat tua cura, erat et indiguatio tua in me aliquaudiu implacabilis, ft'ustra
suadentibus aniicis, ut, si quid offerre deo velles, charissimum et Optimum
tuum oiferres. Interim dominus in tuas cogitationes illud psalrai sonabat,
sed surdo: 'Dens seit cogitationes hominum, quoniam vanae sunt'. Tandem >4Ji. 94, u.
cessisti et voluntatem deo subniisisti, -sed nequaquam posito mei timore.
Memini enim nimis praesentc memoria, cum iam placatus mecum loquereris,
et ego de coclo ten'oribus rae vocatum assererem, neque enim libens et
cupiens fiebam monachus, multo minus vero ventris gratia, sed terroro et
4 LVTHEßO ed.Witt.,Ien. 5 Lutheras ed. Witt., len. G cliarissinio C lOopoi-
tune AC 14 pins C IG imnquam C 17 infelicissinie B, ttJOlit vid)tig; 3i"^ nbtx-
fe^t na(]^ btefcr £c§att, 3ona§ läßt bic erftcn Sßottc bc§ ©otje? unübcvicjjt
') „Inquieta indutus adolescentia." Augu.st. confcss. II, 3.
574 ^^ votis monasticis Martini Liithori indicium. 1521.
agone mortis subitae circumvallatiis vovi coactum et Decessarium votum:
'Utinam (aiebas) noD sit illusio et praestigium'. Id verbi, quasi deus per os
tunm sonaret, penetravit et insedit in intiinis meis, sed obfirmabam ego cor,
quantuin i)otni, ad versus te et verbum tuum. Addebas et aliud, cum tibi
iam opprobrarem filiali fiducia indignationem , repente tu me reverberas et s
retundis tarn opportune et apte, ut in tota vita mea ex liomine vix audierim
verbum, quod potentius in me sonuerit et heserit. 'Et non etiam (dicebas)
audisti tu parentibus esse obediendum?' Verum ego securus in iustitia mea
te velut hominem audivi et fortiter contempsi, nam ex animo id verbi con-
temnere non potni. lo
Hie vide, an non et tu ignoraris, mandata dei praefereuda esse omnibus.
Nonne si scisses, me adliuc tum fuisse in manu tua, plane e cucullo autori-
tate paterna extraxisses? Sed nee ego si scivissem, te ignorante et invito
id tentassem, etiam si multis mortibus pereundum fuisset. Neque enim meum
votum valebat lumc floccum,^ quo me subtrahebam parentis autoritati et ir,
voluntati divinitns mandatae, imo impium erat, et ex deo non esse probabat
non modi id, (|uod peccabat in tuam autoritatem, sed etiam quod spontaneum
et voluntarium non erat. Deinde in doctrinas hominum et superstitionem
hy])ocritarum fiebat, quas deus non praecepit. Verum deus, euins miseri-
¥). 147, 5. cordiae non est numerus, et sapientiae eins non est finis, ex omnibus bis 20
erroribus et peccatis quanta bona, ecce, promovit! Nonne centum filios nunc
malles amisisse, quam hoc bonum non vidisse? Videtur mihi Satanas a
pueritia mea aliquid in me praevidisse eorum, quae nunc patitur, ideo ad
perdendum ad impediendumque me insanivit incredibilibus machiuis, nt
saepius fuerim admiratus, egone solus essem inter mortales, quem peteret. 2.1
Voluit autem dominus (ut nunc video) Academiarum sapientias et monaste-
riorum sanctitates propria et certa experientia, hoc est, multis peccatis et
impietatibus mihi notas fieri, ue impiis hominibus occasio fieret in futurum
adversarium gloriandi, quod ignota damnarem. Igitur vixi monachus, non
sine peccato quidem, sed sine crimine. Nam impietas et sacrilegium in regno 30
Papae pro summa pietatc habeutur, nedum crimina censentur.
Quid igitur nunc cogitas? An adhuc me extrahes? adhuc enim parens
es, adhuc ego filius sum, et vota omnia nullius sunt momenti. A parte tua
stat autoritas divina, a mea parte stat praesumptio humana. Neque enim
ipsa adeo continentia, quam tantis buccis crepant, quicquam valet sine obe- 3r>
dientia maudati dei. Continentia non est mandata, obedientia vero est man-
data. Quanquam insani et fatui Papistae virginitati et continentiae nihil
paciautur aequari, prodigiosis mendaciis utranque iactantes, ut ipsa mentiendi
insania, tum iguorantiae magnitudo uti'a et sola debuerit suspectum reddere,
2 dicebas ed. Erl. 17 quod in sjiontaneum C 25 admiratus. Ego ne AC
') Sonaä: „iiun)ii gelubbe Ion? iiid)t t\)ntv fcf)Ief)en lufvb".
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 575
qiiicquid faciunt et sapiiint. Quae est enim intelligentia, illud Sapientis
*Non est digna ponderatio continentis animae' eo torquere, ut videatur virgini- ricj. Siv. ae,
tatem et continentiam omnibus praetulisse, incouimutabilem et indispensabilem
fecisse? cum hoc verbum ludaeus ludaeis scripserit de casta couiuge, apud
5 quos virginitas et coDÜnentia damiiabantur. Sic et illud pudicae uxoris prat^
conium 'Haec est, quae nescivit thoruni in delicto' aptant virginibus. Breviter, ^ci§(). Sof.
cum virginitas in scriptm'is non laudetur, sed tantum probetur, praeconiis
coniugalis castitatis ceu alienis pluniis vestitur ab istis, qui ad pericula
salutis animas prompti sunt inflammare. An non et obedientis animae non
10 est digna ponderatio? plane ideo non est. digna ponderatio continentis animae,
id est, pudicae uxoris, non solum quia praecepta est a Deo, verum etiam,
ut et vulgatum proverbium habet, quod uxore pudica nihil est in hominibus
expetibilius. At illi fidcles scripturae iuterpretes, quod de continentia prae-
cepta dicitur, de continentia non praecepta intelligunt, deinde ponderationem
ij humanam faciunt aestimationem divinam, Hinc omnia dispensant, etiam
obedientiam dei. Continentiam vero, aliquando et prohibitam, scilicet ad-
versus parentum autoritatem susceptam, non dispensant. O dignos et vere
papisticos doctorculos et magistellos! Virginitas et castitas laudandae sunt,
sed sie, ut magnitudine earum magis absterreantur, quam alliciantur homines,
20 sicut Christus, cum discipuli continentiam laudarent dicentes: *^Non expeditTOatto. 19,10.
nubere, si sie homini cum uxore est', mox retraxit eos et dixit: 'Non capiuntwnttfi. 19,11.
omnes verbum hoc\ Capiendum verbum, sed paucis voluit intelligi.
Sed ad te revertar, parens mi, et iterum dico: Nunquid me extrahes
adhuc? At ne tu glorieris, praevenit te dominus et ipse me extraxit. Quid
25 enim si vestem et rasuram vel gestem vel ponam? Nunquid cucullus et
rasura faciunt monachum? 'Omnia vestra', ait Paulus, Vos autem Christi', 1. eor. 3, 22.
et ego cuculli ero, ac non potius cucullus meus? Conscientia liberata est,
id quod abmidantissime est liberari. Itaquc iam sum monachus et non
nutnachus, nova creatura, non Papae, sed Christi. Creat enim et Papa, sed
30 puppas et pappos, hoc est, sibi similes lan'as et idola,^ quorum et ego ali-
quando nnus fui, seductus variis verborum consuetudinibus, quibus et Sapiens ^cf. ©ir. 34,
periclitatum sese dicit ad mortem usque et libcratum gratia dei. Sed nun- ^" ^^'
quid iterum tuo te iure et autoritate spolio? plane autoritas tibi in me manet
integi'a, quod ad monuchatum attinet, verum is iam nullus in me est, ut dixi.
3-, Caeterum is, (pii me extraxit, ins habet in me maius iure tuo, a quo me
vides positum iam non in tictitio illo monasticorum, sed vero cultu dei. In
ministerio enini verbi me esse quis potest dul^'tare? At hie cultus jilane
est, cui cedere debet parentum autoritas, diccnte Christo: 'Qui amat i)atrem5.«atto.io,37.
10 plane igitur C 12 et fe^lt in 0
') 3ono?: „tocfi'ii iiniib (]o^en . . InrbiMt iiiib potuncnucr". ?oo 3»^: „puppen nnb pappmt
bu^en unb golden".
57G De votis iiionasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
et raatrem plusquara me, uon est me clignus'. Non quod parentum autori-
g^f ^■gl'go; tatem hoc verbo evacuaverit, cum Apostolus toties iuculcet, ut filii obediaut
parentibus, sed si pugnet parentum et Christi vocatio vel autoritas, Christi
autoritas reguare sola debet. Itaque sab conscieutiae raeae periculo tibi non
obedire non possem (ita suni modo persnasissimus), ubi ministerium verbi o
ultra monachatum non accessisset. Hoc est, quod dixi, neque te neque me
scivisse antea, Mandata dei omuibus praefereuda esse. Sed totus ferme
orbis hac ignorantia laborat, regnante operatione erroris sub abominatione
2.2im. 3,2. Papali, quod et Paulus praedixit diceus, fore homines parentibus uon obe-
dientes, quod in monachos et sacerdotes quadrat, eos potissimum, qui specie lo
pietatis et titulo servitutis dei parentum autoritati se subtrahunt, quasi ulla
sit servitus dei alia, quam mandatis eins obedire, iuter quae est et obedientia
parentum.
Mitto itaque hunc librum, in quo videas, quantis signis et virtutibus
Christus me absolverit a voto monastico, et tanta libertate me donarit, ut, n
cum omnium servum fecerit, nulli tamen subditus sim nisi sibi soli, Ipse enim
est mens immediatus (quod vocaut) Episcopus, Abbas, Prior, dominus, pater
et raagister. Aliura non novi araplius. Sic spero tibi filium unum rapuerit,
ut raultis aliis filiis suis per me consulere incipiat, quod tu non modo libenter
ferre, sed et multo gaudio gaudere debes, nee aliud te faeturum esse mihi 20
certissime persuadeo. Quid si me occidat Papa aut damnet ultra tartara?
Occisum uon suscitabit, ut bis et iterum occidat. Damnatum vero ego volo,
ut nunquam absolvat. Confido enim instare diem illum, quo destruetur
regnum istud abominationis et perditionis. Utinam nos primum digni siraus
vel exuri vel occidi ab eo, quo sanguis noster magis clamet et urgeat iudicium 25
illius accelerari, sed si digni non sumus sauguiue testificari, haue saltem
oreraus et imploremus misericordiam, ut vita et voce testemur, quod Ihesus
Christus solus est dominus deus noster, beuedictus in secula seculorum,
Amen. In quo bene vale, carissime pareus, et matrem meam, Margaritam
tuam, cum universo sanguine saluta in Christo. Ex Eremo, Vicesima prima m
Novembris.
AN. M.D.XXI.
2 evacuerit ABC, cd. Witt., evacuaverit ed. Ten., Erl. -i autoritär. Cliristi AC
29 cliarissinie C
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 577
I H E S Y S.
lYDICIYM MARTINI LYTHERI DE VOTIS
MONASTICIS.
IX primis dennuciatura esse volo iis, qui iamdudnm inveterato nominis
niei odio ipsam manifestissimam veritatem propter me damuant, ad ipsos
nihil a rae scribi hoc libro, quod uolim aspidibus illis surdis et aures obtu- $f. ss, 5.
rantibus fi'ustra vocem iucautationis meae obstrepere nee iiixta Salomonen!
verbum effimdere, ubi non est auditiis, uec sauctuni dare canibus, nee ni^^i'- |{aui|"^7 ^s*''
garitas proiieere ante porcos. Legaut illi creatoris sni decretales et suas
10 sapientias, quando ita volnnt. Illis tantimi servio, qui fornace ferrea Aeg\i)ti5.3JJoi.4, 20.
et aestuantissimo Babylonis igne, hoc est, conscientiae et peccati tyrannide
torquentiu". De votis enim monasticis agemus, qnae multiplicata et vulgata
videmus cum summa Christianismi pernicie et immensa animarum calamitate.
Dens misereatiu' nostri et benedicat nobis, illuminet vultum suum super nos, -)}]. 67, 2-5.
15 ut cognoscamus in terra viam eius, in omnibus gentibus salutare eins, iit et
confiteantur ei populi, letentur et exultent gentes, quod liberatos ab hominuiii
traditionibus ipse iudicet in aequitate, et gentes in teiTa dirigat. AMEX.
XOX DISPVT.AJII, SITXE PRESTAXDVM YOTVM,
SED QYAE VOTA YERE VOTA SIXT.
20 Nemo potest negare divinitus esse institutum ins reddendi voti, dicente
scriptura 'Yovete et reddite', nt prorsus nulli fas sit disputare, an votum i^i 7c, 12.
sit reddendum. Xeque nos disputamus, an reddendum sit votimi, sed hoc
agimus, ut inter vota discernamus et cognoscamus, quae sint pia, bona et
placita deo, quae et sola sunt censenda vota in scripturis nominari et exigi.
25 Rursum quae impia, mala et displicentia deo, quae non aliter sunt censenda
vota, quam si pietatem dixeris occidisse proximum aut adulteratum fuisse,
ut nee in hoc sit disputare necessarium, an talia sint reddenda vel revocanda.
Nihil enim tam pium ac sanctum est unquani institutum, quod non sit per-
versa aemulatione et impia specie tentatum, imo quo sanctior res est, hoc
30 magis petitur impiorum et hypocritarum perversa aemulatione. Quid sanctins
latria summo et primo praecepto mandata? Riu-sum cjuid vulgarius super-
stitione, id est, falsa et simulata latria? ut metuendum sit, eadem perversi-
tate et votorum pietatem degenerasse in hypocrisin et supcrstitionem imjiiam.
4 qui fel^lt in C C obdurantibus AIJC, ed. Witt. ; obturantibus cd. Icn., Erl. „orcn
üeTftot)ffen" 3ona§; ,bie jrc orcn oerftopfft ffaben" 3ub 12 Devotis C 18 SIT NE ABC
31 superstitiose C
£ut^et§ aCette. VHI. 37
578 De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
Neque eiiim vera pietas et sincerum votum tarn vulgaris res est, praesertim
novissimis istis periculosis, inipiis et pessimis temporil)us, in quibus et fides
et Caritas oecasurae praedictae sunt.
D,
PRIMVM, VOTA NON NITI VERBO DEI,
IMMO ADVERSARI VERBO DEL 5
iVbiura non est, votum monasticum hoc ipso periculosum esse, quod
res est sine autoritate et exemplo scripturae, sed et Ecclesia primitiva
et novum testameutum ignorant in totum vovendae cuiuscunque rei nsum,
nedum probant ])erpetuum hoc voti genus rarissimae et miracidosae casti-
tatis. Est enim merum et perniciosum hominum inventum, cuiusmodi sunt 10
sivgfcf). 2i,et orania alia per homines inventa. Quod autem in Actis S. Pauhis votum
habens sese cum quattuor aliis viris purificavit, quis non videt ex vetere
lege reliquum fuisse? ut Interim taceam, quod temporale votum fuit. Sic enim
idem Apostolus et omnia alia legis veteris servabat cum ludaeis, sed hoc non
voluit exemplum esse novo testamento, imo cum gentibus legem omittebat. 15
Sanctus Antonius, ipsissimus monachorum pater et monasticae vitae
princeps, sapientissime et Cliristianissime censuit et docuit, nihil prorsus esse
tentandum, quod autoritatem scripturae non haberet.^ Et ipse devotarium
hoc et cerimoniale monachorum genus prorsus ignoravit, sed libere incoluit
Eremiuu et libere coelebs vixit, iuxta formam Euangelii. Posteri eins votum, 20
necessitatem et servitutem ex illius instituto fecerunt, nihil nisi speciem et
fallacem aemiüationem Antonianae regulae, quae Christi regula est, secuti,
humana tantum sapientes.
Sic et S. Paulus, cum saepius iactet formam et traditionem per suum
ministerium Ecclesiis datam exigatque, ut sese imitentur, non tarnen vult, ut r.>
i.eor.n.i.tauquam Paulum imitentur, sed Christum in ipso, diccns: "^Imitatores mei
estote, sicut et ego Christi'. Certe alius dux uobis datus non est, quam de
aKnttf). 17, fi. quo magnifica patris gloria testata est in haue vocem: 'Hunc audite'. Quo
verbo Christus omnibus dux constitutus est, et omnes ei subiecti et post-
miä). 5, 2. positi. Sicut antea prophetaverat Micheas v. exiturum de Bethlehem ducem, 30
qui regeret populum dei. Hinc et ipsemet patri suo contestificans dicit:
SoO. 8, 12/Qui sequitur me, non ambulat in tenebris'. Et itermn: 'Ego sum lux mundi'.
Sef. 11, 12. Ipse enim stat in signum populorum, quod levavit deus ad congregandos
3üf). 14, 6. profugos Israel. Sicut iterum dicit lohan. vi. 'Nemo venit ad patrem nisi
' ' ' ' per me. Ego sum ostium. Ego via, veritas et vita'. 35
1 syncerum BC 2 pericolosis C 4 vota raonastica ed. Icn., Erl. 7 sed
Ecclesia C 8 vovendae in cuiuscunque V 14 servabant C lö obmittebat B
10 et fe^tt in C 19 incoluit. Ereraum C
') Vita Antouii (Migne, Patrol. lat. Toni. LXXIII p. 135) c. lö: ..aifbat ad ouineni
niandatornni (lisci])linain Scripturas posse sufficere".
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 579
Haec et siinilia oraciila scripturae, cum sint luce clariora et fidelissima,
certe cogunt damnare, quicquid est regularmn, statutonim, ordmum, sectai'um,
qiiod vel citra vel praeter vel ultra Christum incedit, etiam si per augelos
de coelo traditum, si per miracula ingeutia coufirmatum esset, Xon pacietm'
5 ille aliam viam praesumi, qui dixit: 'Ego sum via', quin hac voce omnes S^ö- 14, g.
alias vias praeteritas, praesentes, futiu-as revocavit, cassavit et irritas fecit.
Nee sinit alium ducem et magistrum surgere, qui dixit: 'Huuc audite"", sive aJfattt). n, 5.
meliora sive viliora teutarit tradere, sed hac voce damnavit, quicquid est
legum et traditionum extra Christum, sicut et Christus dicit lohan. x. 'Omues, SoD. lo, s.
10 quotquot veueruut, latrones et fures fueruut'.
Ex quibus id coUigitur evidentissime, prorsus uou licere monasticen
vovere, suntque per haec coelestia tonitrua sublata, prohibita et damnata
omnia istius generis vota peuitissime, cum negare uemo possit, in monastice
multa, imo omnia et solimi ea voveri, quae extra Clu'istum et sine Christo
15 (id est, sine ^^a, sine luce, sine veritate, sine vita, sine deo) sunt. Id quod
plane ipsimet gloriose et absque pudore confitentur, ut qui tales sint, qui
idtra Christum quaedam altiora et perfectiora vivant. O caecitatem in-
estimabilem !
Sit ergo hoc in primis positum atque fixum : Quicquid ultra et praeter
20 Clu-istum sive proprie praesumitur, sive a sanctorum exemplis et mstitutis
petitur, hoc velut humanum iam dudum divina autoritate prohibitum, damnatum
atque definitum est, non licere voveri et in praeceptura seu necessariam viam
vitae statui, nee si votum fuerit, impleri et servari, sed oportere solvi et
liberum dimitti. Stat enini in\dcta haec rupes: 'Ego sum via', et nullus
25 alius. Quicquid autem via haec non fuerit, error et lubricum et teuebrae sunt.
Sed et S. Franciscus, vir admirabilis et spiritu ferventissinms, sapien-
tissime dixit, ßegulam suam esse Euangelimn Iliesu Clu-isti. At Euangelium
castitatem liberam habet, nee aliquid eorum, quae nunc isti ^Minores iucredi-
bili hypocrisi servant, Plane Franciscus, cum voluit suos ad Euangelium
30 vivere, liberrimos esse voluit tarn a votis, quam ab omnibus humanis tra-
ditionibus, ut fratres Minores etiam iure sui voti et regulae potestatem
habeant, celibes et non celibes \'ivendi et manendi in Coenobiis et omnibus
suis statutis, quam diu voluerint, aliud enim neque voverunt neque vovere
potuerunt, qui Euangelium voverunt. Nunc vero hoc hominum genere, quo
35 nihil oportuit esse liberius, nihil est hodie superstitiosius et scrupulosius,
captivum infinitis statutis, articulis aliquibus et puerilibus ridiculisque ob-
servanciis.
Falsus tamen est vir sanctus vel multitudine contcmncntium Euangelium
in mundo, vel operatione erronea Papisticae confirmationis et a])prol)ationis
40 captus, ut commune Euangelium cunctis fidelibus faceret singularem regulam
7 aliam C 10 quotquot ante ine vencrant ed. Jen., Eil. IG plane fcf)(t in C
580 ^^ votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
paucorimi, et quod catholicum esse Christus voluit, traheret in schismaticuin.
Nihil enim vovet frater Minorita, dum suam regulam vovet, quam quod iam
ab initio vovit in baptisrao, nempe Euaugeliuni. Nisi is fuerit potior error
Francisci; quod credidit, multa in Euangelio consilia esse, ut Papisticarum
scholarum sapit impietas, quae per regulam in mandata traustulerit. Quod 5
cur non tribuam tanto viro, paulo post dicam.
Si itaque interroges Miuoritam, cur celebs vivat, et cur pecuniam non
contrectet, cum sit Euaugelii professor, et Christus coelibatum liberum esse
TOntto.22,19. iusserit et pecuniam tractarit vel in nomismate Caesaris, quid respondebit,
nisi sese observare id, quod in regula Franciscus humauum sapuit et tyran- 10
nide Papistica viciatum est, id vero, quod divinum sapuit (regulam suam
esse Euangelium), non observare? Vides ergo demonstratum esse, Franciscum
ut hominem errasse in coudenda regula sua. Quid enim est dicere: 'Regula
fratrum Miuorum est Euangelium", quam statuere, solos fratres Minores esse
Christianos? Si enim Euangelium eorum proprium est, nulli sunt Christiani 15
praeter Minores, cum Euangelium sine controversia et solius et totius sit
populi Christiani. Illusus etiam est, dum docuit, si tarnen docuit, vovere
denuo id, quod et ipsi et omnes communiter in baptismo voverunt iam antea,
nompe commimissimum illud omnium Euangelium.
DE FVNDAMENTIS DEVOTARIORYM. 20
Sed hie incidunt duo eorum principia fidei seu potius perfidiae tractanda,
quorum est primum, Euangelium non esse omnibus commune, sed partitum
in consilia et praecepta. Suam vero monasticen sequi consilia, non tantum
praecepta, quae reliquo vulgo proposita sunt. Hie vero non uno neque
jiarvo errore labuntur. Et ut omittam, quod hac distinctione sese ignorare 25
testantiu', quid sit proprio Euangelium (dum praecepta et cousilia ex ipso
faciunt), quod est merae promissioues dei, exhibita beneficia hominibus an-
nunciantcs, inter quae sunt et declarationes illae mandatorura dei et exhor-
tationes ad eadem servanda, Matth. v. vi. et vii. a Christo factae: quid dicent
TOmc. 16, ir,. ad Christum Marci ult.: 'Euntes in mundum Universum praedicate Euan- 30
gelium omni creaturae"? An hie fingent, aliud esse praedicare et aliud iubere
serv^are? Cur praedicari mandat toti orbi et omni creaturae, quod a ])aucis
3Kim. 1, 1. 2. exigit serv^ari? Sed et Paulus quoties iactat sese in Euangelium segregatum,
Euangelium esse promissum, Euangelium esse virtutem dei in salutcm omni
2.Gor. 4, s.oredenti, et plane perire omnes, in quibus opertum est Euangelium Christi: ar.
nihil magis comnuuie, magis necessarium, quam Euangelium ille docet fcre
ubique.
Sed sicut Ignorant, quid sit Euangelium, dum legem ex ipso faciunt,
ita has voces Pauli prorsus non capiunt. Descendanms itaque ad ipsos in
11 est. Iil A 31 3^a§ ^tueitc aliud fe()(t in <' Xi 8ed Paulus C 3(5 comnne A(J
De votis nionasticis Martini Lutlieri iudicium. 1521. 581
lucum istum tenel^rosimi et cmn balbis iu Euangelio balbutianuis, appellautes
consilia et praecepta, quae in Euaugelio suut exhortatioues. Moses euim
habet praecepta, ut lohan. i. ilicit: 'Lex per Moseu data est', Euaugeliiim ScO- i, n.
habet gratiana, sicut idem dicit: 'Gratia et veritas per Iliesiim Christum facta
5 est'. Videamus itaqiie, qui sit siiccessus eorilm, qui ultra Christum vohire
praesumuut, quo eos rötet impiae praesumptionis error. Si euim probare
poterimus uon esse cousiha, quae illi iactaut et voveut, nouue deprehendemus
eos damuabiliter errare et super mendacia impietatis uiti eorum vota? Nam
asserere consilia, quae consilia uon suut, et divina maudata solvere, quid
10 est nisi veritatem dei negare et iu meudacium mutare, imo et deum blasphe-
mare? Au uon est blasphemia, si deus dicat: *Hoc est meum praeceptum',
et illi dicaut in nomine domini contra eum: 'Non est praeceptum, sed cou-
silium'? Et in hac et super hac blasphemia tandem vovere mouasticen et
stibio ociüos piugere osque tergere et dicere: 'Nou feci malum, sed bonum'?|p\:^3'Q^"^2,).
15 Nam hac sacrilega et blasphema couscientia vovere omnes, qui consilia esse
seutiunt praecepta dei, quis uon intelligit? At talia sunt certe nunc omuium
religiosorum vota, quibus persuasa est haec sacrilega et blasphema sententia
de consiliis et praeceptis.
Pergamus itaque haue impietatem revelare. Consilia, quae illi fingunt,
20 ferme sunt, qua^ Christus Matth. vi, docet, non esse vindicandimi, non red- mim. s, 25.
dendiuu malum pro malo, non contendendum iudicio, dimittendum et pallium
ablata tunica, prebeudam alteram maxillam, cogenti ad unum miliare euudum
et alia duo cum eo, et omnino non resistendum malo, et benevolum esse
adversario in via. Item diligendos esse inimicos, benefaciendum odieutibus, mmi). 5, 44.
25 orandum pro persequentibus et calumniantibus , item dandum gratis omni
petenti et nmtuum dandum gratis, vendenda et relinqueuda oiunia et venien-
dum post Christum, omuibus sese submittere etiam indignioribus. His adde
virginitatem et continentiam : sunt qui huc accenseaut et beatitudines octo
INIatth. V., ne non omnia dei maudata solvaut et negent. De castitate ut sitwattf).5,3ff.
30 consilium, postea: nuuc reliqua videamus.
Esse autem haec omuia non consilia, sed necessaria mandata, primum
hoc probat, quod Matthaeus haec scripturus praemittit Christum ascendisseajjatto.s, 1.2.
in montem, sedisse, aperuisse os suum et docuisse. At docere non est con-
sulere, sed quid faciendum sit uecessario, tradere. Et infra ipse Christus:
35 'Xon veui solvere legem, sed adimplere'. Ergo quaecunque ibi docet, in hoc ajjotto. 5, n.
docet, ut lex impleatur, non ut consilia uumerentur. Ubi et velut digito
raonstrans ea, quae tunc docebat, dicit: 'Qui ergo solvent unum de man- iöiatto. s, 19.
datis istis minimis et sie docuerit liomines, minimus vocabitur iu regno
coelonim, qui autem fecerit et docuerit, hie magnus vocabitur in regno coe-
40 lorum'. Hie vides, ut aperte appellet mandata, (piae docet, et verbiuu doceudi
ipsemet exponit esse id, quod tradere maudata.
31 maudata. Primum ABC
^32 De votis nionasticis Martini Lutheri iudiciuni. 1521.
«outtf). 5, 20. Deincle accessurus ad ea, quae isti vocaut consilia, dicit: 'Nisi abun-
daverit iustitia vestra plusquam scribarum et phariseorum, non intrabitis in
regnum coelorura'. Nonne coelorum regniun solum iis negatur, qui mandata
non servant? At hoc affirmat de iis, quae ipsemet hie docet, ultra quam
docuerant scribae et pharisaei. Obsecro, quis est tarn audax, ut hie consiha 5
numeret, ubi tot verbis docendi, maudandi, tot et tarn gravibus commi-
nationibus cogit ad servanda necessario omnia, quae ibi scribuntur? Qua
autoritate asserent ea esse consiHa? unde locus? proferaut unum iota iu suum
testimonium. Et impii tarn audaces sunt e proprio capite, sine scriptura,
cousilia facere, contra tot docendi, maudandi, minaudi, promittendi fulraiua. lu
An Parrhisiensis Gomorrae insauiam sequemur, ubi dicunt in sua pulchra
determinatione, esse haec nimio onerativa Clu'istianae legis ?^ O Sodomam,
ü Gomorram, qui ad vires liberi arbitrii metiuntur divina mandata potius
quam ad gratiam dei et ad seipsa.
Amplius vero inter ipsa consilia frontes eorum impudentes content, 15
wntti). 5, 25. dum dicit: 'Esto benevolus adversario tuo, ne forte tradat te iudici, et iudex
tradat te miuistro, et in carcerera mittaris. Amen dico tibi, non exibis inde,
douec reddas novissimum quadrantem'. Respondeaut hie Parrhisienses talpae
et vespertiliones, an consiliis omissis ulla poena intentetur, nedum tanta et
aeterna, ut tradatur ludicd, miuistro, carceri, et nunquam exeat, qui non fuerit 20
üJinttf). 5, 46. benevolus adversario. Item dum dicit: 'Si tantum eos diligitis, qui vos
diligunt, quam mercedem habebitis? Nonne et publicani et peccatores hoc
faciunt?'* est hoc consihis non obedisse, mercedem non habere, et publicauis
iiuc. 6, 2uff-et peccatoribus aequales esse? Idem multis verbis asserit Lucae vi.
Ciaret ergo omnia praedicta eorum consilia esse vere et absque dubio 25
necessaria praecepta, quae Christus Matth. vi. docet. Sic et Petrus dicit
ma'. 2,3.1. Pet. V. 'Omnes invicem humilitatem insinuate'. Et Roma. xii. 'Superiores
'"' ' ' invicem ar):)itrautes'. Non esse autem lioc consilium, ut inferiori nos hu-
i.*4Jcti-. 5, 5. miHemus, probat, quod Petrus infert et causam afFert diceus: *Q,uia deus
superbis resistit, luuuilibus autem dat gratiam'. Putas adhuc esse consilium, 30
ubi Petrus superbiam affirmat, cui deus resistit, si inferiori te non submiseris ?
Vendere autem omnia et dare pauperibus non esse paupertatem, (|uam isti
3o^. 31, 3, vocant, monasticam, proljat id, quod Petrus post resurrectionem ibat piscari,
sicut et antea, cum tamcn reliquisset omnia. Tum monastici non solum non
vendunt sua et dant pauperibus, sed omnia omnium bona ipsi congregant 35
et prac omnibus abundant.
Non solum autem damuanda impietas et blasphemia scholarum et mo-
uasteriorum est, quod haec sacrilegia audeant docere, sed et detestauda eorum
22 Nonne publicani C 37 monasteriorium C
») a^g(. btc Grflärung bcr ^^avifcr (gegen Sj'iitljera ©a^, baß in Tlatii). 5, 39 f. nnb
9{ötn. 12, 19 nid)t consilia. fonbetn praecepta entljatten feien): ^Haec Propositio est falsa,
le<jris Christianae nin)iuni onerativa etc." Opp. var. arg. VI pg. 50; oben S. 284.
De votis monasticis Martini Lutheri indiciuni. 1521. 583
stertens oscitantia et pudenda seguicies, vel supiua securitas, quod auimalia
ista ventris nou tauturu curae habueriiut ad Euangelium, ut libros aliquando
aperirent, folia verterent et verba saltem iDspicerent. Solo enim iuspectii
verborum, cum sint tarn clara et manifesta, poterant sacrilega ista moustra
5 blasphemiarum suarum eifugere. Quid ergo suut nisi scliolae et monasteria ?
scholae, quia ludeutes ^ et illusi meudaciis, monasteria, quia solitaria sine
Cliristo, exti'a commuuem viam Christiauae veritatis longissime posita.
InteUigis ergo, qua fide, qua pietate et voveant et vivant ista lupanaria
Satauae. Paulus dicit, 'Si liuguis homimun loquaris et an2;elorum, si omnes i- Got- i3,
lu facultates in cibos paupermn distribueris, si teipsum tradideris, ut ardeas,
nihil sis et nihil feceris, nisi charitatem habueris': quanto magis, si monachus
fias et consilia ista voveas, nihil sis et nihil feceris, si blasphema et impia
conscientia veritatem dei negante haec feceris, sicuti vides illos facere. Pe-
lagius vir laudatae vitae fliisse legitur, sed quia gratiam dei negavit, ob
15 unam haue impietatem omnia frustra vixit. Si quis Mariam neget virginem
aut alium quemvLs singularem articiüum fidei non crediderit, damnatur,
etiam si ahoqui ipsius virginis et virginitatem et sanctitatem haberet: quanto
magis monachormn hoc perditiouis vidgus damnabitur, quod divina maudata
et negat et mutat, solvit et extinguit?
20 Ecce fundamentum monasticorum votorum impietas, blasphemia, sacri-
legium. Atque haec continguut, quod Christum ducem et luceni speraentes
alia et meliora sequi praesumunt. Qui enim veritatem relinquit ducem, quid
sequatm- nisi mendacia? qui gloriam dei non sequitur, merito blasphemias
sequitur. Est ergo haec iam secimda causa, cur vota monastica sint \'itanda
25 et tollenda de sub coelo, et omnibus, qui ea voveiiint, redeuudum in com-
numem viam Christianorimi post Christum secura et optima conscientia, ut
quam revoeet ipse deus, vota eins prohibens, damuaus et summae impietatis
arguens.
DE VIRGIXITATE.
so 'At virginitas et coelibatns consilium est.^ Christus ipse plane non
consuluit, sed potius deterruit, monstravit solum et laudavit, dum memoratis
Eumichis dixit: 'Qui potest capcre, capiat'. Et iterum: 'Xon omnes capiuntiDJottiMg, la.
hoc verbum." Nonne haec verba sunt potius avocantis et deterrentis? Ne-
minem enim invitat et vocat, sed ostendit solum. Paulus tamen dicit: 'Con- 1. cor. 7. 25.
35 silium do", sed nee ipse invitat qucnquam, quin magis deterret et avocat,
dum dicit: 'Sed unusquisque proprium doniuu habet a deo'. Neque suadet 1. Gm. 7, 7.
neque dissuadet, sed in medio relinquit. At nostri inmundi coelibes aliud
non intelligunt per 'consulere' quam invitare, exhortari, vocare et persuadere
ad coelibatum, tum dissuadere, dehortari, avocare, absterrere a couiugio, quod
7 Chriaiiae 13 '\7 immundi C" 39 desuadere ed. len., Eil.
') aBortipicC mit bein (atciniidjcu ^iamen für .schola: ludus [litterarum].
584 De votis nionasticis Martini Lutheri iatUcium. 1521.
et faciimt iu omnibus suis concionibiis et scriptis. Secl ad rem ipsain veiiia-
mus. Si coelibatus consilium est Euangelicum, quae est ergo vestra vovendi
insauia, iit ultra Euaugelium e consilio faciatis rigidissimum praeceptum?
lam enim uon iiixta, sed ultra Euangelium, per hoc et coutra Euangeliuni
vivitis, quod amplius non habetis consilium. Si Euangelio obeditis, coeli- 5
batum liberum habere debetis, si liberum uou habetis, Euangelio non obeditis.
Quia impossibile est, ut consilimn Euangelii fiat praeceptum, et aeque im-
possibile est, ut vestriun votum sit consilium. Pugnat ergo ex diametro
votiva castitas cum Euangelio.
Quare cum deus autor Euangelii non acceptet nisi quod Euangelicuiu 10
est, impossibile est, ut votum continentiae probet ac non potius detestetur.
Habetis, monastici, quod hie respoudeatis ? Negate Euangelii consilium con-
silium esse, aut concedite votum vestrum non Euangelicum esse. Neque
enim audebitis asserere deum passurum, ut e consilio suo quisquam prae-
ceptum faciat, aut aliud quam Euangelium suum probet et exigat. Quare 15
necesse est, ut votum vestrum deo non probari confiteamini. Atque haec
tertia iam machina satis firma et potens adversus vota monastica nobis stat
instructa. Et videmus monastica vota non aliud inveniri, quam errorem per
sese nunquam uon fallentem et seducentem, qui et Christiano vitaudus et
desereudus sit. Neque posse innoxium esse, nisi iis, qui spirituales sunt et 20
bono usu illius sese servant, quod est solum electorum, quibus nee errores
uec peccata tandem nocere possuut.
Alterum principium perfidiae illorum : quod vitam Christianam partiuntur
in statum perfectiouis et imperfectionis. Vulgo dant imperfectionis, sibi per-
fectiouis statum. Et hanc differentiam non metiuntur iuxta mensuram spiritus 25
et fidci et charitatis, quas certum est in vulgo potissimum reguare, sed iuxta
pompam et larvam exteruorum operum et suorum votorum, in quibus nihil
est neque spiritus, neque fidei, neque charitatis, quin spiritum fidei et chari-
tatis extiuguunt. Perfectiouis Status est, esse animosa fide contemjitorem
mortis, vitae, gloriae et totius raundi, et fervente charitate omnium servum. 30
At vix invenias vitae et gloriae cupidiores, tum fide inaniores, qui mortem
vehemeutius horreant, quam ii qui sunt monasticissimi. Quia fieri non potest
(uti dicemus), (]uin tidem extiuguant, qui votis et o})eribus confidunt. Con-
fidunt autem, (|ui necessaria ea ducimt, dum enim timent illis omissis, necesse
est, ut sperent eisdem servatis. Ab eodem peudent timor et spes: de quo 35
alias. Merum commeutum et ludibrium est de 2)erfectionis et imperfectionis
statu, ex iguorantia fidei proveuiens, tantum ad seducendum idoueum. Cum
ergo videamus monasticen istam refertam esse impietate, erroribus, ignorantia,
ut, ubicunque eam spectes, ignorantiam, impietatem et errorem videas, quid
dubitas eam displicere deo, et vota iu illam fiicta esse ii'rita et solvenda 40
17 firma, potens C 19 2)tc ÜBetfe^ung bc§ ^ona§ forbett ein Äontnta naä) sese
36 et imperfectionis fe^lt iu C
De votis monasticis Martini Lutlieri iudioiuin. 1521.
böo
peuitiis? Hi sunt i)seudoclmsti , qui doceut: 'hie et illic est Christus', et ajJntti) 24,
seducuut multos, atque adeo electos quoque signis et prodigiis mendacibus.
EiTor, inquam, et iusignis ignorantia est, statum perfectiouis metiri
consiliis et noii praeceptis. Xon euini, ut ipsi fiugunt, consilia suut supra
5 praecepta, sed ediverso cousilium ilhid coutinentiae (neque est ulhim aliud
consilium) est iufra praeceptum suum. Praecejitum est euim, nun con-
cupiscendum esse. At sine coucupisceutia neque virgo neque coelebs est in
hac vita. Sed neque cur ilhid sit consultimi, novit hoc miserum ignorautiae
vulgus. In hoc enini ipsi servaut cousihum istud, quod continentia per sese
10 sit laudatissimum opus, in quo sit sahis et gloria, ideo sese caeteris Cliristianis
praeferuut magno intervallo.
At Christus et Pauhis secus docent, qui sokim fidem iactant et in hoc
laudant coehbatum, nou quod perfecti sint in castitate prae caeteris, aut non
coucupiscant adversus praeceptum, sed quod sohiti a curis et tribulationeiiJov.7,32.
15 carnis, quam tribuit Paidus coniugio, expeditius et liberius verbo et fidei
iustare possint die ac nocte, ubi coniunx coniugi, fihis, farailiae et rebus
huius vitae deditus avelhtur et in rauha ahena a verbo negotia dividitur.
Sic Christus Eunuchos laudat, non quia castrent seipsos, sed quia proptera«attr).i9,i2.
reguum coelorum sese castrant, non autera sie propter regnum coeloruni, ut
2u per castitatem salvi flaut, alioqui omues oporteret castrari, cum sohl fides
salvos faciat, sed propter EuangeHum, (juod vocat 'regnum coelorum', cui
praedicando et propagando per populos ille foelicius servit, (|ui aya(.iOQ et
sine cura aliorum coelebs vivit.
Servam ergo regni coeloruni vult esse castitatem Christus, et servani
25 spontaneam, non quae illud mereatur, sed iam habeat, et ad conmiunicandum
aliis gratuito obsequio laboret aut certe sibiipsi augeat, assidue j)arata propter
ipsum mori et de mundo exire. Et Paulus [bonum esse coelibatum dicit
})ropter instantem necessitatem, non propter aureolam in coelis, scilicet quia
huius vitae necessitatem, praesertim Christianae, commodius ferunt liberi
30 coelibes, quam ligati coniuges. Et rursus] idem dicit: 'Yirgo et innuptai. Gor. 7, 32.
cogitat quae sunt domini, quomodo placeat deo, ut sit sancta corpore et
spiritu'. Quid est 'cogitai*e quae sunt domini'? nunquid solam et ociosam
habere castitatem? imo meditari, servire in verbo dei, praedicare, testificari
et paratura sese pro illo offerre, a quo usu castitatis quid est alienius et
35 longius monasticis istis? qui et omnium ignorantissimi sunt eins usus, cum
non nisi sibi ipsis coelibes sint, tantum clamoribus et nuu-num in templis
servientes et aureolas sibi ipsis in coelo promittentes, pro fide scilicet extincta.
Certe si rem tecum pensites, videri potest Satauas in hoc excogitasse
figmentum de consiliis et statu perfectiouis, ut adornaret istam i)erversani
8 vita, sed A 16 die et ed. Witt., len., Krl. ISEnunchosC 27 bonum — rursus
3ujci^ üon C 20 comodius C: :jO Viryci iiinupla C, ed. Witt., Virgo et iiupta ed. Erl.
586 De votis monasticis Martini Lutheri iudiciuni. 1521.
niouasticen : cum eiiim videret, nihil ibi voveri, sed nee voveri posf^e, qiiod
nou antea in baptismo voveruut omnes (exeepta coDtinentia), cepit fingere
perfectiones et consilia, ut communem viam contemptam et singnlarem istam
falsa specie spectabilem redderet, ne parvas res viderentur vovere, et prae-
valuit in operatione erroris. 5
Et (ßiod multo est sceleratius, ex multis illis praedictis cousiliis a se
coutictis tantum tria elegerunt, obedientiam, paupertatem et castitateni, caetera
ueque vovent neque servant, liberrime litigantes, vindicantes, odientes ad-
versarium, repetentes, nou dantes, non mutuantes, adhuc tarnen iactaut, iani
altero mendacio et illiisione raaiore, statum perfectionis et consilia. Certe 1«
(juandü ista affirmant consilia et perfectiones, oportuit et ipsa voveri, si
votorum institutiuu perfectionis et consiliorum status est.
lam si et tria illa electa consilia diiudices, videbis obedientiam et
paupertatem eorum nullo modo esse, quas consilia dictant. Consilia enim
docent onmibus subdi et superiores invicem arbitrari. At votum obedientiae is
eorum eximit eos prorsus a catholica illa humilitate Euangelio tradita et
subdit solum suis maioribus, neque iis ipsis, nisi secuudum regulam suae
professionis, adeo ut et S. Bernhardus asserat, Monachum non obligari etiam
suo Abbati alia, quam regula habet, imperanti.^ Obsecro, quae et qualis est
ista obedientia, ex omnibus eximi et uni, nee huic nisi partim subdi? Nonne 2u
])ulchra illusio est talis obedientiae votum? Euangelium omnibus semper
et in omnibus cedere, subdi, obedire iubet: et consiliorum professores nee
aecpialibus nee inferioribus, sed uni maiori suo, nee in onmibus, sed aliquibus
sese subdunt. Iterum vides foelicitatem eorum, qui meliora eligunt, (]uam
Christus docuit, et contempto duce seipsos dirigunt. 25
2.q3etr.3,3. Hos proprio Petrus tangit, cum dicit ii. Petr. iii. fore, qui secundum
propria desideria aml^ulent, in deceptione illusores. Vere illusores in de-
ceptione iactant obedientiam, docent autem ac sequuutur magis inobedientiam,
illudentes tamen omnium sensum et decipientes simplicium animas ea pompa.
Sic vides monasticam vitam errorum, mendaciorum, ignorantiae, stultitiae, so
Xau. 3, 2iff. deceptionis, illusionis confusioue verissimam Babylonem re})resentare, in qua
electi miraculose, ceu tres pueri in foruace, serventur.
Quid ergo vovet monasticus? verba eins (si sensum traducas) erunt
ista: 'Dens, voveo tibi, nolle nie secuudum Euangelium tuum onmibus subiici,
sed tantum uni maiori, nee nisi iuxta regulam praescriptam, atque sie voveo 35
tibi Euangelium tuum servare\ Quid est hoc iterum aliud, quam Euangelium
!3ci. 66, 3. vovendo negare et proprium condcre? Hie cum Isaia possis dicere, eorum
votum esse, sicut si quis mactet filium in conspectu patris. An non victi-
mant filium dei, dum Euangelium eius tam sacrilege negant, et tamen hoc
2 coepit B 16 in Euangelio ed. Witt., len., Erl.
') Bernai-dus de praec. et dispens. c. IV, Migne, patrol. lat. T. CLXXXII <Bp. 866.
De votis monasticis Martini Luthcri iudicium. 1521. 587
ipso olferre deo praesumimt eimdem? Obedientiam profitentur et obedieutiam
abnegant: et tu vota ista sacrilega putas valere et exigi apiid deum?
Tale est et paupertatis votum. Eiiangelica paupertas est nihil cupere
in spiritu et res libere administrare ad aliorum cuiuinodnm. Uli quid possunt
5 ultra hoc vovere, nisi externum usiun rerum? cum et interna cupiditas in
baptismo abnegata et adniinistratio externa rerum Enangelio etiam commen-
data sit, et usu ipso nee ipsi carere possunt. Verum et liic illudimt seipsos
et omnes, cum nemo magis res administret quam ipsi, tum non in idiorum,
sed proprium commodum nemo magis utitur, sub sancta illa voti paupertate
10 et avarissimi et rebus involutissimi facti. Adhuc iactaut sese cousiliorum
professores, cum nulli seculares longius absint a paupertate.
Xec refert, quod per alium res curant. Xam omnium conseusu et
voluntate oeconomus illorum res curat. Sic dum volant ultra Euangelium
deserto duce Christo, ruunt in contrarium sub baratrum perversissimi erroris,
15 dicentes se obedientes et pauperes esse, cum sint omnium inobedientissimi
et ditissimi, id quod nemo non palpat, et tamen sensus nostros perstringunt
illusores isti verbis suis fictis 'obedientia', ^paupertas ^, 'consilia^, 'perfectio',
'religio' et similibus.
Igitur nihil est cousiliorum apud professores cousiliorum, sed omnia
20 longe coutrariissima praeceptis, excepta sola castitate, et ipsa tarnen sine usu
et fructu Euangelico, quam (piia nulla specie potuit Satan in contrarium
vertere, sicut obedientiae et paupertati fecit, reliquit intactam, sed in multo
maximam peruiciem, dum et usum eins abolevit et ultra fidem couuxumem
extulit, deinde vulgavit nimio, ut per impossibilitatem naturae infinitas animas
25 laqueo illius innecteret et perderet. Ita reliqua est una castitas professoribus
consilioriuu , sed perversa et impia, tum fere in totum libidinibus corruptis-
sima. Ve perditae illi professioni cousiliorum et statui perfectionis, quid
enim nisi error, illusio et impietas est totmn, quod preteudit? Sed 'iustus
es, domine, et rectum iudicium tuum^, sie enim cadere debeut, qui non sol unreif- 119,137.
30 similes, sed superiores esse volunt altissimo et pacti dei sui obliviscuutur,
sicut mulier illa Prover. vii., quae relinquit ducem pubertatis suae. spud)iü.2,i7.
Quemadmodum itac^ue dixi, sancto Francisco et aliis patribus etsi tribuo
errorem, quod Euangelium sibi usurparint seorsum prae fervore s})iritus,
tarnen hoc errore eos libero, ne credam eos mendacia et figmenta consilionmi,
35 perfectionis, fictae obedientiae et ]:»aupertatis et perversae castitatis probasse.
Dum enim spiritus sancti imjietu et plena fide ardenteque charitate solum
huc ferrentur, ut Enangelio plenissime et dignissime resi)onderent , non hoc
cogitabant, (juorum esset et ad quos pertiueret Euangelium, sed tantuin ut
impleretur. Xon enim in sermoue, sed in virtute regnum dei habebaut, i- csor. <, 20.
4 comodum ABC 9 comodum ABC 23 usum eis ed. leu., Erl. :33 seorsim
ed. Wittr, len., Erl.
588 ^^ votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
Sectatores vero illorum irrueutes apprehenderunt exteruam eorum couver-
sationem, spiritum autem et fidem eorum deseruerunt, et contigit eis, quod
Dan. 3, 22. Chaldeis siiccendentibus fornacem Babvlonis: ipsi pereimt et saneti servantur,
^1.28, 5. pro eo, quod iuxta psalm. xxvii. non intellexerunt opera dei et facta eius
W 77, 20. non cognoverunt, ideo destruit eos et non aedificat eos. Dicit enim psal. Ixxvi. 5
m- 4, 4. 'Semitae tuae in aquis multis, et vestigia tua non cognoscentur\ Et psal. iiii.
*f. 68, 36. 'Scitote, quoniam' mirificavit dominus sanctos suos'. Et psal. Ixvii. *Mira-
^\. 16, 3. bilis deus in sanctis suis'. Et psal. xv. 'Sauctis qui in terra sunt et miri-
ficis, omnis voluntas mea in eis'.^
His testimoniis docemur, in sanctis dei non esse observandam operum lu
externorum larvam, sed fidem, qua eos regit et servat mirabiliter, permittens
eos saepius errare et peccare externa conversatione, quam illi tanquam opera
dei et viam rectam apprehendunt, et abeunt in barathrinn errorum. Et
4>cbr. 13, 7. Apostolus Heb. xiii. cum iussisset intueri praepositorum exitum, adiecit: 'ut
fidem eorum imitemur'. Stat enim fixa apud deura sententia, omnes sanctos is
eodem spiritu et eadera fide vivere, agi et regi, sed diversa opera fijris operari.
Ut enim non eodem tempore, ita nee eodem loco, nee idem opus, nee coram
eisdera personis operatur per illos, sed transit per tempora, loca, opera, per-
sonas varias, semper eodem spiritu et fide eos regens, ut fiant viae eius
absconditae et vestigia eius incognita, dum unumquemque alio opere, alio 20
loco, alio tempore, aliis personis exercet, quam in aliis sanctis vidit et audivit,
cogiturque opere, loco, tempore, personis, casibus sibi prius incognitis regentem
ac ducentem deum sequi.
Haec est eruditio fidei, in (jua omnes saucti eruditi sunt, unusquisque
sna vocatione. Proinde impossibile est, ut intern pestivi illi sanctorum imi- 25
tatores non errent perniciosissime, dum ])atrum oj)era etiam ojitima sectantur
potius (juam fidem et spiritum, nedum ubi et errores et peccata eorum appre-
2. 9Koi.33, s.hendunt. Omnes enim tales staut in ostio papilionis sui et vident dorsum
Mosi intrautis in tabemaculum federis, existimantcs sese deum. invenire in
^i. 68, 6. istis propatuli et atrii operibus, cum scriptum sit: 'Dominus in loco sancto .w
i.Äön. 8, 12. suo\ Et: 'Dominus pollicitus est, ut habitaret in nebula'. Lege totam
scripturam et vide, au sanctorum virorum idem fnerit opus.
*i. 62. In haue rem mihi psalraus Ixi. videtur esse revelatus, quem non fuerit
inutile hie recensere.
I.''' At ad deum silentium unimae meae, 35
Ab ipso enim salus mea.
7 Et fel^a in C 29 foederis B 31 habitarer AB
*) Vulg. 'Sanctis, qui sunt in terra eius, mirificavit omnes voluntates meas in
eis'. Psalt. iuxta Hebr. 'Sanctis qui in terra sunt et niagnificis, omnis voluntas mea
in eis'. ^) Sie Übetje^ung i[t jelbftänbig, hjeber ber Vulgata, nod) bent Psalt. iuxta
Hebr. entnommen.
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 589
II. At ipse rupes mea et salus mea,
Protectio mea, non movebor miütum.
m. üsqueqiio irruitis super virura, mterficieniini omues vos?
Sieut paries incliuatus et maceries expulsionis.
IV. At elevationem eins cogitaverimt, ad expelleudnni,
Placebimt sibi in mendacio, ore suo beuedicent,
Et intimo suo malediceut, Sela.
V. At deo sile, anima mea,
Quoniam ab ipso spes mea.
VI. At ipse rupes mea et salus mea,
Protectio mea, non movebor.
VII. Ad deum salus mea et gloria mea,
Rupes virtutis meae, fiducia mea in deo.
VIII. Sperate in eum omni tempore, populi, etfundite coram eo cor vestrum,
Dens fiducia nobis, Sela.
IX. At vanitas filii hominum, mendacium filii viri, in stateris ad ascen-
deudum,^
Ipsi prae vanitate simul.
X. Xolite sperare in calumuia et rapina, nolite vaiii fieri,
Divitiae si affluant, nolite apponere cor.
XI. Semel locutus est deus, bis haec audivi,
Quia ^^^tus dei est
XII. Et tibi domine misericordia,
Quoniam tu reddes viro secundum opera sua.
Non est alius psalmus, in quo toties ingeminetur et incidcetur spes,
fiducia, praesimiptio in deum. Vigesies enim pene repetit, ac totus psalmus
fiduciam in deimi sonat, cui omnium fortissime resistit exemplum operum
in sanctis. Haec est enim vera via salutis, subdi deo, in fide ei cedere et
silere, ponere tumultum praesumptionis openun, quibus querunt impii eum
invenire, et sese duetilem prebere, ut ipse in nobis operetur, non nos opere-
mur.2 Videmus enim in sanctomm sectatoribus nihil nisi tumultum openmi,
quae in sanctis vidcrunt, üs enim die et nocte sese fatigant, nunquam autem
silent deo subditi per fidem. Ideo moventur et sunt instabiles corde, cum
non possit cor per opera qnietari: fiducia eorum est in operibus ab exemplo
sanctomm petitis, quibus praesumunt pervenirc, quo illi venerunt sola fide.
Inclamat autcm praecipitem illorum coecitatem, qua gregatim iiTuuut
ad imitandum opus alicuius magni viri, et non potius et prius silere discunt
7 sua C IC filii, viri in AB 20 opponere C 24 rcdilas C 32 Iiis enim V>
36 caecitatem B
1) 5ögl. Süb. IV e. 35:3. 35G; «ut^et folgt bcr Überfe^uttg 8t)ra3. ^) 2Jon ^ier au-5
empfangt bet ^tiiebrucf ber crften üfjefcnreilje de votis 3;^efc XXI. .in sabbato" (oben ©. 324)
fein :eid)t.
590 De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
et fidere deo. Cur (inquit) sie irruitis in larvam openim? ciu" iuterficitis vos
ipsos omnes? curritis et praecipitatis vos ipsos omnes in mortem. Deus
spridim. 18, est murus altus et fidelis protectio, sicut Salomou dicit: 'Turris alta (id est,
alte opposita) nomen domini, ad ipsam currit iustus et salvabitur'. Contra
vos et quicquid molimini, erit sicut paries inclinatus et maceries eiecta, super 5
quam qui nititur, simul cadet et eiicietur et movebitur multum. Vocabulum
'irruitis'^ volunt etiam siguificare id quod 'congregari', item 'pravescere':
utrunque confirmat sensum praedictum.
Obscurum autem et arabiguum est, quod sequitur: *At elevationem eius
oogitaverunt expellere'. Noster^ habet 'Verumtamen precium meum', Roma- 10
nuni Psalterium 'Honorem meum', Hieronymus ^ 'Pai-tem meam^, scilicet ob-
lationem. Ab eo enim verbo* oblationes, doua et partes sacrarum rerum
dicuntur ab elevando. Puto igitur sensum esse, impios in sanctorum exemplis
id quod solum praeciosum, honorabile, nobilissimum atque adeo ipsa portio
sanctitatis [est], nempe fidem, non solum nou sequi, sed imo consilio seu 15
fnrore potius id agere, ut eiiciant et extinguant, solis operum larvis iactatis
et praedicatis. Nemo enim minus sequitur sanctorum exemplum, nemo etiam
magis extinguit, quam qui opera sola et non fidem eorum sectantur: sie nemo
minus est hodie Franciscanus, quam ipsi Franciscanissirai, qui 'de obser-
vautia"* dicuntur, imo ii acerrimi hostes eius sunt et fidem eius eiicere cogitant 20
furiosissime.
Unde sequitur: 'Placebunt sibi in mendacio', scilicet speciem tenent,
fidem vastant, et in hoc gloriantur sibique placent prae omnibus hominibus
ceu sanctissimi, ore benedicunt, intimo maledicunt. Laudant enim deum,
Christum, S. Franciscum, Dominicum et alios, quorum sectatores sese iactant. 25
Sed haec laus est summa blasphemia, dum fidem eiiciunt et solam speciem
j)ro \eritate amplectuntur. Ex his iara totus psalmus apertus est, docens
nos fidere deo, et sine fide omnia esse mendacia.
3ff.30,9-i3. Isaias xxx, hunc psalmum vel aemulatus vel interpretatus etiam [ait]:
*Populus enim ad iracundiam provocans est, filii mendaces, filii nolentes 30
audire legem dei. Qui dicunt videntibus: nolite videre, et aspicientibus :
nolitc aspicere nobis ea, quae recta sunt, loquimini nobis placentia, videte
nobis errores, auferte a me viam, declinate a nie semitam, cesset a fiicie
nostra sanctus Israel. Propterea haec dicit sanctus Israel: Pro eo, quod
reprobastis verbum hoc et sperastis in calumnia et tumultu et innixi estis 35
super CO, propterea erit vobis iniquitas haec, sicut Interruptio 'cadens et
15 „est" fe^tt in AH, ift aber Don C ergänat seqnnntur AH, gegen bie ßonftruftion,
(' richtig sequi IG agunt AH, agere C 24 deum Clu-istum A; fcä^on ß unb i' fi^ieben
ein Äomma ein, h)clcöc§ ed. Erl. naä) cd. Witt., len. fottlö§t 29 vel interpretatus fef)U in
ed, Krl. ait fcljlt in AB, crgnnjt in C
') ^nn'intn -) Vulgata. ^) P.salt. iuxta Hebr. *) nxb, tigl, nttiap
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 591
requisita in muro excelso, quoniam subito, dum non speratur, veniet oou-
tritio eius'. Et infra: 'Si revertamini et quiescatis, salvi eritis. In silentioSei. so, 15.
et spe erit fortitudo vestra &c.^
IL VOTA ADVERSARI FIDEL
5 I I Aec modo satis sit dLxisse de votis monasticis, ut adversentur verbo
X X dei. Pergamus demonstrare, ut pugnent et fidei Christianae, quo
plenius cognoscamus haue esse principem partem abomiuationis stantis in aKntt[).24,ir..
loco sancto. Ponamus autem hie petram seu rupem nostram, quae nostrum
est principium fidei : verbum Pauli Roma, xiiii. 'Onine quod non est ex fide, SRöm. 14, 23.
10 peccatum est'. Ex quo inferimus, monastica vota, si ex fide non sint, esse
peccata. Ex fide autem non sunt, si pei-petua, necessaria et non libera sunt,
potentia tum sen^ari, timi dimitti.
Sed quia haec vel adversariis vel infirmis venient in manus, occurren-
dum est eorum effugiis et praeoccupanda vada lordanis huius, ne nobis »{ictit. 7, 24.
15 elabantur principes isti Madianitarum. Primo enim negabunt, fidem eo loco
fidem Christianam esse, habentes humauam glosulam tum obscuriorem ipso
textu, tum ab ipsismet nunquam intellectam, ut more suo scripturae vim
eludant eiusmodi commentis, quibus plus credunt, quam puris et apertis verbis
dei, nulla causa, nisi quod principio perfidiae suae repugnaut, quo statuerunt,
20 non omnia extra fidem esse peccata. Huic mendacio adversus deum erecto cum
Paulus resisteret, coactus est larvam glosae induere et illorum sensui cedere.
Est autem glosa eiusmodi, 'fidem' eo loco accipi pro 'conscientia'.^ Esse
igitur non ex fide est contra conscientiam agere. Agens autem contra con-
scientiam aedificat ad geennam. Haec retuli, ne putent uos eonmi magni-
2f. ficam sapientiam neque nosse neque legisse. Deinde et hoc miüto maxime
negabunt, vota necessaria esse sine fide. Habent enim fidem multiplieem,
generalem, specialem, acquisitam, infiisam, informem, formatam, catholicam,
particularem, implicitam et explicitam, hoc est, confusissimam Babylonem
errorum et opinionum. Cogimiu" itaque, ne Amorreis et ranis^ istis nihil scire
30 eorum videamur, adversus ista disputare et nostram rupcm non quidem finnare,
sed firmam monstrarc, dispulsis fumo, nubibus et nebulis per homines excitatis.
Christus dicit: 'Qui non crediderit, condemnabitur', Marci ult. Et Waic ig, ig.
lohan. viii. 'Si non credideritis, quia ego sum, moriemini in peccato vesti'o'. Sod- s, 24.
Et lohan. xvi. 'Ille arguet mundum de peccato, quia non credunt in me'.c^od. ig, 9.
4 SECVXDA VOTA P> IG glossulani H 21 glossae B 22 glossa li
29 nihil eorum scire C
') 5ög(. Thomas Aqu. 1.2. q. 10. art. 4. ^Utruiii oiiinis actio infideliw sit peccatum."
Ad Rom. XIV lect. .'i: „contra fidem vel contra conscientiam." '■') ll?gt. 2^b. TTI
<B. 587. IV ©. 5:37.
592 ^^ votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
Da igitur monachum castnm, obedientem, pauperem et omnibiis virtutibus
refertum, operantem quantacunque sine fide, nunquid non damnabitur? Nonne
inanet sententia: 'Qui non crediderit, condemnabitur'*? Nonne peccatiim habet,
quod arguit Spiritus? Nonne morietur in peccato suo? At mors, damnatio,
reprehensio non infertur ei, qui non peccat. 5
Nee est, quod hie ekidant et dicant, peccatum infidelitatis quideni
damnari, sed non omnia, quae fiunt in peccato infidelitatis. SciHcet fructus
bonos feret arbor mala? et in peccato facta non sunt peccata? In proposito
adulterandi dare panem egenti peccatum est, et vovere in proposito non
30I). 3, 18. credendi non peccatum est? Sed et lohan. iii. obstruit hoc os impium dicens: 10
*Qui non credit, iam iudicatus est, quia non credit in nomine unigeniti filii
dei'. De qua, rogo, fide hie loquitur? infusa, acquisita, generali &c.? Nonne
de ea, quae vivificat? sine qua qui fiierit, iam iudicatus est. Et iterum:
30O. 3, sc/Qiii non credit filio, non videbit vitam, sed ira dei manet super ipsum'.
At ira dei non manet super eos, qui non peccant. Si ergo opera extra is
fidem peccata non sunt, cessat ira super operantem talia, et per opera avertet
iram a se, ut fide non sit opus: quo quid est blasphemum magis?
Petra ergo nostra firma invenitur et dispulsis nubibus principium jjer-
SRöm. 14, 23. fidiae illorum subvertit, stat quoque Paulus inconcussus: 'Omne quod non
est ex fide, peccatum est", nee curat, quod sententia illis dura videatur. 20
Dura fuit et mors Christo pro nobis suscepta, magnum fuit filium dei in-
carnari et dari pro nobis. Nihilo tamen minus factum credimus. Non
oportet sequi in rel)us dei nostrum iudicium, nee definire seeundum quod
nostro sensui aliquid durum, molle, grave, leve, bonum, malum, iustum, in-
5.2«oi.i2, 8. iustum videtur. 'Non facies (inquit Deutero. xii.), quod tibi rectum videtur', 25
sicut faciunt tamen impiissimae facultates scholarum, omnia divina ad humani
sensus iudicium aestimantes et pro petris fidei arenas et paludes pei-fidiae
suae in principia fidei collocantes. Sed ad verba fidei aptandus est noster
2.6or.io,r.. sensus, captivandusque intellectus in obsequium Christi.
Id quod non fecit impudentissimae frontis et prostitutae iam olim pu- ao
^-»fief. IC, 25. dicitiae meretrix Parrhisiensis, quae nuper ausa est divaricari pedes suos et
toti orl)i turpitudinem suam obscenissünam discooperire et dicere, legem de
non \nndicando ideo censeri consilium debere, non quia id sacrae literae
docerent, sed quia humanus sensus dictet, hoc esse onerativum legis Chri-
stianae.' Eadem pietate dicent, infernum non esse, sed minari tantum ^■>
scri})tura.s, quod sensus humanus abliorreat, unum hominem peq^etuo cruciari,
quo sensu Origenem aiunt lapsum fuisse. O scholas, o facultates, o Tlieo-
logistas, feces novissimae sentinae! Sic intellectum vestrum (id est, verba
18 depulsis C 21 mors et Christo ed. Ten., Eil. 25 Deutro. AC 32 disco
operire ed. leii., Erl. 38 foeces I>
') ajgl. oben ®. 582.
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 593
dei) captivatis in obsequiiim Christi (id est, in sensum vestnim)! Decemimus
itaque hac autoritate divina et ciim fiducia audemus dicere: Haec dicit
dominus exercitmim: Vota monastica extra fidem facta et servata sunt pec-
cata, per hoc et irrita, damnabilia, revocanda et omittenda, aut aliter denuo
5 vovenda et servanda.
lam quod fidem hoc loco faciimt conscientiam, mera temeritate hominum
faciimt. Neque euim uumn iota e scriptnris adducunt, quo probarent fidem
aliquando hoc modo accipi: mihi nondiun est visus locus, in quo fides ahter
quam ubique et imiformiter aecipitur pro fide Cliristiana, quod prolixius est,
10 quam ut nuuc res paciatur ostendere. Feramus tamen haue eorum obscuram
glosam et malo isto humano bene utamur per spiritum nobis donatum. Si
enim recte couscientiam ea glosa intelligerent, non male dicerent. Verissimum
est euim, si quippiam opereris et credideris te hoc ipso male operari, tete
peccare et, ut aiunt, ad geennam aedificare. Sed hoc errant, quod hanc
15 couscientiam non faciuut catholicam in omnibus operibus extra fidem Christi
fiictis, sed certis eam dimtaxat casibiLs deputaut, in quibus erroneam cou-
scientiam haberi dictant.
Hoc ideo errant, quia oculos solum figunt in crassa ista libidinis, irae,
cupiditatis peccata, verum in sublimia ista et profunda cordis peccata con-
20 scientiam talem nunquam promovent: quod nos, age, tentemus an facere
possimus. Si aliquod opus facias, quod non credas firmiter dco placere, aut
dubitas placere, uoune contra couscientiam facis? fiicis enim et non credis
deo placere, si autem non credis placere, couscientiam habes, opus non esse
placitum. Et sie contra couscientiam operaris id, quod uon esse placitum
25 deo dictas.
Sed uonue talia sunt omnia vota et votorum opera extra fidem? Da
unum, qui audeat asserere, suum votum esse placitum ac gratum deo. Quin
hoc asserere docent esse praesumptionem , voleutes, ut timeamus et incerti
simus. At deus iussit certo et iudubitato fidere in suam misericordiam et
30 praesumere nos et nostra placere, non ex nostra dignitate aut merito, sed
sua bonitate. Haec est enim conscientia sanae fidei, quae huic iussui et
promissioni dei fidelissime et inconcusse adheret: quam couscientiam vastat
et contra eam peccat illa, quae vel non credit, vel, quod idem est, dubitat,
SB et sua placere deo, ideo et contra seipsam et illam simul peccat, faciens
35 quod non credit placere.
Quis vero liberat nos ab ista impia contra seipsam peccanto conscientia?
Natura id non potest, quantumlibot enim opereris bona, si et sanguinem
fiideris, semper manet conscientia palpitnns et dicens: Quis seit, an hoc deo
placeat? Verum est enim illnd Sapiontis: 'CWitationos hominum timidae,<Bci§(). Sat.
9, 14.
9 accipiatur ed. Witt., len., Krl. 11 glossam B, cl6cnfo im j^ofticnbcn 12 ncilo-
dicerent B 28 in ocrti C :ll quae liic cd. Icn., Eil. 30 impia ista cd. Ev\.
Suföet^ Söcrle. VIII. 38
594 De votis monasticis Martini Lutheri iudiciuin. 1521.
et incertae pro\ädentiae nostrae'. Non ergo habet natura, nee impctrant
opera bonara et certam conscientiam. Christus vero per auditum verbi sui
cordi manifestatus , quod ipse sit, qui pro nobis sacerdos factus est, nobis
datus, suum sanguiuem fuderit, nostra peccata tulerit et nos in suos acceperit :
hie, inqnam, auditus cor letificat, conscientiam erigit, ut audeat dicere et n
gloriari in ipso: Si Christus pro me et meus est, quis contra me? Quo-
modo non placeam ego et opera omnia mea, si Christus mens et ego Christi?
Nunquid Christus displicere potest?
Ecce ista est fides, quam scriptura docet, quam qui habet, contra con-
scientiam agere non potest, quia non potest dubitare sese placere deo propter lo
Christum sibi donatum. Qui vero non habet, non potest non contra con-
scientiam agere semper, quia non potest non dubitare sese placere deo. Deest
enim et promissio dei et pignus promissionis Christus, rchcta sola natura
sibi incerta, quid deus de sc cogitet. At habens promissiouem et Christum,
certissimus est, quid deus super ipsum cogitet, uempe cogitationes pacis, ir,
jM'ojiter sanguinem Christi clamantem remissionem peccatorum et 'abba pater^
in cordibus nostris.
Igitm- cogitationes mortalium timidae, quibus nos non vult niti : dedit
ergo promissiouem misericordiae, iussit fidere, adiecit inaestiraabilc pignus
filium siunu unigenitum, ut super cogitationes eius })er promissiouem mani- m
festatas, per Christum sigillatas, nitamur certi et firmi etiaiu adversus portas
inferi, adeo ut si etiam labamur et peccemus, mox resurgamus semper scientes
nos non placere non posse propter Christum, qui propter nos non possumus
non displicere.
Hoc sensu glosa ista pia et boni usus erit atque cum Paulo et tota 2:1
scri])tura per omnia convenit. Vere enim contra conscientiam operatur et
peccat, qui non credit seu Christum non habet. Et econtra vere non credit,
Ware, in, ir,. qui coutra conscientiam operatur, ut stet senteutia: 'Qui non crediderit, con-
denmubitur', quia non credit sibi peccata indubitato remissa, quae conscicntia
mergit cum in damnationem, mauens onerata peccatis. nn
Nunc latius vidcndum est, ut monastica vota sint sine fide. Demon-
auim. 14, 23. Stratum et invictis testimoniis firmatuin est, omne, quod non est ex fide,
peccatum esse, solius autem fidei esse remissionem peccatorum operari, certam
et letam et liberam a peccatis conscientiam reddere. Ojiera vero seu fructus
fidei proprie non pertinent ad remissionem peccatorum et letam conscientiam, 3ü
sed sunt fructus iam praesentis et praecedentis remissionis et bonae con-
scientiae. Memento quaeso istorum, lector, (piam poteris diligentissime,
opera ante fidem esse peccata, solam fidem sine operibus operari remissionem
peccatorum, iustificationem et l)ouam conscientiam, opera vero j^ost fidem
esse fructus iam instificati hominis ex remissione peccatorum et bona con- 40
scientia, hoc est, ex fide et charitate provenientes.
30 cnm fcf)tt in C
De votis monasticis Martini Lutlieri iudiciuiu. 1521. 595
Memento, inquam, homm, nam hie est Spiritus, qni flabit in fenum 5oi. 4o, 7.
votorum et florem eorum, et exiccabitur fenum et cadet flos eormu. Non
hiimana, sed divnna sunt, quibus nitimur. Stat enim, ante fidem et sine
fide Christiana vivificante illa et optima non modo remissionem peccatorum
5 aut conscientiam bonam per opera aut vota fieri non posse, sed necessario
peccata esse quae fiunt. Hie iam videbis, qua pietate isti voveant sua vota,
et quae sit fides eorum generalis, acquisita, infusa, in qua voveut, an ludaeos
vel Clu'istianos eos existimare debeas. Paidus dicit ad Gal. iii. 'Lex non ®nt. 3, 12.
est ex fide'. Et iterum : 'Ex operibus legis non iustificatm' omnis caro coram iKi'm. 3, 20.
10 illo'. Et 'qui iustitiam legis sectantm-, in iusticiam legis non perveniunt'. aJöm. 9, 31.
Quae omuia cum praecedentibus hoc definiimt: Qui remissionem, satis-
factionem peccatorum, iustificationem alteri quam fidei soll tribuerit et aliunde
quam per fidem quacsierit, hie Christum uega^nt, gi'atiam abiecit et Euan-
gelium reliquit apostata. Sic enim Paulus Galatis intonat: 'A gratia exci-®«!- s, 4.
15 distis, qui ex lege iustificamini'. At vota et opera votorum lex et opera
sunt, non fides nee ex fide. Quid est enim votum nisi lex quaedam? teste
ipsorumraet voce, qua dicuut : *Id quod ante votum liberum erat, post votum
necessarium est, et iam non consilium, sed praeceptum est'.
Qui ergo ea opinione vovent, ut per hoc vitae genus boni et salvi
20 fiant, peccata deleant et operibus bonis ditescant, nonne manifestimi est,
impios et ludaeos esse, a fide apostatare, imo fidem blasphemare et abnegare?
dum hoc tribuunt legibus et operibus suis, quod proj^rie solius fidei est. De
quibus egregie Paulus praedixit: *In novissimis diebus disccdent quidam ai. Jim. 4, 1.2.
fide, attendentes spiritibus erroris et doctrinis demonioruni in liypocrisi lo-
20 quentium mendacium'. Istam disccssiouem et apostasiam et ad Tessaloni-2.Tficft. 2, 3.
censes memorat. Ubi est autem tUscessio ista, nisi ubi ad opera itur et id
operibus tribuitur, quod fidei est?
Interrogemus nunc omnes votarios istos, qua opinione voveant, et in-
venies eos hac opinione impia possessos, quod arbitrentur gratiam baptismi
30 iiTitam fiictam, et iam secunda tabula poenitentiae naufragium evadendum
esse,* ideo quaerendum per votivura vivendi genus non solum, ut boni fiant
et peccata deleant, sed ctiam abundantius poeniteant et caeteris Christianis
meliores fiant. Haec omnia illos querere in operibus et votis et non in fide,
certissimuni est, testis est eorimi vox, ubi dicunt: 'Si haec non quaererem
35 nee inveuirem, quid quaercrom in nionasterio? quid laborarem?'^
1 flavit ed. Erl. 2 exiccnbit ed. Witt., len., exsiccabit ed. Eil. 10 pcrvcninnt,
qiiac AB 23 quidem C 33 quere C
') Sycjt. Ilievon. Coniment. in lesai. 3 (Micrnp, Patrolog. curs. lat. T. XXIV ©p. 05):
pSecunda post naufragiiiin taljtila est" ; epist. ail Denietriadem de virginitate ser-
vanda (T. XXII <Bp. 1115): „illa quasi secunda post naufragium miseri.-j tabula est".
Petr. Lomb. Sent. IV dist. XIV a. ^-) m^l. oben S. 325 T^efc 44.
38*
596 ^^ votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
Si enim scirent, sola fide haec prestari et accipi, utique inferrent : 'Quid
ergo necesse est vovere et monachum fieri?' Statim enim superfluura et
non necessarium esse hoc vitae genas intelligerent tarn ad iustitiam quam
ad salutem, imo van um et adversarium. Quam primum fidei scientia reve-
latur, caetera omnia non necessaria ad iustitiam inveniuntur. At si hoc 5
scisseut, nunquam vovissent. Nemo enim in vanum laborare vellet, maxi nie
tanto totius vitae labore. Quare hoc testimonio convincuntur sese ideo
vovisse, quod votivum hoc genus vitae utile et necessarium duxerint ad
iustitiam seu bonam vitam, imo nihil utilius et melius duxerint. At ea
opinio est impia, sacrilega, adversaria fidei, quae sola necessaria et utilis, 10
nihilque ea utilius et necessarium magis est ad iustitiam.
Id vero multo fortius et certius convincit eos, non alia quam hac in-
fideli et impia opinione vovere et vivere, quod principium perfidiae suae
palam docent et dicunt, hominem posse suis operibus naturalibus gratiam
et remissionem peccatorum obtinere. Sic enim sapiunt omnes, ideo enim et 15
vovent, ut hoc vitae genere gratiam dei obtineant, iuxta principium prae-
dictum perfidiae, quo quid faciunt, nisi quod Christum uegant et a fide
disccdunt? [Quin his auribus audivi quosdam maximi nominis inter eos
docere, Religiosum esse hac gratia ditissimum, ut, quoties rcnov^arit votum
religionis in corde suo per coutriciunculam aliquam, toties a novo ingrederetur .'u
religionem. Hoc autem ingredi baptismo aequabat, sicut aequant omnes. ^
Tot diluvia baptismorum habent illi perditi iustitiarii operum, et fidei non
nisi unum et uno peccato perditum dant baptismum.]
Quod si qui inter eos sunt, qui non ita sapiunt, cum nee aliud audiant
nee videant, hos necesse est in medio impiae doctrinae et infidelis vitae, ceu 2:,
pueros in Camino ignis Babylonici, solius virtute dei intus recte docentis et
potenter servantis custodiri miraculose. Proinde, si nulla alia esset causa
revocandi et relinquendi voti monastici, haec impietas negati Christi et
repudiatae fidei abunde satis urgeret et compelleret. Nemo satis pensare
1. Jim. 4, potest, quam grave et vehemens sit verbum Pauli, quod recitavimus: 'In so
novissimis diebus discedent quidam a fide, attendentes spiritibus erroris et
doctrinis daemoniorum, in hyjiocrisi loquentium mendacium, cautcriatam
habentium suam conscientiam, prohibentium nubere et abstinere a cibis, quos
deus creavit ad percipiendum cum gratiarimi actione fidclibus et üs qui
coguoverunt veritatem'. 35
5 hoc fe^it in 0 18—23 Quin — dant baptismum ^ufalj in C 21 S§ ift looT)l
aequahant JU lejen 25 videant. Ho.s A 34 is ed. Witt., bis cd. Jen., Erb
■) 2}aft ber @inttttt in ben 3JJönd)§ftanb eine jhjctte 2:aufc fei, Ic'fittc \d)on .^icton^mu§
ep. ad Demetriadem : „saeculum reliquisti et secundo po.st Baptismum i^radu inisti
pactum cum adversavio tuo"; ep. ad Paulani de obitu Ble.sillao: ,,sccundo quodam
modo proposito sc baptismo lavit". (S))ätct livnd)tc bcfonbcv§ ber t)ci(i(^c ä^erntjnrb biefe 'iin-
fd)aitung unter ben W6nä)m jur iücrbreitnng Opp.Venet. 172G I ©^.520. II ©p. '391.:jy2.444.
Migne, Patrolog. lat. T. 182 ©p. 020. 889. T. 183 <Bp. 570. 040.
De votis momisticis Martini Lutlieri iudiciiuu. 1521. 597
Ego plane huius solius verbi autoritate, cum sit verbum spiritus saucti,
qiü est cleus noster benedictus, Amen, ausim uuiversos monachos a suis
votis absolvere et cum fiducia prouunciare, vota eorum esse coram deo reproba
et uulla. Autea enim solos sacerdotes a coelibatu virtute huius verbi ab-
5 solvi/ sed propius mihi rem spectauti et verba Pauli diligentius considerauti
occurrit, doctrinam eins catholicam et generalem esse in omnes coelibes, tarn
monachos quam sacerdotes. Proinde utile fuerit paido acciu-atius Paulum
observare.
Ac primum ut illos penitus confutemus, qui Papam, sacerdotes et mo-
10 uachos honestaturi hunc locum ad Tacianos torquent ^ nee smunt de uostro
coelibatu intelligi : ipsa verba cogimt non de Taciauis sese intelligi. Taciaui
enim non prohibebant modo, sed damnabant in totum couiugium, dicentes
ipsmu et malum et peccatmu esse. Similiter et cibos Manichei non pro-
hibebant modo, sed damnabant, ut qui mixti essent portione tenebrarum &c.
15 Sed Papa et Papistae nee cibum nee couiugimn damuant, prohibent solum
nubere et abstinere a cibis bonis, quos confiteutur a deo creatos, faciuntque
id specie maioris religionis, quod Paulus palam tangit, cum dicit: 'In hypo-
crisi loquentiiuu mendaciimi'.
Non enim Papistae necessarium esse docent aut divinitus praeceptum,
20 a cibis et coniugio abstinere. Scientes et prudentes prohibent propria autori-
tate ad hypocrisin instituendam. Taciani vero et Manichei necessarium ac divi-
nitus praeceptum videri volebant suum commentum, non sciebaut proprium
esse, quod docebant, nee specie maioris pietatis, sed veritate et necessitate
universalis pietatis credebant se moveri. Habemus itaque himc locum Pauli
25 plane nostros coelibes taugen tem, Papam, sacerdotes, monachos et mouiales.
Atque ut demus quam maxime Paulimi de Taciauis et Manicheis loqui,
per hoc non potest negari, quin et de Papistis loquatur, quatenus cum illis
sentiunt. Nunquid ideo non loquitur contra Sabellium Johannes Euangelista
de diviuitate Christi, quia eins verba pugnant contra Arrianos? Aut non
30 loquitur contra Cerinthos, quia verba eins coufutant ludaeos? Aut non
valent contra Turcas, quia valent contra gentiles? Prorsus contra omnes
valent et pugnant, quocunque nomine, quacunque secta censeutur, quatenus
negant Clu-istum esse deum, sive alias illis conveniat, sive minus. Ita et
hie Pauli locus omnes damnat, qui prohibent nubere et docent abstinere a
35 cibis, sive sint Taciani, Manichei, Turcae, Papistae aut quicunque alii. Nam
et Turca a vino abstinet specie religionis.
Cmii itaque negari non possit, a Papa coniugium prohibitum sicut et
cibos, manifestum est ipsum spiritui sancto resistere in hoc verbo Pauli et
1 spiritussancti 15 28 senciunt C 30 Cherinthos ABC 32 ceuseautur B
38 spiritu .VBC
') äJgl. oben ©. 313. 316. ^) Sgl. oben ©. 95. Sut^er? ^olemif ticktet fidj gegen
„ba» ßügcnmaul ju ^teöbcu", toic auh Grt. ?üi^g. SJb. 28 ©.194 erIjcUt.
598 De votis monasticis Martini Lutheri iudicium, 1521.
doctnuani suam esse tlaemoniormu et erroneam et meram hy[)ücrisin. Habet
hie aliquis, quod possit oppouere? simtue haec clarissima et invicta? Esto,
Papistae non sunt Turcae neque Manichei neque Taeiani, uec tales aceu-
samus, sed quatenus cum Tiu-cis, Maniclieis et Tacianis conseutiuut, aecu-
samus. Turcae uon suut, faciuut tameu ac docent ea, quae doceut Turcae. &
Cimi ergo liaec ita habeaut, ut monastica vota per diviuam spiritus
defiuitiüuem prouuucientur esse doctriuae erroueae et daenioniacae et hvpo-
criticae, quid adhuc trepidas ea revocare et deserere? Au trepidas spirituui
creatorem tuum audire et sequi? Metuis, ne spiritus veritatis tibi mentiatur
aut irascatiu-, si obedieris voci eius? Si scires tete vovisse, ut sacrilegium lo
faceres, uti(|ue votura cassares et mutares, cur uou et hoc mutas et cassas?
Sed id foiiassis te moratur, quod et nie hactenus moratum est: Quod mo-
uachi non docent, sed sua spoute sese tradunt in hoc geuus doctriuae et
hvpocrisis, Sacerdotes vero praecepto Papae coguntur, uon spoute vovent.
Atcpie hoc spoutaneum votum a nullo exactum vehementer me movit hactenus. 15
lam vero non movet araplius.
Primuni, quod Paukis tarn libero spiritu affirmat doctrinas erroueoruni
spirituum et daemoniorum mendaces esse, quod et ipsa res cum verbis Pauli
faciens probat. Docent enim per opera iustificari et salvari et disccdunt a
fide, cum suam obedientiam, paupertatem et castitatem non solum arl)itrentur .-o
esse certas vias ad sakitem, sed et perfectiores et meliores, quam reh(|Uorum
fidelium, quod est evideus et apertum mendacium et error et peccatum in
fidem. Nihilque reliquimi est illis uisi hypocrisis et cauteriata couscientia.
Denique vehit non passuri, ut quis Pauhuu de ipsis loqui dubitet, hitius
iusauiunt et prodimt sua mendacia imjiudeuter. Venduut euim et comnumi- 25
cant sua bona opera, merita et fraternitates aliis, quasi ii sint, qui uou sohun
meliore via iucedaut, sed et ex abundantia sua ah'os quoque secum salvos
facere possint. Nuntjuid ista fieri ab eis publice et passim negare quis-
quam potest? At operibus tantum tribuere, ut non modo sua ipsorum, sed
et aliorum quoque peccata deleant, nee solis sibi, sed et aliis ad salutem 30
prosint, quid potest in Christum et fidem eius blasphemius et insauius cogi-
tari? (^ui ludaei, qui gentiles, qui Turcae aeque insaniuut? Nonne hoc
est non modo suas proprias, sed et aliorum conscientias iuvitare et allicere
ad confidendum super illorum opera et merita? At quid est hoc uisi fidere
execrabilissimo meudacio? pro quo tameu meudacio totius nnmdi opes de- 35
vorant ociosi et delicati.
Denique nuper ad fiuem insaniae veueruut, promittentes hominibus in-
troitum coeli, qui morituri cucullum induerint.^ Quid est abomiuatio, si haec
2 sunt ne ABC 3 et Tatiani ed. len., Erl. 4 consenciunt AC 9 menciatur C
.34 confitendum ABC
') SDgl. Erasmi Colloquia, „Exequiae Seraphicae".
De votis monasticiö Martini Lutheri iudiciuui. 1521. 599
nou est abominatio ? Vides ergo^ iino palpas hie, uon mutlu di:<cessisse eos
a fide, sed mendaciis illorum abominandis seductum qiioque et orbem. Siia
euim cuiiisqiie fides et necessaria et satis est ad remissiouem peccatorutu et
ad saliitem, quae uobis Clmstum afFert, hoc est, imam caruem, os ex ossibus,
5 et omnia commiinia cum illo facit, ut iu ipso et de ipso glorietiir conscientia
nostra, quod ipsius solius sauguine et meritis tum iustificati vivimus, timi
salvati inaeternimi vivemiis, sine operibus tarn nostris propriis, quam aliorum.
Fides enim Christi non potest pati, ut vel nostris vel aliorum operibus
gratia et iustitia veniat: hoc enim solius Chi-isti esse seit et confitetur con-
10 stanter: quam si illi docerent, non sua opera vendereut aliis, sed se et omues
ab operum fiducia in solum Clmstimi rapereut, simul ostendentes, quam nihil
sit necessarium ad iustitiam, ad salutem, ad remissionem peccatorum suum
votarium vitae geuus, sed solam fidem esse necessariam.
Hos proprie Christus praedixit Matth. xxiiii. 'Multi veuieut in nomine matü). 24, 5.
15 meo dicentes : Ego sum Christus\ Observa, quaeso, verba Christi 'In nomine
meo venient dicentes: Ego sum Christus'. Papistae illi religiosi nun(|uam
appellant se vocabulo isto 'Christus', nullus dicit: 'Ego vocor vel appeUari
volo Christus'. Omnes autem dicunt: 'Ego sum Chi'istus', nomine abstinent,
sed officium, opus et personam arrogant. Quaeris, quomodo id facianf?
20 Audi: Christi solius proprium est, suis meritis et operibus iuvare et salvare
alios. Caeterorimi opera nullis, nee sibiipsis prosimt, quia stat sententia:
'lustus ex fide sua vivet'. mm. 1, n.
Fides enim nos super opera Clmsti ponit, sine operibus nostris, et
transfert de exilio peccatorum nostrorum in regnum iustitiae illius. Haec
25 est fides, hoc Euangelium, hie Christus. At Papistae haue fidem quo ducunt?
Nonne super seipsos? Docent enim homines fidere super sua merita, et
commimicant opera sua et frateruitates suas caeteris peccatoribus, ut peccata
eorum portent et deleant iustosque et salvos faciant. Nonne hoc est dicere:
'Ego sum Christus'? Nonne hoc est facere, quod Christus facit? Non iam
3ü sunt Christiani, sed Christus. Quia Cln-istiani diffinitio est haec: credens
solius Christi operibus solis sine propriis iustificari, a peccatis liberari et
salvari. Christi diffinitio est: 'Qui salvum facit populum suum a peccatis sjattf). 1, 21.
eorum', douans illis sua propria merita et uuiversam iustitiam. At hoc
faciunt nostri monastici. 'In nomine (inquit) meo venient', hoc est, faciuut TOatto. 24, 5.
35 ista, non ut gentiles, sed ut Christiani, imo ut Christianissimi. Nou enim
sinunt quenquam alium de nomine Christiauo superbius gloriai'i.
Recordor hie, quod saepius audivi, quosdam ex isto hominum genere
morituris peccatoribus dedisse omnia sua bona opera in haue vocem: 'Ecce,
do tilii, quicquid boni feci in vita mea', volentes hac insania charitatis opus
40 inestimabile implesse, dum miserum illum hominem a Christo retractum iu
14 praedixit Christus ed. Witt., leii., Erl. -"JO u. 32 defiuitio ed. Witt., len., Erl.
QQO De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
opera liomiuis fidere feceruut. O horreudas teuebras, o miseraudas caecitates,
o abomiuandas insanias! Siccine, Satau, ludis in animabus pereuntibus et
perdentibus?
Ex bis fructibus suis credo satis cognosci lupos istos rapaces, qua
opinione voveant et vivaut, ut nemo possit negare, Monachum fieri (iiisi &
miraculo servetur) id esse quod a fide apostatare, Christum negare, ludaeum
2. «^ctr. 2, 22. fieri, et ut Petrus praedixit, ad vomitum gentilem redire. Vides enim nihil
nisi opera spectari ab istis perditis hominibus, et talia opera, quae Christi
operibus aequant, sola hac causa, quia praetexto nomine Christiano a Chri-
stianis facta putant, in fide illa sacrilega et abominanda, quam generalem et lo
informem vocant.
Igitur, sicut dixi, amplius me non moratur spontaneum illud votum
monachorum, quo minus omitti et possit et debeat. Quid enim est votum
hoc, nisi pactum cum daemonibus factum? doctrinas daemoniorum, errorcs et
mendacia tete vovisse dicit Spiritus deus tuus, et tu dubitas, an resilire et is
relinquere votum debeas? Adverte ad Paulum, qui non solum docentes aut
cogentes, sed et attendentes memorat, imo de attendentibus potissimum loquitur
i.Xim.4, i.dicens: 'Discedent a fide, attendentes spiritibus erroris et doctrinis daemo-
niorum'. Vides hie auditores et sequaces primo loco nominari. At monachi
certe, dum spontanee vovent, non docent haec mendacia, sed docti et seducti -'o
sequuntur. Quare Paulus prorsus universaliter loquitur in omnes coelibcs
istos et nullos excipit.
Et quid multis agimus? cui hoc non satis est, quod Spiritus dcfinit
doctrinas daemoniorum, mendacia, errores, hypocrisin esse, quae voveutur,
quid illi satis erit? Quis pactum daemonibus servat, ut sälvus fiat, ac non 20
potius quam primum dissolvit et cessat? Atque demus, ut fide pura mira-
cidose serveris vovens et vivens in votis, sicut Bernhardus et multi alii
servati sunt, quibus propter fidem Christi, qua pleni erant, veuenum hoc non
nocuit. Adhuc tamen, quando autoritatc divina constat, doctrinas esse has
daemoniorum, mendaces, (juae natura sua fallunt et seducunt, cum non pos- 30
siut aliud quam opera docere, potcs et debes votum in eas servandas factum
abrumpere. Nullius enim sancti exemplo fient doctrinae dei ex doctriuis
hominum. Doctrina dei docet fidem, ultra quam docere sese iactant votarii
aliud. At illud aliud non est nee esse potest nisi opus. Opus vero non
potest doceri, nisi ledas fidem, cum fides et opera in re iustificationis ex- 35
treme adverseutur.
Ita fit, ut doctrina operum necessario sit doctrina daemoniorum et
discessio a fide. Nemo autem opera docet, quod ea non uecessaria putet
ad iustitiam et salutem, nisi enim uecessaria })utet, frustra docebit. Quid
alioqui doceret ea? et quis ea sequeretur et servaret, si aliam viam iustitiae 40
12 sie A, sicut BC 2G cassat C, mX)l xiäjÜQ
De voti.s raouaaticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 601
et salutis nosset? Eecte ergo dixit Paulus: 'Lex uou est ex fiele', et 'Ex gj^-f,",^^ '20.
operibus legis nemo iustificatur\ Ita neque votimi est ex fide, uec ex voto
iustificatur omnis caro. Et omuia, quae Paulus ad Galatas disputat adversus
legem et opera eius, pertinent etiam adversus votum et opera eius. Sive
5 ergo pia, sive impia opiuione voveantur, rumpeuda simt, ut divinitus repro-
bata et in res divinitus reprobatas facta.
Quare Bernliardus et alii, qui pia opiuione vovenmt et vixeruut in votis,
comparandi sunt ducentis illis viris, qui cum Absolom iveruut de Hierusalems.eam.iö.u.
in Hebron, molienti seditionem adversus regnura patris sui David. Nihil
i'j euini sciebaut de causa Absolomi et simplici corde ibaut, quos certum [est],
re coguita resipuisse. At si in media re intercepti fuisseut, poterant accu-
sari lesae maiestatis rei, si opus eorum et viam spectes, sed secundum aui-
mum iudicati absolvereutur. Quae historia pidchram nobis allcgoriam huius
rei prestat, sed uimc non est locus in ea morari. Plane Absolom Papisticum
15 regnmn est, adversus regnum Clu'isti concitatmn, quod et expulit et sedet
in media Hierusalem. Verum pii, qui ei consensermit, non consenserunt in
haue insaniam.
Et ut alios omittam, de Bernhardo certus sum, similem cum fuisse illis
ducentis viris, quod evidenter ipsemet monstravit, cimi aliquaudo aegrotasset
20 ad mortem, nihil aliud sonuit quam confessionera huiusmodi : 'Tempus meum
perdidi, quia perdite \dxi. Sed uuum me solatur, quod spiritimi coutritum
et humiliatum non despicies". Et alibi: 'Duplici iiu-e Chiistus regnum pos-
sidet, semel quia filius, secundo quia passus. Atque hoc secundo merito
nihil ei fuit opus, dedit autem mihi et omnibus credentibus'.^ Vides haec
25 esse verba Christianissimi pectoris, quod totam fiduciam in Christum ponit,
de suis operibus prorsus desperans. Nihil de voto paupei-tatis , obedientiae,
castitatis gloriatur, quin perditam vitam vocat, atque hac fide et servatus et
iustificatus est cum omnibus sanctis. An putas cum fuisse mentitum aut
ioco dixisse, perditam esse suam vitam? Iudicium dei sensit, coram quo,
30 nisi solus Christus et sua iusticia, nemo subsistit, ideo se deserto ad illum
se transtulit, perditas suas afl&rmans iustitias.
lam si praedicari audias, vota et vitas religiosorum perditas esse et
nidlius usus ad iustitiam et salutem, qiiis vovel^it? quis in voto manebit?
8 Absalom ed. Witt., len., Erl.; c'öenfo im ^otgcnbcn 10 est f(ä§icBcn B, ed. Witt.,
leii., Erl. ein, tuäl^renb A unb C e§ ouSlaffen 16 media ABC, medio ed. Witt., len., Erl.
32 audeas C
') „Duplici iure illud [regnum coelorum] obtinens Dominus meus, haereditate
scilicc't Patris et merito passionis ; altei'O ipse contentus, alterum mihi donat ; ex cuius
dono iure illud mihi vindicans non confundor." Vita S. Bernhardi auctore Alano in
Opp. S. ßernh. Venet. 1727 III ©p. 1379. Migne, Patrolog. T. 185 @p. 491. Legenda
aurea ed. Graessc p. 533. ßutfjcr beruft [id) oft unb gern auf bicfc ^Icufjcrungcu ^Pcruljnrbs,
bgl. @r(. %uiQ. f8b. 45 ©. 148 f. „luie id) beuu oft bah Grenipct üon Sanft ilH'rn(;arbo pflege
ju geOraudjen". Ujgt. oud) oben <B. 450 unb 528.
ß()2 De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
At nisi perditas clixeris, vere i)erclitus eris, nee sauetorLun patrnm vota iilla
ex parte imitaberis. Qualis autem Bernliardus fuit, tales fiiisse iieces.se est
omnes religiosos sauctos et pios, iit videas elare, omnes miraculose fui.sse
servatus et eo tandem necessario rediisse, ut vota uiliil et perdita esse asse-
rerent, quo sola fide iustificarentur et servareiitur. Et impii hae fide patruni 5
contempta erigunt et inflaut opera, quae illi damnaveriint, et praetextu exempli
sanctorura doceut discessionem a fide et contra exemplum patrum falluut
$i. 68, 36. meudaciis totiim orbeni. Ecce hoc est, deum esse mirabilem in sauctis suis.
Et quando monasticen ideo volunt probatam videri apud deum, quod
sancti in illa bene vixerint, cur non ignes, gladios, frigora, bestias, cruces, 10
mortes docent probatas a deo et vovendas? Au non vixerunt beue iu his
sancti martyres? Sancta Hagne iu lupanari virgo mansit.^ Et quantos deus
in peccata ruere sinit, ut humilitatem discant et seipsos cognoscant? Paulus
5Röni. 7, 18. Ro. vii. confitetur peccatum in carue sua habitare, et tarnen in medio peccati
bene vivit et peccato bene utitur. Et quis sanctorum non iu carne, mundo, is
inter daemones bene vivit? Nunquid ideo vovendum est opus carnis, mundi,
diaboli?
At impii isti vitam monasticam non volunt eam videri tantum, in qua,
sed per quam, seu potius qua bene vivatur. Genus vitae et substautiam
eins bonam esse docent, per quod boni fiant et salvi. Hoc sacrilegum, hoc 20
inn)ium et blasphemum est, hoc eoruni meudacium, hie error, haec hypocrisis,
hoc daemoniorum commentum est. Hoc seducunt corda simplicium, superba
2.<i3ctr. 2, 18. vanitatis sonantes (ut Petrus ait). Nullus enim sanctorum per eam bouus
factus est, nee possunt lülum liuius exemplum ostendere. Omnes autem iu
solo Christo per fidem et boni et salvi facti sunt, ut in Beruhardo mon- 25
stravimus.
Sed et S. Augustinus dicit: 'Ve hominum vitae quautumcunque lauda-
bili, si remota misericordia iudicetur'.^ Et iterum: 'Turbabor, sed non per-
turbabor, quia vulnerum domini recordab^r'. Vides et hunc suam ipsius et
omuium vitam damnare, ad vulnera autem Christi sese rece})tare. Et Paulus so
®ai. 2, 20. Gal. i: 'Vivo ego, iain non ego, vivit vero in me Christus'. Omnes in solo
Christo vivunt, vovent, fidunt et gloriantur, nihil de operibus suis cogitantes.
Unde et nos dicimus: Anathema sit, qui aliud docuerit, quam iu sola fide
esse iustitiam et salutem. Suutne haec satis clara?
Ciarum ergo simul est, vota mouastica, quando non possunt non ultra 35
et praeter fidem doceri, esse impia, gentilia, ludaica, sacrilega, mendacia,
erronea, daemoniaca, hypocritiea, apostatica, etiam sanctorum exemplis ad-
versaria. Quare cum fiducia revocanda et dcserenda sunt, etiam si pia et
21 liic hypocrisis AB 22 corda simcium C 24 exempli B 29 vulnerum
Christi ed. len. unb Erl. GO autem Domini ed. len. unb Erl. 34 Sunt ne ABC
') Sgl. Legenda aurea ed. Graesse pg. 115. -) iüijl. üben <B. 450.
De votis monasticis Martini Lutlieri iudiLium. 1521. 503
seria opinioue emissa fueriut. Si euiui opera legis divinae Apustolu.s pro-
hibet cloceri et tauto aestii cogit relinquere Galatas et Romauos, quanto
magis illa electicia hominum opera et vota proliibita sunt et relinqueuda.
Summa summarum: Opera et vota uec doceri nee persuaderi possunt,
5 nisi ea salutaria et utilia dicas ad salutem et iusticiam. Quid enim est
docere, opera et vota non esse salutaria nee necessaria? Quis audiet? quis
amplectetur? At docuisse ea salutaria est daemouiacum et apostaticum a
fide, cum sola fides sit necessaria et salutaris. Quare mouastica vota et
opera aut serio doceri et disci non possuut, aut apostatare a Christo et
lu excidere a fide oportet tam doceutes quam atteudeutes. Et stat Paulus
fortis, esse ea doctriuas daemoniorum et mendacia et errouea, a quibus uisi
vel iu fine resilias cum S. Bernhardo, iuaeternum peribis.
Haec omnia cum vera et solida sint divinis nixa firmameutis, conviu-
cunt voventis vota monastica, si sine fide voveat, esse hanc cordis sui sen-
lo tentiam coram deo: 'Ecce, deus, voveo tibi amplius nolle Chi'istiauum esse,
revoco votum in baptismo factum, iu Christo amplius non nitar neque vivam.
Irrita enim sunt haec omnia et antiquata iamdudum. Voveo autem tibi ultra
et extra Clu'istum novimi et multo melius votum, scilicet vivere iu propriis
operibus castitatis, obedientiae et paupertatis et huius totius regiüae. His
20 enim operibus et iustus et Siilvus ero et aliis mecum prodero ad iustitiam
et salutem'. Horrescis et negas ita cogitari a vovente? At si negas, negabis
simul praedicta esse vera. Cor enim, quod non est fide pura in Christum
aedificatum et praesumpserit vovere, non potest aliter affectum esse, quam
dictum est. Opera enim spectet et aestimet necesse est, alioqui non voveret.
25 At opera aestimare est fidem negare, baptismum revocare, Clu'istum repu-
diare, ut iam abunde satis est dictum. Et hoc impiissimum votum credes
posse placere et exigi apud deum ac non potius summo odio haberi et
damnari ? Sic contingit iis, qui sine fide incedunt et opera apprehendunt.
Quin multo miseriorem et contritiouem et iufoelicitatem in viis eorum
3ü vide. Optimi inter eos habentur, qui ad hanc impietatem quam proxime
accedunt, rari enim et pauci sunt, qui caste, pauperes, obedienter et alia
regularum vivunt. Quantae hie sunt poenitentiae ? quanti carceres? quantae
poenae? quanti dolores eorum, qui non attingunt? quanta est conscieutia,
non observasse suum ordinem? Scilicet tantis sudoribus veudit Satan suam
35 perditionem. Hoc quod summis laboribus et conscieutia fugiendum erat,
summis laboribus et conscieutia })etitur. Vere Moses dLxit: 'Servietis ibi s. Woj. 28,
diis alienis, qui non dabunt vobis requiem die et nocte'. De hoc et Christus
praedixisse videtur: 'Conteudite per angustam portam inti'are, (juia multisuc. 13,24.
quaerent introire et non poterunt'.
40 Videtur autem deus misericorditer eis resistere, ue attingant suum
statum perfectionis, id est, summam impietatis, penuittens eos labi, sepiens
3 electica C 17 autiqua B 38 conteudit C 40 attiiigat A ed. Witt., leu., Erl.
ß()4 De votis monaaticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
•üof. 2,6.7. viaiu eoriim spiuis (ut in Osea dicit), ut praevaricatores deprehen.si inter
angustias redeaut ad cor et ad viruni siiuni priorcin, iibi melius eis fiierat
quam nunc, Oseae ii. Estne ergo haec incredibilis couversio? Primi sunt
novissimi et novissimi sunt primi. Apostatae sunt religiosi et religiosi sunt
apostatae. Et qui minus servant vota, magis servant, qui magis servant, &
minus servant. Sic etiam sie, domine, cum perverso perverteris. Sic im-
*i. H, 3. pletur illud psalm. xiii. 'Contritio et infelicitas in viis eorum , et viam pacis
(Vulg.) i 1 ' i
non cognoveruut .
Kursus Clu-istiano et pio aifectu vovens sie cogitabit uecessario apud
deum: *Ecce, deus, hoc vitae genus voveo tibi, non quod existimem haue lo
esse viam ad iustitiam et salutem aut satisfactionem peccatorum. Hoc enim
avertat a me misericordia tua. Hoc in Christi domini mei redundaret in-
.^cbr. G, 6. iuriam, cum hoc sit negare eins merita, et sanguinem eins polhitum ducere
et ostentui habere filium tuum, cuius solius est haec gloria, ut sit agnus dei,
(jui tolUit peöbatum mundi, in sanguine suo omnes lavet et iustificet, non is
abiiciam tam sacrilege gratiam tuam, Exspectabo et praesumam haec in
ipso solo, nequaquam in me aut ulla creatura, nedum in votis et operibus
meis. Sed hoc ago, quandoquidem in carne vivendum est, nee ociandum est,
apprehendam hanc formara vivendi exercendi corporis gratia, ad servienduin
})roximo, ad meditandum in verbo tuo, quemadmodum alius apprehendit 20
agriculturam aut artificimn pro suo quisque exercitio, absque uUo meritorum
aut iustificationis respectu, quam oportet in fide priorem esse et semper
superiorem mauere et in omnibus regnare etc.'
Nisi talis sit affectus voventis, intelligis ex praedictis votum non posse
pium ac vere votum esse. Quia hunc aifectum fides exigit, si adest, aut 25
9iüm. 1,17. non est fides. Quia stat sententia: 'lustus ex fide vivet', ex operibus nemo
vivet, quare nee ex votis vivet. Tu nunc vide, quot sint, qui sie voveant,
aut nulli certe, aut miracalose iuducti. Talis enim aifectus contemnit vota,
nihilo meliora ducens quam agriculturam, aut quodvis aliud opus manuale.
At quis religiosorum unquam vovet, ut non aestimet opus voti esse super- 30
erogatiouis, perfectionis, cui nullum sit neque simile neque aequale? sicut et
impudentissime docent.
Insuper aifectus istc habet hoc genus vitae pro usu et exercitio, non
pro ipsa re et substantia. Nam fidem habet pro re et substantia. Sicut
homo est substantia, operatio eins naturalis est usus substantiae suae, ita fides 35
utitur omnium exercitiis et operibus. Contra illi non habent pro usu, sed
pro ipsa substantia. Esse enim religiosum, hoc aiunt esse in statu bono
absolute, quo non utendum sit, sed qui utatur potius omnium aliorum, ipse
Caput, primum et novissimum. Alpha et O.
2 ei AB, eis C 3 Est ue ABC 5 et qui ed. Witt., len. u. Eil. 7 ed. Witt.,
Jen. u. Erl. cotrigitcn bie xiii. fäiyc^lic^ in 18. 10 aestimem B 15 toUit C 18 ocian-
dum est AB, sit C, ed. Witt., leu. u. Erl.
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 605
III. VOTA ADVERSARI LIBERTATI EVANGELICAE.
HActenus visiiai est, iit monastice nostra adversaria sit tani vcrbo doi,
quam fidei Christianae. Et quamvis abunde ex his duolnis locis
damuata et reprobata sit omDibnsque invisa merito reddita (nam quod deo
5 et verbo eins adversarium esse iuveuitur, facile simul colligitnr, Dulli reriim
non adversarium esse, nee sibi ipsi convenire), tamen hoc ipsum latius tenta-
bimus ostendere iis, qui per sese in venire nequeunt. Et iam tertio pro-
babimus eam repugnare fructiii verbi et fidei, nempe Clu-istianae et Euan-
gelicae libertati, quam violasse et non illibatam cnstodisse non minus impium
10 est, quam fidem negasse et apostatasse, ut ex Paulo ad Galatas docemur.
ßepetimus itaque quod dictum est ac principii fidelis loco ponamns,
Deo placere non posse votum, sed uec votum apud cum censeri, nisi sit
germane Christianum et pium. Neque enim potest agnoscere, quod ad versus
Ghristianam pietatem agitur, non raagis certe quam seipsum negare potest,
15 qui pietatem Cluistianam primo et summo praecepto mandavit. Votum autom
Christianum et pium non est, nisi quod illesa fide vovetur. Illesa fides tunc
est, quando votum pro re libera et non necessaria ad iustitiam et sahitem
habetur, quas certum est nullis legibus, nullis operibus, sed sola fide in
Christo obtiueri, ut haec omnia satis firmiter probavimus et evidenter de-
20 monstravimus.
Ante omnia enim opera iustitiam et salutem adesse oportet, iustitiam
vero et salutem non quamlibet, sed dei, id est, aeternam, quae manet in
seculum seculi, quam solus deus dat et operatur in nobis, atque hoc ipso,
cum sit opus solius dei in nobis, operibus nostris impediri potest, parari
25 non potest. Dicit enim lohan. vi. 'Hoc est opus dei, ut credatis in eimi, goo. 6, 29.
quem misit ille'. Et infra: 'Nemo venit ad me, nisi pater, qui misit mc, 30I). g,44.
traxerit illum'. Et iterum : 'Est scriptum in prophetis : Et erunt omnes 30t). g, 45!
docibiles dei. Omnis, qui audivit a patre nieo et didicit, venit ad me'. Et
iterum: 'Propterea dixi vobis: Nemo potest venire ad mc, nisi fuerit ei^or). 6, es.
30 datum a patre meo\ Hoc et ad Petrum dicit Mattli. xvi. 'Bcatus es, Simon s0?ntt().iG,i7.
])ar lona, quia caro et sangiiis non revelavit tibi, sed pater mens, qui est
in coelis'. Et Paulus fidem vocat donum dei, quod non sit ex nobis. Gpo. 2, s.
Maior ergo est res ista iustitia dei et salus dei, nempe opus solius
maiestatis, quam ut nostris viribus parari possit. Quod ergo nostris viribus
35 paratur, verius iniquitas quam iustitia, verius perditio quam salus est, sicut
dicit Oseae xiii. 'Perditio tua Israel. Ex me tantum salus tua'. Quare et .^^oj. 13, 9.
1 TERTIO, VOTA V, 9 illjihatam AP. 1 1 Kepctamus B Ropctimus atqnc quod C
32 vocat fidciii cd. Witf., Icn.. Eil. :'.."> iiiiqnifns est quam cd. Witt.. Icii.. Erl.
(506 l'e votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
Vota illa, opinione iustitiae et salutis parandao praesumpta, iniquitates et
perditiones sunt adversariae iustitiae et salutis dei, quariim opus et officium
sibi arrogant.
QVID LIBERTAS CHRISTIANA.
Cum igitur ex his certissimum sit, apud deum non accoptari votum, r,
nisi tale, quod ad iustitiam et salutem non necessarium aestimetur, nee ipse
mandaverit ullum voveri votum, plane sequitur, liberum esse eiusmodi votum
et omitti posse. Pugnaut enim duo haec evidenter, non esse necessarium
ad iustitiam et salutem, et non posse omitti sine periculo iustitiae et salutis.
Si non potest omitti, necessarium est, si necessarium non est, potest omitti, lo
ut forma pii et Christiani voti videatur esse coram deo haec: Voveo tibi
hoc vitac genus, quod natura sua non est necessarium nee fieri potest neces-
sarium ad iustitiam. Nisi enim sie sonuerit, pium votum esse non poterit,
ut satis ex dictis patet. Quid autem deus hie respondebit? Nonne dicot:
Quid ergo stulte voves? Non habes vota, quac mihi reddas satis multa? 15
Sed hie obiieitur fortiter: Opera legis divinae in decalogo mandata, ut
castitas, mititas, largitas, obedientia parentum, non iustificant nee sunt neces-
auüm. 3, 20. saria ad iustitiam et salutem, cum Paulus dicat: *Ex operibus legis non
Dj?nttii.i9,n. iustificatur omnis caro'. Tamen necessaria sunt, dicente Christo Matth. xvi.
'Si vis ingredi ad vitam, serva mandata'. Neque enim possunt omitti, etiam 20
praesente fide, quae sola iustificat, cum sint fructus fidei iustificantis. Fides
1. Kov. i3,2!enim sine operibus mortua est et nihil valet, i. Corinth. xiii. Et Petrus in
^a(. 5,' 6. fide virtutem requirit. Et Galatis fidem operosam per dilectionem prae-
scribit. Sic de voto dici potest et operibus suis, quae, cum post votum iam
sint praecepti, necessaria sunt, tanquam fructus iustitiae, etsi non necessaria 25
ad ipsam iustitiam, quae solius fidei est. Neque enim libertas Euangclica
*i. 7G, 12. est posse omittere mandata dei. Mandatum autem dei est: 'Vovete et red-
dite\ Per fidem enim legem non destruimus, sed statuimus, ait Paulus
3ȟm. 3, 31. Roma. iii.
Haec quaestio movetur, ut videaraus naturam libertatis Christianae. Est 30
itaquc libertas Christiana seu Euangelica libertas conscientiae, qua solvitur
conscientia ab operibus, non ut nulla fiant, sed ut in nulla confidat. Con-
scientia enim non est virtus operandi, sed virtus iudicandi, quae iudicat de
jRöm. 2, ir.. operibus. Opus eins proprium est (ut Paulus Roma. ii. dicit) accusare vel
excusare, reum vel absolutum, pavidum vel securum constituere. Quare sr,
officium eins est, non facere, sed de factis et faciendis di(!tare, quae vel ream
vel salvam faciaut coram deo. Haue igitur Christus liberavit ab operil)us,
dum per Euangelium eam docet nullis ojieribus fidero, sod in solius sua
misericordia praesumere. Atquc ita heret fidelis conscientia in solis operibus
19 Matth. 19 ed. Eil. 25 et si Ä, & si BC
De votis moaasticiü Martini Lutheri iudiciuui. 1521. 607
Christi absolutissime, et est columba illa in foraniinibus petrae et in cavernisC'oi'ft. 2, i4.
maceriae, sciens certissime, se uon posse secnram et qmetam esse nisi in
solo Christo, in omnibns vero operibus propriis non posse nisi ream et
pavidam damnatamque manere. Sic ergo discemit et iudicat inter opera
5 Christi et sna. Christi opera apprehendit et dictat in huuc modum: Per
haec ego iustificabor et ser^'abor et liberabor ab omnibns peccatis et malis,
de quo non duljito, quia in hoc ipsnni simt per eum facta et in baptismo
super me effusa, sine his non est salus, non est pax ossibus meis, non cst^isi. 3«, 4.
satisfactio peccatoriuu. Sua vero opera mala videt et damnat, sed in Christi
10 operibus vincit et contemnit, ne sese mordere possint. Potentiora sunt opera
Christi ad nos liberandos et pacificandos, quam nostra smit ad captivandos
et terrendos, si tarnen hoc credideris. Opera vero sua bona apprehendit et
dictat ea facienda gi-atis ad commodum solum proximi et ad exercendum
corpus, nequaquara ad iustitiam, pacem, satisfactionem peccatorum et remis-
1^ sionem paraudas. Quia haec non nisi in Clu-isti operibus quaerit et invenit
fide constanti, sicut videt Christum fecisse sua opera gi'atis, ad commodum
nostrum et pro usu corporis sui ad volimtatem dei.
Haue igitur scientiam libertatis et sauitatem conscientiae petunt omnes
insidiae hmnanarum et impiarum doctrinarum. Hie sei^icntis astutia simpli-
20 citatem, quae in Christo est, quaerit corrumpere. Hie vides, quam impiae
sint leges de satisfactionibus , quibus docemur per opera nostra delere pec-
cata. Rictus rapacium luporum sunt, qui conscientias a Christo divellunt
et laceratas in opera propria disperguut miserrime, semper discentes, semper
operantes, et tarnen ad veritatem et pacem nunquam pervenientes. Hos lupos2.3:iin.3, 7.
25 Paidus Act. XX. graves vocat, qui intraturi erant non parcentes gi'ogi, ]o-9(pflid).2o,29.
quentes perv'ersa, ut trahant discipulos post se. Quid est discipulos post se
trahere, nisi a Chi'isto avellere? Hoc fit, dum conscientiae docentur operibus
suis sese sanai^e, peccata delere et gratiam mereri, cum hoc in solis Christi
operibus per fidem quaerendum sit.
30 Hie vides damnatum esse et Christo adversarium Universum ins cano-
nicum et regnum Papae, quod nihil aliud facit, quam quod conscientias illa-
queat operibus propriis et a Christo divcllit, extincta tam libertate quam
libertatis doctrina et scientia. Maxime vero hie damnatur impura illa et
obscena meretrix Pan-hisiensis scholae, quae detemiinavit Aristotelis dog-
35 mata in moralibus non dissentire Christi dogmatis,^ cum ille aliud non doceat,
quam per opera acquiri virtutcs, dicens 'Faciendo temjK'rata officiuiur tom-
peratiV quod Christiana conscicntia ceu sentinam infcrni execratur et dielt:
13 comodiim ARf IG comodnm ARG
') 9}gl. bic jycfjouptimg bcr ^>Qrijcr, ,in nniltia nioralia Aristotelis cum Christi
Paulique doctrina consentire". Opp. var. arg. cd. Erl. VI pg. 5t) : uiiifre "iüi-^fl. 3^b. II
S. 493. VIII S. 289. '-) Sgt. m. 1 S. 220 u. ö.
(308 1*6 votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
Credendo in Christum temperatum efficiar et ego temperata, illius tempe-
rantia et mea est, donum est enim illius, nou opus meum. Summa, omnium
scholarum Theologiam, tam speculativam quam practicam, hie damuatam
vides, non enim docent Christum, sed prudeutiam humauam, quae dictamine
suo paret etiam fidem quam vocant acquisitam. Ve Sodomis istis et Go- &
morris perditis et aboraiuandis! Simul hie vides, et cur opera legis divinae
«pi)i(. 3,5-7. seu iustitiam legis damnet Paulus, et cur iustitiam suam pharisaicam, quam
Col. ii. gloriatur sine querela fuisse, pro stercore et detrimeuto ducat. Scilicet
quod adversatur iustitiae, quae ex Christo et in Christo est. Avellit enim
conscientiam et non sinit in Christi iustitia haerere, sed tenet praesumentcm i'i
Moni. 9, in sua propria iustitia et operibus a se factis. Sicut dicit Roma. ix. 'Gentes,
;<o-32. ^J^ . . . ,,
quae non sectabantur iustitiam, apprehenderunt iustitiam, iustitiam autem quae
est ex fide. Israel vero sectando legem iustitiae in legem iustitiae non per-
venit. Quare? Quia nou ex fide, sed quasi ex operibus'.
Intelligis nunc tandem, cur toties dixerim, nee vota nee opera nostra i''
necessaria esse ad iustitiam et salutem? Hoc enim de Christi solius operibus
in baptismo super nos effusis et donatis pia conscientia dictat, et sie libera
est ab Omnibus operibus, non quidem faciendis, sed accusantibus et defen-
dentibus. Credentis enim in Christum nulla sunt tam mala opera, quae cum
possint accusare et damnare, rursum nulla tam bona, quae possint cum de- 20
fendere et salvare, sed omnia nostra nos accusant et damnant, solius autem
Christi nos defendunt et salvant. Tu ipse nunc vide, quomodo opera deca-
logi sint omittenda et facienda, quae sunt castitas, obedientia, mititas, largitas
et similia. Omittenda non sunt, sed facienda (ut sie dicam) sccundum sub-
stantiam, sed non sccundum conscientiam, hoc est, non ut defendentia et 25
iustificantia. Hoc enim esset conscientiam corrumpere et a Christo sponso
suo abstrahere, cum quo est iina caro, communicans omnibus bonis illius.
Sed libere et gratis facienda sunt ad usiim et coramodum proximi, sicut
Christi opera nobis facta sunt libere et gratis. Verum tunc amplius non
sunt opera legis, sed Christi in nobis j^er fidem operantis et viventis per so
omnia, ideo non possunt magis omitti, quam ipsa fides, nee sunt minus
necessaria quam fides. Caeterum opera, quae vere sunt opera legis, ficta et
falsa simt. Extra Christum enim nemo est ex corde mitis, castus, largus,
obediens, pius, adorans &c. Facit enim non libera conscientia, sed amore
commodi aut gloriae, vel timore poenae. Et cum siraulata sanctitas sit 35
duplex iniquitas, manifestum est, opera eiusmodi esse nou modo non neces-
saria, sed omittenda quoque et fugienda.
At hie dices forte: Num scortandum, occideudum, rapiendum, menticn-
dum, rebellandum, idolatrandura docet Christiana tua libertas? Stulte, quasi
5 paret ABC, parat cd. Witt., Jen., Erl. 0 cur et cd. Witt., Icii., Erl. 8 Philipp. 3
ed. Witt.. Ion.. Erl. 27 cnniodnni ABC 3.5 conindi AHO 89 idulolatrniidum B
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 609
vero te iiibeam maiiis malnm facere, qnando minus malum omittendnm doceo.
Dico non irascendnm, et tu ibis ad occidendum, iic soluin irascaris? Volo
haec opera ficta omitti et vera fieri, ut desinas esse impie largus, fias auteni
pie largus. Xeeesse est euim et opera mutai'i (quanquam foris simillima),
5 ubi tu fueris intus mutatus, ut iam non tua sed Christi opera in te fiant.
Quanquam id non sit humani arbitrii definire, an peior sit impius coninnx,
quam scortator vel econtra. Dens est, qui intuetur cor. Scortator abutitur
carue ad voluptatem illicitam. Impius coniunx abutitur canie ad gloriam
illicitam. Ideo nostrum calculum hie iubemiLS quiescere. Yidemus in Euan-
10 gelio publicauos propiores esse Christo, quam pharisaeos, ut si humane
iudicio peiores sint, certe foeliciores commendat Euangelium, ut tutius appa-
reat esse lapsum manifesto, quam impie stetisse in occulto. Sed non ideo
lal)i consulimus illis. Deo commendamus sua iudicia occulta et metuenda.
Ex quibus sequitur, ad doctrinas hominum etiam pertinere, quando
15 di\dna lex docetur et servatur per opera. Lex enim spiritualis est, in hoc
data, ut humiliet et Christum quaerere cogat. Officium legis est, non exigere
nostra opera, sed ostendere peccatum et impossibilitatem nostram. 'Per legem 5Rüm. 3, 20.
enim cognitio peccati.' Ut ergo opera legis omittenda sunt, ita et legis
doctrina omittenda est. Hie iterum dices: Ergo sine lege vivemus liberi?
20 Hoc quoque iterum stiütum est, quasi te doceam minus scire, quando iubeo
plura scire, quanquam et hie Paulus Ro. ii. et iii. audeat et ludaeos scientes SRüm. 2 u. 3.
et gentes ignorantes pares facere, nihil discemens inter eos, qui sine lege et
(jui in lege sunt.
Sed veniamus nunc ad vota quoque et opera eorum, et sicut in ob-
25 iectione ea comparavimus operibus legis divinae, cum iam esse de praecepto
videantur, dicente * Vovete et reddite', ita in responsione comparemus eisdem. ?i ^n, ij
Opera legis audivimus dupliciter fieri, aliquando per nos, ut nostra, aliquando
per Christum in nobis, ut Christi, cuius sunt douum. Iam ut demus et
vota esse sub praecepto (de quo post videbimus), aeque dupliciter ea fieri
30 necesse est. Aliquando per nos ut nostra: tunc sine dubio omittenda sunt
et damnanda, ut quae a Christo avellunt conscientiam piam et in opera
laceratam dispergunt. Docent enim iustitiam et peccatonmi remissionem
extra Christum operari. Nihil ibi est nisi iustitia illa, quam Paulus iubot pro mu. 3, s.
stercore et detrimento habere. Xeque est in manu nostra definire, melionie
35 sit voti observator an violator, sicut superius de operibus legis exemplum
dedimus. Aliquando fiunt per Christum in nobis spiritu libertatis, dum
vovcntur et servantur gratis, ut nee peccatis per ea satistiat, nee iustitia ncc
Salus quaeratur. Potest enim Christianus omnes omnium hominum leges,
ritus, mores observare et sese eis accommodare, modo non sint adversus
40 divina mandata, nee in eis fiduciam consciontiac ponat. Consciontia enim
10 propriores B, cd. Erl. 24 et ad opera C 34 melior nc ABC 39 «iccomodaro ABC
Cutf)er§ SBerle. VIII. 39
(310 D(? votis monasticis Martini Luthori iudicium. Iö21.
Christo et Christus consoiontiao, sccreta hnius sponsi et sponsae oul)ilia nemo
tent€t, Sive eniin eiim Tiircis abstineas a vino, sive enm Christianis hibas
vinum, niliil refert, modo libera conscientia biberis. Sic Panhis sese aecom-
modabat gentibns et ludaeis liberrima conscientia: cum his abstinebat et
circuncidebat, cum illis edebat et non circuncidebat. Ita si voveas religionem, ' s
ut cum hominibus eiusmodi vivas, ea conscientia, ut nihil hinc commodi
vel incommodi petas apud deum, sed quod vel casus hoc vitae genus ob-
tulcrit amplecteudum, vel ita visum tibi sit vivere, nihilo te meliorem hinc
arbitratus eo, qui vel uxorem duxerit, vel agriculturam apprchcnderit, neque
male voves neque male vi vis, quantum ad voti rationem attinet. Nam quo lo
casu charitas exigat cederc votuni, non sine peccato in voto pcrtinax fueris,
ut dicemus.
Verum impossibile est hac conscientia vovcri nisi ab iis, qui mira-
biliter spiritu CHiristi intus ducuntur et servantur, hoc est, ab electis. Caeterum
ipsa ratio vovendi et in votis vivendi ex diamctro pugnat cum hac con- 10
scientia, cum in hoc ipsum et repertum sit et iactetur institutum vovendi,
ut conscientiam illaqueet et Servitute legali captivet. Quis enim religiosorum
sese coniugi aut agricolae aut cerdoni aecjuare patiatur apud deum? Nonne
ideo vovent, ut singulari prae caeteris obsequio servire deo videantur? Cur
alioqui omues alias vias vivendi sie contemnerent et haue solam sie susjiicc- 20
qsf. C3, 4.rent? Neque enim ipsi cum propheta dicunt: 'Melior est misericordia tua
super vitas'. Sed 'una vita melior est super alias', quod coram hominibus,
sed non coram deo verum est. Atque ut hie revelemus cogitatioues cordium:
Audiant haec virgines et coelibes, nihilo sc meliores esse apud deum quam
ajjüttö.2o,ii.coniuges et sordidos agricolas, quid flicient? Nonne murmura])unt adversus 25
patremfamilias, quod })ares fiant eis, c[ui una hora laborarunt, cum soll j)or-
tariut pondus diei et aestus ? Da, quacso, virginem et eoelibem, qui sit con-
tentus communi denario. Dicent enim: 'Ut quid continui? cur non mipsi?
cur nie fraudavi?' Vides cogitationes nequam cordis eorum adversus boni-
tatem patrisfamilias? Primo enim personae resjiectum requirunt in deo, ut so
opera et non fidem spcctet, hoc est, ut homines praefcrat Christo. Siquidcm
non curant, quam preciosa alii ex Christo acceperint, sed quam egregia i[)si
prae caeteris obtuleriut. Deinde hoc murmure confitentur sese eontiiuiisse
non gratuita et liberali, id est, Christiana et pia, sed servili et mercenaria,
id est, Tudaica et impia voluutate, ac per hoc virginitas eorum non est vir- 35
TOottf). 25, s.ginitas, nisi stultarum virginum, quarum lampades extinguuntur, cum non
habeant oleum in vasis suis (id est, fidem liberam in conscientia). C^uid
igitur sunt magnificae illae bullae, quibus virginitas, coelibatus, votum iactatur,
deinde praerogativae, aureolae et id genus nugae, quae ]n-aedieantur, quo
3 accomodabat AIjC 5 circnncidc- || Ifxi A G oinsdom P> cnnindi vel iiicomnfli ABC
18 coniungi B 24 Si audiant ed. Witt., len., Eri.
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 611
alliciantnr ad virgiuitatem C'hristiani, nisi mera Satauae mendacia, quibns ad
superbiani et corrunipendam conscientiae virgiuitatem concitaDtur? Omniuni
enim unus sensiis est, malle nupsisse, si non eontiugeret impares apud deum
ceuseri iu meritis. Cum ergo talis sit et ratio instituti, ut ad opera, non ad
5 fidem voeet, quomodo potest nsquara Christianum votum reliqnum esse nisi
divino miraculo servatnm?
Verum, ut disputatio disputationem gignit, clamabunt hie impii isti
me esse lovinianum et Opponent mihi Hieronymum adversus lovinianum,
virgiuitatis assertorem. Credent enim mihi Hieronymum non esse lectum,
10 lectum autem illi satis esse putant, iudicio inter legendum non hahent opus,
articulus fidei est, quicquid legerint. Ego plane quid lovinianus senserit
iguoro, forte non tractavit digne hoc argumentum, eonfidenter autem assero
nee a Hieronymo digne tractatum. Virgiuitatem enim nudam seorsum tractat,
fidei non involvit neque superaedificat, qua ratione dooendi, cum sit huniana,
15 nullum opus, nulla virtus potest sine pemicie aut periculo doceri. Fertur
enim vir sanctus, quod nemo negare potest, impetu et fervore humano et
nimio studio obsequendi amicis et inprimis suae Enstochio, magisque premit
lovinianum autoritate quam solida eruditione, id quod probat parum con-
sideratus ardor corradcndi undique testimonia scripturarum , congrua et in-
20 congrua, magno ludibrio futurus, si paris autoritatis antagonistam sortitus
fuisset. Xam et eos locos, quos principes habet, in quibus cardiuem victoriae
locat, torquet, ne dicam depravat. Paulimi enim, ubi dicit 'Qui virginem iGov. 7, 38.
tradit, bene facit, qui non tradit, melius facit', plane eo trahit, ut hoc bene
et melius facere ad merita apud deum pertincat, et sectas in populo dei
25 faciat, cum manifestissimum sit Paulum loqui de Ijono et meliori huius vitae,
quod virgo nullis implicita curis liberius vacet deo, omne meritum connnuni
fidei relinquens.^ Et quis seit, si Hieronymus hac parte fuerit unus illorum,
de quibus in Ezechiele dicit : 'Propheta cum erraverit et mendacium locutus c^fict. a, 9.
fuerit, ego dominus, qui decepi prophetam istum'? Et iuste, cur non solis
30 attendimus verbis dei? Cur Spiritus consilio negiecto non omnia probamus,
antequam teneamus ?
Fatemur et nos, virginitatem esse rem maximam, si res inter sese com-
parcntur, sed simul dicimus: Si virgo sese itidem coram deo caeteris supe-
riorem, imo parem fecerit, Satauae virgo est. In novissimo loco sedere
35 docet Euangelium et invicem superiores arbitrari. Sic ergo tractanda et ^^','[j ';J' ^''•
docenda est virginitas, ut nulla lege, nulla necessitate, nulla spe premii, sed
gratuita et voluntaria mente servetur, ut exempli gratia virgo sie cogitet:
Quauquam possim nubere, tarnen placet virginem manere, non quia prae-
cepta, non quia consulta, non quia praeciosa et magna prae caeteris virtutibus.
10 illis ed. Witt., Ten., Eil. 13 seorsim ed. Witt., Ten., Erl. 17 oseqnendi 15 .sno od. Icn.
*) Hieron. adv. lovinianum I 13. Minrno, Patrolog. T. 2:5 2p. 232.
39*
(512 Dß votis monasticis Martini Lutheri iudiciura. 1521.
sed qiiia sie mihi visum est vivere, sient alteri visum est iiubere vel agri-
colari. Nolo enim molestias coniugii, volo libera esse a curis et deo vacarc.
Ecce hoc est simplicitate Christiana virginem esse, quae non in scipsa, sod
in Christo glorietnr. Unnsquisqne cnini in dono suo debet gratis deo sor-
®ai. 3, 2S. vire, omues autem commnni fidei virginitate in nno Christo gloriari, nbi non &
est masculus ueque femina, ita nee virgo nee couinnx, nee vidua nee coelebs,
sed omnes nnnm in Christo.
Huc pertinent nobihssima prae caeteris exempla in A-^itis Patrnm/ nl)i
coriarius ille Alexandrinns divino oracnlo aeqnalis, imo melior Antonio de-
finitnr, coniunx virgine ant coelibe, civis monaclio, plebeins monaehornm lo
patre. Et illud, ubi Paphnntio aeqnales fiunt dnae niaritatae mnlieres, et
quidam auledus^ qnondani latro &c. Quid illis exemplis dens voluit, nisi
propter sanctos istos adhnc pauhihnn differre impias sectarura doctrinas et
institutiones, quae iam tum incipiebant adversus fidem summa specie irruere?
i.eov. 12,4 ff. Sunt io-itur dona dei di versa, et magna et parva, i. Cor. xii. et vii., dives la
7, 17 ff. ö ' ö 1 J ^ J
phu'a habet quam pauper, sed nemo per haec sectas introducat, et seeimdum
dona dispartiat et merita et premia apud deum, nee sese hivicem praeferant,
omnes vero gratis serviant commnni fide et Christo abundantes, qui opcratur
inequalia aequalis ipse in omnibus. Quod si indigne tuleris te virginem
coniugi aequari, nube et tu. Melius est tibi pium et liberum coniuginm, 20
quam merceuaria et impia virginitas. Stat sententia : Opera et personas non
Scvcm. 5, 3. respicit deus, sed cor et fidem, Hiere. v. 'Doraine, oculi tui fidem respiciunt\
Vides ergo ex his demonstrari: Etsi aliquod vovendi exemplum potest
esse pium virtute miraculi, tarnen ipsum institutum vovendi et ratio eam
vitam docendi impietatis daranatur. Sicut et lex sola litera tradita potest 25
habere exemplum bonum, ut in Paulo, qui ea usus est sine litera, tarnen
ratio docendae literae legis et operum eins impia est. Ita Bernhardus vovit
et vixit in voto, sed non ex necessitate voli, imo ex libertate spiritus, licet
Votum suum haue libertatem non doeeret, imo necessitatem libertati con-
trariam doeeret. Haec sint dicta pro rcsponsione ad obiectionem praedictam, 30
m- 76, 12. ut sciamus, si votum fuerit praeceptum, iuxta illud ' Vovete et redditc;', opora
eins esse facienda in spiritu libertatis, sicut opera decalogi, non quia vota,
sed quia gratuito plaeita et libera, quanquam, ut dixi, nulli nisi miraeulo
ducti sie servent repugnante ipsa ratione vovendi et vivendi, qua avelluntur
a libertate ista et rapiuntur in Servituten! et necessitatem. 35
4 deo fe'^tt in C 14 illos C 17 dispartiat ABC dispertiat ed. Witt., Icu., Erl.
28 sj)iritus. Licet A
') Vitae Patrura ed. Mif,me, Patrolo.t?. Tom. LXXIH ©p. 1038. ^) cwAoxio?,
aiiloodus. 3oiia§ üOcrfcijt x\d)iuT, „ein pfcljffcv" ; üco i^u^ übctgcfjt bic Si^ovtc, \vo[)[ lucil er
fic iiidjt Hcvftflub, unb ioi5t für ^ot quidam — &e." nitt: „imb ber ercmpcl fiitb t)i(." Sie
Gr(. 'iUi^. madjt einen Eigennamen Anlaodus borauS, üetleitct bnrd) Anledns od. Witt.,
len. 5ßgl. Vitae Patrum n. 0. D. ©p. 1170, tt)0 betfelbc „tibiccn" genannt loirb.
De votiö momisticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 613
Sed muic pergimiis et negamus, votum esse mit fieri posse praeceptum,
sicut uec opera legis siuit aiit possimt esse praecepta. Dens euim uon est
impietateiu vok'iis, psal. v., iino probamus prohibitum esse ex hac ipsa Euau- *p(. 6, 5.
gelica übertäte. Paulus enim Gal. i. Euaiigelicam libertatcm asserturus dieit : öai. 1, s.
ä 'Sed sive uos sive angelus de coelo aliud docuerit, quam (juod audistis,
aaatliema sit'. Et iufra: 'Vos fratres iu libertateiu vocati estis\ Et iterum : ®a(. 5, 13.
*Qui autiim vos eunturbat, portabit iudicium suum, quicimque fuerit ille'. 0ai. 5, 10.
Ex quibus verbis habes, nihil Heere ulli docere, quod sit adversus Euau-
gelicam libertatem. Ea euim libertas diviui iuris est, quam deus sauxit,
lu quam nee revocabit, ueque adversus eam quicquam aeceptare potest, neque
homiui licet eam viulare ullo vel miuimo statutulu. Est autem ea libertas
uüQ Sülum illa praedicta iu spiritu et couscientia reguaus, qua uullis operibus
aut accusamur aut defeudimur, sed etiam ea, qua sublata suut imiversa ho-
juiuimi maudata, et quicquid iu exteruis ceremuuiis servari potest, ut suut
15 omiies cibi, omues vestes, omues personae, omnes gestus, omuia loca, omnia
vasa, omues dies, ut ea liceat observare, uou observare, quam diu, ubi, quo-
modo, quaudo, quoties placuerit aut res ipsa obtiüerit. Et omuiuo, (]uic(|uid
uon est maudati divini, abrogatum et libertate douatmii est. Dicit enim Paulus
Col. ii. *Si ergo mortui estis cum Christo ab elementis huius muudi, (juid adhuc Goi.2,20-23.
■M tau({uaiu viveutes mundo decretis tenemiui : Ne tetigeiitis, ne gustaveritis, ue
coutrectaveritis ? quae suut omuia iu interitum ipso usu, secuudiun praecepta
et doctrinas liominum, quae suut ratiouem quidem habentiasapientiae iu super-
stitione et humilitate, et uon ad parcendum corpori, uon in honore aliquo ad
sacietatem caruis\ Hie plane Apostolus prohibet decretis hominum teueri. Et
-'5 Christus Matt. xv. 'Frustra autem colunt me doceutes maudata et doctrinas ho- siiattf). 15, 9.
minum\ Et Tit. i. 'Non intendentcs mandatis horaiuum aversantium veritatem'. au. 1, u.
Haec certe suut maudata dei, prohibentia doctrinas hominmn tam doceri
quam audiri. At vovendi iustitutum noune merissime hmnanum est? Nonne
situm est in rasura, veste, cibo, potu, diebus, locis, gestibus et aliis ceri-
30 mouiis? Ubi aliquid horum praecepit deus? ubi praecepit eam paupertatem,
eam obedieutiam, eam castitatem? Quid igitur? adhuc dubitas ea nee licere
nee licuisse vovere? Libera suut diviuitus, (juae tu necessaria facis hu-
mauitus, et putas deum plus aeceptare, quod tu erras, quam quod ipse ordi-
uavit? Ipse uon potest sustinere, ut fiat peccatum iu usu vestium, cibi,
35 j)otus, dierum, quia noluit ibi pcccari posse, et tamcn tu ibi jieccatum asseris
fieri. Ita noluit coelibatum nccessarium fieri, sed sanxit liberimi esse, et
noluit peccatum fieri, si quis nupserit, quando voluerit, et tu perpetuum facis
voto tuo ac uecessariinn sub lege. Quid igitur restat, uisi hie omnium evi-
dentissime moustrari, vota religionum et univorsam monasticam esse adversus
40 libertatem Euangelicam et diviuis mandatis prorsus prohibita, cum negari
uequeat, esse meras hominum doctrinas? Neque euim minus peccatimi est,
20 nee coutrect;iveritis (J
()14 De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
violare libertatem diviiiitiis statutam, quam iu quodvis aliud dei praeceptum
peccare. Voveas sane et reddas quodcunque volueris, sed citra mandatae
libertatis iuiuriara. Neque enlm tibi ipsi eam licet auferre, nee licet pec-
catum statuere, ubi deus peccatum esse noluit. Noluit autem peccatum fieri
posse in usu castitatis, sed liberam fecit eam, ut uon peccaret qui nuberet. 5
1. aor. 7, 37. Sic et Paulus i, Corin. vii. cum virginitatem consuleret, adiecit, si nullam
necessitatem haberet, qui virginem statuisset sen^are, quo prohibuit exactani
et coactam et necessariam esse aut fieri castitatem: quam primum ergo cogi
ceperit et exigi, iam soluta est et libera, per hanc Pauli autoritatem.
Revertamur itaque ad id, quod supra diximus: Votum castitatis et 10
totius monasticae, si pium est, debet necessario secum involvere libertatem
riu*sus omittendi et in hanc ferme sententiam interpretari: Voveo tibi obe-
dientiam, castitatem, paupertatera servaudam cum tota regula S. Augustini
usque ad mortem libere, hoc est, ut mutare possim, quando visum fuerit.
Si aliter interpreteris aut intellexeris, cemis ex praedictis, peccari adversus 15
libertatem divinam nobis mandatam, nee posse fieri, ut deus aliter acceptet,
nisi revocet libertatem, id. est, uisi neget seipsum. Quid ad me, si sancti
patres vel nuUi ita voverint aut senserint? Quid si omnes erraverint aut
miraculose intus ducti fuerint? Aperta est et irrefragabilis Euangelii sen-
tentia, damnari doctrinas hominum et liberas eas, nosque illarum dominos 20
esse, quare non possumus earum fieri servi ulla autoritate augelorum, nedum
eoi. 2, 23. nostra stulta superstitione et humilitate, ut Paulus ait. Similiter aperta est
veritas, votorum iustitutum esse servilem hominum doctrinam: cur ergo
*:isicb.sa[.iü,patiamur, ut servi equitent et domini pediteut, iuxta Salomonem? Quin
potius Christo gratias agamus, qui nos hac libertate honoravit, et nobis eam 25
violare impiis votis molieutibus inviolatam servavit, et vota nostra semper
irrita, libera et uulla esse firmiter ordinavit, ipse, dum nos insanimus, benigne
pro nobis vigilavit.
Hie fortassis ridebit aliquis et ridiculum votum hoc subsaunabit, quod
verius est simulatio quaedam voti. Quid euim est nisi j)raestigium dicere: so
Voveo tibi libere agere, quod visum fuerit? Rideat sane qui volet, modo
simul sciat, nihil mirum neque novum esse, si homines stulte et ridicule
3of). 17, 17. agant, dum citra et idtra dei verbum suis propriis consiliis aguntm'. 'Sermo
tuus (inquit Christus) veritas est'. Quid putas sermo hominis sit, nisi men-
dacium? Ridiculum est, sed iis, qui veritatem Euangelicae libertatis audiunt 35
vel cognoscunt, caeterum operatio en'oris sub isto ridiculo non minus iiuplet
nimis seriam et severam iram dei, tot milibus animarum istis laqueis misere
captis et perditis. Humanum inventura est votum, humanum inventum manet.
Sed non in totum tamen ridiculum est. Nam vovere subiectionem istam
liberam ad tempus non est inutile. Videmus enim primitivac Ecclesiae in- lo
7 virginitatem B 18 ulli B 23 omuium doctrinam ed. Witt., len., Erl.
36 agnoscunt ed. Witt., len., Erl.
De votis monasticis Martini Lutlieri iudicium. 1521. ßl5
stitutum fuisse et morem plane saluberrimmu, iit iuventutem seniores sibi
ad tempus comniendatam instituerent in fide et discipliua, quod et Aposto-
loriim Petri et Pauli Epistolae indicaut, ubi iimiores volimt subdi senioribus. i.^Pcti. 5,5.
Hinc primuni natae scholae Christianae, iu quibus et puellae quoqiie enidie-
5 bantur, iit sanetac Hagues habet historia.^ Ex bis tandem collegia et mo-
nasteria pullulaverunt propter eos, qiii perpetuo et libere in scholis istis
mauere volebant. Ubi autem ceperunt ii, qui iuveututera instituendam
susceperunt, segues fieri et sua curare, aucti opibus et ocio, et iuveutus
rebellior ^acta, tum voti laqueos invenerunt, quibus conscientias alligatas
10 tenerent sub disciplina, ut quisque seipsum metu peccati coliiberet et ocium
fieret curatoribus. Sicut et uunc mos est furiosus Academiarum, iuventutem
irretire iuramentis et conscientias eormii excaruificare, ne sit uecesse illis
vigilare et sollicitis esse, in utranque aurem secure dormiant. Sic ex liberis
et Christianis scholis servilia et ludaica monasteria veraeque s}Tiagogae im-
15 pietatis factae sunt. Si igitur votum hodieruum ad priscum illum morem
conferatur et ita servaretur, nihil ibi periculi esset, et absque dubio apud
deum aliter non agnoscitur, quam ad illum morem servandum temporaliter,
tautum ut institutionem Cluistianam infirmiores et rudiores animi inil)ibant,
et postea rursum liberi dimittantur. Id quod infra etiam operibus dei testibus
20 probabimus.
Obiiciet hie infirmior aut argutidus quispiam: *Si deus coelibatum sie
liberum voluit, ut nupciis possit mutari, ergo eadem libertate licebit et nuptias
deserto couiuge coelibatu mutare, aut si lex dei cogit coniugem non deserere,
simüiter et lex dei de vovendo coget coelibatum non deserere, utrobique
25 euim peccatum est divinitus statutum et prohibitum. Vel ergo non licebit
etiam matrimonimii contrahere, ne coelibatus fiat illicitus libertate sublata,
vel necesse erit et votum servare, matrimonio per ipsuni facto illicito'. Re-
spondeo: Libertas Euaugelica rcgnat iu iis solum, quac geruutur iuter deum
et teipsum, non iuter te et proximum tuum. Xon enim vult rapinam iu3ci. 61, s.
■M holocaustum, uec quicquam fieri ab ullo, quod vcrgat in proximi iacturam,
imo vult omnia fieri in proximi commodum. Sanxit ergo tibi libcrtatem,
ut coram ipso possis nubere aut coelebs vivere liberrime, nee haue libertatem
voluit mutari posse inter ipsum et te. Neque euim patitur, ut te sibi liges
et obstringas, qui te iu onmibus solvit et liberum facit, alioqui quid esset
33 votum, nisi ligari a te, (piod ille iubet esse solutum? Verum hac libertate
non prohibet, quin proxinio tuo te possis obstriugere et ligare, (piia proxinuis
tuus non iussit te solutum et lil)erum esse sicut deus. AKoqui liceret et
8 susceperant D 12 coiiscientios B Vi sollicitos ed. Witt., leii., Eil. 14 vere-
que C 16 conferatur AB revocaretur C revocatur ed. Witt., leii., Erl. 26 in dcuni C
31 comodura ABC
*) Ambrosii Epist. I. Mignc, Patrolog. T. 17 Sp. 735. Lt'genda aurea ed. Graesse
pg. 113.
Q\Q De votis monasticis Martini Lutlieri iudicium. 1521.
omnes coiitractus, federa, pacta compouere et riunpere pro libidine. Igitur
in matriinouium datus iam in alterius es iure et putestate, cpiod ins deus
iiou vidt illi iuvito rapi, ut sibi servias. Tameu si cesset illud ins vel
moriente couinge vel cüiisentiente, ecce iutegra et salva tibi est libertas inter
te et deuni, sicut prius nubendi et contiueudi. 5
Tale ergo est votimi coelibatus erga deum, (piale esset pactum couiugii
marito factum, iam mortuo aut mutuo cousensu separato et libero. Sicut
eiiim maritus mortuus vel data liceutia tibi copiam facit contiueudi libere,
uuu(j[nam accepturus amplius copulam tuam, roborato inter vos utrin(]ue fir-
miter pacto literis, sigillis et tcstibus, et tu stulta velut magnuni factura 10
marito denuo spoudeas ei copulam matrimouii, volcns luic i[)sa sponsione
priorem copiam coutineudi non solum roborare, sed suporare et excellentins
implere: uonue te dicet iusanam? Ita deus in baptismo pactum libcrtatis
tecum fecit, ut liberum tibi esset perpetuo uubere et contiuere, uec amplius
accepturus libertati huic adversarium. Et tu, ut haue libcrtatem maiorem 15
et jierfectiorem reddas, voves et voveudo in servitutem et necessitatem mutas.
Quid insanius fieri potest? Proiude religiosi proprie sunt cultores Baal, qui
deum sibi maritum volunt facere Servitute voti, qui eos liberos fecit libertate
Euaugelii. Baal enim maritum sonat, cpii coningem habet. Ita non con-
tenti libertate communi monastici praesumunt deum sibi proprium et sin- 20
gularem prae caeteris Baal facere, existimautes hoc obsequio plus (juam Euan-
gelice agere, cum recta adversus Euangelium insaniant. Hoc est, (juod mos
i.Äön. i8,2G. eorum est, altaria transilire, id est, opera sua iactare supra fidem connmmem,
et cultris incidere, id est, statutulis et doctriuis suis seipsos torijuere, uuu-
quam tarnen mortificare veterem honiinem &c. 25
Finiamus ergo tandem haue disputationem concludendo, quod paupertas,
übedieutia, castitas perpetuo servari potest, voveri, doceri, exigi non potest.
Quia iu servando mauet libertas Euangelica, in docendo, voveudo, exigendo
non manet, ideo sancti, qui ea servavcrunt, libere servaverunt, servatiun
etiam, si nee vovissent nee docti uec exacti fuissent, ideo votum eorum (|uan- m
quam stultum eis nihil nocuit propter fidem et libertatem spiritus. Incompara-
biliter autem aliud est, alicpiid fieri neque doctum neijue exactum, et idem
doceri et exigi facieudum. Hoc enim est ex facto ins facere, ex opere prae-
ceptum, ex exemplo regulam, ex aceideute necessarium, (juo (juid absurdius
et perniciosius? At primum est ex deo, alterum ex hominibus, ideo cum 35
primo mauendum, alteriuu vero dimittendum. Non ergo daumamus rem
votorimi, si quis eam cupiat sequi, sed doctriuam et praeceptum eiusdem
danmanuis. Actum est cum votis istis, sicut ciun continentia agi cepit in
Synodo Nicena, ubi cum aliquot annis sacerdotes et Episcopi vixissent
coelibes sua sponte, moliebantur (püdam hoc exeuq)lum in praeceptimi ver- 40
8 data tibi licentia C lU stulte ed. Witt., leii., Eil. 23 id est — incidere fcl^U in C
30 nee docti fc'^tt in ed. Erl.
De votisj monasticis Martini Lutheri iudiciuiii. 1521. 617
tere et deiuceps ad coelibatiim cogere uecessitate couscientiae, adeo iani tum
etiam in tarn sancta Syuodo fides et Euaiigelium defecerat et traditione.s
homiuiim invalescebaut, sed restitit uiiiverso eoncilio unus Pajihmitius, pro-
hiben«, ue quicquam de coelibatu statueretur. Quia hoc pertiiiebat implere
5 ad Antichristum Romanum idoliim. Ita eum moiiachi autea spoute coelibes
essent, egereiit et obedirent, taudein in votum necessarium posteri verterunt
eoruiu liberum et Euangelieum exemplum. Kec fuit hie ullus Paplmutius,
qui resisteret, eum iam peecatis praevaleutibus ira dei maturaret in orbem
(»perationes erruris, ^ieut in Paulo praedixerat. Quare sanetus Bernhardns :.'.3;iKii.2, ii.
lu et alii eastitatem, obedientiam et paupertatem sub votis, sed non seeundum
Vota, imo seeundum priscum patrum exemplum et Euangelium servaverunt,
et traditiouem tam rei)rübani et iustitutum vovendi damnatum humauo errore
lapsi probaverunt et doeuerunt, eum ipsi longe aliud et aliter sequerentur,
sed operatio ernjris fuit stabilienda etiam patrum exemplis perverse aeeeptis,
15 propter eos, qui non reeeperunt earitatem veritatis, ut salvi fierent.
IUI. VOTA ADVERSARI PRAECEPTIS DEI.
VIdimus itaque, ut monastiea institutio sit non solnm non ex deo (cuius
nullum habet testinjtmium de seriptura, neque ullum signum aut pro-
digimn, quo sit eoelitus comprobata, quin magis prohibita ac reprobata, ut
20 et aliae omnes traditiones humanae), verum etiam adversus fidem Christianam
et libertatem Euangelieam pugnet. Iam (piarto videamus, ut eonveniat eum
diviuis praeceptis. Impossibile enim est, ut non adversetur omnibus, quod
ei adversatur, ex quo et per quem et in (pio sunt onmia. Ipse enim eum *)Ji. 18,26.27.
saneto sanetus est et cum perverso perversus. Ideo ut innnundis nihil est 2tt. 1, 15.
25 mundum, sed onmia immunda, ita perversis omuia perversa et nihil rectum.
Atque iterum hie sanctos excusatos semel volo, ne semper sit necesse eorum
exempla excusare. Non disputo, ut saneti vixerint sub instituto isto, sed
de ipso mstituto. Non ut tres pueri in fornaee Babylonis vixerint, sed an Dan. 3, 21 ff.
passim omnibus lieeat in eandeni fornaeem ruere, aut auream regis statuam
30 adorare. Non disj)uto, an Paulus coelel)s vixcrit, sed an exemj)hun suinn
sit in ius et formam doetrinae trahendum. Idem Paulus totam legem ]\Iosi
servabat, et tarnen uolebat doceri et audiri eam ad scrvandum. Ita Bern-
hardus sub voto sine voto, ceu Apostolus sulj lege sine lege, agebat, sed
non ideo votum aut lex in doctrinam et formam vitae redigi, imo aboleri
35 debet.
5 ante ed. Erl. 12 tum AU l.j ^Raä) iiereiit ^abcii eil. Icu. u. Eil. iiod^ _'. Tliessal. 'J.
17—20 cuius bi§ humanae Don C in Atlammctn eiugefi^loffcu 19 cuinpiuljatum AB pro-
hibitum AB reprubatiun AB 25 perversus oiuuia ß
(318 l^*i votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
Et superius ubi de fiele egimus, satis osteudimii.s, ut adversus primam
tabulam seu tria prima praecepta pugnet institutum istud monasticimi. Fides
enim in priino, laus et confessio noniinis in secundo, et opera dei in nobis
in tertio })raeoipinntur. In Ins tribus absolvitur verns ille et legitimus cultus
dei. At iustitutio voti, dum docet opera, fidem evaeuat (ut diximus) et inde 5
abieeto nomine dei suum erigunt. Neque enim Christiani amplius uec filii
dei, sed Benedictini, Dominicani, Franciscaui, Augustiniani dieuntur: hos et
suGS patres prae Christo iactant. Neque enim hoc nomine salvi et iusti
fieri praesumunt, (juod baptisati, quod Christiani sunt, sed hoc solo, quod
sui ordinis nomen habent. Ideo in suum uomeu coufidunt, in hoc gloriantur, lo
({uasi baptismus et fides iam olim velut naufragio perierint. Non ergo assu-
munt et iuvocant nomen domini uisi in vanum, sed nomen suum, quod per
opera erexeruut. Videas enim eos plane desperare, si ordinem suum non
servasse sibi conscii fueriut, neeessarium enim ad iustitiam et salutem arbi-
trantur. übi autem servasse aut doluisse de non observato sese viderint, v,
tum hoc nomine securc expectant coronam gloriae, longe securius, <]uani quod
baptisati sint in Christum, imo obliti sunt, ne cogitant quidem unquam sese
esse baptisatos in opera Christi, ut in eis confidant, sua quaeruut et spectant,
ut hoc nomine apud deum eoronentur, quod religiosi fuerint. Sat habent,
si suos patres aemulati, eorum tum statuta tum exempla similibus operibus 2u
attigeriut vel doluerint sese non attigisse, ut autem Christum habeant et
opera eins m fide, coutemnunt. O horrendam perditionem !
Ita vides: ut fides et primum praeceptum stare cum doctrina monastiei
voti non potest (nisi miraculo gratiae dei), ita nee praeceptum secundum
Sof). 3, 13. cum eins iactantia et titulis. Cum enim solus Christus ascendat in coelum, 25
qui et descendit et est in coelis, impossibile est, ut Benedictinus, Augusti-
uianus, Franciscanus , Dominicanus, Carthusianus et sui similes in coelum
ascendant. Omne enim hoc hominum vulgus coelum petit lampadibus in-
anibus, id est, operibus propriis, et sine operibus propriis nihil })raesunnmt
apud deum, sie enim docet eos fiarma vitae et voti sui. At Christianus 'm
ascendit operibus alienis, nempe Christi, in quem baptisatus et trausplantatus
®ni. 2, 20. vivit iam non ipse, sed Christus in ipso, sanctificans ei sabbatum pleuissiine
ab operibus suis omnibus. Quam horrendum est igitur ea teneri conscientia,
non posse salvari, uisi ordinem tuum servaris, posse autem salvari, si ser-
varis? Nonne hie tacetur Christus totus? At haec conscientia nusquam 35
esset, si voti institutum non esset, nunc autem ubique est. Nusquam ergo
?Jf- 74, 8. sabbatum sanctum est, sed impletur illud psal. Ixxiii. 'Polluanuis onmes dies
3{üm.2,22.24. festos dei in terra'. Tu vide, an hoc non sit illud, (piod Paulus Roma. ii.
1 Ex superius C 7 Augustiniani, Benedictini, Franciscaui, Duminicani ed. Witt.,
len., Erl. 20 eorum statuta ed. len., Erl. 21 Cliristuni habeant, non curant, et oi)era
eius in fide conteranunt B, Christum et opera eins in fide habeant C, ed. Witt., len., Erl.
32 sabatum A 34 servaveris C, ed. Witt., len., Erl. 37 sabatum A psal. 63 C
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 619
dicit: 'Qiii abominaris idola, sacrilegium facis, iiomeu enim domini per vos
blasphematur iu gentibus'. Quis ex omnibus homiuibus iactat cultum dei
aeque atque monastici? nemo idololatriam iiiagis exeeratur, sed ecce sacrilogi
sunt. Quod sacrum rapiunt? hoc quo omuia sanctificautur, saiictum nomon
5 dei. Nomeu euim Christiauum extiuguimt et suum statuuut in eins locum,
volentes in eo salvi fieri, quod in solo nomine Christi fieri potest et debet,
sicut dicit Petrus Act. xv. *Nec est uobis aliud nomen datum sub coelo, in 3tpgic^- 4- is-
quo nos oporteat salvos fieri'.
Ut enim impossibile est, eum, qui fide in Christum uititur, nomine
10 proprio salutem quaerere (nescit enim opera et merita nisi Christi solius,
ideo non habet nomen, in quo salvetur et sanctificetur nisi Christi solius),
ita impossibile est eum, qui operibus et votis nititur, non quaerere proprio
nomine salutem. Habet enim opera et merita praeter Christi opera et merita,
habet ergo et nomen aliud praeter Christi nomen. Hoc autem quid est aliud
15 quam nomen Christi rapere, et sibi ipsi tribuere et dicere 'Ego sum Christus',
ut supra^ ex Matth. xxiiii. retulimus? quo sacrilegio quid potest esse magis OTnttf). 2*, 5.
sacrilegum? Qui enim dicit : 'Ego per opera mea salvabor', nihil aliud dicit,
quam: 'Ego sum Christus', cum solius Clmsti opera Salvent, quotquot sal-
vautur. Atque haec est ista blasphemia nominis domini in gentibus, quod Siöm. 2, 24.
20 sanctitas et sanctificatio alteri quam nomini domini iam passim tribuitur.
Omnium enim ore ordines eorum sancti dicuntur, quasi sanctificent suos ob-
servatores, aut quasi sanctum sit in eis incedere, cum solum nomen domini
sanctificet, et in solo ipso incedere sanctum sit. Huius vulgatissimae blasphe-
miae autores ipsi sunt suis sacrilegiis, quibus uomen domini et opus nominis
25 domini sibi arripiunt et arrogant, seducentes et allicientes hac blasphemia
totum orbem.
Cum autem has sacrilegas et blasphemas opiniones seu conscientias
oporteat a Cliristianis esse quam remotissimas, quid adhuc dubitas abstinere,
fugere, vitare, mutare vota monastica et totum eins vitae genus? quod in
30 hoc ipsum repertum estjjit tales conscientias reddat, nee natm-a sua potest
alias reddere, et videas praesente experientia toto orbe tales reddi. An, sii. todj. le,
videas Core cum tabernaculis et substantia sua aljsorberi, tu manebis in
media voragine, nee saltem reliqui Israel prudentiam imitaljcris et fugies
dicens: 'Ne forte et nos terra absorbeat'? An te morabitur, (juod filios Core4.woi.i6,34.
35 illic manentes videas servari ? Sed scito, id coutigisse (ut Moses scribit)4.TOüi.i6,38.
magno miraculo. Negare enim non potes, monasticum institutum esse sedi-
tiosum adversus Christum et proprie Coreticum. Excitat enim sectas in
populo Christi, et, sicut vides, adversus fidem docet, fidere et metuere ab
operibus propriis, cum dare non possis (citra miraculum) ullum religiosum.
3 idolatriam ed. Witt, len., Eil. 7 Act. 4 : ed. Witt., leu., Erl.
') eben <B. 5'JÜ.
g20 De votis mona.sticis Murtini Lutlit'ii iudicium. 1521.
qiii iiuu teneatur huc sucrilega el bkispliuina con.sciciitia, salvum se fore, ubi
orcliiiem suum servarit, damnatum vero, ubi non servarit, iit cjiiid alioqui
vüveret et servaret, si talis eins couscieiitia non esset? Quid hoc te iuvabit,
si filii huius Core servati siut iu taberuaculis istis saerilegis et blasplieniis?
Miraculum diviuae virtutis est, uou vulgare praesciiptum viveudi. 5
Bene autem appellatus est Core, (juod iuterpretatur 'calvus' seu 'cal-
1. Gor 11, 7. viciuniV quod Apostolo teste vir sit gloiia dei et velare cuniam uou debeat,
ut Cure istum sedieiusuni iutelligas siue capite Christo, siue gloria dei seipsuiu
iu Caput erigerc, suo uouiiue proprio gloriari ad versus Christum. Quam
2.^cti.2, 1 ü. proprie Petrus ii. Pet. ii. cos describit, dum dicit, eos esse magistros meu- 10
daces, (|ui opiuiones et sectas perditiouis iuxta iutroduceut et domiuuui, (pii
eos mercatus est, uegautes, per quos via veritatis blasphemabitur. Quae
suut ilkie opiuioues et sectae perditiouis, uisi couscieutiae, doctriuae, sectae
ilhie praedictae et sacrilegae et bkispheuiae, (piibus Ciuistus abuegatur cum
operibus et uomiue suo, et iu locum eius opera et uomiua homiuum sta- 15
tuuutur, et eis tribuitur id, quod Christi est, iustitia, sahis, sauctitudo?
Sed hie sacrilegi illi, ut suut iucorrigibiles et iucreduli, cum videriut
sese tarn mauifestario sacrilegio compreheusos, effiugeut more suo distinctiones,
quarum suut fecuudi valde, diceutque sese nuuquam docuissc aliter, quiu
Christus et gratia dei siut priucipalia iu ordinibus et optima, sicut saucta 20
sauctoruni. Caetermu ordiues esse sauctos uiiuus priucipaliter ceu sauctuui
participative &c., sive aliud ])rofereut ca})itis sui tigmeutum, ue capti et cou-
fusi videautur. Quibus respoudeo: Et cur ab iuitio uou ista docueruut?
Quis auiuuibus iaui perditis et uuuc pereuutibus haue distiuctiouem in futuris
seculis aliquando excogitaudam revelavit? (juae simpliciter, ut souat, sauctum 2,^
iutellexeruut, iguorantes occultam haue ae(piivocatiouis illusiouem. Sed adhuc
age surgaut et doceaut, sicut nuuc distiuguuut, clameut ad vulgum iu huuc
uiodum: 'Scitote, quod multo melius est, esse siuipliciter Christiauum quam
religiosum': videbis quot siut iutraturi, imo mausuri iu mouasterio. At uuuc
docent religioues esse multo meliores et sauctiores» communi statu fideliuin. 30
Haec est vox illa perditiouis, qua fideles a Christo divelkmt spe maioris
pietatis, quam iu Christo iuveuerunt. Hoc est sacrilegium, haec blaspkemia,
cum qua Christus mauere uou potest, quam uisi iactarent, ipsi mauere uou
posseut.
Nee est, quod iacteut malus et priucipale augeri accessioue miuoris et 35
secuudarii. Etiam si lioc verum esset, quis rudi vulgo moderabitur, ne miuus
pro maiore appreheudat, sicut modo facit? Miraculum est hie uou errare,
ideo scandalum hoc de via tollendum est, et uuicum illud uiaius propoueu-
10 cum dicit ed. leu., Eil.
^) l^ip} ^i!?!?? «TTIP- ä5cjl. llieron. de noniiniljus hebr. „Core, calvitium". Migne,
Patrol. T. 23 ©^.793.
De votis monasticis Martini Lutheri iiulicium. 1521. 621
dum. DeiDcle cur uou tautopere suadent hominibus, ut minore relicto appr^-
hendant maius? et [cur non] religiosos doceut exire, quantopere a maiore
invitant ad suum minus et alliciunt ad intrandas relis^iones? Nunc autem
dupliciter hoc mentitmn est. Primo, quod revera suura mouasticuui institutum
5 pro maiore et principali habeut, et Christianum pro minore et contempto.
Hoc probant eorum sacrilegae et blasphemae voces ad religionem exhortantes
potius quam ad Cliristianismum. Alterum mendacium, quod et aliud sauctum
fingitur. Solus enim Christus sanctus est, nee patitur, ut ullo alio nomine
sauctificemur et salvemur, ut supra ex Petro retulimus. Quare quocunque
10 tc verteris, iuvenies institutum impium, sacrilegum, blasphemum, adversarium
Christo esse natura sua, perditionisque efficax causa omnibus, qui non cum
filiis Core servantm* miraculose. Ita iacet quidem verus ille cidtiLs dei,
tribus praeceptis primis institutus, et viae Zion lugent, eo quod non sit quisioflci. i.a.
veniat ad solennitatem: in cuius ^ locum illi alium substituerunt sese plane
15 dignissimum, qui est pompa illa cerimoniarum in veste, gestu, cantu, lectioni-
bus, in qnibus omnibus nihil fidei neque nominis neque operis est divini,
sed omnia sunt humanissima. Atque ex instituto Pauli i. Corin. xiiii. videtur i. ßor. i4.
usus huius vestigium esse reliquum, ubi docet tria fieri in conventu Ecclesiae,
linguis loqui seu psallere, prophetari seu interpretari et orare. Scilicet primo
20 recitabatur aliquid e scriptura vel })salmis. Deinde prophetae interpretabautur
et docebant. Tertio in communi orabatur. Divina et Christianissima insti-
tutio, sed ad docendum et exhortaudum, hoc est, ad fidem alendam ordinata.
Primum aemulantur hodie lectionibus matutinalibus, Epistolis, Euaugeliis
et singularibus cantibus, Alterum Omiliis, Tertium Responsoriis, Antiphonis,
25 Gradualibus, et quaecunque communiter leguntur vel cantantur, sed infoeli-
citer omnia. Non enim docendi aut exhortandi, sed operandi tantum studio
omnia fiunt. Sic enim legisse, sie cantasse, sie boasse illis satis est. Hoc
opus quaeritur et vocatur cultus dei. Quid autem legatur et cantetur, aut
cur legatur et cantetur, ne in meutern quidem venit, nee est propheta, qui
ao interpretetm- et doceat. Proinde ne sint ociosi in hoc mirabili cultu dei,
dedunt sese curae et sollicitudiui praelegendi, praecantandi, recte distinguendi,
pausaudi, terminandi, attendendi, hoc uuum spectantes, ut bene, devote et
laudabiliter legatur et cantetur. Hie est finis ultimatus huius cultus divini.
Ibi disciplinae, poeuae, articuli, statuta, peccata et merita hoc cultu dignissima.
35 Dicas hunc gravissimum cultum dei in hoc exerceri, ut viri illi magni et
graves saltcm particulam alifiuam Grammaticae et Musicae toto vitae tem-
pore discant. Quid enim aliud quaerere possunt iudicari? Si iutret (ut
Paulus ait) aUcjuis infidelis in medium horum mugientium, murmnrantium, i. cor. 14,23.
boantium, videus cos neque prophetare neque oraro, sed tantum suo nioro
2 cur nnn bon C cingcit^attct i:] primis fe^tt in C
') ?liif cultu.s 3- 12 bcjogcit.
g22 Dß votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521,
sonare ceu fistulas illas organornm, quae sihi optimo consilio sooiaverunt,
et simile iuxta simile suum posiierunt, nonno optimo iure (licet: Quid iu-
1. Cor. 14,7. sauitis? Quid euiin sunt nisi fistulae aut tihiao illae, quas Paulus dioit
nullam vocum distinctioueni dare, sed tautuni in aera sonare, non aliter,
quam si quis declamaturus suggestum conscendat et horara totam sonet 5
verba peregrina in ]>opulum, quae nemo intelligat? Nonne hie in aera lo-
quitur? Nonne insanus iudicabitur? Scilioet talis cultus decebat sacrilegos
et blasphemos adversarios Christi, ut essent nihilo meliores mutis illis et
ligneis fistnlis, multo labore sonantes, nihil docentes, nihil discentes, nihil
orantes, et tarnen hoc opus insaniae pro sunnna latria iactarent, omnium lo
opes illius nieritis ad sese corrivarent. Et haue quidem domum talis decet
sanctitudo.
Nihil hie de sanctis dico, qui pio nsu in his sunt conversati ludibriis.
Ipsum hunc cultum dico, si caetera non movercnt ad rumpenda et dimittendn
Vota monastica, abunde satis iustam causam esse. Quid enim est nisi merum is
ludibrium, seu, ut Apostolus ait, insania? At hoc est, quod primario loco
vovetur, hoc quaerunt, qui religiosi fiunt. Sic enim deo servire proponunt,
propter hoc mundum, res et parentes relinquunt, propter hoc abnegant semet-
ipsos, ut Christum sequantur. Sic enim audacos et blasphemi homines divina
oracula Christi a])tant ad haue puerilem, ridiculam et stultam scenam, in qua 20
i|)si prostant tanquam fistulae, tubae, sambucae mutae et insensatae ad ob-
sequium dei, simul verum cultum dei abnegantes. Nonne si seria te vovisse
scires et postea intelligeres ludicra et ridieula esse, voti tui te poeniteret?
nonne mutares? nonne errore excusareris, qui vovisses malum quod ignorabas?
Gerte sie vides contingere in votis monasticis hodie. An putas gratum et 25
probatum esse a})nd deum hoc votum ? An ille quaerit multas mutas fistulas
sibi congregari, quae delecteut cum sonantes in aera?
Video Bernhardum et similes divinitus servatos, ut haec ludicra serio
quaJicunque temperarent. Extant sermones eins, quos prophetavit et docuit
in congregatione fratrum, quo unico opere rctulit priscum Pauli institutnm 30
i.xim.4,iG. seque et suos secum servavit, sicut Paulus de Timotheo dixit. Ac si in
monasteriis eiusmodi Bernhardi essent, tolerari possent propter serium Pauli
institutnm ex parte observatum. At ubi sunt merae mortuae fistulae et
1. eor. 14,23. mutae tibiac, quae in aera sonant, cum Paulus dicat eas ab infideli contemni
et insaniae accnsari, quanto magis a fidel ibus relinquendae et fngiendae sunt? 3&
nisi malumus esse ])eiores quam gentes et infideles et hoc sanum et pium
arbitrari, quod illi insanum, etiam Pauli consensu, merito appellant. Ne ergo
credas votum tuum apud deum exigi aut probari super has insanias, sed
cum fiducia credas re})robum et danniatum esse, cum hie non solum tentare,
34 tubac C 37 nppcllaut, nc A
De votis monasticis! Martini Lutheri iudicium. 1521. 623
sed et irridere donni videantur istis Indihriis. Atcjiio haoc de primis tribus
mandatis pauca pro temjiorc satis sint.
ADVERSARI VOTA CARTTATL
VEniamns ad spoundam tahnlani et mandata eins in dno ista colligamiis,
in obedientiam parentnni et eharitatem proxinii. Nam post fidem in
denm nihil maius est parentum obedientia, de qua niagnifice Panlus i. Tiniot. v. i.Tim. 5, 4.
'Disoant priniiim domum suani regere et mntnam vieem parentibns reddere,
hoc enim acceptum est eoram deo\ Hie Pauhis prohibet prorsus, ne vidna
assnmatnr, si habet doniiim, quam regat, et parentes, qiiibus obsequatur,
10 addens etiam: 'Si qiiis suoruni et raaximc domesticorum euram non habet, i.xim. 5, 8.
fidem negavit et est infideli deterior'. lani supei^flnuni est reeensere, quo-
modo caritatem omnibus praeferat i. Corin. xiii. oninia faeiens nihil esse, qnaei.tioi.i3, iff-
sine caritate finnt. Id antem, qnod Panlus de vidna dieit, prorsns de orauibns
filiis intelligendnm est. Iternni hie nihil de sanetoruni cxeniplis sen de facto
15 miracnloso, sed de ipso institnto vovondi loqnor, et antoritate divina pro-
nnncio et decerno, nnllnm votnm fieri posse absolute, si ]>inm et gratum
esse deo debeat, sed oninia involvnnt conditioneni, scilicet exceptae obedientiae
parentnni et charitatis proxinii. Qni enim voverit ant votnm servaverit contra
obedientiam parentum et contra eharitatem proxinii, anathema sit, sen, nt
20 Apostolns liic ait, fidem negavit et est infideli deterior. iSihil enim adversus «fli. 2. (Tov.
denm, sed pro deo solum possumus. Cum vero institutnm monasticniii et
impiissime et impndcntissime doceat palam, non licerc parentibns obedire
nee curare quae aliorum sunt (qnippe monachnm mundo mortnum dicnnt et
deo dicatum, debere tantum in monasterio agere, egeant, jiereant, habeant
25 parentes, proxinii, inio totus mnndus), anathema sit ipsnm simpliciter vel
vo\'ere vel scrvare. Habent hie exemplnm in Yitis Patrnm et impium et
crndele, nlii mater dnos filios Eremitas visitabat, videre cupiens materno
aff'ectn frnctns uteri sni. At illi clausa ianua negavernnt niatri faciem snam,
promittentes in futura gloria sese visnram, si ferret in liac vita negatum
30 conspectum.'- Hoc exemplnm cum audio iactari (qnalia niulta .sunt in Vitis
Patrnm), videor mihi audirc laudatores Lucretiae ant 8anlis, qnod seipsos
magnanimiter interfecerint, ant alia quaedam ]iortenta gentilium. At illi vir-
tutem et Christianam vocaot. Huc depravant et illa Christi salntaria et
2 mandatis, pauca ABC, ed. Witt.; 3;ono§ läßt bcn ©0^ unüüctfcljt; Sco Su^^ »Unb
ba^ f^g Don bcn crftcn bvljcn gc'bottcn Ifo l)i( iinb c§ 3t)t gibtl gnug gefeit". •"] C imb bic @c=
fannntau§ga6cn jcitjten bicfcn »Uiifcfjnitt a(§ „V.", oljcr er ift mir bcr ßtucitc Untcvtf)eil Oon IV.
12 2. Ci)riiitli. 13. (' 24 parcaiit C 29 .scsc cani visuros cd. Witt., Icn., Eil. 33 eam-
qne Cliri.stianam C
>) Vitae ratrum ed. Mifjno, Patrolop:. Tom. LXXIII ©p. 792. ,Quod si te hie
cohibcre potueris, no nos vidpa.s, illic nos procul dubio sonipor vidobis."
(324 1^^ votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
9Jiatt().io,37. commimia verba: 'Qui aniat patrem et matrem plusquam me, non est mo
wntti). 19,29. dignus'. Et iterum : 'Qui reliquerit domum vel fratres &c. centnplum accipiet
*4äf. 45, u, et vitam aeternam possidebit\ Et psal. xliiii. 'Audi, filia, et vide et inclina
aurem tuam et obliviscere populum tuuni et domuui patris tui &c.' Haec
et similia verba, quae Spiritus sunt et vita, de fide Christi souantia, propter s
quam omnia relinquenda sunt, sacrilegi isti et blasphemi aptant suae morti
et mendacio, et carni et sanguini.
Hie veni in locum indignationis meae et ardeo me ulcisci de plus
quam sacrilegis et blasphemis istis mendaciis et insaniis, sed desunt et verba
et cogitatus, quibus monstra haec pro dignitate aggrediar. Propter haue vel lo
solam abominationem eradicata, extincta, al)olita cupio, sicut et oportuit,
universa monasteria, quae et utinam ereptis Lot et filiabus suis de medio
eorum dominus igne et sulphure coelesti ad exemplum Sodomae et Gomorrae
demergeret in profundum, ut ne memoria quidem eorum superesset, neque
enim satis fuerit Ulis anathema imprecari. Vide nunc sanctum et egreginm i5
tuum Votum. Superius vovisti, nolle te Christianum amplius esse, sed quia
sublimis est sensus fidei, subtilis error excusavit impudentiam. At hie voves
impudentissimae impietati, quae te non acceptat, nisi abneges parentibus
obedire et proximis servire. Me miserum, ut fortiter urit ista audacia et
impudeutia adversus aperta dei mandata aperte insaniens et adhuc laudcm 20
et vitam aeternam promittens. Finge uuiversos monachos angelorum sancti-
tate pollere, adhuc institutum ipsum adversus mandata dei manifeste insaniens
non solum voveri et servari non debet, sed vitari et execrari ut summa
impietas. Si voveres homicidium vel adulterium, votum irritum et damnatnm
iudicaretur, cur non irritum et damnatum est, si voves inobedientiam parentum 25
qäj. r.o, 18. et crudelitatem erga proximum, aut si profitearis cursurum te cum furibus
et cum adulteris portionem tuam positurum, non licebit tibi consilio Salo-
sviid)iu. IC, monis uti et recedere a peccatoribus, qui te lactant ad malum?
i.2niii.ir>,22. Sed audianuis excusationes in impietate. Primum dicunt, Meliorem
esse obedientiam quam victimam: ideo non licere proximis servire aut beue- 30
facere absque licentia sui maioris. Secundo, patres spirituales praestare
patribus carnalibus, ita et obedientiam illorum praeferendam liorum obedientiae.
Tertio, charitatem nihilo minus exerceri inter fratres monasterii. Haec illi.
Vides ergo obedientiam et charitatem per illos e publico tolli et in suum
angulum cogi. Videamus autem tria ista per ordinem. Primum illud 'Melior sr,
est obedientia quam victima' praecipue et solum }>crtinct ad mandata divina
et recto im[)etu facit contra monasticam. Nam qui vovet monasticen, sesc
offert victimam deo (ut dicunt), sed hanc victimam abominari sesc dicit
2 reliiiqnit, C 10 fortitor fmit od. Witt., Ion., Erl, SioioS: „ttnc brennet, (nie 6et)ft,
tüie nje'^c if)ni m\x bort) biffe uiHHivicT)omVtc fredjcljt" ; Seo ^uh: „Wie übet 6rent iinb IJc--
fiinnncvet niirf) joütfier ciroffor fnuicl".
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. (525
dominus, si fiat contra obedientiam mandati sui. At mandatum suum est,
obedire parentibus et servire proximis. Estne igitiir haec insignis perversitas,
hoc appellare obedientiam supra victimam, quod deus appellat victimam ad-
versns obedientiam? Sic intelligere docent Monastici divinas literas, ut ea,
5 quae de dei mandatis dicuntiir, aptent raandatis hominnm, et quae adversus
mandata liominum dicuntnr, aptent adversus raandata dei. Hac igitur obe-
dientia pertinaciter usus Minorita non porrigit neque portat proximo suo
peeuniam,^ etiam si ille sit inopia consumendus, et quantum in eo fuerit,
fratrem suum fame, nuditate, inopia conficit, post gloriatur adversus deum,
10 meliorem fuisse obedientiam quam victimam. Scilicet quia in baptismo
vovit obedientiam dei, sed quam in monasterio nova obedientia hominum
evacuavit.
Eadem obedientia pulchre scse exoneraverunt operibus illis miseri-
cordiae, quae Christus Matth. xxv. in iudicio sese exacturum minatur. Videat aJJattf^. 25,
... . 34 IT-
15 monachus famelicum, sitibundum, nudum, vagum, captivum &c., sed caveat,
ne egrediatur monasterinm, ne visitet infirmum, ne consoletur tristem, sed
sinat ire et perire quicquid perierit, claudat viscera sua, etiam si possit iHum
iuvare, postea dicat, ideo sese omisisse charitatem, quia nohierit victimam
offerre j^rae obedientia. Idem faciat, si pater aut mater ojiera eins ceperint
20 opus halbere, ut vel pascat vel serviat eis. O furorem inauditum. Ego saue
in meo monachatu, quanquam hebes sum et rudis, nihil tarnen egrius tuli,
quam hanc crudelitatem et negatae charitatis sacrilegium. Xeque potui un-
quam persuaderi, ut quietus credcrem rectam et licitam esse obedientiam
istam monasticam adversus charitatem tarn impudenter saevientem. Dicent
25 vero hie: 'Si ista monachis detur licentia vagandi, peribit Universum insti-
tutum monasticum, desolabuntur monasteria, ruet cultus dei, singulis enntibus,
ut parentil)us et proximis egentibus ministrent\ Pulchre.^ Ut ei-go stent
lapides et ligna,* ut perseveret fistularum ululatus et murmnr in choro, ut
rasura capitis et longa tunica non deponatur, mandatum dei deserendnm est,
30 pro quo etiam sauguis fundendus, anima et omnia ponenda sunt: quam
sapienter, quam aeque iudicant isti viri de mandatis dei! Nonne hoc est
quod dixi, Monasticum institutum et divinum mandatum ex diametro natura
sua j)ugnare? Si enim divinum mandatum servare voles, votum perjH'liunn
servare non potes. Elige, utrum volueris. Et (piid, rogo, damni patietur
sfi institutum monasticum, si religiosus egrediatur, ubi opus fuerit, serviturus
parentibus, visitaturus infirmos et sese impensurus divinae obcdientiae et
ciiaritati? Num ideo necesse est castitatem et paupertatem et obedientiam
ponere? poterit enim reverti expleta obedientia dei et charitate. Et quid si
2 Est ne ABC 19 pro obedientia C 24 impimlenter 15 n4 vnlncris, et Ali
') SonaS: „fcl)n ()eUcr". -) ^ärn ^Kanbc: Sulsuui. ^) ^oiioo: „ftctm uiib l)oUi,
bte ^ct)Itgcn floftcr gebclü".
2ut^er§ 2ßer£e. VUI. 40
026 De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
non reverti eum sinat obedientia et charitas? in quid peccabit? in lapides et
ligna? quod non steterit in choro, non induerit cncullnm, non fnerit rasus,
nou dormierit commnni dormitorio, non ederit commnui refectorio, non niur-
murarit commnnes bombos vocmu non iutellectarnni. Seilicet istae res tautae
sunt, et Salus in eis sie est posita, ut divina mandata propter ipsas oporteat 5
pedil)us conculcare? Seilicet deo se dedicavit, qui iis rebus sese dedit, et
non dedicavit sese deo, qui vovit obedientiam parentum et charitatem proximi
Ware. 7, 9. in baptismo? Quid istis insanis diceraus, nisi illud Christi Marci vii. 'Bene
irritum fecistis mandatum dei, ut traditiones vestras servetis'?
Certus itaque csto quilibet Christianus, quod, sicut vovere non potes, 10
ut neges deum et mandata eins, ita vovere non potes, ne obedias parentibus
et servias proximis, cum deus mandarit obedire parentibus et servire proxi-
mis: ideo votum tuum cum fiducia sie interpreteris , ut, ubi parens vel
proximus tuus te opus hal)uerit, votum iam prorsus non teuere autoritate
ipsa dei certissimus sis. Suntne haec satis clara? Quis contra haec potest 15
quicquam mutire? Si unum mandatum propter votum potes dirumpere, potes
omnia dirumpere et totum deum negare. Si autem non potes deum nee
iiniversa negare, nullum (ne minimum quidem) potes negare aut dirumpere.
Monasticum enim votum pro mandatis, non adversus mandata dei valere
debet et semper eisdem cedere, etiam si perpetuo eis cedendum et votum 20
prorsus abolendum sit. Non potest, ne dubita, deus ipse votum a te exigere
2.'rim. 2, 13. aut factum agnoscere adversus miura iota sui mandati, fidelis et verax est,
seipsum negare non potest.
Quod si iactent, parentum obedientiam cedere merito debere cultui dei,
nam cultus dei prirao mandato iubetur, obedientia parentum quarto, respon- 25
deo: Cultum dei monasticum superius audisti ludibrium esse. Imj^ossibile
autem est, verum illum cultum dei impediri obedientia parentum et Servi-
tute proximi, imo ipsa obedientia et proximi servitus est ipsissimus ille et
germanus cultus dei, quem illi ludicro et circulatorio suo cultu^ evacuant.
Quid enim est colere et servire deo aliud, quam servare eins mandata? At so
obedientia et charitas proximi mandata est. In choro autem boare aut mur-
murare mandatum non est, imo, cum sit deum tentare et irridere, prohibitum
est. Neque oratio, quod potissimum est in eorum cultu, sed ncc ipse boatus
impeditur per obedientiam parentum et Servituten! proximi. Poteris enim
inter obediendum et scrviendum, ut castus et pauper viverc, ita orare et 35
boare, quantum volueris : hoc solum impeditur, ne lapides et ligna ^ com-
munitor teras et occupcs cum aliis praesente corpore. Si autem parentes
vel proximi te iubercnt negare fidem, nomen et opus dei, quae prima tabula
6 qni in re1)ns ed. len., Erl. 15 Sunt ne ABC
') 3iotiö§: «tnit i}f)rcm fnilnadjtfpict iinb faurfcitucrrf". Sco ^nb: „mit ivcm iiavrifc^en
jficnft". ■) ^ona§: „ftci)ii uttb fpl^, ba§ Vflaftcr l)m O'f)or itiib 0'rciil!(\ait(5".
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. (327
diximus maudari, hie lociim liaberet, quod illi iactant, ciiltui dei cedere debere
obedientiam parentum et omnia. Sed hie cultus communis est fidelium, et
Dusquam minus quam in monasteriis istis seditiosisque sectis, ut ex supra-
dictis intelligi facile potest.
5 Quod vero secundo dicunt, sese spirituales esse patres, aeque pertiuet
ad ficta illa verba, quibus S. Petrus eos praedixit de nobis negociaturos2.?ctr. 2, 3.
esse, atque ilhid, quod de obedientia et victima fingunt atque pervertunt.
Spirituales patres sunt, qui nos doceut ante omnia mandatis dei obedire,
parentibus subdi, proximis servire, sicut Apostoli fecerunt. Ipsi vero cum
10 adversus haec doceant mandata hominum et sua propria, spirituales patres
sunt, sed secmidum spiritum erroris, de quo Paulus praedixit i. Timot. iiii. i.jim. 4, 1.
'attendentes spiritibus erroris'. Nam nee Apostolis obediendum esset, adeo
neque angelis. adversus obedientiam parentum et caritatem proximi docen-
tibus, quanto minus obediendum est istis irapiis et sacrilegis hominibus,
15 deterioribus quam sint infideles et fidem negant^s. Si vero docerent puram
fidem, et parentes aut proximi te nollent ab eis discere, hie plane non essent
audiendi, quanquam ne sie quidem perjietuo obedientiam et servitutem ullo
voto eis subtrahere possis. Non enim, ut fidem discas, necesse est parentibus
et proximis te subtrahi et aliis perj^etuo subdi. Paulus Philemonis Onesi-
20 mum non filium, sed sers'um, iam sibi in filium spiritualem genuerat in ^-in-qsfniftn.iB.io.
culis positus, sicut gloriatur, et cum ins haberet in ipsum adeo Philemonem,
quem et ipsum genuerat, non tarnen sibi subiieit, sed hero suo remittit, eins
consensum quaerens. Quid putas fecisset, si Onesimus fuisset filius? Et
nostri, cum nee fidem nee sana, sed omnia sacrilega doceant, avellere audent
25 filios a parentibus perpetua ser\'itute.
Proinde, sicut uxor potestatem habet extrahendi virum e monasterio,
citra consensum suum cucullatum, sive sit in sacerdotem unetus, sive lotus,
ila habet pater aut mater ins extrahendi filium vel filiam e monasterio. Et
filius vel filia sub necessitate salutis et indignatione dei tenetur sequi et
30 cucullum ponere absque scrupulo, pro irrito habens, si sexcenta vota vovisset,
et tot characteres indelebiles haberet, quot sunt capilli capitis sui. At nunc
filios a parentiun obedientia solvunt in totum, garrientes in rebus spiritualibus
unumquemquc liberum esse. Cur ergo non et coniuges separant? aut cur
non et infiintes avellunt ab uberibus matrum, si hoc satis est, quod in spiri-
35 tualibus rebus libertas est? An non et infimtes sunt in eisdem spiritualibus
rebus? Quin hae ratione omnes filios a parentibus, omnes servos a dominis,
omnes populos a magistratibus avellamus, omnia fi?dera, onmia pacta, omnes
contractus solvamus, dieentes in rebus spiritualibus omnes liberos et sui
arbitrii, neminem vero alterius iuris esse. Sed res spirituales illi verborum
40 fictonmi autorcs voeant suas huuianas traditiones, caeci, saerilegi et blasphemi.
15 negantibus AB 17 audientiam C 31 indelibiles ABC, aud^ nod^ cd. Eil.
33 seperant B
40*
ß28 ^^ votis monasticis Martini Lutheri iudiciura. 1521.
Sic quod charitatera exerceri iuter ipsos mouasticos posse, iit invicem
serviant, verum est, sed non vere dictum. Charitas euim libera est, nullis
personis proprie addicta, at illi suis et sibi ipsis duntaxat alligant, aliorum
prorsus negligentes, quae charitas ficta est et fomentum sectarum et odiorum,
sicuti videmus monasteria adversus monasteria, ordines ad versus ordines 5
mutuo insanire et zelare. Germana autem illa et universalis charitas ab
1. (£or. 13. Apostolo i. Corin. xiii. descripta, quae omnibus exposita est, amicis et ini-
niicis, ad serviendum, est illis prohibita et illicita. Quia, ut supra diximus,
religiöse non licet exire monasterium, visitare infirmos et alia Christiana
obsequia impendere, etiam si opus sit et possit: imo contra pervertentes omnia, lo
positis manuum operibus, ipsi ociosi sinunt solis sibi benefieri a toto mundo,
omnium substantiam devorantcs, bene sani et robusti, magno etiam incom-
modo vere pauperum, rependunt vero suis benefactoribus spiritualia opcra
misericordiae, quae sunt cultus ille dei, quem supra descripsimus, nniltum
murmurando, boando, halando, legendo &c. In primis autem Missae illae is
execrabiles et abominabiles coram deo.
Hac figura verl)orum et extinguunt vera illa, quae Christus exigit, opera
misericordiae et seipsos solantur super extinctione eiusmodi , ne quando im-
pietatem haue agnoscant et poeniteant et venia digni fiant. Si pro solis
adolescentibus cum morem servarent, ne passim liceret vagari, quo aetas 20
mollior et fluxa facilius frenaretur et in monasteriis disceret domcsticam
charitatem, quam postea in public© exhiberet communem omnibus, tolerabilis,
imo bona foret institutio. Nunc vero tota vita pucri sunt et domesticam
discunt charitatem, imo eam summam et solam arbitrautur. Videmus autem
divinum opus in Bernhardo et similibus, quos ne in puerili illa et angusta 25
charitate reliuqueret, rapuit in medias res mundi magnas et multas, ut in
iis charitas genuinam suam vim ostenderet, diüusa dilatataque ad omnes,
omnibus exposita et parata, atque hoc secreto miraculo illos servavit, ne
perircnt in damnal)ili isto instituto angustae et fictae charitatis, in qua caeteri
hoc opus dei non intelligentes perierunt. Quanquam non nogem aliquos ea so
charitate salvos factos, qua solis suis servierunt, quod occasio eis defuerit
et aliis servire, cum ipsi parati essent omnibus servire. Ipsum institutum
damno, quod prohibet servire aliis quam suis monasticis.
Ut igitur dcmus aliquot servatos, qui non peccaverint in obedientiara
parentum et charitatem proximi sub votis agentes, tamen videmus hie evi- 35
deiitissime, ipsum institutum vovendi ex natura sua adversari mandatis dei
de ol)e(lientia })areutum et charitate proximi, ideo non licere neque posse
vovcri aut scrvari. Ac per hoc impossibile apud deura pro voto haberi et
exigi. Neque eos, qui servati sunt, eiusmodi vota vovisse certum est, ant,
11 nisi ociosi B 12 inconiodo ABC 13 vere C 17 et OU§ge(offcn in C unb
ben ©ejommtauSgaben 18 nequando AB 27 dilataque C, ed. leii., Erl.
De votis inonasticis Martini Lutheri imlicium. 1521. (529
si ita vüverimt, deum eoruni errori indidsisse et uon acceptasse, quo modo
ipsi voveruut. Damuabile itaqiie est in eo vitae genere inveuiri, qiiod videas
natura sua cum diviuis niandatis pugnare et non nisi ociosos liomines gignere,
(]ui velut locustae, erucae, bruci omnium aliorum substantiam devorant, seu,
5 ut Petrus ait, uostris charitatibus ad luxum utuntur,^ ipsi vero uullis ser-2.<i5cu. 2,13.
viunt, nuUis exhibent cbaritateni, nullis benefaciunt, et ut tales sint, vovent
et seipsos astringunt, propter deum dei maudata pessundautes, verba dei
depravantes et ad sua figmenta torquentes et plane omnia pervertentes.
Atque ut aliud nihil malorum apud eos sit, ipsae execrabiles Missae eorum,
lu (piibus in sacrificia et opera bona versis abominanda perversitate retribuunt
suis benefactoribus spiritualia, id est, faciunt eos fidere in mendacia et secum
trahunt in profundum, caeci caecorum duces. Hae inquam Missae satis magno
terrori esse deberent, ut si quis imprudenter eorum se miscuisset votis, mu-
tata sent^ntia consortiuni relinqueret et ad simplicitatis Christianae puritatem
15 rediret, cum ex omnibus praedictis certissime constet, non posse fieri pium
et gratum deo votum in hoc vitae genus, aut si fit, erroneum est, quod alia
praesumit quam invenit, ideo necessarium sit aut impium aut falsum votum
vüveri in monastcriis, quorum ueutrum tenet apud deum. Quare liberum
semper manet, irao necessarium, mutare et revocare hoc votum et redire
20 ad liljertatem Christianam et mandata divina. Haec de quarto loco dicta
sint, pergamus ad alia.
V. ADVERSARI RATIONI MONASTICEN.
QViuto comparemus institutum istud etiam ad rationem naturalem, hoc
est, ad crassum illud lumen naturae, quae tametsi lucem et opera dei
non attingat per sese, ita ut in affirmativis (quod aiunt) fallax sit eins
iudicium, in negativis tamen est certum. Non enim capit ratio, (piid sit deus,
certissime tamen capit, quid non sit deus. Ita licet non videat, quid rectum
et bonum sit coram deo (nempe fidem), seit tamen evidenter infidelitatem,
homicidia, inobedicntiam esse mala. Qua et Cliristus utitiu-, dum disserit, 2uc. n, n.
omne rcgnum in sei{)sum divisum desolari. Et Paulus, dum dicit, ncc 1. Goi. 11,5.
naturam docere, ut nuilicr nudatu capite pro})hetet. Quod ergo huic rationi
evidenter adversatur, certum est et deo multo magis adversari. Quomodo
enim cijelesti veritati non pugnabit, (piod terrcnae veritati pugnat? (pio modo
et Christus lohan. iii. veritatem distinguit et ex utraipie arguit : 'Si tcrreua 300. 3, 12.
3 gignit AB 20 quiiito C 21 sunt C 22 VI. C 23 SExto C 24 illud
& luineu A
') Sögt. l)iet]U Cutt)crö 3luötci]uiifl bicfcv äÖütte in teiiicu '4-Ucbifltcn übet 2. ^4-H'tri unb
3ubaöbrief, Gr(. 3tuög. 33b. 52 6. 253.
(330 De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
vobis dixi et non creditis, quomodo si coelestia vobis dixero credetis?' Vi-
deamus itaque, ut institutura monasticum nou solura adversarium sit legi et
Euangelio et uuiversis scripturis, verbis et operibuH dei, verum etiam com-
muni omuium sensui homiuum. Ac inprimis id apprehendamus : Votum,
etiam si per onmia pium et rectum fuerit, tamen si impossibile factum fuerit, 5
desinit esse votum nee amplius etiam apud deum potest ligare. Exempli
gratia: Vovisti peregriuari ad S. lacobum, sed iutereiperis vel morte vel
inopia vel morbo vel captivitate. Hie sine scrupulo votum omittitur, et pro-
batur omne votum fieri conditionaliter, et semper exceptam intelligi impossi-
bilitatem. Clarane et ceita sunt haec satis ? Quod enim de uno voto asseritur, lo
de Omnibus asseri debet. Omnia enim sive magna sive parva, sive tempo-
*i. 76, 12. ralia sive perpetua, aequaliter hoc praecepto comprehenduntur 'Vovete et
reddite'', sicuti videbimus. Si ergo in uno excepta est impossibilitas vel
minimo, etiam excepta est in quolibet vel maximo. Si igitur coelibatum
vüveris et postea senseris impossibilem tibi, nonne libere nubere potes, votum is
tuum inteq)retatus conditionaliter? Quid enim hie obstat, ne sie facias et
possis? An non est infirmitas camis tantura impedimeutum coelibatus, quan-
tum inopia vel morbus peregrinanti ? Quin ipsa divina mandata, cum sint
citra omnem controversiam immutabilia, tamen quo ad opera externa exce})tam
3[pflid). 12, 3.habent impossibilitatem. Neque enim damnabis S. Petrum, quod vinctus ab 20
Herode non praedicavit, non servivit proximo suo, sicut habet praeceptum
SRom. 1, 13. charitatis, sed beata impossibilitas cum excusat. Nee Paulum facies reuui
omissae charitatis, quod saepius voluit venire ad Romanos et tamen pro-
aipgicf). IG, 7. hibebatur. Et Act. xvi. in Bithiniam ire voluit, sed non permisit vel ventus
vel Spiritus. Et martyres in carceribus impios diceraus, nisi opera omittere 25
potuerunt, impossibilitate urgente.
Sed hie dices: 'Coronat deus intus voluntatem, ubi non invenit foris
facultatem: ideo devotarius ille S. lacobi implet votum suum voluutate, ubi
non potest facultate, sie et sancti implent mandata dei\ Hie respondeo:
Aut hoc non facit satis, aut firmat meum propositum. Non faeit satis, quia 30
tam votum quam praeceptum spectat nou solam voluntatem, sed et opus.
Opus ipsum peregrinationis vovit, non voluntatem. Quid enim esset vovere
Voveo tibi voluntatem peregrinandi ad S. lacobum''? Ita praeceptum dei ad
opus cügit. Quid enim est 'praecipio tibi, ut velis [tantum] facere'? Quare hie
demonstrative concludo, vota semper excipere impossibilitatem, sicut et ex- 35
terna opera mandatorum dei. Quare et coelibatus, si est impossibilis post
Votum, in voto non est comprehensus , saltem opere externo. Nee habes,
quod hie opponas. Si autem satis est voluntas, ubi deest facultas, habeo
propositum, quia de eo solo disputo, qui vellet votum coelibatus implere et
})er infirmitatem caruis non potest, ut qui saepius tentarit et tamen nee 40
10 Clara ne ABC 15 nou libere B 20 impossibilitem B 84 tantum t)ou C
eingcjd^obcit 35 et fel^lt in C 40 imfirmitatera C
De votis monasticis Martini Lutheri iuilicium. 1521. 631
ieiuuii.s iiec iillis studiis carnem premere potest, cogitiirque invitus aliquando
et victus flamma libidiuis experii'i Iluxiis imnumdos vel vigilaus vel dor-
miens, alioqui vitae iuculpatae.
An hie diceS; ut aliqiü soleut stolidi et anmiarum prorsus incurii dicere,
5 'Orandum esse deum pro gratia, qui nemini negat'? Pulchre. Cur non
etiam sancto Petro cousuluisti, ut oraret deum, ne Herodes eura vinciret? Cur
Paulus non oravit, ue proliiberetur venire ad Romanos? Cur martyres non
orabant, ne carceribus impedireutiu' ab operibus charitatis ? Et devotarium
illum sancti lacobi cur non doces, ut oret, ne inops fiat, ue egrotet, ne
10 moriatur, ne capiatur? Scilicet iste est modus ludendi in rebus tarn seriis?
Quid si deus nolit orari? aut si oretur, quid si nolit audire? Hac ratione
docebis nos omnes coelibatum vovere et postea orare, ne sit impossibilis,
ac per hoc illud statutum divinum naturae 'Crescite et multiplicamini" cogesi 3JJoj. i,28.
deum mutato suo verbo, quo creavit omnia, revocare. Stulta et puerilia
15 sunt ista. Experientia sua cuique est relicta, ut videat, an in ipso prae-
valeat lex illa Crescendi et multiplicandi, vel potius privilegium eiusdem legis.
Sed iterum dices: *Non est simile de sanctorum impossibilitate et coe-
libis impossibilitate. Sanctorum euiui volimtas est efficax et plena prodiret-
que in opus, nee obstaret ullum intriusecum impedimentum, quod in eorum
20 sit potestate. Obstat vero impedimentum extriusecum, (juod non est in
eorimi potestate, scilicet tyrannis. At coelibis voluntas non est plena neque
efficax, neque extrinseco impeditur impedimento, sed intrinseeo, scilicet carne
sua et seipso, qui est utique in sua potestate. Si enira esset plena, impos-
sibile esset, ut non impleret coelibatum. Ideo casus tuus non est dabilis,
25 quod sit coelebs voluntate et non possit esse et facultate\ Respondeo: Est
saue caro uostra in potestate nostra, ut ei oculos eiFodiamus, manus, pedes,
linguam praecidaraus, vel laqueo strangulemus , vel aqua suftbcemus, quo
modo et tyrannus, si nobis infirmior esset, in nostra potestate esset. Quid
haec ad ea, quae hie quaerimus et tractamus? Nunquid ideo castus eris,
3ü si oculos eiFoderis tibi? Caetcrum quod ad coelibatum pertinet, quis iguorat
tyrannum illum domesticum et iutrinseeum in membris nostris non magis
esse in potestate nostra, quam est mala voluntas exterui tyranni? Quin
blaudis verbis externum tyrannum mitigare potes et in tuam seutentiam
trahere, hunc domesticum niülis studiis, nedum verbis potes domare. Quid
35 ad Paulum dices Roma, vii.? Ncm erat eins voluntas plena et efficax, quando
dieebat: 'Quod volo boimm, non l'acio, quod uolo nialum, hoc l'acio'? CurSJöiu. ?, la.
ergo non facit, quod i)leuissime velle sese confitetur? Ubi est ergo, quod
dicebas intriusecum iuipedimentum non obstare nee impossibile facere, (jUod
plena voluntas disposuerit? 'Caro concupiscit adversus spirituui et spiritus ®ni- 5, n.
14 cravit C 25 Sei Kespontleo mai^cn ABC einen XHbjalj 27 suflucenius. Quu ABC
28 esset, quid ABC 32 quam et mala B
(332 De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
adversus carnem. Haec sibi invicem adversantur, ut non ea, quae viilti>s,
facialis'. Sic volo et mihi donari huuc coelibcm a voto absolutum, si ex
animo mallet coclebs quam coniunx vivere, sed impossibile carnis cogit eum
externo opere contrarium facere et votum suuni omittere, ut qui sit morbo
iusuperabili et tyranno indomabili impeditus. Nonne et devotarius ille sancti 5
lacobi, morbo laborans, intrinseco impedimento impeditur? At quanto est
furentior morbus et sevior tyrauuus membrorum, quam ullus morbus cor-
poralis! Accipiet et hie deus voluntatem, ubi non iuveuit facultatem, dum
adhuc in uullum eius praeceptum peccatur, neque vohmtate ueque opere,
voluntatc autcm et ipsum votum ultra praeceptum impletur, solum opus eius 10
externum omittitur, cogente impotentia iusuperabili.
At iterum obiicies: 'Hac ratione viam facies, ut liceat et divina mau-
data exteruo opere violare, modo voluutas nolit. Igitur qui mallet castus
vivere, excusabitur, si scortetur, cum siut maudata dei impossibilia nobis,
ut tu ipse docuisti saepius'. Respondeo: Huc debebas dissimilitudincm 15
afferre, quam supra moliebaris iuter sanctos impeditos et coelibem succum-
bentem. Quanquam euim verum est, maudata dei impossibilia esse uobis,
tarnen hoc non est verum, velle aliquem caste vivere et scortari. Cui euim
voluutas est ad legem dei, huic lex non modo possibilis, sed facilis facta
est: quod si continere non potest, non urget eum hoc impossibile contra 20
legem dei facere et scortari. Non enim ideo scortatm^, quia non possit aliter
facere. Est in medio matrimonium : ducat uxorem, et facilis erit ei lex casti-
tatis. Non sie coelebs mens, (jui quantumlibet pleno animo vellet continere
et legi dei per omnia satisfacere, ducta uxore contentus, mallet etiam uxore
carere et coelebs degere, tamen sui sexus natiu'am superare uon potest, ut 25
uaturaliter socio sexu carere possit, et scortabitur ideo, quia non potest aliter
facere. Non ergo simile est de mandatis et voto. Est enim voluutas, quae
maudata dei reddit possibilia, quae non satis est, ut votum fiat possibile.
Quod si maudata dei servet et votum servare non possit, cedere debet votum,
ut maudata maueaut, ne forte simul et votum et mandatum scortando })rae- 30
varicetur. Reliquum ergo est coelibi, si impossibilis sit ei coelibatus, ins
nubendi et votum solveudi, (piauquam fatear, ubi superabuudans est spiritus,
qui operetur voluntatem plenam coutinendi, ibi et sequi uecessario conti-
nentiam, ut in sanctis factum esse certi sumus, sed eam voluntatem optare
magis quam prestare i)Ossunt coelibes reliqui, quaucjuam non Optant ad man- 35
9?öm.7,i6.i9. data dei servanda praevaricatores, sicut S.Paulus Ro. vii. optabat, quod
non poterat totus velle, imo praevaricatores ex animo noluut legem dei, cum
voluutas impia non possit non odisse legem, simulat potius voluntatem et
opera, de quo alias ^ dictum et nunc extra iustitutum uostrum est. Videtur
35 nihil optant C 39 S3ei Videtur icgiuitcit AB bcn neuen %^a^, teffcr C bei .Sed age
1) Sgl. oben ©. 1'20.
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 633
ergo forma voti apud Deum sie habere: Voveo castitatem, quam diu |)ossi-
bilis fuerit, si autem servare neqiiiero, ut liceat uubere.
Sed^ age, cui non facit fidem haec disputatio de impossibili, cogamus
eura ipsa experientia et ius ex facto probemus. Ecce ego vovi totam Augu-
5 stini regulam, in qua ille praecipit, ut quocunque iero, secundus vel tertiiis
eam, hoc est, ue solus eam:- hoc vovi usque ad mortem servare, ut ex-
presse habet forma voti. Literiui ego capior et solus esse cogor, ubi, quaeso,
manet meum votum? occidi potius debeo quam sohis esse, si votum nou
excipit impossibile. At si tenear, ne possim occidi, quid faciam? Hie votiun
10 solvitur, aut prius involvisse cognoscitur exceptam impossibihtatem. Sic in
eadem regula voveo statutis horis orare, vestibus, cibis, locis uti. At ubi
aegrotavero, ut nihil liorum possim, votum nou tenetur, Xon autem me
exeusabit aegritudo, quia mandatum dei oportet servari per vitam, per mortem,
per onmia. At mandatum dei est: 'Vovete et reddite^ Sic et de omnibus ipj. 76, 12.
15 aliis regulae statutis possum exempla aiferre. Sicut igitiu* superius de devo-
tario S. lacobi dixi: Si impossibilitas in omnibus aliis statutis necessario
excipitur, quae est ratio, ut in sola castitate non sit excepta? ubi et plura
perieula et maxima necessitas urget, ut si in ulla parte regulae impossi-
bilitas locum habere debet, merito prae caeteris in castitate locum habebit:
20 si in castitate locum non habet, multo minus in caeteris locum habere debebit.
Quantum est, quaeso, periculum, si capti\^im cogas, ut socium habeat, aut
infirmum, ut oret? imo null um hie periculum est, cum fieri non possit quod
cogis. At si incontinentem cogas ad contineutiam , quautas immundicias,
quautas fornicatioues , (juanta adulteria et quid non malorum provocabis?
25 Nee valet hie, sicut et supra dixi, quod voluntatem sufficere captivo et in-
firmo dicas, tuuc enim nihil differret vovens a non voveute. Quis enim
laicorum non possit velle socimn habere et iuxta formam regulae orare? Non
sie nugandimi est in rebus ad conseientiam et salutem attinentibus. Solide et
dextre deceruendum est. Certum est in regula opus, non voluntatem praescribi
30 et voveri : ita certum est, votum ab infii'mo et captivo solvi necessario, quod
non licebit, si votmn excludit impossibile. Stat senteutia: 'Vovete et reddite'.
Non praeteribit apex aut iota ab isla lege, nisi omnia fiant. Aut ergo votum mattf). 5, is.
us(|ue ad impossibile solum ligat, aut nullos unquam fuisse monachos concedes.
Nullus enim fuit, qui non aliquando infirmus aut alia causa fuerit imi)editus
35 in alicjuam partem suae regulae, id (juod onmino contra votum suuni est
Aniplius, quia pertinaciter obiicitur illa voluntas voti, (j[uae perseveret
sub impossibili exterui operis, depouamus et ipsam. Concors est seutentia,
15 possera B
') Sgl. Sutljerö 3tuefü^rungen in Qxl Slueg. '- «b. 10 S. 452 ff. '-) ,Si opus
fuerit ad aliquam necessitatem mitti, duo eant". — „Ncc cant ad Italnoa. sive quo-
cunque ire necesse fuerit, minus quam duo vel tres." SBürger, .^liftot. 5iadji;id)t Don ..
Lutheri '^lmd)i--<Bta\\b. 2. 2lufl. l'eipjig u. 9Jlerfebutg 1719. <B. ti7. 77.
()34 De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
quam et Bernhardus probat lib. de praecept. et dispeu./ oniues partes regu-
lariini esse in manu maioris, qui dispensare in iis possit cum subditis suis,
non modo si impossibile aut perieulum occurrat, sed etiam si cougruum et
commodum videatur, aliquando vero et mero arbitrio praesidentis tenent et
non tenent hae partes regidarum. Tum Papae tribumit constanter plenam s
in iis Omnibus autoritatem tollendi, mutandi, dispensandi. Verum quiequid
illa sedcs Satanae facit, suspectum est, nolo autoritatem eins mihi in re con-
scientiarum patrocinari, maneamus in gestis sanctorum et vulgato receptoque
ab Omnibus usu. In his igitur dispensationibus certum est et voluntiitem
servandi voti poni et libertatem solvendi concedi. Non enim cogitur invitus lo
facere, qui secundum dispensationem facit, nee cogitat nedum mallet con-
trarium facere. Responde igitm': si ista dispensatio est licita, concludam
ego cimi fiducia, tenorem voti monastici esse hunc: 'Voveo haue regulam
servare ad arbitrium praesidentis'. Si non est vero talis eins tenor, iteruni
detinio, omnes mouachos, omuia monasteria esse damuata, neqiie ulhun adhuc is
inventura fuisse monaehum. Nulhis enim aliter unquam sensit ac tenuit,
quam iam dictum est. Si autem in caeteris partibus in manu praesidentis
est, non solum opus, sed et voluntatem, id est, totum votum suo subdito
solvere et liberum facere, etiam ubi nulhira impossibile aut perieulum exigit:
tu die, si potes, cur non possit, imo non deljeat laboranti libidinum procellis 20
et periculis maximis fratri suo et in hac parte, ubi castitas vovetur, eadem
autoritate copiam facere nubeudi et libertatem saltem operis exterui, si omniuo
voluntatem nollet, impartiri? Cur solum castitatis votum adamantinum est,
cum caetera omnia stuppea sint et stipulacea? Nonne et iniquitatis et
crudelitatis extremae arguetur iustissime mouastica, et hoc ipso plane suspecta, 25
tauquam Satanae scena sit, habebitur, (piod in rebus nihili tarn clemens, in
rebus gravissimis tarn severa est? Quid enim huic perversitati dicetur, uisi
TOnttf).2:i,'-'i.illud Euangelii: 'Colantes culicem et glutientes camelum'? Etiterum: 'Deci-
a«nu()'23, 4. mantes rutam et mentam, et graviora legis omittentes'. Aut illud: *Impo-
nunt in humeros hominum onera gravia et importabilia\ Quid enim aliud 'm
hie iudical)it communis sensus, (juam si)iraute nequitia Satanae fieri, ut sola
castitas sit indispensabilis, quo animas irretiat laqueo indissolubili , et cetera
sint disj)ensabilia, quo fictam eorum illudat religionem?
Quid hie igitur respoudebunt monastici? Aut nulla pars votorum dis-
pensari pot^st, aut omnes dispensari possunt, (piia nulla est ratio in una 35
parte maior (piam in caeteris, nisi (juod in castitate plures causae urgent et
exigmit dispensationem, ubi et pertiuacius eam denegant et recusant quam
i comodum ABC 23 nullet impartiri AB nullet, impartiri C 24 stupea AB
') Liber de praecepto et dispensatione, Migne, Patrolog. T. 182 ®p. 859 ff. „patet
quod magna ex parte regularis traditio subest eins qui praeest, etbi non voluntati,
certe discretioni." ^p. 865.
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 635
iu alii.-«. Et hie paululum morare, lector, et tecum cogita, ut iui(|uitatem et
crudelitatem hanc dispensandi taceam, quam iucerta et periciilosa sint omuia
hiiius miseri instituti. Si dispensandi iste mos eiTat et den displicet, quis
audeat iutrare vel manere iu religione? Quis euira ibi maueat aut hoc vitae
5 genus voveat et teneat, in quo vovetur id, quod uon sen'andum esse et verbo
et exemplo proprio docent? Nonne hoc est deum cen fatuum aliquem irri-
dere? An autem uon eiTct mos iste, quis nos certos faciet, praesertim cum
dicat deus: 'Vovete et reddite'? tiun supra dictum est, neque sanctorum
neque midtitudinis exemplo nos esse tutos posse, cum peccare et falli po-
lü tuerint omnes, et hie certus apertusque sermo dei dicat: 'Vovete et reddite'.
Si autem incertum est morem hunc erroneum esse, iterum dico: quis
audeat iutrare vel manere in religione? et omnia, quae ad errorem intuli,
hie etiam inferam. Paris enim impietatis est et id sequi, quod manifesto
errorem esse scias, et id pro veritate amplecti, quod nescias eiTor an veritas
15 sit. O vere tempora periculosa, de quibus Paulus praedixit. Nimc vero 2. xim. 3, i.
cum votmii et institutum suum in hoc verbum dei 'Vovete et reddite' fun-
dent, ego pronuncio, morem istum dispensandi esse imjuum et perditionis
et operationis errorem. Vel eo tandem cogam, ut vota omuia prohibita et
libera esse eviucam, quod ut plenius et copiosius faciam, videamus }>rimum
20 causas levissimae suae dispensationis in aliis partibus regulae et rigoris
crudelis in retinendo castitatis voto.
Causantur itaque castitatem rem esse incomparabilis precii, cui nulla
possit inveniri par comnmtatio. Huc illud Sapientis afferunt: 'Xon est dignar^i- 2ii. 26,
pouderatio coutinentis animae'. His adduut ampullas illas laudatae virgini-
25 tatis, quarum haec est ex Hieronymo ^ caeteris insignior: 'Audacter dico,
deus cum possit omnia, tamen virginem uon potest suscitare post ruinam.
Caetera vero, cum sint minora, possunt dispensari et commutari'.- O caeci-
tatem bis caecam, quae in re Christiana et divina iudieat de praeceptis se-
cundum opera et de fide secundum persouas, (juod nee gentes faeiunt in
30 rebus suis humanis, deinde verbum hominis pro articulo sumuio fidei arri-
piunt. Hieronymus dicit, sese audacter dicturum, non posse deum suscitare
virginem post ruinam. Quid ad me, ijuod tu audacter dicis? Non quam
audacter, sed quam vere dicas, considerandum mihi est. Neque enim iu
audaciam tuam, sed in veritatem dei credo. Unde probas, non posse suscitari
33 virginem post ruinam, etiam a deo? Scilicet hac ampulhi rudis lector discit
nihil praeciosius aestimare virginitate, hoc est, opus pracfcrre fidei: j)otest
8 tum [nid^t dum, tcie ed. Erl. angictt] AL5C, ed. Witt., cum ed. len., Erl. 21 re-
tinendae AB
') Sonas: „baö bud) .^^ietotiiini loiber 3oötniamim". -) Ep. XXII ad Eu.stochiuni :
^Audenter loquar: Cum omnia possit Deus, suscitare virgiDcm non potest post ruinam".
Mignc, Patrolog. Tom. XXII 2p. 397.
g36 De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
suscitare corniptam virginitateni fidei in spiritu, et iion jiotest suscitare cor-
ruptara carue? Quam vellem haue virgiuitatis laudeni, praesertini a tanto
viro, nou fuisse unquam proditam, vehementer euim iuflat operis opiuiouem
et gloriani. Neque est vera, quam et Hugo de S. Vietore coufutavit iam
antea. Potest euim deus et carnem reddere iutegram, imo suseitare mortuam 5
Scj. 64, 8. et de novo tütam immutare, quae nunquam coguoseat virum. Sunuis euim
eiu.s lutum, ipse fictor uoster. Si autem iutelligit, ideo nou posse suscitari,
quia non potest facere, ut corrupta corrupta non sit, hoc est, factum uon potest
facere infectum, eadem audacia licebit dicere, nullam virtutem, nuUam gratiam
serael corruptam suscitari posse a deo. lo
Sed ad rem revertamur et novam impietatem huius mouastici iustituti
videamus, ut inveniatur iniquitas eins ad odium. Votum asseruut omnino
iam praeceptum dei esse, dicente scriptura 'Vovete et reddite', rationem vero
implendi non esse petendam ab ipsa praecepti forma, sed a magnitudine,
j)arvitate, precio et vilitate operum vel rerum praeceptarum. Sic virginitateni is
devotam reddes, quia res magna est, caetera opera regulae nou est necesse
reddere, sed dispensari possunt, (juia res parvae sunt. Hoc autem quid est
aliud dicere, quam 'castitatem reddo, non quia praecepto voti exigitur, sed
(piia magna est'? Et hoc, (piid est, nisi dicere: 'praeceptum voti non in
arbitrio dei, sed meo ipsius est, quatenus praece])tum et non praeceptum, 20
quateuus impleri et non impleri oporteat'? Et in has amaritudines, irri-
i.©am.i5,i5. tationes, tentationes, illusiones maiestatis putas deura non irasci? Saulem illi
egregie referunt, qui domini obedientiam sibi ipsi arrogant interpretandam,
reservatis pinguibus bovibus ad sacrificium dei. Hi sunt qui iactaut meliorem
esse obedientiam quam victimam, iactaut verbo praece])tum voti et negaut 25
opere.
Sic mulicrem videbis ad concupiscendum et negabis peccatum esse,
quia res parva est, ad opus comparata. Rapies proximo pallium et dices:
Non est prohibitum, (piia res parva est. Dicens fratri tuo 'racha', non peccas,
quia nou occidisti fratrem. Et haue regulam monasticae Theologiae duces per ^0
omuia dei praecepta, in rebus et operibus magnis docebis ea esse servanda,
in parvis posse dispensari et tolli. Deinde ut nihil relicpuuu facias deo
autoritatis, in arbitrium tuum voca ins decernendi, (piae parva et (juac magna
sunt, sicut hie mouastici autoritate propria castitateni praeferunt caeteris
Omnibus operibus. En tibi monasticam pietatem, hoc est, furiosissimam et 35
sacrilegam et blas]>hemam impietatem. Didiceruut haue insaniam a suo rege
et capite Papa, (j[ui in omnibus votis sibi ins dispensandi arrogat, exceptis
votis castitatis, visitatiouis Hierusalem et S. lacobi. Ad cuius sententiam
iste erit sensus praecepti divini: 'Vovete et reddite castitatem, visitationem
7 Victor B 15 et fc^U in C 21 oporteat C 22 teutatioiies fcl^lt in C
24 bobus ed. Witt., len., Eil. 34 sint 15
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 637
Hienisalem et S. lacobi, in aliis vero vovete et nou reddite'. Quare hoc?
quia illa tria siint magna , caetera sunt parva. Ita et monastici : 'Vovete
et reddite castitatem de regula, reliquum antem regulae vovete et non reddite'.
O iusanias uovissimis irae diebus dignissimas ! Christus dicit Matth. v. 'Qiii ^imI). 5, 19.
5 solvent unum de mandatis istis minimis et docuerit sie homiues, miuimus
vocabitur iu regno coelorum'. Et iterum : 'Non praeteribit iota nnnm aiit 9)?attfi. 5, 18.
apex unus de Lege, donec omnia fiant\ At Papa et monastici tollunt nou
iota aut apicem solum, sed integra verba et totum praeceptimi dicentes: 'In
maguis servate, in pan'is nos solvimus'. Sed nos execrantes et detestantes
10 abominationes istas abominandas sie sapiamus.
Primum uihil inter opera discernamus, aequalia sunt apud deiun, quae
magna et parva sunt apud nos et inter sese. Ad mensuram fidei dicit Paulus
Ro. xii. omnia donari. Ille enim probatur, non qui plura et maiora fecerit, 5Höm. 12, 3.
sed qui maiore fide et charitate fecerit. Castitas coniugalis Abraliae et
15 Sarae midtorum virginitati praeferetur. Et Petiü Apostoli coniugium absque
dubio S. Agathae virginitate snperior erit. Ad fidem, inquara, omnia exi-
genda sunt. Non enim qui operatus fuerit, sed qui crediderit, salvus erit. i«avc. ig, le.
Gentium est secnndum opera iudicare, imo et ipsae secundum animuni de
operibus iudicant: Christianorum est secnndum fidem iudicare. Deinde in
20 faciendis mandatis prorsus nihil spectandum est praeter formam praecepti
et voluntatem praecipientis, non cm^audo, an parva, magna, vilia, praeciosa,
multa, modica, brevia, longa, aut cuiuscunque formae et nominis sunt opera.
Non enim opus, sed obedientiam exigit in opere, seu ut scriptura dicit,
'Obedientiam, non victimam', bonorum nostrornm non indiget. Sic Samuel iSQm.i5,22.
25 ad Saulem: 'Nunquid holocausta \'nlt dominus et non magis, ut obediatur
voci eius?' Nunc monasticos conveniamus. Non possunt negare, quin
voveant totam snam regulam, non solam castitatem, quod et tota regula sub
verbo 'vovete' comprehenditur : quare necesse est, ut et tota sub verbo 'red-
dite' comprehendatur. Non enim dicit: 'Vovete totam et reddite partem',
30 sed: 'quodcunque voveris, redde'. Si itaque votum suum agiioscunt pro prae-
cepto, coguntur confiteri, apud deum exigi obedientiam totius regulae usque
ad novissimnm apicem indispensabiliter. Nihil hie iuvat laboriosa partitio,
qua quidam conati sunt seipsos solari et regulas suas in praecepta, consilia,
intcrjiretationes partiri. Stat vox divina: 'Vovete et reddite', quae si in h(tra
35 mortis coeperit conscicntiani pulsarc, nihil ))r()derunt stipulae istae liumanarum
inventionum. Pavebit enim ad vocem dei, ut voces hominum non sentiat.
Quid hie facient monastici? hie tandem aperient oculos et videbunt
stulta et impossibilia esse sua vota. Et quem non jioenitebit esse monasti-
cum? Et quis inter cos poterit salvus fieri? Neque enim unum unquam
40 fuisse monachum invenies, qui totam snam regulam opere impleverit. Sed
et ipsiraet iamdudum hoc sensenmt et viderunt, unde commenti sunt et aliam
22 sint B 29 totam fefjtt in C
(538 De votis monasticis Martini Luthei*i iudicium. 1521.
praecepti diviui elusionem, tarn infoelix contritio et vastitas agitat misera-
biles homines in viis suis, postquara semel a via regia ficlei aberrare cepe-
runt. Cum enim vidissent regulas et ordines tot statutis et praeceptis illa-
queatos voveri et luisquara servari, obstupuerunt , si tot damnarentur tan-
quam voti violatores, simul intellexernnt, prorsus stultura et impossibile esse, 5
si praesumantur omnia illa vota sen^ari. Ceperunt itaque rebus suis miseri
consnlere, et cahos illud votoruni partiri in duo, quaedam vocari substantialia,
qnaedam accidentalia. ^ Substantialia fecerimt tria, paiqiertatem, obediontiam,
castitatem. Reliqua volueruut esse accidentalia, itaque sanxerunt solum eos
voti violatores esse, qui substantialia solverent. Haec est una omnium sen- lo
tentia. Sed frustra. Humanuni est commentum, prorsus inntile ad fir-
mandam conscientiam , imo utile ad seducendam. Quis nos certos faoiet
hanc partitionera deo placere? an aedificabitis meam conscientiam super
vestra somnia? Quid dicam deo, ubi opposuerit praeceptum suum 'V^ovete
et reddite' et omnia (sicuti sunt) substantialia esse decreverit? Dictum est is
enim, apud ipsum nihil valere operum differentiam, omnia sunt substantialia,
quia omnia sunt sub eodem praecepto aequaliter pacta, aequaliter vota. Nam
et vota vos ipsi appcllatis, accidentalia ille nescit, sed dicet : 'Sunt vota,
ergo reddes, si autem reddes, substantialia sunt'. Ita quocunque sese ver-
terint, deprohendentur inter angustias nee potermit effugere. Verbum et 20
praeceptum dei stat in seculum seculi, non patitur sui elusionem aut depra-
vationem.
Igitur oifendunt et impingunt hie mutuo duo illi adversarii, conscientia
»gl. 'j. no\. et lex. Eduxit et mens Moses Israelitas suos de castris eorum in occursum
dei. Quid reliquum est, nisi ut videant montem fumantem et terribilem, 25
hoc est, iram de coelo in terram et a terra in cor codi pertingentem? Quo
ibunt a facie igneae huius legis? Ipsi dispensant in praeceptis dei et opera
eins partiuntur et subtrahunt. At praeceptum exigit omnia. Si enim vovisses
aut muscam occidere, aut stipulam levare, indispensabiliter votum reddere
et non quid vovisses, sed quia vovisses, obedientiam exolvere deberes, prae- so
sertim si non pugnet votum adversus aliud mandatum dei, quanto magis
reddere debes, quicquid in regula praescriptiuu vovisti? Vides itaque, lector
charissime, institutum monasticum per sese aliud non esse, quam Babylonem
(juandam erroruin, ignorantiarum, inobedientiarum, perfidiarum, sacrilegiorum,
blasphemiarum et sentinam novissimarum impietatum et peccatorum. An 35
dubitas haec ita esse? Nonne vides eos non solum non implere sua vota,
sed etiara id docere, quo voveantur et non impleantur, et hoc unum eos
agere, ut vovendo non vovisse, et non implendo implesse videantur? Quis
1 C ftcÄt agitat leintet homines 7 chaos ed. Icn., Erl. vocare ed. Eil. 18 vota?
ergo ABC 20 deprclienduntur C
') :3ona§: „ottlid) iinbetoC9lid)C getübbe, ctlic^ benjcgltdje" ; ^eo ^uh: „tuefenüd)" uiib
„3Üfeüi9". 5Ü9I. grl. ^luSg. ^ 5Bb. 10 @. 454.
De votis monasticis Martini Latheri iudicium. 1521. 639
porcus aut asinus sie pateretur sese illudi et ludificari, ut ipsi praesumuut
deum \dvum et venim his iusaniis suis illudere et ludificari?
Tu uuuc vide, an possit ullus in hac fornace Babylouis servan, nisi
virtute miraculi divini, qua electi sunt servati, dum sub votis et erraverunt
5 huraaniter, et tameu purissinio Euaugelio dei in spiritu libertatis adheserunt.
Sic impletum est iudicium dei, quo ccmfundere solet labium aedificantium i söJoi. 11.7.
tiu'rim, ut sibi ipsis nomen faeiaut, dum faciunt et dicuut, quae uon con-
veniunt, quae uec ipsimet intelligimt, pro sensu suo reprobo,^ appellantes
Votum uon votum, illicitum facientes licitum, praeceptum non praeceptum,
10 impium pium, sacrilegum sacrum, blasphemum venerandum, et eiusmodi alia
multa. Haec est illa nox, in qua Christus illuditur, ceditur, conspuitur,
ministris pontificiis ei dieentibus: 'Prophetisa nobis, Christe, quis est qui te 9«a»f).2G,cs.
percussit?' Forte aliqui non eredent haec esse monstra raonastici instituti,
quod sint nimio horrenda, quos ire sino et abundare suo sensu, neque eis
15 hoc Scripte servio, illis solis servio, qui animas suas salvas volunt, quibiis
arl)itror satisfactum per praedicta, ut credant vera esse, quae dico. Verum
est enim mandatum dei 'Vovete et reddite', quod non fallet quenquam, nisi
eum, qui non crediderit esse aut mandatum aut verum. Similiter verum
est, quod irrefragabilis usus et experientia monsti"ant, voveri ab eis, quae
20 non solum non reddunt, sed docent quoque non reddi oportere. Neque
enim mendacia certius cognoscas, quam suo ipsius dissidio et contradictione.
Siquidem divinitus ordinatum est, ut semper impietas seipsam confundat, et
mendacia sibi ipsis nuuquam constent, quin adversus seipsa semper testi-
ficentur.
25 Quid igitur (inquis) faciam, ut salver ab hac Zeor, in quam fugi, ut i.wot.19,22.
Zodomam eifugerem? Quid facies? Au adhuc disputandum censes, ut ad
montem libertatis matiu-es cursum, postquam audieris tete vovisse hoc vitae «gi. 1. sjo).
institutum, quod non solum verbo dei, Euaugelio, fidei, libertati Christianae
praeceptisque dei adversatur, sed et sibi ipsi turjjissime pugnat et dissidet?
30 Sine, regnum hoc desoletur, ubi in seipsum divisum est: putas apud deum vuc. n, u.
exigi hoc votum, quod in rem tarn abominandam, ipso prohibente et invito,
voveris? Qui enim noluit te vovere, non volet etiam votum servari, sed
quantocius omitti et aboleri.
Sed cum ipsis monasticis expostulo et quaestionem repeto. Dicant
35 igitur, cur dispensent in reliquis partil)us voti et in sola castitate uon dis-
pensant? aut cur doceaut caetera omnia esse accidentalia et solum ista tria
esse substantialia oporteat? Dicant, qua autoritatc votum est praeceptum
in aliquibus et non in omnibus? Plane obstructum est os locpientiura iniqua^i. r.s, 13.
16 satis factum C 18 autem mandatum C 20 Sodomam ed. len., Erl. 36 docent C
') ^ona^ 3ief)t „pro sensu suo reprobo" 3U .appellantes", Cco ^nh bagcgcn 3U
,quae — intflligiint".
(540 De votis monasticis Martini Lutheri iudicium, 1521.
et coactum eoncedere, si una pars voti potest omitti aut dispensari, totum
posse omitti et dispensari, aut si totum omitti vel dispensari nou potest,
nulla eins pars omitti et dispensari potest. Proinde si praesidens indulgere
potest fratri, ut carnes edat, vinum bibat, orationem intermittat, vestem ponat,
contra quam regula voti dictat, potest etiam indulgere, ut res habeat, über &
eat et uxorem ducat, maxime si opus illi fuerit, Sic, inquam, ego respondere
illos cogo. Non tarnen hoc assertum volo, quia ipsi sie respondent vel
respondere coguntur, quos propter monstra suae impietatis nullius fidei et
autoritatis esse oportet. Quid enini si errent et respondendo, qui nihil nisi
error sunt vovendo et viveudo? Finuiore et tutiore autoritate conscientiae lo
i.^ctr.4,ii.muniendae sunt, nempe divina et ea sola. Petrus cnim dicit: 'Si quis lo-
quitur, quasi sermones dei loqui debeat', hoc est, ut certus sit esse verbum
2.2;ini. 3,14. dei, quod loquitur. Quod et Paulus Timotheo commendat, dicens: 'Permane
in bis, quae didicisti, sciens a quo didiceris\ Nou autem didicerat nisi
verbum dei, ideo in solo verbo dei permanendum est. Hoc solum nunc ago, i^
ut eos contra eommunem sensum et contra seipsos insanire demonstrem et
concludam per autoritatem ipsorummet, impossibilem castitatem esse liberam
et Votum eins esse conditionale et temporale ex natura sua, cum hoc con-
cessisse eos probarim in aliis voti partibus, nee superesse rationem, cur non
in Omnibus fieri debeat, quando et causae vehementiores urgent pro liber- '-*o
täte castitatis, quam pro uUa parte, quam ipsi liberant. Mera ergo arbitrii
sui libido est alia substantialia, alia accidentalia facere et caeteris liberis
solam castitatem indispensabiliter ligare, in perniciem et laqueum animarum.
Caeterum conscientiae nostrae muniantur co, quod evidentibus certisque
scripturae testimoniis probavimus, votum monasticum ex natura sua ad- 25
versari verbis dei, Euangelio, fidei, libertati Clmstianae, praeceptis divinis,
ut eommunem sensum et ipsiusmet contradictionem taceam. *Ex natura sua'
dico, quod non uegem, sanctos viros hac perversitate foeliciter usos et mira-
culo divino servatos, sicut mortem, crucem, mala mundi natura sua adversus
fidem puguare dico, quibus tarnen Christus et sui bene usi glorificati sunt, so
At nemo vovet exemplum sanctorum, qui malo bene sunt usi, sed ipsum
malum vovent omnes. Neque enim ullus vovet eo spiritu sc victurum, quo
vixit Bernhardus: hoc enim necessarium est nee sub votum cadere potest,
et ab initio et votum et ceptura est in baptismo: sed legem factorum seu
opera legis, iustitias carnis, easque non nisi humanitus inventas et statutas 35
vovent, quas deus in novo testamento prohibuit, ut probavimus, quae et
natura sua ad interitum perducunt specie et ratione sapientiae suae.
Proinde, quanquam sanctos videam in eadem sententia fuisse, ut vota
partireutur in substantialia et accidentalia, tum i])simet et dispensaverint et
dispensationem acceperint in multis partil)us regularnni, tamen quia incertum 4o
est, an hoc fecerint deo approbaute eorum facta vel ignoscente eorum errori,
12 debet B 24 quod — probavimus fc^t in C 34 est fefjlt in C
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 041
non satis tutiim nee fidele patrocinium est pro conscientiis, ex eorum exemplo
aut facto qnicquam asserere. Obstat enim, ne hoc ullus audeat, qui prae-
dixit etiam electos in errorera ducendos esse. Alioqui si factum eorum deoWnttf).24,24.
probatum argueret eorum sanctitas, plane demonstratum haberemus et ipsis
5 factis sanctorum (hoc est, operibus dei testifieantibus) vota omnia esse libera,
vovendique formam esse apud deum non aliam quam istam: 'Voveo regulam
temporaliter ad arbitrium pi-aesidentis.' Et monasteria ad priscum ritum deo
nihil aliud haberi, quam Christianas scholas pro aetate iuvenili et ardente
instituenda in fide et pia disciplina nsque ad anuos maturioris aetatis.^ Nunc
10 cum autoritas sanctitatis exemplum non satis firmet, alia autoritate robo-
randum est, scilicet divina. Sanctorum enim factum ideo placuit deo, quia
iustitutum monastici voti displicuit, ideo et passus est et voluit sanctos suos
adversus ipsum dispensare et agere, pro fideli admonitione omnium, ne fallaci
specie devoti huius instituti abducerentur a regia via Euangelii. Neque enim
15 Benihardus peecavit neque votum suum per omnia servavit, quando in causis
Papalibus relicto monasterio perambulabat terras, quod deus voluit, ne in-
stitutum votoriun apud sese ratum habere crederetur. Non aliter atque
Christus permisit discipulos illotis manibus manducare adversus traditiones ajjotto. 15, 2.
seniorum. Summa: Exempla et facta sanctorum ex verbis dei metimur, ad-
20 versus quae satis probatum est, ut pugnent vota monastica: illi metiuntur
verba dei ex factis et dictis sanctorum, quoties optime metiuntur, adhuc
tarnen nolunt errasse videri.
VLTIMO. Ultimum in eos impetum faciamus, et fingamus luctandi
gratia, esse tria illa vota substantialia vota apud deum rata et indispensa-
25 bilia. Quid si probavero, duo ex eis esse libera etiam apud vosipsos, nonne
dabitis et tertium liberum esse debere, scilicet castitatis? Tentemus itaque
aliquid, quanquam et statim a principio nonnihil de eis dixerimus. Primo
paupertatem videamus, quae duplex est: Spiritualis, de qua Matt. v. Christus: Wntth. 5, 3.
'Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum'. Haec voveri
30 non potest, cum sit communis omnibus Christianis: ea est spiritu libero in
rebus versari, eis uti et dominari, non servire, non apponere cor, non con-
fidere et gloriari in diviciis et non esse viros divitiarum. Verum monastici
liic non simpliciter peccant, primo, quod consilium ex ea faciunt, deinde,
quod sibi eam solis arrogant et voveri a se iactant. Non esse autera con-
3r, silium id probat, quod Christus 'beatos' ap]iellat, utique volens damnatos,
qui non sint pauperes. Nam beatitudinem solet iis qui necessaria servant
tribuere, ut dum mulierem castigans dixit: 'Quin beati qui audiunt verbum«uc. 11, 28.
dei et custodiunt ilhuF. Et: 'Beatus es Simon Bar Iona\ Et: 'Beati cstis, ^^"»'{g'eji^-
si feceritis ea\ Item 'quod ipsorum est regnum coelorum', uticpie Servituten!
0 ^Ql oben 6. 327.
2utöer§ 2ßcr!c. VIII. 41
ß42 De votis raonasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
iiiferni volens repositam esse iis, qui non sunt paiiperes. Dura ergo lianc
vovent monastici, dupliciter peceant. Primo impia opinioue accedunt, ere-
dentes consilium [esse], quod praeceptum est, ac per hoc inter vovenduin
solvnnt praeceptum divinum, negantes ipsum esse praeceptum. Secuudo,
quod simulant sese vovere aliud, quam in baptismo voverunt, qua hypoerisi 5
revocant aut contemnunt votum baptismi, ut quod parum aut nihil sit huic
voto comparatum. At hoc est blas})hemare baptismum, qui est omnia in
Omnibus Christianis. Si ergo votum non debet esse impinm, sacrilegum et
blasphemum coram deo, oportet ut haue paupertatem non voveant. Altera
est corporalis. Ea esse potest tri])lex (lioeat ita nugari cum nugacibus): Vel 10
quod nulla re utaris, quae est impossibilis, oportet enim victu et amietu
utentes vitam hanc conservare. Vel quod nullas res adrainistres aut eures.
Haec est infantium, puerorum, infirmorum, fatuorum et similium, qui sub
iugo aut manu alterius sunt. Vel quod nihil proprii possideas, administres
autem communia. Et has duas voveri necesse est, si panpertas vovetur a 15
monasticis, et praesertim secundam. Caeterum paupertas corporalis jiroprie
est penuria in victu et amietu, quae alienis indiget subsidiis, non potens se
proprii s iuvare.
•:>(p(ifcf). 2, 44. Tu nunc vide ludicra ista Satanae. Lucas in Actis laudat Apostolorum
4 32.
factum, quod communia habuerint et per hoc abundaverint, non appellans 20
stpßfcf). 4, 34. 'paupertatem' aut 'pauperes', imo (inquit) *non erat quisquam egens inter
illos\ Prorsns nee est nee dici debet paupertas, ubi sodales aliqui sua in
commune conferunt et de communi vivunt, sed omnium plenissima abun-
sipflirt). 2, 45. dantia. Haec enim erat gloria primitivae ecclesiac, referente Luca, quod cum
spirituali et Euangelica paupertate omnes pollerent, tamen temporalibus 25
abundabant, pro cuiusque necessitate. Postea vero consumptis substanciis
et praevalente fame ceperunt egere et in temporalibus, tunc et corpore pau-
peres facti sunt, ita ut Paulus et Barnabas ubique })ro eis coUigerent col-
lationes fidclium. At hanc paupertatem non instituerunt Apostoli, quando
communia habebant omnia, sed eam passi sunt, deficientibus communibus. 30
Nostri igitur religiosi neque spiritualcm neque corporalem vovent ])aupcr-
tatem, sed communem illam abundantiam, qua eis abunde administratur, quam
sicut dixi, violenter ])otes dicere puerorum et fatuorum ])aupertatem, cum
nihil minus sit quam ])aupertas. Neque enim ut egeant, sed ut abundent,
ii). 144, 13. intrant religiones, commoti, quod in monasteriis sciunt promptuaria j^lena 3-.
ernctantia de genere in genus. Nam ubi paupertas regnat in monasteriis,
aut non illic intrant aut intrasse poenitet.
Estne igitur haec insignis illusio dei et horainum, ]>raetend(>ro votum
]iau]>ertatis et tamen eo ipso quaerere securam et otiosam copiam ac satu-
ritatem, aliena manu et partam et ministratam, ubi nihil miims est quam 40
3 esse V cd. Witt., leii.. Eil. ^8 Et iic AHO
De votis monasticis Martini Lutheri iudiciiim. 1521. 643
egere aut paupercm esse? An ignorare nos volunt, quid sit aut significet
]>anpertas? An et vocabulis suas significationes eviscerant? Omniura sensu,
oranium usu, omnium loquela paupertas corporalis significat penuriara et
egestatem in ^^ctu et amictu. Quis unquam audivit paupertatem dici, nihil
5 proprium possidere et de communi abundare? O illusores et deceptores,
qui fietis verbis in avaritia populos cauponamini, ut Petrus praedixit. Igiturs. ^eti. 2, 3.
etiam in corporalem paupertatem mentiuntur voventes monasticen, nt et impii
sint in spiritualem et mendaces in corporalem paupertatem. Et hoc fictitium
et mendax votnm tu arbitraberis esse gratuni deo? certe sanctos oportet in
10 hoc voto aliud spectasse. Natura voti est, sicut diximus, mendax, impia,
sacrilega et blasphema.
Sed araplius finge, haec impia vota esse pia et grata, et appelletur hoc
paupertas, quod abundantia securissima est. Quid dicent de iis, qui ex
monasteriis sumpti sunt in Papatum, Cardinalatum , Episcopatum et alias
15 dioceses rerum, ubi certe in res proprias e voto sunt translati? Neque hie
dicere potes, nisi iterum fietis verbis ludere voles, Papam, Episcopos, Car-
dinales et similes uon possidere res proprias, cum eis pro libero arbitrio
utautur. Esto, raonachorum praepositi curent res non proprias, at illi certe
curant proprias, quanquam de Ecclesia acceptas, ut nihil sit, quod dicis, non
20 suas, sed Ecclesiae esse eas res, quod et ipsum fietis verbis dicitur. Dat
enim eis Papa eas res tanquam dominus earum, imo Papa utrarimque rerum
se dominum facit, et in eum locum etiam sancti viri aliquando sunt translati,
ut Anastasius,^ Bernhardi discipuliis. Ubi manet hie votum paupertatis
monasticae? Prorsus Episcopatus, Cardinalatus , Papatus statum damnabis,
25 aut negabis posse monasticum virum illuc ascendere. Hie dicunt, eiusmodi
cedere obedientiae et ingredi statum perfectionis. Pulchre mentiris in eaput
tuum: cur antea dicebas, monasticen esse statum perfectionis? Rogo, quot
habes Status perfectionis? Episcopus si posita infula intret monasterium (ut
factum est aliquando), intrat statum perfectionis de statu im]ierfeetionis.
30 Km-sus monachus deserto monasterio factus Episcopus intrat statum per-
fectionis. Hie vides, ut status sese mutuo perficiunt et imperficiunt, hoc
est, ut mendaeia in seipsa irruuut et mutuo mordent atque consmnunt. Quid
speras hos audaces et insanos tandem dicturos, nisi forte et statum per-
fectionis facient, si intraveris in lupanar de thoro couiugali? Proh Christe,
35 niliil est in hoc sacrilego vitae genere, nisi confusissima mendaeia,
Porro si propter obedientiani et statum j^erfectionis solvitur votum
paupertatis, cur non et votum castitatis? Ubi sunt nunc vota illa sul)stan-
tialia? Est paupertas nunc accidentale votum? Sic agitari debent et circum-
ferri vcntis mendaciorum, qui relicta solida jietra sibi i])sis novas vias, ]iro-
40 prios ducatns, singularcs paradisos pracsumpserunt. 'Dimisi (iiiquit) eos «jjf. si, 13.
') '^ap\t ^3(tini'tnfiu5 IV.
41
(344 D^ votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
secimdiim desideria eorclis eorum, ibiint in adinveutionibus suis'. Et Petrus:
2.*j5ctr.3, s/Venieot in novissimis diebus in deceptionc illusores, secundum propria de-
sideria ambulantes'. Quid autem ad hoc dicent? votum nonue est divinum
praeceptum? praesertim si sit (ut dicitis) substantiale? At e praecepto divino
ne angelorum quidem, nednm Papae aut ullius hominis autoritate trans- 5
sjvflid) 5, 29. eundura est. Stat enim sententia: 'Obedire oportet deo magis quam homini-
bus', alioqui eadem ratione licebit furari, occidere, mechari, parentibus rebel-
lare, breviter deum cum praeceptis suis negare, autoritate et obedientia
humana. Si unum praeceptum hcet transire, omnia licebit transire. Ex
quibus conficitur, ut aut impossibile sit, votum eiusmodi esse divinum prae- lo
ceptum, aut necessarium sit, omnes esse voti reos et damnatos, qui e mo-
nachis facti sunt pontifices. Non hie nugandum est et garriendum, quod
maneant in jiaupertate. Seria res agitur, quando de conscientiarum re dis-
putatur, solide docere oportet. Seimus monachum et Papam nulla pro-
portione cou venire, quod ad votum paupertatis attinet. Ille vovit in mo- is
nasterio pauper vivere, hoc tenetur implere tota vita, quia votum est prae-
ceptum dei. Nee prodest, quod statum perfectionis afferunt, non solum ob
mendacium supradictum, quo sibi ipsis contradicunt, sed etiam ob aliud
mendacium, quod Status perfectionis esse non possit extra et contra man-
datum dei, sed potius damnabilis Status est. Non enim ullum praeceptum 20
dei pugnat perfectioni, imo perfectio solum consistit in dei praeceptis. Ille
enim perfectus est, qui omnia mandata dei servat. Quae est ergo impudens
ista impudentia, asserere votum esse praeceptum dei et statum perfectionis?
Kursus asserere ipsum esse solvendum et statum perfectionis relinquendum
propter statum perfectionis? Vides, lector, ut magnitudine et multitudine 25
mendaciornm obruar, ut verbis ea non possim consequi. Sylva, mare, arena
mendaciorum est monastice ista inclyta. Quam insigne quaeso et hoc men-
dacium est, quod pontificatum appellant statum perfectionis, quod solius fidei
et charitatis est, cum sit potius Status porai)ae, luxus, opulentiae, aut ad
summum superstitionis et hypocrisis, si quando omnia in eo optime habent. 30
Et propter hoc mendacium docent solvendum votum, quod volunt esse di-
vinum praeceptum.
Evanuit ergo nobis raisera et male substaus substantia substantialis
huius voti paupertatis monasticae. Inventum est nee paupertatem esse di-
cendam, tum nee ab ipsis votum substantiale aut praeceptum censeri, qui 35
docent substantiale votum et praeceptum esse. Cur ergo miserabilis illa
castitas prae paupertate tarn rigidam habet substantiam in suo voto? Nonne
concedetis, aut castitatem esse accidentalem, aut vos in paupertatis voto in-
finilis modis insanire et perire tarn docendo quam servando? Concludam
ergo: Quando ad Episcopatiun ]iotcst aequaliter et religiosus et laicus acce- 40
7 iiioecliari C 15 vovet C .'38 in fef)lt in ed. Erl.
De votis nionasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 645
dere, aut religionis votiim nihil est, aut religiosus Episcopus damnatus est.
Nam in enndem locum aseendit, in quem is, qui nullis votis astrictus est,
ascendit, quod esset impossibile, si vota distinguerent religiosnm a seculari.
Neque enini Episcopus vota religionis vovet aut vovere tenctur, sed nee
5 uUus vovere vellet, tanqnam rigidiora et perfectiora. Et ut in sumina dicam:
Votum paupertatis videtur a Satana in hoc efBctum, ut religiös! praetextu
eius liberi flaut a iuvanda paupertate aliorum et ab impendcndis operibus
misericordiae et charitatis, quod et supra tetigimus. Tenet euim eos
clausos, ut nidli serviant, deinde ociosos ab operibus manuum, ut tantum
10 sibi sinant ab aliis serviri, et hac occasione avertat vulgus a iuvandis vere
pauperibus, coniugibus, \dduis, oqjhanis, peregrinis, ad profundendam sub-
stantiam in hos ficte pauperes, vere autem opulentos, piugues, ociosos et
securos hypocritas.
Videamus, an obedientiae substantia melius subsistat quam paupertatis.
15 Supra diximus et obedientiam esse duplicem: Euangelicam, qua omnes in-
vicem subiicimur, quam in baptismo voviraus, nee deuuo nisi simulando et
illudendo voveri potest. Alia est corporalis, quae quid sit, si non adver-
saria prioris est, ignoro. Potest tamen dici, quod sit uxorum, filiorum, ser-
vorum et captivorum et omnium, qui necessitate aliqua subiiciuntur alteri.
20 Nam Euangelica est libera et spontanea erga eum, qui nullo iure nobis
superior est, nisi quod deus ita voluit, ut subderemur iis, quil)us non debe-
mus ullo iure. Peccant et hie eadem insania monastici, qua et in pauper-
tatem. Primo, quod consilium eam faciunt, deinde solis sibi arrogant: ideo
dum eam vovent, et impie negant mandatum dei et sacrilege damnant votum
25 baptismi sui, simulantes aliud et maius sese vovere, quam in baptismo vo-
verant. Si vero aliqui pie vovent, certe non nisi corporalem vovent. At
nisi Spiritus in eis sit et tandem aliis quoque subdat, niliil vovetur, nisi
contrarium Euangelicae obedientiae, sicut et supra diximus. Professor obe-
dientiae vovet obedientiam uni maiori, nee universaliter, sed iuxta regulam
30 praescriptam, quo facit, ne possit Euangelice obedire. Siquidem prohibetur,
tum aequalibus, tum inferioribus, tum aliis maioribus et omuibus aliis obe-
dire, cedere et morem gerere. Euangelica enim etiam adversario iubet beue-
vülum esse et per omnia et semper cedere.
Esto, quod voluntas Euangelicae obedientiae in eis inancat, (piod non
35 nego, sicut et paupertatis Euangelicae voluntas manere potest, ut in sanctis
factum esse non dubito, tamen ipsum institutum, ipsa ratio professionis pugnat
cum Euangelio. Non enim (ut antea dixi) de exemplo et spiritu sanctorum,
quem oportet et coniuges habere, sed de lege et ratione voti ego disputo,
(juam non licet statuere neque docere neque vovere, cum sit Euangelio con-
40 traria. Non enim sinit te votum omnibus subiici, Euangelium vero vult te
2 in quem — ascendit fe^lt in C G paupertatis adhuc videtur ed. Witt., len., Erl.
1 1 AB taffcn baä .ffomma jlBifd^en pauperibus unb cuniugibus ou§ :J0 l'Äiangelice C
g46 ^^ votis monasticis Martini Lutheii iudiciuin. 1521.
Omnibus subiici, quae duo pugnaut ex diametro, quautumlibet spiritus Eiiau-
gelicus in quibu.sdani sub contrarii.s Euangelio votis manet.
Multo sanctior et perfectior est obedientia coniugis, filiorum, servorum,
captivorum et similium, quam monachorum, (pianquam et ipsi corporalem
non possint omnibus prestare externa facidtate, cum sint alligati et alterius 5
iiu*is. Et superius diximus, libertatem Euaugelicam talem esse, quae nulli
aufert suum ins aut rem , tameu ultra vohmtatem i)romptam omnibus ser-
viendi et ol)edieudi obediunt suis maioribus simpliciter et sine praescripta
regida in omnibus. Monachi vero suis tantum maioribus, iisque non sim-
pliciter, sed ad certam mensuram regulae praescriptae, ut et Bernhardus docet, lo
in qua re et a priscis illis monaclüs et Ercmitis longe lateque discrepant.
Deiude in lianc angustam et frustillatam obedientiara non casu aut necessi-
tate (quod in coniuge, filiis, servis, captivis et similibus contingit), sed sua
sponte veniunt, ut plane sub coelo non sit vilior et parcior obedientia, et
quae Euangelio magis adversetiu" quam monasticorum. 15
Ad haec est et alia foelicitas obedientiae filialis, coniugalis, servilis et
civilis, quod longe abest ab impietate et sacrilegio. Nemo enim ea obe-
dientia arbitratur sese obsequiiuu singulare prae caeteris et ultra Euaugelium
prestare deo. Nemo eam consilium vocat. At nisi haec impia et sacrilega
opinio sit in obedientia monastica, ueque doceri neque voveri neque teueri 20
potest. Singulares enim ultra Euaugelium prae caeteris esse volunt monastici
sua obedientia, et soli esse sponsae et uxores maiestatis divinae, facientes
ex ea Baal, id est, maritmn, qui sit illorum proprius, et ipsi eins proprii,
una caro, unus spiritus cum eo, caeteros vero arbitrantur ceu servos et
mercenarios et concubinas in domo. Qua tarnen opinione sanctos non fuisse 25
infectos certum est. Spiritu enim humilitatis possessi nemini sese praetule-
runt. Ita vi des, non minus obedientiara quam paupertatem monasticam
esse vocabula nova et efficta, ultra et praeter usum omnium linguarum. Cui
figmento addunt et impietatem et sacrilegium. Vocant enim obedieutiam,
quae verius tam spiritualiter quam corporaliter est inobedientia ad Euan- 30
gelium comparata, sicut vocant paupertatem, quae est verius abuudantia.
Deinde voveut fictam eandem obedientiam opinione impia, qua eam Euan-
gelica et vera perfectiorem et maiorem aestimant, in quo sacrilege blasplie-
mant et baptismi et Euangelii obedientiam. Igitur melior et perfectior est
obedientia filii, coniugis, servi, captivi, quam monachi obedientia, etiani ea 35
({uando est optima, id est, sine impietate et sacrilegio, qualis in sanctis fuit:
ubi vero impia et sacrilega est, non est comparanda stupris et homicidiis,
nedum bonae obedientiae.
Proinde ego ausim pronunciare cum fiducia, nisi monastica obedientia
voveatur et servetur temporaliter tanquam rudimentum ad Christianam et 40
2 maneat B 28 liuguarum, cui ABC
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 647
Eiiangelicam obedientiuiu, ut iuvenilis aetas iu ea exercitata discat sie omuibus
in omuibus cedere, sicut per votum cedit suo maiori iu monasterio iu ali-
quibus, quemadiuüdum iu Vitis Patrum quaedaui etiaui proliaut exeuipla,
esse plaue impiam et mox desereudam. Sic et puerorum paupertas est, ue
5 res administrent, quo discaut frugales esse, qui propter aetatem prodigi et
dissoluti fierent, si statim iu mauu eorum res traderentur. Quae est euim
demeutia universalem obedieutiam imiversaliter prestaudam coutemuere, ut
2)articularem particulariter servaudam extollas? Au mouastica nos docebit
melius esse, paucis pauca boua facere, quam multis miüta boua facere?
10 Igitur si ab imperfecto ad perfectum euudum est, ab obedieutia mouastica
ad obedieutiam pareutum, domiuorum, mariti, tyrauuorum, adversariorum
et omnium euudum est. Atque ut ipsi votiun obedieutiae ferme maximum
et summum iu religionibus faciuut, ita uos contra videmus esse iufimum et
miuimum, etiam tum, cum pium et rectum fuerit, hoc est, dum pro rudi-
15 mento Euaugelicae obedientiae vovetur. Nam ubi pro perfectione vovetur,
neque iufimum ueque miuimum, sed perversitas et sacrilegium est. Ita fit,
ut sicut de paupertate diximus, uusquam miuus esse paupertatis, (juam ubi
iactatur, ita niLsquam minus obedientiae est, (juam ubi iactatur. Et imjjletur
hie verbum Pauli: 'Habeutes speeiera pietatis, virtutem autem eins abnegantes." 2. ^ttm. 3, 5.
20 Quare obedieutia mouastica aut pro temporali rudimento habeuda est, aut
mox deserenda, et redeundum vel ad legalem parentum et dominorum vel
ad Euaugelieam omnium obedientiam, nihil moraudo, si sexcentis votis fir-
mata esset, quod votum hoc adversus Euangelium sit et a deo non possit
probari nee exigi.
25 Haec dieta sint de obedieutia seeundum veritatem, sed nunc dicamus
de eadem seeundum mendacia mouastica, ut videamus, quam nulluni men-
dacium sit soluni et siniplex. Aiuut obedientiae votimi esse sul^stantiale et
iam divinum praeceptum. Hie repeto ea, quae super voto paupertatis iutuli.
Quid diceut de Episcopis e monasteriis assumptis? ubi mauet eorum sub-
30 stantiale votum? Diceut et hie, eos migrare in perfectionis statum et cedere
obedientiae. Reduco et ego quae supra opposui, scilicet Episcopum non
licere monachum fieri, nee ad statum perfectionis eiusmodi migrare, atque
etiam hie Status perfectionis sibi pugnare, invicem sibi perfectionem et im-
jierfectionem tribuere et adimere. Ita suavissimi homines Status perfectionis
35 non ex fide et charitate, non dcuique ab ipsa externa hypocrisi operuni suorimi,
sed ab arbitrio migrandi metiuntur. Si enini Episcopus fiat monachus, ad
statum perfectionis ascendit: (piia sie placitum est vocare statum perfectionis.
Rursus monachus fit EpiscopiLS et ad statum perfectionis ascendit. Quo-
cunque migraris, si illorum calculum habueris, ad statum perfectionis migrasti.
3 A fc^t ba§ fiomma nic^t nad) aliquibus, ionbern naä) mouasterio 33 huiic
statum B et imperfectionein fc^U in C
ß48 De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
lam et secularis (ut vocaut) perfectior est sine votis quam mouasticus, cum
possit episcopus fieri sine votis, quo venire non potest monachus, nisi ultra
sua Vota ascendat ad statimi perfectionis, igitur vel \MXves smit vel inferiores
secularibus monastici suo statu. Stulta et puerilia sunt haec, et tarnen cogit
ipsa rerum demonstratio haue eorum seuteutiam intelligi. 5
Hlud seriura est: Si votum est praeceptum, nulli monacho licet fieri
Episcopum cuiuscunque obedientiae praetextu, cum praeceptum dei nulla
autoritate liceat reliuquere, nee uUius quautumlibet magui boni intuitu mu-
tare. Vult enim, ut obediatur voci eins. Insuper hoc in obedientiae voto
singulare est, quod egrediens ab obedientia monastica intrat ad obedientiam 10
illam communem omuibus. Nam ut Episcopus Papae, ita quilibet Christianus
obedire tenetur, ut ipsi docent, cum tamen ideo voverit monasticam, ut
maiorem et perfectiorem hac communi obedientiam impleret. Quom ergo
cedit obedientiae viliori et relinquit perfectiorem, aequalis fit cuilibet vul-
gariter obedienti, qui prius voverat perfectam ultra vulgarem. Nonne voti 15
transgressor est? nonne ad seculum rediit et iugum obedientiae excussit?
Quid hie dicent? certe aut temporale rudimeutum esse sinent votum obe-
dientiae, aut omnes damuabunt voti reos, qui e monasteriis fiunt Episcopi,
at tales aliquot sanctos habent, ut Bouaventuram &c.
Quantimi vero est meudacium et sacrilegium dicere, hoc esse migrare 20
in statuni perfectionis, si votum substantiale et praeceptum dei solvatur et
relinquatur? quasi mandatum dei perfectioni repugnet, aut extra mandatum
dei ullum initium salutis, nedum perfectio esse possit. Si ergo monachus
perfectus esse volet, in suo voto manebit et praeceptum divinum servabit,
quanquam (ut dixi) omnia sunt ficta. Episcoporum enim status est verbum 25
dei praedicare, qui status non est, in quem ascendunt religiosi, cum nemo
melius possit verbum dei docere quam monachi, sicut fecit S. Bernhardus
et similes. Proinde migrans monachus ad Episcopatum, quales nunc sunt
Episcoi)atus a plusquam quadringentis annis, migrat potius a vero statu
Episcoporum ad statum idolorum et larvarum Episcopalium. ao
Et ut meudacia et figmenta finiam : Inter omnia vota monastica nulluni
est minus substantiale quam obedientiae votum, nullumque irrefragabilius
couvincit esse monasticum institutum merura rudimentum iuventutis Cliri-
stianae ad priscum patrum morem temporaliter observandum, pro discenda
fide et disciplina Euangelica. Hoc probo sie : Impossibile est, ut monasteria 35
non habeant praepositos suos, qui praesint, regant et pascaut monachos.
Estne hoc verum? Quae enim confusio foret sine pastore congregatio? Sit
ergo hoc veruiu. Impossibile etiam est, ut haec praepositura deo non placeat,
3Ji3m. 13, 1. quia ordinata potestas a deo est, Ro. xiii. At praepositum esse et obedire
9 enim Dens, ut ed. Witt., leu., Erl. 11 in omnibus C 12 monastica C 13 Quum
ed. Witt., len., Erl. 27 dicere AB docere C 37 Est ne ABC
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 649
seu subdi siniul, aeque inipossibile est. Loquor luitem de corporali obe-
dientia seu subiectione, qiiae et sola vovetur, ut diximiis, sed et regida dicit
Praeposito obedienduni, et disciplinam iu manu eius esse. Et Apostoli
verbum huc trahunt: 'Obedite praepositis vestris, et subiacete eis'. Xoni-'c"!. is, n.
5 enim vel congregatioui vel subdito praepositus esse potest subiectus corpo-
raliter. Sequitur ergo onineni praepositum esse apud deum absolutura a voto
übedientiae, quam diu praepositus est. Esse autera potest semper et ipse et
quilibet alius, ergo vel nullus perpetuo et necessario voto obedientiae est ob-
strietus etiam coram deo, vel nullus potest in mouasteriis esse praepositus.
10 Praepositus enim non obedit, sed ei obeditur, et obedienduni dictat regula
et tenor professionis seu voti.
Hie mihi ne tautillum quidem negocii facient, qui dicimt, praepositum
suis quoque maioribus subdi et secundum regulam iraperare. Scio, sed quid
haec ad votum obedientiae, quod iam divinum praeceptum esse dixisti,
15 quod nee licet mutare? Non licet praeceptimi dei relinquere propter aliud
praeceptum dei, multo minus propter hominem. Alia res est praesidere et
maioribus idiis obedire. Xam haec obedientia tandem in Papam redundabit,
qui nulli obedit. Nemo vovet praesidere aut Papae ac maioribus praepositi
obedire, sed praeposito ipsi in monasterio vovet obedientiam, obedientiam,
20 iuquam, et corj^oralem subiectionem vovet, quae esse non potest idem cum
praesidentia. Noli ludere verbis. Quod aut^m incommodum, si purus laicus
secundum regulam imperet monachis, ipse tarnen nulli obediens et nihil
vovens? At quid ab eo differt votivus praepositus? Igitur stat conclusio,
obedientiam monasticam esse rudern et puerilem obedientiam, pro rudimento
25 duntaxat iuventutis iustitutam, nee aliter apud deum acceptam, nee aliter
voveri possibilem, nisi impiam et sacrilegam facere voles. Quare cum Euan-
gelica forma vivendi sit perfectior, ad ipsam tandem post illam est redeuuduni,
tanquam a parte ad totum. Cum enim venerit quod perfectum est, eva-i.aoi. 13,10.
cuandem est, quod ex parte est, et quando tempus est, ut viri siraus, eva-
30 cuanda est pueritia.
Omnia ergo vota sunt temporalia et mutabilia. Superest sola et una
castitas, quae cur non sit temporalis, quis poterit ostendere, cum oporteat
eam prae caeteris omnibus esse temporalissimam ? Haec proh dolor non est
ficta sed vera, licet impia et sacrilega ex natiu-a sua. Non enim fingit votum
35 eonim castitatem, sicut fingit obedientiam et paupertatem novis vocabidis,
sed ipsam veram omnium linguis significatam comprehendit. Quancpiam iu
servando eo voto nihil aeque est fictum, nee uspiam minus castitatis (piam
in iis, qui voverunt castitatem, polluta sunt femie omnia vel inmiuidis
fliixibus vel iieq^etua ustione et flamma inquieta libidinis. Atque optabile
1 aequae C 17 maioribus fe^lt in C lö ac maiuribns praeposito AB praepositi
maioribus C 20 vovit AB 21 incomodum ABC 37 usquam B 39 libidiuis,
atque AB, in C bagegcn '^untt unb 3tbfat{
(350 1^6 votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
erat, ut, si quid fictuni in niüiui.stei-iis voveri debuit, licta castitas voveretur.
Haec enim salutaris fictio erat. Et quis dct, ut adliue fictae paupertatis et
(jbedientiae votum permutetur cum ficta castitate, ut sicut modo sub pau])er-
tate servatur ubuudantia, sub obedieutia servatur inobedientia, ita versa vice
sub castitate servaretur thorus couiugii, et ad veram paupertatem et obe- s
dientiam utrique cogerentur? Toleranda haec fictio et beata permutatio foret.
Sed defuit Satanae species iu voto castitatis, cum sit nimis mauifesta diffe-
reutia inter castitatem et coniugium, ideo "non faciebat hoc ad operationem
erroris sui. At paupertas pidchre simulabatur, nou habendo proprium, obe-
dieutia speciosa erat aliqua parte sui. Nihil enim similius Euaugelicae et lo
imiversah obedientiae quam monastica et particuhiris obedieutia. Caro enim
digiti similis est carni totius corporis. Hie ergo patebat locus maguus opera-
tionibus suis, ut pro paupertate opulentiam, pro obedieutia inobedientiam
vivere doceret, cum pro castitate coniugium vel libidiuem docere nou posset.
Profuit tameu et hoc ipsum ad operatiouem erroris sui. Quod enim is
defuit, ne doceret libidiuem, hoc amplius promovit, ut operaretur libidiuem.
Raritas euim et impossibilitas castitatis cum multitudiue voveutium cou-
iuncta impleveruut cogitatioues eius. Honesta nimis erat fictio illa, si monachi
sub voto castitatis essent couiuges, neque perdidisset animas ea voti obser-
vatio : ideo ad aliam fictionem Sataua dignam vertit animum, non contentus, 20
ut scortationibus, stupris, adulteriis votum castitatis conspurcaret, sed mo-
nasticas, moniales, monachales, id est, solitarias libidines [invenitj. Haec
Satanae cogitatio [fuit], quam au perfecerit, viderint alii, mihi cogitatioues
eius duntaxat revelare propositum, quibus iu Christianum populum omnia
pessima et fi^edissima semper est molitus. Tu cave, ne credas eos caste 25
vivere, quos coustet im]iie vivere, tum alienis opibus saginatos, ocio, saturi-
^cjcf. iB, 49. täte et abundantia securos agere. 'Quia haec est iuiquitas (ait Ezechiel xvi.)
Sodomae sororis tuae : Superbia, saturitas panis et abundantia et ocium ipsius
et filiarum eius, et manum ])auperi non porrigebant, et elevatae sunt et
Iccerunt abominationes coram nie: et abstuli eas, sicut vidisti.' Castitas vix 30
multo labore, penuria et cruce conservatur, etiam in iis, qui piissimi sunt,
Sei. 11,5. id est, qui spiritu fidei cinguut renes, ut Isaias v. ait: *Et erit iustitia cin-
Sac^. 9, 17. guluni lumborum eius , et fides cinctorium renum eius.' Et Zacharias ix.
'Frumentum electorum et vinum germinaus virgines' est bonum et pulchrum
populi Christiani, adeo ut Paulus de vidua delicata pronunciare audeat: 35
^•|i"'-^'^;'Viveus niortua est'. Quomodo ergo isti persistent, qui in labore hominum
non sunt, tum omnia, (piae Ezechiel de Sodoma dicit, superbiam, ocium,
saturitatem, abundantiam in eis regnare videmus? neque ulli sunt pauperum
magis negligentes, fidem vero et spiritum persequuntur etiam, nedum possi-
6 füret, sed AB, in C baßCöcn 5Pun!t Ullb 2lt)jofe 22 solitaris C inveiiit fc:^a in AB
23 fuit fcl^lt in AB 27 Ezech. 26 (J
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 651
dent. Solantur tarnen iuterim seipsos, dum iuviceiii (jiiilibet de altero prae-
siimit castitatem, quam se nou servare sentit. Et liac praesumptione ordo
nihilominus sanotus est. O tempora, o regna, o facta et omnia Satanae!
Quid igitur de voto castitatis amplius dicam, cum de servando dicere
5 non sit propositum, et de nou servando abunde dixerim? Probavi enim
evidenter, totum voti institutum esse fictum in primis et summis eins partibus,
obedientia scilicet et paupertate, etiam si a sanctissimis et jiiisimis voveatur
serveturque, mendax vero, impium, sacrilegum et blasphemum ex natura sua
iis, qui sancti et pii non sunt. Quid vis amplius? Deinde id, quod maxime
10 a voventibus quaeritur, esse longe detestabilius et abominatius, nempe ipsum
cultum dei, qui nihil aliud est ex natura sua, quam quaedara Larva illudens
deo, in rasura, unctura, veste, boando, murmurando, stando, sedendo, incli-
nando, genu flectendo, thurificando, aspergendo. Caput vero eiusmodi cultus,
Missae scilicet, quia pro sacrificio et opere frequentant, superat omnem im-
15 pietatem et abominationem, ut, si nulla causa mov'eret ad exuendum cucullum,
relinquendum nionasterium , detestandum votum, sola missarum abominatio
nimio satis esse deberet, ne participaret conscientia cum perversis hominibus,
maxime cum in voto et monasterio esse non possis, nisi intersis Missis
eorum et coopereris. Quin nemo est voventium, qui non primo et summo
20 cogitatu Missas et cultum dei spectet. Ideo enim fiunt mouachi, ut deo
servire possint. Nemo propter castitatem induit monachimi, quam seit ser-
vari posse et extra cucullum non minus foeliciter quam intra. Sed abomi-
nabilis cultus dei specie Satanae allicit nos et subtilissima fallacia pertrahit
in laqueum castitatis seu potius libidiuis indissolubilem. Tanto scilicet
25 precio vendit fucum istius abominationis, ut, nisi perj^etuo nefandae libidinis
periculo te dedas, ad eas delitias suas non ad mittat.
Cum ergo et causa vovendi sit natura sua abominabilis et conditio
sacrilega et intentio decepta, tum primae partes voti fictae et falsae, quid
adliuc dubitas votum eiusmodi in nulla sui parte valere? Non enim philo-
30 Sophia, sed natura et ins et sensus communis docet, pactum mülum esse,
cuius conditio mala, causa sacrilega et intentio falsa est, etiam si quis simplex
servarit pactum eiusmodi. At haec in voto monastico vides per hyperbolen
superare. Causa est larvalis ille cultus dei et abominatio missarum. Con-
ditio est obedientiam et paupertatem esse consilia Euangeliea, tum corpo-
35 rales esse substautialia vota. Intentio est haec onuiia aliter accipere quam
sunt. Non ergo tenet votum natura sua, imo rumpendum est, licet sancti
per Spiritus miraculum in mediis istis abominationibus servati votum eius-
modi supra naturam eins et contra naturam eins servarint. Finge, si pro-
10 abominatius. Nempe A 14 Missa ed. Witt., len., Erl. 23 cultus, dei specie,
satanae B 28 falsae. Quid AC falsae, Quid B 35 ABC fe^cn Iioc^ corporales ein
itomma. £co Sful* Iö§t tum corporales ganj fort; Sonac-: „uub let)plid^ ßc^orjam unnb atmüt,
f ollen unbctocgtic^c gclubbc fctin."
652 De votis roonasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
misisses patrem occidere et matrem violare, nee hoc implere, nisi adiectis
ieiuniis et orationibus quibusdam aut aliis bonis operibus, niin(piid ideo
teneberis promisso orationura et bonorum, quia sunt bona, cum videas caput
causamque et inteutionem vovendi esse in totum execrabilem ? Imo bonum
cum malo omittes, et aliud promittes sine malo, vel nihil promittes pro s
voluntate tua. Sic vides et in monastico voto rem sese habere in oranibus,
qui per spiritum non contempserint et pro nihilo sua vota habuerint.
Habet vero et castitas suam impietatem, sicut et aliae partes votorum,
in hoc, quod supra communem fidem iactatur ad iniuriara Christi, de qua
nonuihil superius memoravimus. Non enim virgo aut castus, sed Christianus lo
®at. 3, 28. salvabitur. In Christo autem ueque masculus neque femina, ita neque virgo
Gpr). 4, 5. neque uxor, et similia, una autem fides, imum baptisma, unus dominus. Et
ubi Spiritus non affuerit, impossibile est castitatem non esse impie et votam
et servatam. Credit enim vovens hoc opere castitatis sese placere deo, cum
4>cbr. II, 6. scriptum sit: 'Impossibile est sine fide placere deo.' Proinde, qui hac is
opinione castitatem vovet, nihil vovet et liberum habet votum non implere.
At qui sint, qui hac opinione voverint, non potest ullis verbis definiri, sed
cuiusque conscientiae relinquitur. Quod autem definiri non potest, faciunt
2. Jim. 3, 1. pericula istorum temporum, quae Paulus praedixit Posita sunt in capite
omnis viae scandala et pericula laudatae virginitatis, iactati voti continentiae, 20
exempla Sanctorum, in quae proclive est ruere simplicem turbam, et dum
Euangelium ac fides silent, apprehendere id, quod laudatur et proponitur, et
sie in opera niti et perire. Kursum fieri potest, ut aliqui spiritu fidei haec
apprehendant citra scandalum et foeliciter impleant, ut de sanctis credimus.
Et cum hos non liceat damnare nee illos laudare, fit, ut periculosa sint omnia, 25
et nihil possit certo definiri. Si vero Euangelium solum regnaret et votorum
retia non essent, nee pericula forent, nee opus diffinitione ista, cum omnes
scirent, non voto, sed libere esse castitatem servandam, nee in opere, sed
in Christo praesumendum. Nunc qui praesurait, praesumat, qui non prae-
sumit, non praesumat, quid possumus amplius dicere, donec scandala et peri- 30
ciüa rursus tollantur de regno Christi?
5ci. 56,4.5. Sed obiicient fiarte mihi illud Isaiae Ivi. ubi dominus promittit Eunuchis
locum et noraen melius in domo sua a filiis et filiabus. Videtur ergo vir-
ginitati et castitati melius meritum tribui quam caeteris fidelibus, ac non
solius fidei esse merita. Kespondeo: Hie locus idem vult, quod Paulus 35
1. cioi. 7, 2G. i. Cor. vii. qui et ipse dicit, bonum esse sie hominem esse, et melius fieri,
3ot i4,2.si virgo non tradatur, quam si tradatur. Seimus enim et nos in domo patris
icsoi. 15,41. esse mansiones multas et stellam differre a Stella in claritate, et unumquem-
i.iim.5, 17. que accepturum mercedem secundum suum laborem. Quin Paulus prcsln-teros
in verbo laborantes duplici honore dignos facit. Et ut ad Isaiam veniamus, 40
27 definitione ed. Witt., len., Erl.
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 653
consolatur dominus Eiinuchos Euangelicos, ne existiment sese nihil esse, si
non generent, quemadmodnm in lege maledicta erat castitas, abrogat itaque
haue maledictiouem et dicit: 'Et non dicat Euuuchus: Eoce ego liguum 3ä 5g, 3-5.
aridum <tc.' Deiude non laudat nudam castitateui nee eam extollit super
5 omnia, sicut uostri faciunt, sed dicit: 'Quia haec dicit dominus Eunuchis,
qui custodierint sabbata mea et elegerint, quae ego volui, et tenuerint fedus
meum, dabo eis in domo mea et in mmüs meis locum et uomen melius a
filiis et filiabus, nomen sempitemum dabo eis, quod non peribit.^ Vides hie
castitatem laudari, ut longe praeferatur custodia sabbatorum dei, electio volun-
10 tatiun dei et observatio federis domiui, quae communia suut omnibus, sine
quibus nihil esse castitatem utique sequititr. Proinde hie locus et hoc nomen
melius a filiis et filiabus intelligi aliud non potest, quam dona esse diversa
et maiora alia aliis inter sese in domo dei, sicut et Paulus plus caeterisi.iior. 1;, m.
laboravit, ita virginitas et castitas maiora opera et dona sunt coniugio. Et
15 vere sunt nomina et loca inter filios et filias et inter sese in domo meliora
et maiora, sed inter deum ipsum et eunuchos nulluni est nomen uisi unum
et conamune, quod est Christi. Hoc enim custodit sabbata, eligit placita et
servat federa domini, nomen autem Eimuchi nulluni liorum facit, sed potius
fit ex ipsis. Hoc modo intelligendi sunt omnes loci, qui videntur opera
20 iactare et diiferentias operum. Xam et Paulus i. Corint. xii. distiuctioues i.eor.i2,4-G.
gratiarum, donorum, operationum describit, sed semper addit imum esse deum,
dominum, spiritum. Et Petrus multiformes gratias dicit, sed in alterutrum i-^^etr.i. 10.
ministratas. Et lioma. xii. et i. Cori. xii. unum coqius facit, sed multos actus f e"ör/i2^^!
diversorum membrorum in una eademque sanitate fidei.
25 Sed de pia et bene devota castitate loquamm- ad maiorem conscien-
tiarum certitudiuem, quanquam ea vel nulla sit vel uulli impossibüis sit,
quod Spiritus, qui eam cepit, fidelis est et perficiet coeptam, etiam si sinat
fijrtiter pulsari et tentari, nihilominus tamen de ea ex abundanti dicamus.
Paulus Po. vii. confitetur peccatum in carne sua tale, quo carere non possitMom. 7,i8ff.
30 in hac vita: quod peccatum absque dubio contra legem dei est, sed propter
fidem in spiritu repugnantem ignoscitur et non imputatur, quanquam lex
exigat nulluni in nobis esse peccatum. Lex autem Spiritus vitae in Christo JRöm. 8, 2.
succun-it nobis, ut hoc impossibile legis nihil operetur daniuationis, modo ani-
bulemus secundum spiritum et non secundum camem. Ex isto tanquam per
35 locum a maiori arguo. Si deus in sua lege a seipso posita indulget et
ignoscit impossibile legis, quod reliquum est in nobis, ubi nulluni est peri-
culura, licet sit verissime peccatum, quanto magis praesumendum est cum
fiducia de bonitate eins, quod non sit imputaturus votum castitatis (quod
ipse non mandavit neque consuluit neque probavit, sed humana temeritate
13 alia fe^It in ed. len., Erl. 15 inter filios et filias et fc^tt in C 21 deum,
donum, spiritum AH 27 perficiat B 30 vita. quod A vita, quod BC
(554 Dg votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
et ignorantia siibintravit), si fuerit impossihile nobis et perieulum nrgeat
libidinis, modo intra limites inferioris eastitatis coniugii maneamus et non
secnnduni caniein amhiilemus. NuDquid severius exiget votum uostra stul-
titia inventvim quam suam legem propria sapientia dispositam?
2ip3i(fi.i5,i2. Apostolus Paulus Act. XV. ex operibus dei demonstravit libertatem s
Euangelicam, quod Spiritus dabatur geutibus absque circuucisione et lege
Mosi, licet tota ferme Ecclesia illa primitiva erronea conscientia contrarium
sentiret, solus autem Petrus, Paulus et Baniabas autoritate divinorum operum
libertatis sententiam tulerunt et firmaverunt adversus omnes. In qua re dos
erudimur, ut ubi scripturae testimonia non sufFragantur, illic certis operibus lo
dei nos niti o])ortere et vice testimoniorum ea sequi. Sic et in hoc casu
faciendum est, cum videamus bonitatem eins esse indulgentem in sua sanctis-
sima lege pro])ter impossibile ipsius, indulgentem etiam praesumamus in im-
possibile nostri voti. Neque enim credibile est tarn rigidum esse in exigenda
nostra stultitia, qui tarn l)enignus est in sua iustitia. Et credo, si quis hac is
fiducia uxorem duceret, castitatem votivam servare non potens, et hac ipsa
fiducia promovente indulgentem et facilem patrem inveniret, cum hoc faceret,
ne graväus in legem eins peccaret.
Tale est et illud opus, quod debitum coniugale [vocant]: cum teste
W\- 51, 7. psal. 1. sit peccatum et plane fnriosum , nihil differens ab adulterio et scor- 20
tatione, quantum est ex parte ardoris et foedae voluptatis, prorsus non im-
putat coniugibus, non alia causa nisi sua misericordia , quod sit impossibile
vitari a nobis, cum tamen eo carere teneamur. Cur igitur et coelibi im-
pf)tenti,^ alioqui peccaturo, non praesumeretur impossibile istud relaxare et
coniugium irrito voto permittere, aut si cum peccato voti fiat, ceu del)itum 25
coniugale bem'gniter indulgere? Haec ratio, si spectes, quam magna res sit
lex dei, et compares omnia diligenter, impossibile eins et peccatum quod
ignoscitur et magnitudinem bonitatis indulgentis, deinde nostri voti stultitiam
et imprudentiam, meram traditionem et inventum hominum, certe nrgebit,
ut panmi esse ducas, ignosci coniugium impotenti et labenti coelibi, ad 30
ignoscentiam peccati in universam legem dei propter impossibilitatem eins
in Omnibus hominibus, ut ex isto opere dei satis fideliter concludamus, im-
possibile Votum non ligare saltem ex bonitate dei, siquo modo ligaret ex
natura sua.
Atque haec dixerim, non quod concesserim, tale aliquod votum fieri 35
posse secundum institutum monasticum, aut necessaria existimem iis, qui pie
vovenmt etiam sub instituto monastico. Nam hos (ut dixi) Spiritus ut movet.
3 sseverius B 4 sapientia fe'^tt in ed. len., Eil. 10 ut — oportere fo oKc 3lit§cial6en
14 impossibili ed. Witt., Ten., Erl. 19 vocant üon C etgänjt, fe^tt in cd. Witt., Ten., Erl.;
naäf AB müfetc öetl6unbcn toexbcn: quod debitum coniugale — prorsus non iniputat
') 3ona5: „pi)nem ber fniid)cl)t gelobt I)ett nnb nirf)t f)n(tcn fönt."
De votis monasticis Martini Lutlieri iudicium. 1521. 655
ita permovebit, nt suh instituto monastico sine institnto mouastico voveant
et vivant. Non euim vovent aut servant, quia sie et dictat et exigit forma
et lex instituti, sed quia spiritu libertatis gratuito delectat per sese faeere,
quod iustitutiim praescribit, alioqui opus legis et iustitiam factorum opera-
5 rentur, quod est maxirne adversarium Euangelio. Uli vero, quia ad forniam
instituti et propter institutum vovent et vivuut, ludaei sunt et impie adversus
Euangclinni et vovent et vivunt, unde non potest eorum esse tale votura,
quod hoc consilio egeat, sed prorsus revocandum et cassandum est, quod in
novo testamento, quod est testamentum libertatis, in quo ministorium Spiritus 2. Gor. 3, g.
to et non literae regnat, non licet literam statuere et docere. Si autem statuta
et docta fuerit in tentationem, non licet apprehendere, sed declinare et fugere
oportet. Dicit enim Paulus Ro. xvi. 'Exhortor vos fratres, ut observetis5KBm. ic, 17.
eos, qui dissidia et scandala faciunt iuxta doctrinam, quam vos didicistis, et
declinate ab eis. Tales enim non domino Hiesu Christo serviunt, sed suo
15 ventri, et per bonos sermones et benedictiones seducunt corda innocentum.''
Haec verba non possunt nisi de iis intelligi, qui iuxta viara Christianam
velut meliora docent. Non enim dicit, quod negent docti-inam nostram, sed
quod iuxta eam et aliam docent, quod propriissime faciunt instituta monastica,
sed et dissidia et sectas, tum Servituten! ventris, maxime vero bonos ser-
20 mones et iactantias, laudes, privilegia, alias benedictiones ordinum et operum
nusquam videmus nisi apud monasticos, ubi et seductio cordium innocentium
regnat. Cum ergo praecipiat ea observare et declinare ab eis, non est dubium
Vota eiusmodi irrita esse et nihil unquam valuisse. Quare et declinandum
ab eis est, vel spiritu, sicut sancti fecenmt, vel spiritu et litera simul, tan-
25 quam a seductione certissima per Apostolum hie definita et damnata. Idem
vult, ubi Timotheum in utraque Epistola vult manere in iis quae didicerat,
nihil permittens addi. 'Hoc faciens (inquit) salvura facies teipsum et qui tei.Tim.4, ic.
audiunt', haud dubium, quin, si non permanserit in eis, perdet seipsum et
eos qui se audiunt. Hinc et Petrus ii. Pet. ii. sectas perditionis appellat,2.*l?ctr.2,i.
30 horrendo et terribili verbo nos a sectis et opinionibus extra Christum de-
terrens. Et i. Pet. iiii. ubi iussisset, ne aliquid doceretur quam verbum dei, 1. *^tr.4,
neque aliquid disponeretur nisi opus dei, ut solus deus in nobis glorificaretur
in Omnibus per Ihesum Christum, adiecit, ne peregrinaremur in fervore ten-
tationis. Sed ipsius verba saluberrima audiamus : 'Unu?;(iuisque, sicut accepit
35 donum, ministret ipsum inter vosipsos, sicut boni dispensatores multiformis
gratiae dei. Si quis loquitur, tanquam sermones dei, si quis ministrat, tan-
qnam ex virtute, quam snppeditat deus, ut in omnibus glorificetur deus per
Ihesum Christum, cui est gloria et imperium in secula seculorum. Charisssimi,
nolite peregrinari in fervore, qui in vo]>is est, qui iit vobis in t^^ntationem,
-»0 quasi peregrinum vobis contingat, sed communicate passionibns Christi.'
31 Et l.Pet. 4 vult, nc C 33 adiecit — tcntationis fe^lt in C 38 Charissimi —
Christi fe^tt in C
556 ^^ votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
Primum vult nihil ministrari, nisi acceptum donnni, nihil doceri, nisi
verbum dei, nihil geri, nisi quod operetur in nobis deus, (juia non nostrae
opis, sed multiformis gratiae dei sumiis dispensatores, ut nihil hnmani, sed
omnia divina dicantnr et gerantur in nobis. Quod ideo fieri debet, ut glori-
ficetur deus per Ihesum Christum, cuius est gloria et imperium in omnia 5
secula seculorum. Cum euim regnum eins simus, et ipsius sit reguare et
imperare in nobis, permittendum non est verbum aut opus, quod ipse non
loquitur aut non operatur in nobis. Si autem permittimus, iam abiicimus
2i:c. 19, 14. eum cum ludaeis, ne regnet super nos, et in medio regni dei regnare faciraus
wattt) 2J,is. alienum, atque ita vastatur regnum dei et sedet abominatio in loco sancto. lo
Ideo euim Ecclcsia regnum dei est et dicitur, quod solus deus in illa regnat,
imperat, loquitur, operatur, glorificatur. Si igitur aliquid in nobis doeet et
operatur homo, quod non doeet nee operatur deus, iam non glorificatur deus
in nobis per Ihesum Christum. Ille euim glorificatur, cuius est verbum et
opus, deus autem de alieno verbo et opere non glorificatur. Ita fit, ut i&
necesse sit, deum amittere gloriam et regnum in nobis, si alienum verbum
et opus in nobis regnet, eins euim erit gloria et regnum, cuius est verbum
et opus. Quid igitur in Papatum, Episcopatus, monachatus, sacerdotia, ut
nunc sunt, potest robustius dici? Estne aliquis tam rudis vel audax, qui
asserat Papae et monachorum dogmata et opera esse dei per Ihesum Christum 20
tradita? Ubi enim Ihesus Christus ea tradidit? At quod per Ihesum
Christum non dicitur neque geritur in nos, non potest rursus per eundem
a nobis in pati'is gloriam referri. Cuius ergo est gloria et imperium in mo-
nachis? utique Satauae, per S. Benedictum et alios homines impia hypocrisi
et perversa operum aemulatione iactatos et celebratos. Ut ergo Christus 25
non doeet vota monastica, ita non operatur ea, licet in sanctis sub votorum
instituto captivis operatus sit et locutus mirabiliter sine votis.
Deinde quod dulciter compellat et dicit: 'Charissimi, nolite peregrinari
in fervore, qui in vobis est &c.' sollicitus est pro nobis, ne hanc regulam
a se praescriptam aliqua tentatione capti deseramus. Peregrinandi vocabulo 30
utitur, quod graece est /.u] ^eviCeoü^ai, nolite hospitari, nolite hospites fieri,
non unam figuram veteris testaraenti spectans eo verbo. Vult enim id, quod
epf). 4, 14. Paulus Eph. iiii., ne fluctuemus et circumferamur omni veuto doctrinae, ne
4.!i){oi. 2.1, 2. nos invitari siuamus ad sacrificia Moabitarum, nee hospites fiamus omnium
gentium, quae cii'cum nos sunt, sed in propria et domestica doctrina per- 35
19 Est ne ABO 27 3)ci- 51%^ Deiiide — moiuistica solvit (©. 607 .3. 1')) fe()U in C>
imb haijcx auä) bei ^ona§ unb bcr cd. Witt. ; ed. Jen. bringt ha^i ©tüdt am ©c^tuffc nacf)
') 3:tcfe 'Qtuslajjimg ixtiaxi firi) luofjl barnus, bn^ bic ^icr üovflctvagcnc 2lu§lcgimg be§
nolite peregrinari in fervore Don iiutf)er fclbft fnüen gclnffen Imtvbc; bnlb baronf tücnigftcn?
erflartc er jenen i'ervor Dom Reiben ber (^fjriftcn, ugt. 6r(. ?(uög. 33b. 51 ©.473. ^Jhir ift
babei nergcijen, bn? rriimiin (oben 3- l)r bem nun bn? I^einde fcf)(t, ,yi tilgen.
De votis monasticis Martini Lutberi iudiciura. 1-521. 657
severemus. Fervorem, qui iu vobis est, spiritnm proprium intelligit, qui
figuratus est verbo conflandi. ünde in vet. test. idola conflari et conflatilia
fieri, id est, dogmata impia operum compoüi dicuntur. Hunc spiritnm in
nobis et inter nos uon defore praedicit, sed ue per ipsum peregrinemur in
5 teutatiouem et in scaudalum, praenionet. Erant euim futuri et fuerunt ernnt-
qne haec molientes in nobis. Sed nolite (iuqnit) a domestica vestra regula
declinare, quasi aliquid peregrinum vobis accidat, hoc est, eerti estote, nihil
novi docebitur a deo, id quod audistis verbum aeternum est, manens in
seculum seculi. Quod si quid novi et peregrini acciderit, scitote, aliunde
lu quam a deo venire, ut vos avocet et peregrinari faciat. Quo verbo plane
futurum Papistarum mendacium praeoccupavit, quo dicunt, non omnia esse
a Christo et Apostolis dicta et instituta, sed Ecelesiae plnrima dieenda et
instituenda relieta. Hoc est peregrinum et novum, quod negat Petrus nobis
accidere debere aut posse. Omnia ergo, quae non sunt verba et opera dei,
15 hie damnat Petrus, hoc est, vota monastica solvit.
Omnium autem evidentissime Clu-istus loquitur in monastica vota
Matt, xxiiii. 'Tunc si quis vobis dixerit : Ecce hie est Christus aut illic, mam. n,
. . . 1 ^ • 23-26.
nolite credere, surgent enim pseudochristi et pseudoprophetae et dabunt Signa
magna et prodigia, ut in crrorem inducautur, si fieri potest, etiam electi.
20 Ecce praedixi vobis. Si ergo dixermt vobis: Ecce in deserto est, nolite
exire, ecce in penetralibus est, nolite credere.' Haec verba de nullis haere-
ticis intelligi possunt, nisi iis, qui vias et modos (ut vocant) vivendi ad
iustitiam et salutem doccnt, qnales nulli fuerunt praeter Pa])istas et moua-
sticos. Hi enim sunt qui iactant Eremitas, id est, vocant ad de.sertum et
25 penetralia, id est, claustra seu monasteria. In his doeent inveniri Christum,
id est, iustitiam et salutem, tarn impudenter, ut caeteros vivendi ordines
appellent seculares, quasi apud se solos sit salus: sed hoc ipso sunt pseudo-
christi et a communi fide trahunt ad opera et a Christo post seipsos. Legitur
in Vitis Patrum, S. Sylvano visionem apjiaruisse et infcrnum monachis
30 repletum o.steusum esse, qui deinceps noluit consolari in vita, postquam
viderat huius generis homines, qui sancti videbantur, turmatim perire.^ Quae
historia et visio certe cum hoc Euangelio cijusentit, vidcturque deus idco
eam revelasse, ut erroris Operationen! tunc ingredientem ostenderet et differret,
quod et multis aliis signis voluit, in S. Antonio, Paphnutio et aliis. Multa
35 enim in eo libro exempla sunt periculosissima in fidei doctrinam operibus
debacchantia. Si autem co tempore monastica vita erroris oporatio fnit et
monachos perdebat, quid nunc, quaeso, esse putabis iamdndum extincta fide
et Euangelio?
36 debachantia ABC
') „'Ego atl iudicium i-ai)tu.s fui, fili, nt vidi mnltos do habitn nn.stro nionachili
euntes ad .qupi)liciuni et luulto.s hiiconnii cuntps in regnum Dei". Et baoc dicens senex
lugebat gi-aviter." Vitae Patrum ed. Migne, Patrolog. Toni. LXXIII ©p. 800.
ßut^etS Söetfe. VITI. 42
ß58 De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
CoiTuit hie argvinieutnm Parrhisiensiiim asinornm et Papisticae sectae
porcorum, quo a miütitucline et sanctitate arguunt.' Christus solvit argu-
meotum a multitudine, dum dicit: 'Et seducent multos, ita ut electi iu
orrorem duci possint.' Argumentum vero a sanctitate solvit eodem, quod
electos seducendos praedicit. Nihil ergo rudientes asini agunt, dum dicunt, s
Ecclesiara non fuisse tanto tempore derelictam nee ignorasse, quae Lutherus
sese scire promittit. Ecclesiam ipsi vocant sectas suas, sed non magis sunt
Ecclesia, quam prophetae, sacerdotes, seniores, reges, principes, pharisaei,
i.fiün. 19,18. sadducei erant syuagoga, qui omnes etiam Eliae temporibus erraverunt et
ignoraverunt, ut tantum Septem milia relinquerentur , sed qui adeo latebant, lo
adeo non videbantur synagoga esse, ut nee Elias unum ex eis nosset.
O horrendum exeraplum. Igitur habes hie autoritate Christi, ut liceat, imo
oporteat redire, si exieris in desertum aut intraveris penetralia istorum. Quid
hoe aliud est quam votum tuum, in aliam quam Christi doctrinam factum,
esse revoeandum et cassandura tanquam erroneum et impium? Dixi enim 15
S. Bemhardum eo servatum esse, quod de votis totaque sua vita haue ex
animo protulit sententiam : 'Perdite vixi\^ Hac voce et confessione nonne
Vota sua nihili fecit et ad Christum rediit? Eadem forma et alii sancti sub
votis sine votis servati sunt, nisi quod in errore electorum sub votis vixe-
runt, in laqueum et Operationen! erroris iis, qui pereunt et non credunt Euan- 20
gelio. Cum ergo haec verba Christi et aptissime quadrent in monastieam,
simul et argumenta eorum dissolvunt, cum fiducia eis innitendum est, et
Vota pro non votis habenda, ut quae evidenter scias in verba et opera non
dci, sed hominum et fieri et niti, quod prohibitum est, et peccent in gloriam
et in regnum dei natura sua. 25
Ex iis Omnibus colligitur et stultitia voti, praesertim eastitatis, ut, si
caetera non cassarent, ipsa stultitia tamen non sinat valere. Quid enim
vovet eoelebs vovendo castitatem, nisi rem, quae prorsus nee est nee potest
esse iu manibus suis, cum sit solius dei donum, quod aceipere, non offerre
potest homo? Irridet ergo deum, dum vovet, non aliter quam si voveat 30
sese fore Episeopum, Apostolum, principem aut regem, cum seiat nihil horum
esse in potestate sua voventis, sed in alterius arbitrio et autoritate vocantis.
Finge quaeso insanum, qui voveat deo in haue forraam: *Voveo tibi, domine,
novas Stellas formare aut montes transferre'. Quid de hoc voto iudicabis?
At nihilo differt votum eastitatis ab isto, cum non minus sit opus mirabile 35
dei, (piam Stellas formare aut montes transferre. ^Cum ergo iubeat dominus,
ut, qui vovet vel offert, de sua substantia et de donis sibi benedicente
s.woj. if.,i7.domino datis offerat, ut habent onmia verba legis Mosaicae de voto, evidens
9 seducei C 13 3iaäi istonun jctjcn A u. od. Witt., len.. Eil. ein f^rageaeidöen
18 nihil C 21 monasticen C 22 dissolvant B 28 fovet B
') 5BgI. oben ©. 269. Opp. var. arg. vol. VI pg. 35. 36. ^) Oben ©. 601.
2. Sov. 8, 12. ^) ?(m 9innbc: Et ij. Cor. viij. 'Accepta ost volnnta.«! iuxta icl quotl habet.'
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 659
est, Votum castitatis non placere nee exigi a deo posse, cum fiat de re non-
dum donata uee in nostra potestate sita, Si enim votum unum valet, quod
fit de rebus non uostris, sed in manu dei positis, poterimus etiam licite et
pie vovei*e omnia, quae deus habet et potest facere. Si ista omnia non
5 valent, nee unum illud castitatis valebit. Voveas ergo te fore eertissime
salvum, fore te aequalem Petro, vastaturum regna Tui'carum, victurum annos
^Mathusalem et omnia, quae deus in hominibus facit aut facere potest. Si
haec non licet vovere, quod tua non sint, cur castitatem voves, quae tua
non est"? cur in uno voves, quae dei solius et tua non sunt, et non in
10 Omnibus? si non in omnibus, cm- in uno? Dices: 'Castitatem possum ora-
tiouibus impetrare^ Audio. Et quid non potes oratione impetrai'C? Xoune
promisit Christus: 'Quaecuuque petieritis in nomine meo, credite et fientfl|'^"''i",''.^4;
vobis"? Cur ergo non omnia alia quoque voves et impetras?
Sed obiicies forte: 'Hac sententia nee in baptismo vovere liceret deo,
15 cum et fides et mandata dei implere sint non in manu nostra, sed solius
dei'. Respondeo: Pulchre et opportune, quasi vota baptismi cum votis tuis
uUa parte conveuiant. In baptismo est promissio dei offerens et nostrum
vovere nihil aliud est, quam acceptare Christum, (^ui oÖertur nobis. Foelix
sane votum, quod non promittit aliquid dare, sed tautum bona accipere et
20 acceptis adherere. Hie plane nihil vovetur a nobis nostrarum rerum, nee
eanun, quae sunt in manu dei, imo, si recte cousideres, deus vovet nobis et
votum est ex parte dei promittentis simul et donantis gratiam et illud, quod
exigunt eins praecepta. Xos rursum vovemus, votum et promissiouem eins
libenter et cum gaudio accipere et servare. At cum vh'giuitatcm vel casti-
25 tatem voves, nunquid ibi deus adest et eam tibi vovet, promittit et offert?
Quando enim promisit eam tibi donare? unde certus es, quod donabit?
Nonne tu solus et vacuus re ipsa, quam promittis, accedis? Nonne tu solus
es promissor, et non est, qui tibi respondeat et promissionem aceeptet? Et
cur aceeptet, cum sis promissor inanis et stultus, promittens quod non habes?
30 Yides ergo votum baptismi et eontinentiae esse prorsus contrariae naturae:
hoc oifert, quod non habet, illud accipit, quod non habet. Hie homo pro-
mittit inanis alienum, illic deus dives promittit suum. Donec ergo pro-
missionem dei donantis non potes in voto eontinentiae probare, stultitiam et
vanitatem voti eiusmodi excusare non poteris, Stultum autem et vanum
35 deus acceptare et exigere non potest, baptismi autem votum \'erax et plenum
est, quia nititur in promittcnte et donante deo. Quid si ali(iui non acceptent?
niiiilominus verax est, qui offert.
Huic stultitiae iungunt et aliam, quod pro adornando voti rigore iudis-
solubili integrum annum probationis (quem vocant) voventi largiuntur ho-
2 quod sit ed. Ten., Erl. 11 impetrarc? AHC 12 pecicritis A lö non siiit C
IG oportiine AC 19 votnm, nisi quod C 20 nee fe^lt iu C 3.3 potest ed. Erl.
;J7 offert? A
42*
66Q De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
mines niire niisericorcles et dementes. Atque ne nihil in eis laudem, si
anno probatiouis in hoc nterentur, ut ingressurns ad eos spectaret mores,
victum, amictum et aha, quae ad corpus pertinent, probari poterant. At
nunc ideo est annus probationis, ut in eo tentet, au et caste vivere possit,
qui est voturus : obsecro, quae stultitia esse potest par huic, si ipsam rationem &
iustituti spectes? Nam sanctos semper excipio in suis mirabilibus. Scilicet
probatio castitatis non metitur facultate spiritus, sed uumero dierum, et qui
annum caste vixerit, idoneus censetm', ut tota vita caste vivat. Quando
ergo ab externo petenda est probatio castitatis, cur non petitur et a locis
et persouis? ut ille sit idoneus, qui multa loca perambulaverit et multos lo
homines viderit, quo solos cursores et mercatores faciamus monachos. Aut
si interna res tempore probari potest, cur non fit etiam idoneus ad pacien-
tiam, mititatem, fidem, charitatem, qui uno anno sese in iis tentaverit, ut
gratia dei nihilo sit opus ad has res? Sufficit enim tempus transiisse super
cum, et mox idoneus est novus homo fieri: aut si in iis non sufficit, cur 15
sufficit in castitate sola? Haec dico, ut videas nihil esse in universa mo-
nastica, quod non sit egregie stultum et impium, plane non nisi Papistico
regno dignum.
i.*Uctr.4,u. Sed amplius, cum Petrus nihil fieri in Ecclesia velit, nisi quod certum
sit a virtute fieri, quam suppeditat deus, quis eos certos facit, annum hunc 20
probationis apud deum sufficere? quis dixit probari apud deum probationem
istam? Imo Petrus dicit non probari apud deum, cum statuatur ex virtute
humana, virtute autem dei nullus est annus probationis, sed tota vita est
unus annus probationis. Fieri potest enim, ut non uno, sed duobus ac
tribus annis caste vivas, postea vel urente came et ferventibus venis, tum 25
C^ob 41, 12. afflante igneo halitu Satanae, qui ardere facit pruuas (ut in lob dicitur),
prorsus continere non possis. Probatio autem castitatis fieri non potest
quiescente libidine, sed solum furente. Li manu autem nullius est tempus
furentis et concitatae libidinis, id est, tempus probationis. Cur ergo tempus
pro tempore numeratis et probationem appellatis, quod probatio non est? 30
Ego ipse in me et multis aliis expertus sum, quam pacatus et quietus soleat
esse Satan in primo anno sacerdocii et monachatus, ut nihil iucundius esse
videatiu- castitate, sed hoc in tentationem et in laqueum insidiosissimus
hostis facit, cui cooperantur insani monastici et annum probationis non solum
non ex spiritu, sed neque ex re ipsa, verum ex calendario et numero dierum 35
raetiuntur, ut probent nihil sani neque pensi apud se esse, incedentes in
2.<pctv.2,i2. rebus istis spiritualibus et j)ericulosissimis ceu bruta (ut Petrus ait) irratio-
nalia, naturaliter in mactationem genita. Cum ergo annus istc probationis
ex solis hominibus stultis stillte solos dies numerautibus pendeat, et incertura
est an deo placeat, imo certum sit displicere, tum ex ipsa natura rei et 4o
14 transisse BC 32 saccrdotii R 38 ad mactationem ed. Witt., Ten., Erl.
39 incertum sit B
De votis monasticis Martini Luthei-i iudiciuni. 1521. QQ\
autoritate dei nullum certum jirobationis tempus siguari aut definiri possit,
sed tota xäta necessario sit probationis aunus, vides et votuiu castitatis nihil
esse, quod super eo probatiouis arnio nitatur. Cum enim ipsimet ceuseant
votura probatione praetentandum esse et baec probatio uunquam certa sit,
5 Votum quoque uunquam certum esse jioterit, auuus vero probatiouis ipsurum,
cum sit electicius et arbitrarius ex liominibus positus, facit, ut et impletio
voti debeat esse arbitraria, ut, si auuum tollaut et abrogent, quo votum
nititur, etiam votum tolli et abrogari debeat.
Sed illud omnium stultissimum, quod annos professiouis ceperunt de-
10 fiuire, aliis quartum decimum, aliis decimum octavum annum aetatis signau-
tibus.^ Obsecro, uude hominibus hoc ius definieudi? Hie vero mihi aliijuando
in uno placent quidam illorum, quod monachis ante decimum octavum auuum
professis copiam faciunt abeundi. Hoc unum est, quod in monastica lauda-
bile et Euangelicum vidi, quauquam non apud omnes passim. Atque hoc
15 dolet, quod non idem faciunt et omnibus, qui ante sexagesimum anniun sunt
professi, ut Paulum ex parte imitarentur, qui viduas miuores annis sexa-i-3:im.5, 9.
ginta reiicit, ne assumantur alendae Ecclesiarum facultatibus. Nam vires,
cum sint robustiore et vegetiore corpore tardiusque feminis emoriantiu', septua-
gesimo vel octogesimo anno demum recipi oportebit. Prorsus hie monachos
-'0 propria autoritate constrictos teneo. Si adolescentem infra decimum octavum
auuum professum absolvunt, et nulla est causa definieudi eins anui, nisi
meruui arbitrium humanuni, (pio poterant et tricesimum, quadragesinuun,
quinquagesimum et sexagesimum defiiiire, debent eadem autoritate quemvis
quovis anno professum absolvere. Xeque enim maudatum dei aut votum,
25 sed imbecillitatem voventis spectant et ad eam sana et pia imer/Mcc accom-
modaut votum monasticum. lam fieri potest, nee est iu ullias hominis po-
testate prohibere, ut iuvenis aut vir usque ad sexagesimum annum aeque
imbecillis aut etiam imbecillior sit ad continendum et gravius uratur libidiue,
quam adolescens. Si ergo libido et imbecillitas est interpres voti et etii-
30 eiKEia mandati, sicuti verum est, et semper ita ab olim fuit, debent prorsus
omnia vota libera et temporalia esse. Quod nisi fecerint, plane crudelissimi
et cruentissimi sunt animicidae. Si autem sibi hoc non licere jKitabunt,
nee id licebit, quod ante decimum octavum absolvunt, etiam si j>uer vel
infans vovisset. Tam enim incertus est et ignorat iuvenis, (juid sit caste
35 vivere, vel an sit caste victurus, quam puer vel infans (piilibet. Quis enim
seit, ([lud possit in futurum? In baptismo et dei sacrameutis semper certi
sumus, quid simus accepturi seu jiassuri, nempe divina, ideo sunt rata et
fidelia vota dei ad nos. At vovere ea, quae nostra non sunt, eadem est stul-
titia, eadem est ratio cassandi infanti, puero, viro, seni et omnibus hominibus.
5 annus B, annum AC 25 Epiikia ed. Witt., leii., Eil. 26 accomodant ABC
29 imxEiaUi B Epiikia ed. Witt., len., Erl. 31 et libera et ed. Witt., len., Erl.
') Sgl. 21). .Holbe, bcutidje '3Uu3uftiner=(5onflte9Qtton. ÖJotljo 1^79 S. 20.
ß62 De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
awarc. 2. [Adücianius et corollam iis, quae absolviniiis, nempe locum illum Marci 3,
ubi Christus fidelem canonem Epiiciae generalis omnium leguni tradit, dicens:
'Kon legistis, quid fecerit David, quando necessitatem liabuit et esuriit ipse
et qui cum eo erant? quo modo intravit in domum dei sub Abiathar prin-
cipe sacerdotum et panes propositionis niauducavit, quos non licebat man- s
ducare uisi solis sacerdotibus, et dedit eis, (pii cum eo erant? Et dicebat
eis: Sabbatum propter hominera factum est, nou homo propter sabbatura.
Itaque dominus est filius hominis etiam sabbati.' Haec ille. Obsecro, nou
transeamus verba ista maiestatis, plena solatio et refectioue spirituali, necpie
oscitanter audiamus neque frigide tractemus. Primo certum est, Sabbatum i<j
fuisse divinitus praeceptum, non ficte, sed rigidissime. Non minori rigore
])rohibitus erat pauis propositionis laicis et universa lex dei, adliuc tarnen
David solvebat tuta conscientia propter necessitatem. Unde cum Achimelech
1. £am. 21, sacerdos trepidaret et diceret 'Non habeo panes uisi sanctos', metuens legem,
David cum fiducia legem interpretatur, dicens: 'Via haec polluta est, sed is
xtt. 1, 15. sanctificabitur in vasis', hoc est iuxta Paulum: 'Muudis omnia muuda, im-
mundis nihil mundum'.
Christus vero hoc exemplum generalem Canonem facit, dum arguit
a simili, dicens: David solvebat legem prohibentem edere panes sanctos,
ergo licebit et sabbatum et omnes alias leges solvere. Nisi enim haec con- 20
sequentia generalis valeat, stulte probat Christus legem sabbathi violandam
per exemplum alterius legis de non edendo pane sancto. Quare hie evidens
est, etiam divina mandata semper habere exceptos casus necessitatis, non
modo animarum, sed et corporum et rerum: (jua enim ratione una lex potest
solvi, eadem potest quaelibet solvi, hoc est, interpretari et sano sensu in- 25
telligi, quatenus liget aut non liget. Vere enim non potest solvi scriptura
g|°||-. 1^' J^-Iohan, 10. Et 'non praeteribit unum iota aut unus apex de lege, donec
omnia flaut.' Quare dum de solutione et violatione legis dicimus, de falso
eins intellectu solvendo et vero servando intclligendi sumus. Sic Christus
swattf). 12, 6. Matt. 12. addit, sabbatum sine culpa violari a sacerdotibus in templo. Dcinde so
5!uc. 13, 15. etiam ob bovem de fovea extrahendum aut adaquandum, hoc est, non modo
propter animarum et corporum, sed etiam rerum necessitatem solvi potest.
Quod est aliud nihil dicere: Dens sua praecepta nou posuit, ut corpus, res
aut anima pereat, sed ut haec salva in praeceptis suis exerceantur. Quare
semper inteliigenda sunt, ut simul non obliviscaris deum creasse corpus, 35
1 2)a§ ßtngeltammcrtc fct)ü in AB his ed. Witt., Ich., Erl. 2 epiikiae ed. Witt., Ion.
11 minore ed. Witt., len., Erl. 12 uihilominus tarnen ed. Witt., len., Erl. 17 |)tntct
inundum ^c^iebcn ed. Witt., len., Erl. nod^ Tit. 1. ein 18 cum argumentatur a simili
ed. Witt.. Jen., Erl. 26 scripturas C 28 Quare cum ed. Witt., len., Erl. 30 Deinde
quoque ed. Witt., len., Erl. 31 ^iad^ adaquandum fd;!^«! bie 6efammtau§g. Lucae 13 ein
nou solum ed. Witt., len., Erl. 33 anima, corpus aut res ed. Witt., Ten., Erl.
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 15'21. (3(33
auimam et rem, eorumque te velle curam habere, ut si periclittJtur aliquud
eoriuii, iam .scia.s praecepta eins uon esse amplius praecepta.
Veuiamus uimc ad nostra. Votum castitatis lex est mere corporalis
de re corporalissima. Quare solvenda est cum fiducia, imo Duu(juam ligavit
s uec Hgare potuit, ubi periculum auimae aut corporis intercessit. Non enim
ut perderes animam et corpus, votum exigit. Cogiturque votum castitatis,
ipsomet Christo interprete, huuc sensum habere: 'Voveo castitatem, quautum
fieri potest absque periculo corporis et auimae'. Si itaque te postea seutias
uri, iam votum nihil est, securusque illud Pauh sequeris: 'Si non contiuent, i.Güi.7,y.
10 uubant' Et iterum: 'Melius est nubere quam uri.' An non ludaei tam
rigide voverant legem sabbati et panis sancti, quam tu castitatem? prorsus
nihil est discriminis, secure arguis isto argumento Christi: Uli solverunt
sabbati et panis sancti legem, uecessitate excipiente et interpretante , et ego
solvam legem votae castitatis maiore uecessitate et periculo auimae. Noli
15 timere, Chi'istus tete uon fallet, non enim vere solvis, sed sauum intellectum
voti apprehendis.
Dicet hie aliquis perversus: 'Eadem ratione licebit moechari, si neces-
sitas postulet, item occidi et furari, et omuia dei praecepta solvere.' Re-
spondeo : Ea necessitas non venit usu. Sunt mulieres, sunt viri : nube, duc
20 uxorem. Nee est periculum aut corporis aut rerum, si mitis sis et tempe-
rans irae. At fm-ari saltem casum habere potest? Respondeo: Si sit ne-
cessitas, licet. Tunc enim proverbium locum habet: 'In uecessitate omnia
sunt communia.'^ Quam stultum igitur et impium fuerit, si fame occidas te
metu legis, ubi possis alimoniam furari ex alterius copia, ut vitam servares,
25 tarn stidtus es, si uxorem non ducas, ubi ureris et cum periculo animae con-
tines. Sed ut legem furti interpretaris tunc non praecipi in fame, ita inter-
pretaberis legem voti non exigi in libidine urente. Videtur autem hoc et
Salomon proverb. 6. diffiuiisse, ubi hebraice sie ad verbum dicit: 'Non con- ®VHi(f)iu. e,
tt . p , . 111 ■ • •• • 30-32.
temnent lurem, si lurabitur ad replendam ammam, quia esurnt, et luventus
30 reddet septuplum, et omuem substautiam domus suae dabit. Adulter autom
mulieris miuoratus corde est et vastaljit animam suam', q. d. für non damna-
bitur, etiam si inventus mulctetur lege ab eo, qui crudelis esse volet, modo
furetur uecessitate replendae animae.
Quid? quod legimus ludic. 21. filios Beniamiu autoritate totius Israel 9ii(i)t- -'i. 23.
35 rapuisse filias Silonitarum in uxores? Esto, filii Israel peccarint vovendo
5 ligari C ß perderet ed. leii., Eil. 9 sequaris ed. Witt., len., Erl. 12 ludaei
solverunt ed. Witt., Ten., Erl. 18 occidi, furari cd. Witt., Ten., Erl. 19 duc uxorem,
nube ed. Witt., len., Erl. 27 et fcl^lt ed. len., Erl. 28 definiisse ed. Witt., len., Erl.
29 condemnent ed. len., Erl.
*) Thomas Aq. Summa 2. 2. qu. 32. art. 7. ,in ca.su extrcmae necessitatis omnia
sunt communia. Unde licet ei, qui taJem necessitatem patitur, accipere de alieno ad
sui sustentationoni, si non inveniat, qui sibi dare velit" mib tie[onber3 qu. G(j art. 7.
äßanbcr, ©pricljlüörtcr^ywifon Söb. III ©p. 1048 9ir. 97.
554 Ue votis monasticis Martini Lutlieri iudicium. 1521.
vel Votum servaudo de uou tradeiidis filiabus suis, filii tarnen Beniamin
rajiieutes non peccaverunt, cum uou essent aliae mulieres, quas ducereut,
negantibus utriuque filias suas et Israelitis et Silonitis. At quanto levius
est furtum rerum quam filiarum? Stuprum et raptus erat lioc faciuus, si
legem rigide ad literae captivitatem , hoc est, stulte et superstitiose iuter- 5
preteris. ünde et filii Israel haue spiritualem iutelligentiae sanitatem pulchre
9Ucf)t 21, 22. allegant, dicentes Silonitis : 'Ex parte vestra peccatum est, quia postulantibus
non dedistis &c.'
Quin ego ausim, hac fretus Christi autoritate, asserere: Si (jui filii aut
filiae, castitati devoti, seipsos vel parentes nulla alia ratione in casu alere 10
possiut, nisi diviti, qui alere possit, nupserint, debere eos in eiusmodi casu
Votum et sabbatum suum solvere. Nihil hie moveaut, qui garriunt, castitatis
thesaurum iucomparabilem esse. Nonne et obedientia legis dei in sabbato
et pane sancto est incomparabilis ? Quid enim preciosius obedientia? Et
tarnen haue sie exigit, ut corpus, quod creavit, per te uolit destrui, aut res is
omnes comburi, sed ut in obedientia exerceatur. Alioqui cur non potius
mandavit nos ipsos occidere, morbis et fame cruciari? Quid enim differt
mandare morbum vel interitum nobisipsis inferre, et legem exigere, quae
praestari non possit, nisi morbo vel interitu nos ipsos conficiamus? Absit
a cogitatione uostra de deo sie sentire. Quanto magis in animae periculum 20
nihil valet praeceptum et votum exactum intelligi?
Summa, in hac legum Epiicia et sana intelligentia praeter charitatem
iudicem nihil tutum est. Quicquid enim adversus charitatem est, dispeusari
et interpretari nullo casu potest, cum sit impossibile casum necessitatis in
charitatem incidere. Kursus quicquid contra charitatem non est, hoc liberum, 25
licitum et dispensandum est, praesertim in casu necessitatis. Stat enim
mm. 13, 8. Paulus fortiter dicens : 'Nemini quicquam debeatis, nisi ut invicem diligatis.'
Quis, obsecro, ultra et supra hanc legem Pauli aliam legem necessariam
statuere potest? Et si statuatur, voveatur, exigatur, quomodo praestari ne-
cessario potest aut debet, cum nihil debendum sit, nisi diligere? Igitur votum 30
servare possumus, sed non debemus, quia nihil nisi diligere debemus. Et
awottf). 7, 12. Christus Matt. 7. 'Haec est Lex et Prophetae." Et Matt. 22. 'In liis duobus
mandatis universa lex pendet atque prophetae.' Nihil ergo contra chari-
tatem, nihil ultra charitatem Jigat aut ligare potest. lam facile est videre,
ciu- non liceat dispensare in adulterio, homicidio, furto non necessario et 35
similibus. Kursus cur dispeusari possit et debeat in voto castitatis et omnibus
votis, nempe (juod in illis laeditur, in istis non laeditur, imo servatur charitas.
Nulli enim nocet, si nupseris, imo sicut velles tibi licere nubere, si ureris,
ita debes licere velle et alteri, non modo autem velle, sed et cooperari, ut fiat.
9 Christi fretus ed. Witt., leu., Erl. 14 preciosius C 27 Paulus, l'ortiter
dicens C Paulus fortiter, dicens ed. Witt., len., Erl. 29 exigatur, voveatur bic 6c}ammt=
auägaljctt 35 nun necessario fc^lt in bcn föefanimtaii§9a'6cn
De votis monasticis Martini Lutlieri iudiciuui. 1521. 665
Hoc confirmat Christus Matt. 12. dum praefert misericordiani omuibus Wntth. i:, 7.
legibus, dicens ad sabbatarios illos pharisaeos: 'Si autem seiretis, quid sit,
misericordiam volo et non sacrificium, nou couderanassetis innocentes.' Hoc
enim eo dicit, quod, ubi corpori aut rei necessitas accidit, misereodum sit,
5 et legem non intelligendam adversariam eiusmodi necessitati. Sic enim
Apostolis vellentibus spicas patrocinatur, quod esurierint, hoc est, miseri-
cordia eguerint in ea necessitate. Quare multo magis votum castitatis cedere
debet misericordiae, si urens libido uecessitateni uubendi fecerit. Volet enim
misericordiam magis quam illiberale illud castitatis sacriticium. Edat ergo
lü et hie David noster panes prohibitos cum fiducia et dicat: 'Castitatis votum
])ropter hominem factum est, nou homo propter votum castitatis. Itaque
dominus est filius hominis etiam voti et castitatis.' Nou autem sie se habet
in re fidei erga deum, (juia non deus propter hominem, sed homo propter
deum est, de qua spirituali lege alias et alibi.
15 Proinde gratias agat, qui haue veritatem et suavissimam libertatem
fidelium Christi intelligit, et securus fideusque coniugium ineat, si continere
non potest et insanos puppas cum sceleratis et impiis tum legibus tum minis
suis contemnat. Qui in sua illa sacrilega decretali de vit. et ho. cle.^ blasphe-
mare audent, in coniugio non posse deo serviri. Quid enim hoc est nisi
20 nuptias arguere perfidiae, impietatis et universae apostasiae? Scilicet tibi,
Papa, Satanae ministro Abraham et uuiversi Patriarchae, Zacharias et Elisabet
non servierunt deo? Sed (piid cum istis monstris seipsis etiam monstro-
sioribus ago? quos prae uimia blasphemandi rabie fugiendos et fugaodos
esse definitum est.
25 Porro quod multi causantur molestiam coniugii atque ideo contiueudum
suadeut, humaniter quidem, sed stultissime sapiunt, scilicet ut molestiam
vitare doceas, ad carnificinam conscientiae invitas? Xos non docemus cou-
iugiuui, quod molestum non sit, nee tale promittimus, sed licitum et liberum
esse volumus, ut contineat, qui potest, quamdiu volet: couscientiam liberamus
30 molestia, non coniugium. C^uanto autem foelicius est, bis molestum con-
iugium tolerare, quam perpetuo conscientiae aculeo cruciari? Molestiam haue
deus imposuit, et tulere omnes saucti patriarchae. Paulus molestiam ean-
dem praedicit nubeutibus, sed non dissuadet neque dauuiat. 'Tribulationem, i- ßpv. i. 2ä.
inquit, carnis habebunt huiusmodi.' Sed non ait: *Nolite tribulationem caruis
35 istam subire', uec dicit: 'Mala est et damnabilis', imo hierum est, si recte
et pie eam tuleris. Molestum est in carcere pro Christo vinciri, sed nuu-
1 cum praefert ed. Witt., Icii., Erl. 4 corporis cd. Witt., leii., Erl. IS Vit. et bo.
Cle. ed. len., Erl. 21 Papae ed. WiU., leii., Erl. 32 et eam tulere ed. Witt, Erl.
et eam tulerare ed. len. eandem mulestiatii cd. Witt., leu., Erl. 35 si eam recte et pie
tuleris ed. AV'itt., len., Erl.
') Clem. I. de vita au honestate clericorum.
QQQ De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521.
quid ideo dis.suadt'ljis? iioiiue potius hortaberi« , ut coustanter ferat? Nos
iis, qiii ocii et voluptatis causa uubunt, nihil scribimus, quibus recte evenit
molestia pro voluptate, sed iis scribimus, qui periculum salutis, necessitatem
peccandi, impossibilitatem contineudi cum universo tartaro couscientiae mutare
cupiunt quavis molestia vel labore, qui non in voluptate, sed bene vivere s
i.ajJoj.a, 19. volunt. Ducant illi in bonis dies suos, nos dicimus nostris coniugibus: 'In
sudore vultus tui vesceris pane tuo.' 8ed nee tu unquam credas eos foeli-
citer coutinere, qui molestiae vitandae gratia abstinent a coniugio. Expe-
rientia enim docet, ut eontineant egregii isti coniugii contcmptores et casti-
tatis iactatores, cum illi solum eontineant, non (jui fugiunt molestiam, sed lo
(piibus datum est, ut propter regnum coelorum eontineant.
Et quid tandem ad nos, quid iudicent buUae? Faciamus, quod bonuui
^^"96^13 ^^^> P^^ infamiam et bonam famam. Dominus iudicat populos et orbem terrae
mm. 3, 4. cum aequitate. Omnis homo mendax. Solus autem deus verax. AMEN.]
DE VIDVIS APVD PAVLVM I. TIMOTH. V. 15
REliipius est locus unus, quem pro votis fortasse facere aliquis putabit.
Is est Pauli i. Timoth. v. de ajiostatis viduis dicentis hoc modo : 'Cum
11. IL'. ... .
lascivierint adversus Christum, nubere voluut, habentes damnationem, (juia
fidem primam irritam fecerunt.' Ex hoc loco non obscurum est veuisse
celebre illud Augustini verbum, quo definit, Sanctimonialibus non solum 20
nubere, sed et velle nubere damnabile esse.^ Sed Paulum prius videamus,
qui si non hoc cogit, nee Augustinus quippiam coget. Primum hoc certum
est, Paulum prorsus nihil locpii de vovendi instituto, neque enim Ecclesia
primitiva hoc voti genus unquam novit, sed de viduis loquitur, quae ale-
bantur Ecclesiae faeultatibus et curabantur ministerio Diaconorum, quäle 25
9H)rtid). 6, i.exemplum in Actis quarto legimus. Nihil ibi de viris religiosis, nihil de
virginibus, sed de pauperibus viduis agit, quarum cura in lege Mosi instau-
tissime eommendatur. Nam in eodem capite Paulus definit viduas, quae
i.sim.5, 16. possint ali a suis, non debere ali facultate Ecclesiae, Dicit enim: 'Si quis
fidelis habet viduas, subministret illis, et non gravetur Ecclesia, ut iis, quae 30
vere viduae sunt, sufficiat.' Kursus viduas, (piae parentes aut filios habeant,
i.xiiu. 5, 4. aeque secernit, dicens: 'Siqua vidua filios aut uepotes habet, discat primum
doraum suam regere, et mutuam vicem parentibus reddere, hoc enim acceptum
est coram deo.' Veram autem viduam facit eara, quae nee parentes nee
2 his ed. Witt., len., Erl. 3 his ed. Witt., Ten., Eil. 5 in fe'^ü in C 14 in
aequitate ed. Witt., Jen., Erl. verax, Ipsi sit gloria in aevura, Amen ed. Witt., len., Erl.
') August, de bono viduitatis cap. IX. „in viduali et virginali continentia ....
iam non solum capcsscre nuptias, sed etianisi non nubatur, nubere velle damnabile
est." Migne, Patrol. curs. lat. Tom. XL <Bp. 437.
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 667
filios nee ullos habeat, a (juibu.s curetur. Sic euim dicit: 'Quae autem vere i Jim. 5, 5.
vidua et solitaria est, speravit iu deimi, iu.>?tat oratiunibus et ubsecrationibus
die et nocte/
Inter has igitur inveuit duo geoera, quae damuet, unum qiiod iu deliciis
5 vivit, scilicet earum, quae relicti.s sibi opibus divites suut, uude seipsas
curent, de iis dicit: 'Quae iu deliciis est, vivens raortua est.' Alterimi, quod i.xim. 5,6.
ab Ecclesia susceptum erat propter paupertatem : sed hae cum essent iuniores,
alieuis facultatibus sagiuatae lasciviebant. Et quae in propria paupertate a
nullo fuissout pctitae, nunc iu alieuis laboribus pingues nitro petunt nubere.
10 Sed nee hoc iu eis damnat Paulus, quod nubere voluut, sed quod fidem
primara irritam fecerunt. Sic euim dicit: 'Habentes damnationem, quia fidem i.xim. 5,12.
primam imtam fecerunt.' Alioqui contra seipsum diceret, ubi sequitur: 'Volo i.jtm. s.u.
iuniores nubere, filios procreare.' Fides vero in eo loco votum non potest
significare, neque euim voverant viduitatem neque in tota scriptura fides
15 Votum significat, .sed fides Christi ea est, quam, ut .securius uuberent, ab-
negavenmt et ad ludaismum vel gentilitatem redierunt, id quod probant
CLTCumstantiae et sequelae. Sequitur euim: 'lam euim quaedam retro con-i.:rim. 5,15.
versae sunt post Satanam.' Et iterum: 'Simiü discunt loqui, quae non ex-i.iim. 5,13.
pedit." Haec certe dicuntur de apostasia fidei et doctrinae, ut satis notum
20 est Eodem spiritu et in secunda ad Timotheum scribit: 'Demas me de- 2. lim. 4,10.
reliquit diligens hoc seculum.' Et iteriuu: 'Scis, quod aversi sunt a mei'.xim. 1,15.
omnes qui sunt in Asia.' Si euim non peccassent in fidem, non de eis lo-
queretur hoc modo, sed mandaret eos ciu-ari, (juu modo fornicarium apud
Corinthios. Quare concludimus, fidem primam esse Christianam fidem, ai.^ior.s, iff.
25 qua multi in primitiva Ecclesia ajjostatabant, cum adhuc esset novella. Et
haue apostasiam maxime arguimt Apo.stoli, in (juam et autor^ Epistolae ad
Hebraeos invehitiu", dum asserit esse impossibilem renovatiunem salutis iis, vcur. 6,4-6
qui semel prolapsi sunt, videlicet, quod ii qui labebautur, arbitrabautur
etiam alia fide, nempe propria aut ludaica, sese salvos fore. Nihil ergo ad
30 Vota pertinet locus iste, multo minus ad religionum vota, sed et hoc maguum
argumentum est, de fide Christi cum loqui, quod ait: 'cum adversus Christum
lascivierint'. Adversus Christum lascivire est non sola libidine camis iusanire,
sed contra fidem eius ob lasciviam conari et negata eius fide alio spectare.
Sed finge Apostolum de votis et non de viduis loqui, iam fi3i'tissime
35 omnium pro nobis facit. Et nullus scripturae locus tam potenter evidenter-
que vota et reh'gioues damnat, ut plane optandum sit, euni vel loipii vel in-
1 Sic autem dicit ed. Witt., len., Erl. 2 sperat ed. Witt., leii., Eil. 4 delitiis B
7 haec B 21 reliquit ed. Witt., Jen., Erl.
') Übet 2utf)et§ bomale bcginncnbc 3^cu"el betreffe bei 23erfnffere bcä .^ebräetbrief«
ögl. bic ^rebigt in bct .Rirc^enpoftiUc übet bie (5^piftet bee o. Gljrifttnge«, (ixl. 'Qtueg. - 5Bb. 7
<B>. 190.
668 Dß votis nionasticis Martini Lutheri iudiciuni. 1521.
telHgi de votis. Si enim de votis sentit, manifestum est, eorrigi et damnari
1 Jim. 5,11. Vota in futurum, utcunque illae in praeteritis peccaverint. Dicit enim: 'Viduas
iuniores devita.' Et iterum: 'Volo iuniores nubere.' Quare post haue
Apostoli definitionem prorsus nulli licuit vovere, nisi annos nato sexaginta.
Elige ergo, utrum volueris: aut Apostolus loquitur de votis, vel non loquitur s
de votis. Si non loquitur de votis, nihil urget hie locus, si loquitur de votis,
correcta et damnata est ab ipsomet vita devotaria ante sexagesimum aunum,
et patrona erit nostrae senteutiae autoritas ista fidelissima, ut securissima
sit conscientia, si vota sua cassaverit.
Summa: Cum ahunde satis dictum sit, hoc vitae genus pugnare cum lo
Euangelio, dum facit peccatum in cibis, vestibus, potibus, locis, personis,
operibus, gestibus, in quibus Christus nulluni peccatum facit, sed libera esse
iussit, nee subsistere possit, nisi peccatum eiusmodi faceret et conscientias
illaquearet, ut est omnium evidentissimum (statim enim vanesceret, si libera
haec esse putarent et conscientias non tenereut): simul evidentissimum est, is
eiusmodi vota esse nulla, illicita, impia et Euangelio pugnantia. Quare non
est disputandum, pia vel impia opinione voveris, cum certum sit, impias res
a te voveri. Proinde fidendum est Euangelio, et vota ista, quocunque casu,
quocunque animo, quocunque tempore emissa, cum tota fiducia deserenda
sunt et ad libertatem fidei Christianae redeundum. Haec mea est firma et -o
iudubitata sententia, de qua benedico et gratias ago benignissimo liberatori
domino nostro Ihesu Christo, qui est benedictus in secula, Amen.
HAec pro tempore de monastica volui dicere, plura dicturus, siquis ea im-
petierit, quanquam sie arbitror omnia scripturis et ratiouibus evidentibus
mimita, ut non solum possint adversariorum os oppilare (quod parum spectavi), 25
sed etiam conscientias fideliter erga deum erigere et securas facere, id quod
maxime spectavi. Illaqueatis enim diuturnis legibus, consuetudiuibus, pro-
priis pavoribus et scrupulis, deinde sauctitatis autoritate, multitudine et
magnitudine homiuum, maxime vero divinis scripturis erroneo sensu altissime
imbibitis, certe difficillimum est mederi et libertatem tam letam tam de- 30
speratis et iam dudum in inferno deploratis persuadere. Nam ut haec pugnent
et triumphent ad versus Papam et suas synagogas, infinitum illud Acade-
miarum, monasteriorum, collegiorum vulgus, non magnopere gaudeo. Quid
enim ad nos, quid sapiat perditum hoc Papae et peiorum Turcarum regnum,
quod iam dudura contempsi? Nobis hoc curae est, ut conscientias robore- 35
mus adversus Satanam in hora mortis et securas reddamus ante filium ho-
minis. Insaniant homines, ut ut volunt, in morte saltem nos relinquent sive
14 evanesceret ed. Witt., leii., Erl. 84 qd sapiat A, bon ber ed. Erl. irrig atö
quod gebeutet
De votis monasticis Martini Lutheri iudicium. 1521. 669
vncti sive victores. At coram Sataua et iudicio dei quis subsistet, nisi cer-
tissimis et evidentissimis verbis dei muuitus steterit supra petram et custo-
diam suam, audituriis, quid contradicatur ei, qui possit dicere deo sine hesi-
tatione et trepidatione cordis: 'Haec tu dixisti, qui mentiri non potes."
5 Unde et ego per Christum oro omues, qui meo volueriut hoc consilio
uti et deserta monastice libertati sese reddere, ut ante omnia suam conscieu-
tiam probent, ue forte hoc tentent novitate rei allecti, aut solo hominum
contemptu vel odio. Xam ii in morte, suscitata et vexata per Satauam cou-
scientia de apostasia, de soluto voto &c. non subsistent, sed ad sacrilegam
10 poeuitentiara spectabuut, fientque novissima peiora prioribus. Opus est enim
hie solis verbis dei puris fortiter inniti et ne iudicio quidem dei cedere,
cum sciamus, veracem eum esse, sese n^are non posse. Verba autem, quae
huc valeant, ea sunt, quae supra posuimus, in quibus sohis Christus uobis
hix et dux praeficitur, et quicquid est ab hominibus inventum, damnatur.
15 Ipse igitur dulcis dux et lux nostra Ihesus Christus illustret et roboret cor
nostrum in %'irtute sua propria et verbo salutari in vitam aeteruam, Cui
est gloria et Imperium in secula seculorum, AMEX.
PETRYS.
QVASI LIBERI ET XON QYASI VEL AM EX HABEXTESi i-'t^ 2.1G.
20 MALICIAE LIBERTATEM, SED SICVT SERYI DEL
PAYLYS.
IX LIBERTATEM YOCATI ESTIS, TAXTVM XE LIBER-®ai.5, 13.
TATEM DETIS IX OCCASIOXEM CARXL
1 Satan &&C 11 caedere C 17 hinter AMEN fügen ed. leii., Eil. ein: M.D.XXIl.
Meuse lanuario. ed. Witt, ^at M.D.XXI. Meii.se lannario. unb läfet bie folgenben Sprudle
fort. SBgt. oben ©. 565 f. 18 l.Petr. 2. ed. len., Eil. 20 malitiae B 21 Galat. 5.
ed. leu., Erl.
^^^M^^^^^^S^^^^^^^^i
©tue treue ^ßennaljunug 511 aßen ©fjrjften^
fid^ 5u i)nkn \}ov 2(ufru(jr mib (gnUJörung.
1523.
nl§ fiutf)er in ben erften ^agen be§ Sje^ember 1521 r)eimlic^ öon ber 2öart=
bürg bie (yveunbc in äöittenberg befu(f)te, [c^ricb er tion bort au§ an «Spalatin
unb fünbigtc if;m ii. a. an, er fei äöillenö, aUbalb nacf) ber lOein^feljr in feine
6infnnifeit eine „öffentlidjc ßrmal^nung" au§gel§en ^u laffcn njiber ha§i nnfd)icfIicC)e
S3etragen mancf)er feiner 3(n^änger. Unb ha^ er biefen ^?orfa^ balb baranf ancf)
anegefü^rt f)at, bejengt nnö ein S3rief bee in SÖitteuberg ftubirenben ^^Übert 33urer,
ber am 27. ^Jlärj 1522 bem iBeatug 9t;^enann§ unter ben Sfiobitäten ber legten
3eit anä) ben „Cermanicus libellus de non oxcitando tumultu" nennt. 2Ba§
i)at Sutf^er ,^ur SIbfaffung biefer Schrift betoogen? „Sie ^eranlaffung ^u biefcr
Scf^rift ift nict)t befannt, auc^ aus i^rem ^n'^alte nid^t ^u erfc^lie^en. Taix foöiet
gef)t au§ berfelben (jcrüor, ba^ l'utl^crn ^Beforgniffe öon (Sciftlic^en tuegen eine§
^Infru^rä ju £t)ren gefommen njarcn." ^]3tit biefen rcfignirten 2Borten leitet bie
fogenannte Grlangcr ^tnegabe unfere Sd^rift ein. ^n ber if)at t)aben trir gerabc
in biefem j^alU befonberen %nia^, c§ ^u bebanern, ba^ bie 33riefe, ttieli^e Spatatin
an Sut^er nad) ber Söartburg gcrid^tet, un§, toie e§ fc^eint, untoieberbringtid;
öerloren gegangen finb; bcnn fie mürben oljne 3^ueifet tjicr unö mandje ?^rage be=
antn^ortcn, bie mir jeljt )xiol)i aufmerfen, aber nid)t ,^n crlebigen vermögen. 9Jtan
meinte jmar neuerbingö, bie i^eranlaffung ,yi Sutf)cre 3.>ermal^nnng5fd)rift beutlid)
in SÖittenb erger i^orfommniffen crfennen ,]u tonnen. Wan meift baranf ^in,
baf, ja gerabe in ben lagen, in meldten fiutt)cr feine 'Ucife nacf) SBittenberg au§=
fü[)rte, biefe ©tobt ber Sd}aupta^ üon red)t nnfd)id(id)en isorfommniffen gemefen
mar. -^atte iid) bod} fd)on am 12. ^Zoöember ber "^^rior bes äöittenberger 9(nguftiner=
tlofter», .^elt, beim Änrfürften barüber befdimeren muffen, ba§ ausgetretene ^JJlönd^e,
bie tfjei(5 bei ben 93ürgern, tf^eits bei Stubenten llnterfunft gefnnben, je^t „lofe
Surfd)en" mibcr bie bem Älofterleben treubteibenben DJiönd)e auf^e^ten; er felbft
mage uid)t meljr über bie ©trafen au gelten au§ gurd^t öor @emalttt;ätigteiten.
2Bof)t t^atte ber SJeftor ber Unitierfität bem .^urfürftcn burd^ Spalatin mclbcn
(äffen, ba^ er allen ^U'if, aufmenben moHe, um „fömpiirung" ju üerpten; aber
er f)atte bie unrnf)igen ßeiftcr nid^t ju ^ügetn öermodjt. S)enn am 3. S)e,}ember,
©ine treue Serma^nung ,3U alten 6^rtften k. 1522. 671
am xage öor !!3utt)evö '^{nfuiiit in 335ittenberg, war bie O'i'ü^nieffe in bev @tabt=
pfarrfirc^e burcf) ben Unfug, ben Stubenten im 3}erein mit etlichen 93ürgern babei
getrieben, gen^altfam geftört n?ovben. 53iit „bloßen 'Diteffern unter ben !;}tö(fen"
waren bie Stubenten in ber ßirc^e erfc^ienen, ^tten hk ^ließbüc^er fortgenommen
unb hiz ^priefter öon ben 9Ittären öertrieben. ^laä) anberen '4>vieftern, bie in früher
^i^Iorgenftunbe eine ^^Jlarienanbad^t Ijatten galten rcollen, mar mit Steinen getoorfen
morben. 9(m nöi^ften xage ^tte fic^ ber Unfug, bieemal beim {yran^iöfancrflofter,
mieber^olt. 5In bie ßloftertf}ür toaren S^rol^briefe angeheftet toorben; eine Dtotte
lärmenber Stubenten mar t^atfäc^ücf) in bie .ftlofterfirc^e eingebrungen, Ijatte ben
©otteebienft ber 5}lbnc^e mit ©eläc^ter unb „fcfjimpftirfjen äöorten" geftöii, ja
fogar einen ^öl,3ernen 5Ütar t£)ei(meife bemoürt. ^ür bie 5lad)t ^atte man einen
förmlichen Älofterfturm befürcfitet, foba§ bie geängftigten ^JJtönd)e fic^ öom Üiat^e
eine äöad^e ,3um Sc^u^ i^ree -ßlofters erbitten muBten. äöie bie nacf)fofgenbe
Unterfud^ung ergab, mar biefer unruhige unb ungeftüme öeift befonberä burd^
etliche aus ©i^furt ^erbeigc^^ogene Stubenten, „bie an i^nen felbft empörifcf) fein",
genährt toorben. Sollten es nid^t biefe „junge mut^toillige unb unöerftänbige
5}lartinianer" getoefen fein, bie Sut"^er ben näc^ften, bringenben 5lnla§ ^n feiner
eniftii(^en ^l^erma^nungefcfirift gegeben l^ätten?
So nai)t biefe .Kombination auc^ liegt unb fo öiel aud) für fie 3U fprec^en
fd^eint, fo ^eugen bod) jmei Sinterungen l'ut^erS entfd^ieben gegen biefelbe. Senn
einmal fd)reibt er in eben bem Briefe, in welchem er Spalatin feine 3l6fid)t melbet,
unfere Sd)rift ]u üerfaffen, über bas, mas er in SBittenberg felbft foeben gefeiten
nnb gehört '^at, nur mit Slusbrürfen ber l^öc^ften 33efriebigung: «Oinnia vehementer
placent, quae video et audio." hatten hit f^i-'^unbe hk ärgerlidien i>orfäIle öor
i^m möglic^ft geheim ge'^alten? ober erblidte er in jenen -Xusfdjreitungen ber
Stubenten nur „Änabenftreic^e" (.ffolbe), auf bie man fein befonbere» Semid)t ju
legen l^abe? 2febenfall§ mürbe er fid) über ba§, ma§ er in 9JÖittenberg gefe^en
unb ge'^ört, anbers geäußert l)aben, menn es biefe Stubentenftreid)e getoefen mären,
bie i^ ju ber 2lbfaffung feiner Sd^rift üeranla^ten. '^lu^crbem tefen mir aber
auä) in bemfelben ^Briefe, er fei ,per viam vexatus rumore vario de nostrorum
quorundam importunitalc'' unb eben barum toolle er eine folci^e Sd^rift auegel^en
laffen. äöas er nntermegä gefiört auf feiner 'tHeife öon ber 2öartburg über ßeip^^ig
nac^ 2Bittenberg, baö merbcn ja nic^t 6erüd)te über bie eben erft in 2Bittenbcrg
auöbrec^enben Unruhen getoefen fein, fonbern es mirb oljne birefte ^^e^iei^ung auf
biefe Slusfc^reitungen bie bange 3?efürc^tung getoefen fein, ba^ über'^aupt bie fd^arfe
Spannung ber ©egcnföfee ,5u einem getoaltfamen Slulbruc^ ber i^olfyleibenfd)aft
füf)ren toerbe. Gs ift be,5eid^nenb, ba§ t'ut^er gcrabc je^t, too er ^um erftcn 'JJlale
nuö ber füllen ^urürfge.^ogenlieit feine§ X!eben§ auf ber 3i3artburg fid) unter bie
93tenf(^en begiebt unb auf ber Dteife l^ie unb ba (Gelegenheit l)at, allerlei ^eute
über bie BeilfaQc f^d) äußern ]ü l^bren, einen C^inbrurf tion ber ©ctoittcrfdjmüle
empfängt, beren ^eängftigung nmn l)in unb Ijcr cmpfinbet, unb nun aud) .VUagen
nmndjerlei 3lrt über ba^ unfd)irflid)e unb getoalttljätige IHuftreten öon l'cuten, bie
fic^ mit feinem ^Jiamen brüften, 3U ^oren befommt.
5Jtan fann bie ^rage aufmcrfen, ob nid)t !L'utl)er ]\ix 'Jtbfaffnng einer ber=
artigen Schrift, meld)e bie Veibenfdjcften im .Greife feiner 'Jlnljänger befd^toidjtigen
unb il)n felbft unb feine Sadjc tiom ^4.'crbad;t bcs Slufrnt)rc5 reinigen fodte, üom
672 ®ine ti^enc S3ermo'^nung ju allen (£^riften k. 1522.
furfürftlicfien .^ofe felbft biirci^ ©palatin aufgeforbcrt iinb angeregt fein toerbe.
3n ber 2^t fc^eint ettoaö Serartigee feinem C^ntfcf)lnffe üorangegangen jn fein.
S)enn au§ bem Briefe, ben er felbft am 11. ^toöember 1521 an ©patatin ge=
fd)riet)en, lä^t fid) tuenigftens erfennen, ba^ it^m ber ^^reunb feine Sebenten über
allerlei anftö^ige ßrfd^einungen öorgetragen ^atte, wie fie in Solge ber reforma=
torif(^en ißemegnng im ,ßnrfürftent§nme l^ie nnb ba ^u S^age getreten n^aren.
äöurbe ni(^t mirflid) bie öffentliche Crbnnng burd^ ha^ ftürmifc^e 93orge^en nament=
lid^ jüngerer ^Jtartinianer bebrol^f? 2Benn wix red^t fel)en, fo ^atte ©palatin nid)t
nur int 9lllgemeinen geflagt, fonbcrn n^enigfteng auf einen ä^orfaü auSbrüdlic^
l)ingett)iefen. 5Die fogenannte „5Intoniu5botfd)aft" (öermutljüdj au§ bem .^a\i\c
Sied)tenberg bei lorgan) l^atte in gemolinter SBeife in SBittenberg @aben einfammeln
mollen; aber Stubenten l^atten fic§ an bem 9}lanne im DrbenSfteibe mit allerlei
Spott, ober gar mit 2;l)ätlic^feiten »ergangen. @§ fd)eint, alö tjobe ©palatin
unter ^"»intoeis auf foli^e ^orfommniffe gerabe^u ben SÖnnfcf) au§gefproc^en , ba^
Sutl)er in einer 9ied)tfertignng§fd)rift feine <Baä)t üon fold)en ©enjalttlptigfeiteu
fc^eiben möd)te. ?lber fel)r entfd)ieben njeift Sut^er in genanntem Briefe fold)e§
?lnfinnen ]uxüä. ^n jeber größeren ©emeinfd^aft muffe ntan Elemente tragen, bie
nid)t Pormurföfrei feien. Sr finbet ee unbillig, il;n für bie mut^ttiilligcn ©treidle
einiger jungen ßeute öeranttoortlid^ ^n mad)en. S)enn mer ift im ©taube, alten
jeber.^eit unb an jebem Crte 3ügel an,^ulegcn'? 2Bie foHten benn allein bie @^üan=
gelifd)en mit einem fo unbilligen 53ta^e gemeffen merben? „2öir allein finb'§",
fo ruft er untoillig aug, „öon benen man öerlangt, ba§ fein -fiuub bei uu§ mudfe!"
Unb er fügt l^inj^u: „^c^ bitte 3)id§, mad)' S)ir feine ^^offnung barauf, ba^ iüir
jebem einzelnen, bem unfer Söittenberg nid)t bel)agt, U^erantmortung barüber geben
merben (nos apologias singulis reddere), benn ba§ ift ein 3)ing ber UnmDglid)=
feit." 2öir feigen: ben ©ebanfen, fic^ nnb feine ©ad^e ben 9tömifd)cn gegenüber
3U berf^eibigen ober ,^u entf d^ulbigen, Ijatte ßut^er entfd)ieben abgemiefen.
@in 3lnbere5 war ee, unüberlegte unb irrenbe (Vreunbe feiner ©ac^e mit ernftem
äÖorte p belel^ren unb .^urcc^tjumeifen. 5iid)t bo| ßut^er bie l'age ber Singe fo
angefel^eu Ijätte, al§ rtienn e§ toirflic^ ju einem größeren 3(ufrul^r im Flamen be§
6üangelium§ fommen fönnte. ^ielmc^r bridjt gerabe Ijier feine ?tnfd)ouung mäd)tig
Ijeröor, nad) meldjer er bie in ber ©d)rift angefünbigteu 3:agc beg (Jnbe§ l)erau=
na^en fielet, bie Xage, ba ber .f^err felbft nid)t mit bem ©c^merte unb mit teib=
lieber ©elüalt, fonbern mit bem @eift feine§ ^JlnnbeS, allein burd) bie ifraft feine§
Orüangelinme bie gottfcinblid)e '^sapftfird^e öernid)ten luerbe. Slber eben loeil ber
.^err fid) aufgemacht l;at, fein (^Jerid)t ^u öoUftreden, barum foUen 9Jtenfd}en it;m
nid)t öorgreifen. £>em einzelnen G^riften ift feine anbere äöaffe gegen ba5 päpft=
lic^e 9tcgiment gegeben, al§ ba§ 9)tittel be§ 3öorte§ in @ebet unb Seigre, ß^ingreifeu
barf nid)t ber ein,^elne, fonbern immer nur bie Cbrigfeit. Slber uid)t allein gegen
füld)e Dieiguug ^u t^ätlid;en 6^ingriffeu llubernfencr rid)tet fidj feine ^JJtal^nnng,
fonbern ebenfo gegen ba§ ftürmifd^e, ©d)aben anrid)tenbe, bie ©c^tüod^en ärgernbe
2;reiben berer, bie ol)ne felbft im eöangelifd)en Sßefen tiefer gcgrünbet ,yi fein, mit
^4^Dltern unb ©d^mäljen nnb '^^od)en auf iljre eüangelifd)e i^reiljcit ben Tiamen
„ßntf)erifd)" in Uneljre bradjten. Unfere ©d^rift ift baö bebeutfame ^JJtanifeft be§
rein religiöfcn 5}teformationögebanfen^j !iintf)er§; bie ''JJiaffen f)aben eä freilid} meber
öerftanben nod) bel^er^igt.
Giite treue SJevma^nung 31: allen ß^riftcn jc. 1522. 673
•»Bit ireUijmi Oicdjte bie SenfuftT @ejnmnitQii§gabc bcv SJßcrfc ^^iitfjovö imfevcr
Sd)rift ba§ 2)atum bee 19. Januar 1522 beigefügt fjabe, ift iud)t eijtcfjtlirf). 3)ie
9iieberfd)rift bev Uienigen 3?(ätter ift ya atöbalb nacf) feiner ^Küdfefjr auf bie 3Bai-t=
bürg (c. 10. S)ecember) in tüenigeu lagen erfolgt. Senn fd)on Wüte Sccember
fenbet er an (Spalatin bag 531annffript ein unb bittet nnt mögüdjft fdjneüe .5ße=
förberung in bie Sruderci ,in occursum nuliiim illorum et insulsoriiin nostri
Hominis iactatorum." S)a unö aber für bu iseröffcntlic^ung ber @d}rift fein
früTjereS Saturn be!annt ift aU ber 27. mäx^ 1522/ fo ift ber Srudf berfelben
tvoTj( auc^ erft nad; bem 19. i^anuar ^u dnbe gebradit.
93g(. &xi. %m(i. Jciitfdje ®cf)nftcit m. XXII ©. 4:3. 2e mdk m. II (5. 94. 109. 111.
tfnbcrS, 5BrteflDCc(}fct Üiittjerg 9?b. III ©.247. 253. 255. ©trobel, 53iifccltancen 8itevariicl)cn
3n^cilt§. 5. Sammlung. Diürnberg 1781 <B. 119. Sticfluec^fel be§ Seatu? ;}it)euanu§. ßcip3ig
188Ü. <B. 304. Corp. lief. Tom. I. ®p. 484. 485. 488. 489. 504. 506. 5pittt, (^-iuleitung in
bie 9luguftana ^b. I ®. 200 ff. ^öftlin J^b. I '- S. 510 ff. Afolbe, Wi. ^\itt)n m. II e. 28 ff.
3lu§gaBen.
A. „(f^n tretü bormanung Wax- IJ tini J^^utljer t,]u allen ^()ri= j] ftcn. ©id) t3U
borfjuten || für auffrnl^r bnnb [| C^mporung. |1 ^lUiitteniberg. j " 10 i>?lätter
in Quart, (e^te ©eite leer.
S^rurf uon ^Jeelc^ior l'ottT)C); in ai^ittenbetg ; ngl. n. Tommer, l'utljcrbvurfc
9{r. 209.
B. „Qx)n trete bormanung 5Jlar= || tini S^utfjer t,^u al(cn 6f)rif= |I ten. (Sid)
t,5u öorl)nten || für auffru'^r bnnb |1 (?niporung. H ihiitteniberg. ||"
10 «tätter in Cuart, le^tc Seite leer.
^m iitel ber Slu^gabe A übtlig glctd^ mit ^Jlu-;nn[)mc ber flciucn '^Uniioirfjung
in bem SÖJprte „(f^riften". 5htc(; im Innern iot)r äl)nlid), aber gleid)Uiüt}( ein
uöllig uerfriiicbener 2^rud nnb ^lüar, tüic me()rfad)e .ßorrefturen belueifen, eine
3njcitc 'Jlnflagc, ber gegenüber A ald llrbrud Ijctradjtet luerben mufj. — ^xnd
öon DJeI(^ior ßottf)er in Söittenberg; tigl. u. S)ommer a. a. C 'üx. 270.
G. „6in treütu- ber || manung ^Jiartini ^>?u 1| tl^er, ]\i alfeu C^fjrifte, || <£id) ,^ü
berljüten || bor auffrür bnb \^ eniporüg.: " 5)lit liteleinfaffung. 10 'iHiitter
in Cuart, le^te (Seite leer.
2'rucf Uon 9Ibam ^|^etri in 33afel. ffion 331. ?lii'' an finb fämmtlid)C ©eiten
mit fotgenber 2tufjd}rift Derfef)en: [(infc Seite:] „gür üffrür", [redete «Seite:]
„^JJartinua Siut^er". 5J(arginaIinI)att'?angaben finb I)in3ugefügt.
D. „6^i)n trett) bormanung ^Jtartini |1 '!3uttljer t,5U allen (Jljriften. || Sid; t^u
borf)uten für auffrul)r bnb 6m= 1| porung. |1 * ^ * || i^uittemberg. ||"
8 5?Iötter in Quart, (e^te Seite leer.
5Bieücid)t Srnd öon lliirijael i3nri)fiil)rer in (Erfurt , iebcnfaü? fein 2LMtten=
berget 2>tud.
') %n% biefem ^eugnife erfefjen lüir, baji bie in ein ©remptar unferer Sd)rift, lueldjeS
bie yaubancr ©tabtbibtiot^ef befiljt, eingetragene "^{0113 l)on g(eid)3eitiger .^lanb, nad) tnetdjer
hai 33nri}lein erft 1523 ausgegangen fein foU, auf einem 3rrtt)ume beru()t. 'JlUerbing'S giebt
eS SlUttenberger '•ilu^gabeu biefer Sdjrift, bie erft in biefem ;3nl)vc erfd)ieuen finb. 'Jiod) iweiter
irrt bie äÜittenbcrger ^In-jgabc, bie nnfcre Sd;rift erft ins ^(it)x 1524 fe^t. -) lai \x> ift
gebilbet burd) 3»f"""nf"ffÖ""9 ö"" ' ""i^ ^•
2ut{)er§ äßevte. VIII. 43
674
(Jine treue 3]ermal)nung jit nllen (J^riften jc. 1522.
E. „3(tn Iretne 6vinn= || innig ^Jlnrtl^ini l'iitljer S^i allen || G^riften. Sid)
311 Oev^üten 1| üor 5(utfvüi- tinnb || (yniberiing \\ aBittemberg \\" 10 ^Blätter
in Duart, le^te Seite leer.
2ÖQffer,5cict)cn ein .ffelc^. .Rein SBitteiiBerf^et Ixud. Xtalefttfc^e 6t)ovnftcriftifn
finb: fri^aufe ft. frfjnfe, gidjvifft, ttatj |t. tro^, tjort [t. l}art, (el)rf)tlid) [t. gleid).
F. „(5tn treu crmanuiig Waxti \\ iii i^itl^ev 3Ü allen (?(jriften. ©id) 1| 511
öcr'^iiten bor auffriir önb |1 ßmporung. |1 ^ [" Xitelriidfcite bebrucft.
8 S3Iätter in Cuart. 9(m (fnbc ein 93Iättc^en genan toie auf bem
Titelblatt.
©übbeutfd). leff^en ft. tippen.
G.a. „Sin treln öormanüg || 53tartini ^utf^ev ,yi allen 1| C^riften. ©icf) t,]U
öDiijutten für auff= H ruljr önnb ©nipornng. j] SÖittenberge. ||" 8 i^lätter
in Duart, le^te Seite leer. 9lm (Snbc: jJt.S). jjij.i ||"
3)n§ 3^ in „aötttenbetge'' ift fo fU'in gefd^uitten, haf^ man c-3 and) für ein
tv (efen tonnte; bodj fef)rt e-i im Jert nod) >uicbert)ott aVi ein grofjcC' äl> hjieber
(j. 58. 3?l. 51 4a). Sat)er in (Sri. ^tn^g. 3?b. 22 S. 44 ^tr. 4 bie" "^(ngabe „lüitten=
berge". Äein SBittenbcrger S^rurf.
©enan mie a, nur ift in „Sßittenberge." ber ^un!t unb öon bem legten
„c" foüiel entfernt, bo^ öon bem 3?ud)ftalien nur ein ^Minft niib ein
ffeincr Spiefj fteljen geblieben ift „2;öittenberg.'"
1).
H. „ (£ in treu üromaniing [sie] 531ar || tini Sutl^er ,^n alle 6'l)ri |1 ften. Sictj
311 öerljut II ten für auf frucr [sie] || bnnb 6mpo || rnug [sie]. ||"
8 Blätter in Quart, Ic^te Seite leer.
I. „6t)n treUi liormanung |1 ^Jlartini i.^ut§er ju H allen Gljriften. || ©idf) 3U
üDr= 11 Ijuten für || auffruljr || önb || ßmporung. || äöittemberg. I " Wd
3:iteleinfaffung. 10 SSlätter in Quart, le^te Seite leer.
2iteteinfaffnng bie .^Dtt()crfd)en 3luci grofjen ßöinen (ügt. ü. S^ommcr a. a.D.
8. 240). 3n ber ©ignatnr auf bem 0. ii^latte ber 5et)(er „33 b iii" ft"tt „33bii".
S^rurf Hon ''JJietrijior i'ott^er in SBittenlierg Dom ^a^rc 1523.
K. „Cft)n trulue liormanl)n |1 ge ^lartini ?utl)er to || allen 6l)riften. Sirf to ||
beljübenbe öor upror |1 öplop önbe rumor. |1 ^-Ihtittemberii). |i" 93lit 2itet=
einfaffung [n?ie 1]. ^litelrüdfcitc bebrucft. 10 ^-Blätter in Quart, le^te
Seite leer. 9lm Sdjlu^: „föebrudt to Söittemberd) bt) 5Jtcld)ior Sotter jj
9ta (iljrifti gebort. ^Jt.S.Oiij. \{'
Sügt. ü. STommer a. a. D. 3Jr. 326.
2öir befitjen fomit, abgefe^en öon ber nieberbeiitfdjen 9lu§gabe K, brei 2ottl;erfcl)e
S)rurfe unfercr Sd)rift: A, H, I. G§ fragt fid), in Uicid)ein öon iljuen ber llrbrud
3U fud)en fei. äöarum mir A unb B in ber angegebenen äBeife georbnet l)aben,
ift fd)on oben bemerft ; aber mie üerl)ä(t eö fid) mit bem IHlter bes Prüdes I?
S)ie ©rlanger ^^InSgabc fieljt in il)m bie eililio pi'inccps, fül)rt baljer biefen 2)rurt
') ®o2 „j" ift fo tur^, baf; e? teid)t für ein „i" getefen Serben fann.
Gine treue SJermafjnung 311 allen ß^riftcn k. 1522. 675
als g^r. 1 auf, A inib B mit mancherlei iNCimirrungen aii 3 unb 7. 9(üein bae
ift llmfe^rung be-j richtigen i^er^äÜniffee. Jenu bie '^orbüre öon I finbet fic^
erft auf Sott^erfc^en S^rudfen ijon 1523, unb auc^ fprac^tic^ jcigt I gegenüber A
unb B bie cf)arafteriftifc^en Umtranbtungen ber späteren 5?ottf)erf(f)en Srndfe (bc=
jonberö in 5Inttienbung bes Umlautes.) Sarum barf I nic^t als Urbrucf betrad)tet
ftterben, als fol(^er f)at öielme^r A ]n gelten. A liegt benn audf) fieser ben meiften
^tac^brudfen 3U 6runbe, fo fieser C, F unb auc^ I ; D bagegen folgt bem Srutfe B.
:3n ben ©efammtausgaben fte^t unfere Scfirift 2Bittenb. ^b. II (1569)
331. 1-5* (nac^ \)\ 3en. 5Bb. II (1558) m. 65''-70^ (1572) ^i. b8^-6S^\
^Iltenburg 33b. II S. 79-84, geip^ig Sb. XYIII ©. 288-294, 2Bald) 33b. X
8p. 406-425, erlanger 9luög. 5Bb. XXII ©. 44—59. 9tuc^ in ben Gonsilia
theologica Witeb. ^rancEfurt am 5)tal)n 1664 Pars III pg. 78 — 81 ift biefetbe
0U5 ber ^enenfer ^Insgabe abgebrurft.
2öir legen A ,^n ©runbe unb oergleid)eu bie l^esarten öon B unb I burd)=
gel^cnbö, hit ber anberen Slusgaben nur gelegentlich.
') 2 od) finb bie 33ibelcitate 311m 2f)eit nad) ber ll'utl)crjc^cn ^ötbelüberje^utig ftarf
üeränbert.
43'
576 ^^'"f t^'f'"^ 3Jcrmat)nitng ,^u nücii (5f)riftcn jc. 1522.
6im trelD tjormanuufl Wnvtini S!utl)cr l^u allen (i^()rifte«r
ftdi ^u tJorljuten für auffru()r umib emVotuiifl.
Tillen Chriften, ^ie Mffen brieff Icf5en obber l]orenn, geb cjott
glna^ lutnb frY^e, ^Imetu 5
i[t lion flottiS gnnben l)n biffen iaren ha§ felifle lid;t bev
ttl)vi|t(idjen tüar^etjt, bui'd) S5Ql)ft unb bie feljnen ^ut)or t)or=
Ibriidt, lüibbcv aufft^angcnn, bn buvrf) l)f}vc mnudjfclbic^e f(^cb=
lirfjc unb fdjciiblidjc öorfunuii^e allerlei) inifjtabt unb ttjraiincl)
offcntüd) an tog 6rad)t nnb Ijnfc^anben Inorbcn ift. S)ay 10
cy fid; anfef)en (cft, cy Incrbc gelangen ^,u anffrul)r nnb
5|.^f äffen, ^Jhinic^, S!3tffd)off mit ganzem gel)ftlid)en ftanbt
etfdjlagenn unb tioviagt niodjten löerben, tru fie nit ein ernftlidjc nicrrflidjc
befferung felbS für tüenbenn, benn bcr gcmcl)nc man, tjn ktnegung unb Hor--
brief] fet)ner bcfc^ebigung am gut, lel}6 unb feel erlitten, |u l)od) öorfudjt unb 15
u6ir alle maf^ bonn ljl)n auffS aUer untrcuHd;ft 6cfd)lperet, l)t)nfnrt foldjy
nt)mmer lel}benn mugc noc^ iroEe, unb ba^u reblidje urfad^ §a6e mit pflegeln
unb folgen brcl)n Im fd)lagen, mic ber .^arft l)an§ bratoct.
Sßie moE nu id) nit ungernc l)ore, ha^i bie geljftli^en ijn foldjer furd^t
unb forge fte^en, oh fie ba burd) motten ijn fidj fetb fd^lal^en unb t)i)x tnuteube 20
tl)rannel) fenfften, unb molt got, fold) fdjreden unb furdjt mere no(^ groffer:
f,]o bundt midj bodj, idj fei) beä gemifj, 6l)n and; on ailc forge eljuigeö lui=
fnnfftigenn anffrnrljifj obber cntporungc, fonberlid) ber bo burc^ unb burd;
bringe unb bcn ganljen l)auffcn ubir falle, auf,] ber urfad), ha?^ idj nit mag
nad) foll innetjffeln, gott merbe uBir fetjnem mort Ijalten unb Oiell e^e laffen 25
l)l)mcl unb erben öorgct)en, e^e e^n et)niger tnttel obber Bu(^ftaB baöon üer=
TOatt(,.r,. is.fatte, mie er felb§ fagt Wai^. ö. unb ji-iiij. 3)er l)al6en laf] id) bramen
'^*'^''' unb fc^rcdcn mer ba mag unnb milt, auff ha§ erfüllet merbe bie fd;rifft, bie
^iäi. 3c,s.bo fagt Oon fold)enn geljftlic^cn u6eltl)etcrn , $Pfal. m'ö- 'l)f}^"e Bof^ljeljt ift
1 %xme öcrmanung ^cn. 5üt§g. 2 Q'iä) fuv 5tuffr'6ui; unb SnUsorung ,^u '^liten
3cn. 2(u§g. :i „3f)eiu§" fe^It in Sßttt. u. ^cn. ?tu§g. „Ann.) 1524" Sßttt. StuSg. „Ann..
M.D.XXII." 3en. ^^u§g. 7 buvrf) bcn 5Pat)ft Sßatd) jctjnc AI ücrbtucEt I 8 nnff--
gangcn A 11 auffruf)ur 1 „nnb" fcf)It in I, 2Bitt. 'iUi§g. l-'i ueriagt mochten I lö üor=
fucOt A IG auff AI 17 tuüUc 1 flegeln I xä) nun SBatc^ ^ore I 20 fct6§ I
hjiitcnben A luntcnben I 21 groffer I 22 einc§ 3en. ?Ui§g. 2:5 nuffrnrljifd^ I bcr
bo burdj bringe I, SOitt. ?lu§g.; bie ba burd^ unb burc!^ ^en. ?tn§g., 2ßald5
Gine treue 33ermaT)nung ^u allen Gf)tificn jc. lo22. 677
offcnBor tuorbcn, ba§ man l)f)n fciinbt tütrt'.^ C^tcm ^iai. riij. 'fic fuidjtcun *i. 14,5.
fic^ ba fci^uc furcfjt i]t\'- ^tcm proDcr. rrtiij. 'Xic gotloi3cu flic()cii, ob fic2pn*iD.--'s,
fc^on nicmant iagcf. Unb Scott, rrbi. '6-3 foU fic oiicf} cl)n ratnjdjcnb 6(abt s.woiVie.sö.
crfc^recfcn', unb Xcu. rrtittj. '6ott nnrt bt)r geben ein crfdjrocfcn l)cr|;, Dn§5-siJot.i8,
5 bcin leben lüirt für h\)x Ineben. 2)e3 morgens? tuirftu fagcn : tüolt got , ic^
ubir lebet benn abcnt, bcS abentS tüirftu fagcn: lüott got, icf) ubirlebt ben
morgenn\ 5ol(^ fc^recfcn unb furdjt gibt bk fc^rifft allen gottcv fcljnbcn
|um anfang l)brer Oorbamnufj. 2^arumb ift biltid; unb gefcUet ml)i- tuol,
bay foId)c plage aufcf)et t}n ben ^^apiften, bie gotlic^c roai-t)et)t uorfolgcn uunb
10 Dorbamncn. @§ folt fc^i}r noc^ bafj bet)ffen.
Unb has i(^ mef)r fage. 23}en id) kfien Ut^'bc I]ette unnb moc^t bei] got
)]o oilX gnabc ertucrben, ba-3 er fic mit bpffem fuc^c^ fc^toan^ bec^ Icpplidjcn
toby obber auffruf)rif3 caftel}ct, f30 molt id) fie boc^ alte auf3 ^er^en grunb
gerne bar ftrecfen für ben elcnben f)auffcn. "M) f]crr got, c^ ift nit ein foldje
15 linbe ftraff für ber tbur, e:^ ift ein unfaglidjcr crnft unb ^orn, bec' fcl^n enbc
ift, ubir fic fc^on angangen. Xer f)t]mct ift cDfcrn, bic erbe ecrcrn. (fä f)ilfft
!el)n bitten mc^r. Xer |orn ift, toie 5. ^^au(u§ Oonn ^u^ct^ ii^St- ubir fic 1 -2:1)01. 2,16.
!omen entließ. ^^ ift nit umb ein auffru^r ^u tt)un für gott, loolt gott, bic
iocl)I bem bauffen nit ]u f)clffcn ift, h)ir mod)ten bod) ett[ic^ crauf] rci)ffen
20 unb bon bem gretülidjcn ld)(unb unnb rochen erretten. Xic fc^rifft gibt bem
^apft unb ben fcl)nen gar oiel ein anbcr enbe, ben leppüc^ tobt unb auffrubr.
Xaniel. oiij. ipric^t: 'ör foU onn ()anb' Imr fnurffet h.ierben', ba>3 ift, nit mit lau. s, 2.v
bem fd^tüerb unb Iel)plic§er gctoalt. Unb 6. ^kulu§ ij. Xbcff. ij. tagt öon 2. iijcfi. 2, s.
pm alf^o: 'Unf^er berr ^^eiu'^ h^irt pbn tobten mit bem gcpft fepncc' munb§
25 unb loirt pn oorftorcn burc^ hac- erleudjtcn fepner tuifunfft'. Xic ma(er
malen anä) alfjo 6t)riftum auff bem regen bogcnn, bo» p^m ein rutpe unnb
fc^pjcrb auf5 bem munb gebet, toildjc^ ift auf3 ^faia ri. genommen, ba^^c- 11,4.
er fpricbt- '^^" ^^^'^ fd)la^en bic erben mit ber ftangen feinä munb^, unb
mit bem gcpft fcpncr tippen tnirt er tobten ben gotlof3cn. Xac' aber bic
30 maier ein blucnbc rutl)en malcnn, ift nit rcdjt. öc^ folt cpn ftab abbcr
ftangen fepn, unnb bepbc, ftange unnb fd)rt}crbt, allcpn ubir bic cpne feptte
4 Set .öG3i9i mirb bir ein bebenbcä ^cr^ geben Söitt. 2lu§g. 5 we^en 1 ic^wckn
SBitt. ^ausg. 0 l)bir lebet 15 %i) bal icf) ben ^ilbenb erleben mod^te 25itt. ^luSg. roolt I
5(^ ba§ id^ ben 5)lotgen erleben mochte SBitt. ^tuc-g. s borbonmiiä 1 9 fbldjc A bie bie 3«"-
3tuög., 2Balc§ göttliche l M fjeiiien 2Balc^ 11 modjt 1 i:; auffruljriic^ 1 1»; eueren I
17 ben 3uben SSalc^ 10 mod^teu I 20 crretcn 1 22 fn^rjiet 1 'J-i tobten I
25 bcrftoten I jerftoren 23ald^ erleuchten I 2S it^logen 1 SBalc^ i^iebt nad^ „munbö"
ein: „unb mit bem öeift feine§ 2)lunbe5" -'9 gaift feiner gwiffcn E ertobten A ettobtcu I
30 bluenbc I nic^t l obber lU
') Vulgata: ,ufc inveniatur iniquitas eins ad odium." -) Vulgata: ^illic
trepidaverunt tiraore. ubi non erat tiiuor."
678 Gine ti^cuc Serma'^rtung ,^u alten 6f)rtften jc. 1522.
^M. 10, 15. gcl)cun iiBir bie öorbamptcn. ^^tcnt ^]al. j. '^urtnuiffc bcn atm bey got-
lofiacn, criudjc feljne bof^I)cl)t, f^o tuirt fcljn gottlofa tucf^cu fd)on nijnimcr
Bcftc^en'. ^
5(iif3 biffjcn fprud;en lernen toir, ba§ be» 33Q|)ft (Snbdjriftiirfj regimcnt
mit l)^m lüirt bif^er mafjenn öorftorct tocrbenn. Dlcmlic^ ha§ hnxdj ha^ lüort s
(if)ii[ti, luildjS ift bev geljft, ftang nnb fdjlücrb fctjneä munbif,], \mit feljne
Buberel), trigcietj, fd)alcfet)t, tl)rannelj, dorfurerel) auffbcdt unb für aEer h)elt
bio]] Im fd;anbcn tDcrben, benn bie lugcn nnb öorfurerel) lutrt QÜe^ne bamit
öorftorct, Inen fie offenbar unb erfant lüirt. ©30 balh hu lugen erfennct
toirt, barff fie fc^on !el}nc» fc^log^ me(}r, felb unb öorfdjtüunb tton tj^x fel6g 10
*f-io, 16. mit aEcn fdjauben. S)a§ mcljuet 5pfa(. j. 'fnc^e nur feljne Bof,3f)et)t, f^o ift
felju gotlofj toef^en fi^on baljljn'. 6y barff nit mel)r benn fuc^en unb er!ennen.
9iu ift be§ S5apft§ hjef^en mit fet)nen ftifften, tloftern, f)o^en fc^ulen, gefe^en
unnb leren eljtteE lugen, bnrc^ ctjtteE Ingen auff bracht, ^at anä) hk tüdt
nit anbers benn mit fc^eljn nnb guter geftalt Betrogen, öorfuret, unterbrudt, 15
an Ut}h, gut unb feel borberbt. Sjrumb barffs nit met)r benn nur erfennen
nnb offenbar mad^en, f^o feUet e§ haijijn mit S3apft, Pfaffen, ^JJtund;en t)n
aller fd)anb unnb f(^mac§. 2)enn !ct)n menfc^ ift f^o toll, ber ba folge unb
nit l)aff3e hk offentlic^enn lugen unb falfd)ct)t. 2Ben nun fold) Offenbarung
ber ^epftifd;en bubercl) gefdjel)enn ift unnb ber get)ft be§ munb§ (^^rifti ^m 20
fc^tuand geljct, hah ber iöopft mitt feljnen lugen nid)tö mel)r gilt nnb gan|
oorad)t luirt, aU bcn Jnirt mit ^upla^cn nnb treffcnn ber iungft tag, unnb
. 2f)c!). 2, 8. lüic ^^auluy fagt, Irirt (Sl)riftu§ ben ^opft OoEenb im ftoren burd^ fc^nc
Ijufunfft.
2 fe^ne gotttolj AI 4 jpvui^cn 1 ä3apft§ B .5 Dorftorct 1 7 tuinct) 1
bcrfuvcrct) 1 8 lugen I ijorfurcrct) I 9 borftorct 1 offintiar l 10 bcridjtüinb I
1.3 SJapft 1 tloftern I 14 lugen I lugen 1 15 öei-furet 1 17 offiubar 1
19 lugen I 21 lugen 1 22 iunft B 23 hjollenb A ftoren I
*) jEarfteÜungen 61}n[ti, loic fie Sutljer t)ier bef(i)rei6t, t)atte er in aSittenbcvg fctbft
bot klugen: über bem ^ßottal bcö Ö}otte'5acfct>5 unb an bcm nörblidjcn lljurmeingange bet
5pfartfivdjc (Ugl. 3. «. ©djaboU), älMttcnbercjS Tcnfmälct. aBtttcnbetg 1825 ©. 118 Talj. M.
^. ^^.^ipcr, (y()riftuö ber äßcaridjter in (Jüangct. Wntcnber. ^aljrbndj für 1853 ©. 28. 29. SBei
crftcrem ift bie ^nfjrei'ja^t 1310 nidjt bie ber ^^(nfertigung beö 5öilbe§, bei le^tercm bie i^alji
1569 gleid)fal(§ ofjne Sejie^ung ju ber ©nifteljung be§ betr. ßl^riftnc^bilbe-j). 'J^od) jc^t füljrt
bie ©tablpfarrftrd}e bicfe ßfjriftugborftellung im ,Rird)enfiege(. 3htd) fonft ift biefe ?lrt ber
5Uibi(bung 6()rifti be|onber§ im 15. Siatjrl). ^äufig gehjefen; bgl. 3. 5Ö. .g)artm. ©d)ebel5 2öelt:
djronif Fol. CCLXV ber (otcinifd)cn , Fol. CCLXII ber beutfdjcn "Jluegabc; .f)ot3fd)nitte bee
14. nnb 15. 3al)r(}unbert';' im öcrman. 9}tufenm, 2af. LXX ; ?lförftcr, Tenfmate bcutfc^er ^^au-
tunft, 33ilbnerei unb 5JJa(erei 33b. IX 5JJalerei S. 1. 33b. X 5JJa(erei ©. 1. ;]nx örflärung
biejer TarftelUtng (^l)rifti h)irb juuörbcrft auf Cffenb. 1, 16 3U liern)ei|cn nnh ineiter jn be=
ad)ten fein, bofe bie „blü^enbe 9tutl)e", an ber ^nttjer 'Xnftof; nimmt, ba er fie an§ ^e]. 11, 4
beutet, Dielmef)r ein Siüenftcngct ift, fo baf^ ba§ ©d)n3ert bai' Ö5erid)t über bk i^erbammten,
bie iiilien bagegcn bie Uuid)ulb unb 'Jteinljeit ber toeligen anbeuteu iollen.
(fine treue Serma'^nung ^u allen G^tiftcit jc. 1522. (579
^sn biffcm fianbcE i[t bit^ ha-i alter fcl)n[t, hac^ bcr ^apft unb bic fci)ncii
öorftocft, iücrbcu )o(cf)i: nit gleuben, funbcrn Dovlac^en, auff ba-j [ie crfuUcn
ben ipxud) ^auli : '6um btreiint paj, SJßen fie lüerben ftc^er fet)n unb jagen : i- iocü. 5, a.
Gc' fjat norf) fcijn nott, [30 intjrbt l)f)n fomcn fc^netl iyf)r DortcrBcn." ^luff
5 ba& nu bie $|,^aptftcn t)tic jicf) nit beffcrn unb gnabc jucf^en, foücn ftc bi^ nit
glauben, unb fagen: 'tja, ber vUmgft tag tft no(^ feinn', bi)] bao fie t)m
augenblicf, cf)t ftc ficfj Dorfe(]cn, iim gntnb bey fietlifc^en felurif^ lic^cnu ubir
einem ^auffen.
5{ly ic^ nu f)ab gefagt, bic we^l ic§ getüif3 bi)n auf3 btjfcn fprudjen, has
10 buTc^ menfc^cn t)anh obbcr auffruf]i; ha^v ^apftum unb gel)ftlic^cr ftanb nit
toirt Oorftoret, funbernn feljue 6of,3()ct)t 130 greiülic^ ift, haä l)^r feljnc ftiaff
gnug ift, benn atlet)n ber gottlicfje feorn felber on alle^ mittel, f)ab iä) noc^
nie mi(^ betnegenn laffen, benen |u töcren, bie mit ber l)anb unnb pflcgcU
bralDcn. äl>et)f3 tDoi, ha§ t)(in nit trirt ba|u fommen, ob glct)cf} cttlidjc
iä niurbcn antaftet, 130 loirt^ boc^ nit cl)n gemeiju antaftcn mcrbcn, finb boc^
|uOor n^otl me^x Pfaffen on allen rumor unb emporung erfcf^lagen, ba man
fttfj noc^ für t)()ren bau furchtet unb bcr tiorn gotti§ nocf) nit n^ar angnngcn,
ober nu er angangcn ift unb man fiel) nit met)r für ijn furdjtet, foUcn fie
fic^ furchten umb fonft, glet}c^ mie fie uuö bif3^er borgeblic^ mit t)!^rem falfc^en
-'ü ban l)aben furchten gemacht unb iju unfjer furcj^t et)n gutten ]^offertigen hiitlen
gehabt.
S)oc^ ob luol bie l)anb nit bar 3U fomen toirt unb bcr fclbigen
mir nit nott ift tju hicren, fgo muf3 ic^ boclj aud] bic l]crl:,cn ein tDcnig
untcrridjten. Unb für ha^^ erfte laf3 iä) bk lucltlic^ ubirfcijt unb abcl iljt
25 anftcl)en, toeld^c tuol folten auf,3 pflid}t l)f)rer orbenlic^er gemalt ba^u tl)un,
ein iglidjcr ^uxit unb l)err tjnn fcijuem lanb. Xm Juac^ burc^ orbcnti^e
getualt gefc^ic^t, ift nit für auffrul)r ^u t)oltcn. 2lber nu laffen fie e^ allc-j
get)en, eljncr I)i)nbcrt ben anbcrn, ettlic^e ^elffen unb rcdjtfertigcn batui be^
Gnbd^riftö fac^e. Öot trirt fie tüol finben unb t)t]n geben, nac^ bem fie t)l)rer
3u gemalt unb ubirfel)t tju rettung ober borberbcn t}f)rer untcrtl)an an lci)b, gut
unb iccl braucht [)abm. %bcx bem gcmcijncnn mau ift fcl)n gcmut Im ftiUcn
unb |u fagen, bai? er fic^ entlialbe, auc^ bcr begirben unb mort, f^o ^um
auffrufjr fid) Icncfen, unb ^ux fad) nidjtö furncf]m on befelf) bcr ubirfcijt obbcr
^utljun bcr gemalt, xa^u f ollen i)t)u belocgcn
33 3"^t crftenn, bo», mie geiagt, es boi^ nit ^ur tl)at fomen tuirt. Unb
e^teE üorgeblic^e luort unb gcbandcn finb, Inaä bo oon gcrcb unb gcbadjt
2 oerftocft I ionbern BI erfüllen I 9 fpruc^cn 1 11 üovftorct I Sjonbcrn IJ
©onbcrn I 12 genug H göttliche 1 l-i flegell 1 lö njurbcn 1 17 jur 1 fürchtet I
18 für ^r A ^^r H 19 öcrgcblicfj 1 folfc^ A 20 t)nDn fct I 22 ob id^ mot bie
^anb AI, Grl. "Ku^q.; li, 3"'- 2tu5g. unb Söotc^ ftrci^cn bQ§ Ad)", bie 5ßJittenb. idjaltct
,'^offe'' ein 24 cbct A 28 anbcr A yo ubirfeDt A Derberben I :31 geniüt I
33 furucmeu I '-'A ^u^un A gettjaU bo^u Xlil -i'i bo^ A
ßgO (^ine treue 2}ermaT}nung ,311 allen 61)rtfteit k. 1522.
toirt. ^cn itnc gcfjoit ift, c^ott tuill uunb toirt fcUici; I){c bcr ftrcffer feljn,
unb fic folcfjcr Icljdjtcr ftroff gonl^ lutb gar nit tuiibig [inb. 5lud) f^o fctjcu
Wix, tük bic i^inftcn iinb I)errcn f^o uncljnifj unb \id) gar nic^tö bo^u [teilen,
nlf3 rtoltenn fic bcn fad^en Ijclffen, ti>tlrf)y alle§ öon gott öor^enget unb ge-
id)icft iüirt, ouff hau er allel^n ftraff unnb fetjncn ^orn u6tr fic auf,] fd)uttc. 5
äßic tuott i5»^ftc'^ u"^ Ijcrrcn, luic gefegt ift, bo mit nidjt cntfc^ulbigt finb.
©ic folten bnö l){)rc ba|u t^un unb mit bem fd)h)erb, ha§ fic tragen, tücrcn,
fjo öicl fic mod)ten, ob fic gottiö |orn bod) eljnif^ tcljlS t^u bor tonten unb
2.s»io).32,28. Iijnbern tunbcnu. Ö)(el)c^ toie 5Jtofcy ßi'o. jjj;ij. licfj brelj tanfent öom öolct
erfdjla^cn, auff ha§> gotti» |orn üom tiolä tüenbet hjurbe, Irie ben oudj bon 10
l:Soi:SS:^l^o ii"^ ^p^ineljeS bie fdjrifft fagt, nit ha?^ man il]t folt bic ^Pfaffen tobten,
tüitdjy on nott ift, fonbern nur mit loorten borpicttcn unb broB mit gemalt
galten, loay fic tretyben uBir unb tüibber ba§ ßüangclium. ^JJton !an t)^
mit tüortten unb Brieffcn mcljr bcn gnug tl^un, ba» tuibber l)alncn nod; fted)enö
bebarff. 15
^um anbern, 060 glcljd) nuiglid) tncre, baö ci)n auffru^r h)urbc, unb
got fic fjo gnebiglii^ tbolt ftraff cn, f,3o ift bod) bie lüel)f,]e feljn nu^, brcngt
and) nljmcr mcljr bie bcfferung, bic man ha mit fnd^t. Denn auffrul)r Ijat
!el)n bornunfft unb gc^ct gcmctjnidlidj mel)r ubir bic unfd)ulbigen benn ubir
bic fdjulbigcn. S)arum6 ift and; fclju auffrul)r rcd)t, mic redete fac^ er l)mcr 20
Ijabcn mag. Unb folget alleljeljt mcl)r fdjabcuy bcn Oefferung bar auf^. 5)a^
mit erfüllet mirb hai fpridj iüort: '5luf,3 ubcl tbirt ergcrS.' !l)cr t)albcn ift
bie ubir!c^t unb has fc^lrerb ct)ngcfc|t tju ftraffen bie Bof^en unb |u fc^u^en
9iöm. 13, 1 ff. bie frumen, ha^ auffrul)r borl)uttct tbcrbe, mie S. 5pautuy faget, <}io. i-iij. unb
i.^cti.2,i3.i. ^.^e. ij. ^^(ber inen (5r omneö auffftef)ct, bcr bormag fold) nntcrfdjcljben bcr 25
bofäcnn unb frumen Ibljbbcr treffen no(^ galten, fdjlegct ^n bcn l)auffcn, tüic
c» trifft, unb !an nit on grof] greulid) unred}t Iju get)en. Xarumb [)ah ad)t
auff bie nbirfeljt, fo lange bie nit Iju grct)fft unb 6cfiU)ct, f^o l)albt bu ftillc
mit ^anb, munb unnb ()er| unb n^m bid) nid;t5 nn, tanftu aber bie ubir=
leljt Bctücgcn, bay fic angrcljffe unb befcllje, f30 magiftu cy tl)un, loiU fic nid)t, 30
fjo foltu audj nit tooUcn, feriftu aber fort, f^o biftu fc^on ungcredjt unnb
bill erger ben bay anbcr tetjK. ^d) t)alt unb toiUS aEe^el)t tjaltcn mit bem
tet)l, bay auffrul)r let)bet, luic unred)te fad) es l)mer i:}dbc, unb tbljbber fcljn
bem tcljll, ha^i auffrul)r mac^t, mic rcdjtc fac^ cy Ijmmcr i)ahc, barumb bay
auffrubr nit tan on unfd)ulbig blutt obbcr fdjaben ergeben. 35
^um britten, [30 ift auffrul)r bonn gott borpottenn, ha er fagt burdj
6.ajioi. 16,20. gjiofen: 'Ouob iuftum eft, iufte erequari§. äüaö rcd)t ift, foltu mit red)t
5.TOoi.32,35.auf3furenn.' ^tem 'bic rad§ ift mein, i(^ loill iui)bber gelten'. 2)o t)er tompt
•i une^njS 1 fid^ jo gar ^en. ?(ugg. G gui^ftcn 1 16 muglid^ I 23 fcoien I
fdju^cn 1 24 hjcrbcn B fogt I 25 unterfi^eljb B 26 bofcn I ij^n bcn ABI 29 uBer=
Ic^t I :!2 t)att, mit A 36 öcrpottcn I 38 rad^ ftim e^n I >oiü bcrgcltcn SBitt. 2lu§g.
(5tne treue SBetmafjnunci ^u aßen (T^ttften jc. 1522. 681
ha^ tüarc fprii^lnort : "'K^n lin)bbcrfcl)(c9t , bcr i|t unredjt.' Stent 'ntcmant
tan fel)n etjgcn ric^tcr fci}n.' Iliu ift auffnif)r nicf)t anbcr>:?, bcnn fclbi? richten
iinb rechen, ha^^ tan gott nit lci)bcnu, barumb iftv nit iiuiglicfj, hai auffrul)v
ntt folt bic fQC§ allc|ct)t Dill crgcr mac^enn, tücijll fic tüljbbcv gott uniib gott
5 nit mit t)t}x i[t.
<3um üicrbcim ift i)im biijcr facf} bcr aiiffnil)i- cQu f^onbcrlid^ gctüiffj
et)ngc6cn be» teuffcl». 2^'cnn bie tncljl er fil)ct ba» ^ctlc liecf)t bcr n}ar()ct)t,
h)cld)C'^ fcl)ne go^en 3?at)ft iiiib ^nipiftcii auffbccft i)iiti aller n.ic(t, iiniib er
^f)in ijini fct)ncn Incg bcgcgeii tan, bie glent? [inb ijtjni X)nn bie niigen gc^
lü fd^Iagen, ha§ er Dorblcnbct nit mct]r ben liegen, teftcrn unb ha5 ncrrifdjt bing
für geben tan, 130 gar ha^^ er aiicf) oorgift, irf}ei)n färbe nnb glctjffen, niic er
bif^ljcr gemonet tjot, für tju tücnben, alä ba^^ auf 3 njel)ffcn bic lugen nieulcr
S3apft, Gtf, Gmf^er unnb t)t)x glcl)cf;enn tjnn t]f)rcn bullen unnb fc^rifften, feret
cr^u unnb toitl anffrul)r anrid)tenn burd) bie, f]o fid) beS C^oangelii rf}umenn,
15 bomit er l)offctt unf^ere lere lui fc^inipfirn, als fei) fie üom tcuffell unnb nit
anf^ gott, toic ettlic^ fcfjon auff ber fan^ell gloriern, oufj bcm fpicl, ba^ er
feu Srffurb mit ben ^^f offen anficng.^ 5lbcr e§ foU t)l)m, ob gott tt)l)ll, nit
gelingen. 25}l)r muffen bm fdjimpff non X)f)m lepben. (fr folt a"ber ba gegen
aud) etlDüi' leijben, ba§ t)l)n rct)d)lid) bcfealc. '-Il^ildje mcl)nc lere rec^t leiten
20 unb Dorftc§en, bie madjcn nitt auffrulir. 5ic r)Qbenf3 nit t)on mt)r gclernet.
Saö aber etlic^ folc^y tluni unb fid) unf^ery namens rliumen , ma§ fonncn
h)i)r ba^u ^ äCnc Diel tfjun bic 5}>apiftcn unter bcm namcn (ibrifti, bac' nit
alleljn ß^riftu» borpotten ^att , fjonbcrn auc^ Ö^l)riftum Porftorctt ^ Sollen
tüljr unf^ern 6l)or fp repn balten, ba^: and) 3. ^^eter nitt ftraudjcle unter
25 unf3, fjo boc§ unter ben ^^^apiftcn el)ttcll ^nbac- unb ^nba^ lud finb unb
toollcn bennod^ l)i)x lere nit bcm teuffei ^u geet)gent ^aben? ^Jlber, mie id)
fagc, bcr tcuffell fud)t alfp urfac^, bif^c lere I3U fd)mcf)en, mic er tan, funb
er etmay erger«, 130 ttjett erf] and). Sr ift matt morbcuu, er muf] t)er l)alteu,
ob gott mill, tnetjl er folc^ lame, lof^c, fatole anfc^lcg furnl)mpt. G-j mirtt
30 unnb foll pl]m tnnt auffrul)r nit gebel)en, mic er gerne lüoUt.
!3^arumb bitt ic^, mer fic^ bc5 (il)riftlic^cnn nameuv mill rbumen, ber
!^alt fic^ \ük S. ^aulus fagt ij. 6or. iij. ba^ it)l)r ben mibberfadjcrn nit nrfac^ 2.^01. 6,3.
geben, t.u Icftern unf.^erc lere. S)enn mjx fe^en, mic bic ^^^apiftcn gefd)idt
finb, ba5 fie ben baldcn l)nn l)f)rcn augcn ftef)en laffen nnb mit ganzem
35 ülctjfj fud^cn unnb fdjarren, ob fic cljn flcljnifj ftecflein i)nn unfjern augcn
finbcn mugen. äß^r fotlen t)^n nit auff rüden, bas fie faft nic^ty gutt'5 be^
t)^n l)abcn. 'Über Ino unfjer cpner nit epttel gepft unb enget ift, [30 foll all
unfjer bing unrecl)t fcpn. 2)a frelücn fie fid), ba l)upffcn fic, ba fingen fic,
1 »uibbctfc^tec^t I '-i nid^t tcljbcnn J5 muglid) I s hjUd^c» I go^en I 10 üot=
blenbet I, ßrt. ■Jtuäg. 12 lügen lucuicr 1 -Jo üorftorett I
>) S39I. gf. 3CÖ. Jflampic^uttc, lic Uniüet)ität ^tfutt. 3iDeitct Iljeil. Irict ixtiO 2. I06ff.
682 ®»c treue 5ßermot)itung 31t allen G^riften jc. 1521.
qI|3 t)cttcn fic gan| gcluonncn. £)aruml) foEen lütjr 1111)3 glitten öor urfad)
t)l)rcr IcftcrunQ, ber ft)c tioll, HoH, boE [terfcn, nitt umB l)t)rciib lüiUeii, beim
a)Jatt(M2,34.fic miificn bocfj le|ternn iimib ba» maul iibir gc()cii laficu, bei? ba§ §cr^ foU
i|t, foUtcn fie e§ aii(^ mit lugen aufjridjtcn, tüie lDt)r fe^en, ba§ fie t^un,
fjonbern iiinB be§ ^cljligcn Gnangclii mijtten, baS mijr jet)nc fdjmact) bormarcn 5
i.^ctr.3, le.uub i^n ljl)r mnittt Iju ftopffcn (alf.] o. 5^u'tniö Icret), ha^ [ie mit feljucr timr-
l^et)t unfä fd^cuben mugen, f^o öiel unfj muglic^ ift. 2)cnn tüaö fie bof^eS
öou uufj fagen mugen, jiljcn fic i]o halb aiiff bie lere, unb muf] alf^o ha^2
l)el)lig tüortt gottiy unf.jer fd;anb tragen, baöon mijr alle et)re l)abenn. -ilber
fie moEen t)'^re lere ungeidjcnb ^aben, ob fie e^ttel fd^anb tüirifen, baö eble, 10
^arte, rechtfertige Hold.
©prid^ftu aber: 'n)ay foEen toljr benn tl)un, )o bie uberfcljtt nidjt an=
fal)en lt)l)E? f^oEen mt)rg mä) lenger gebulben unnb l)f)ren luuttlüiEen ftertfen'?'
^^nttmortt: 9lel)n, bu foEt ber !el)nif3 tl)un. ©reljcrletj foEtu ba|u tt]un.
2)015 erft, bu foEt erfennen beljn fnnb, loildje gotti§ ftrenge gercdjti(fet)t mitt 15
2.xM^2,ii.fotd)em (fnbdjriftifi^en rcgimentt geplaget I)att, iüie ©anct. $Pauluy ij. 3^eff. ij.
öorfunbiget: 'Öott lüirtt tj^n tiufenben ijrrige lere unnb regiincnt, borumb
ha^ fie bie liebe ber marl)cl)tt nit angenommen baben, bamit fie feiig Unirben.'
(iö ift el)ttcl unf^er fdjulb, aEc^ö may ber 33apft mitt hm fel^nen an unf^erm
gut, let)b unb feel t^an l)att. S)arumb muftu |ut)or bie funb belennen unb su
ablegen, el)e hu ber ftraff unnb plage loilt lof^ fepnn, f^onft iüirftu tnpbber ben
fpiei3 tretten, unnb ber ftepn, ben bu über bi(^ loirffift gen b^u^cl, h3t)rt bljr
Quff benn !opff faEenn. 5)a§ anbcr, bu folt bemutiglid) bitten tü^bber has
SBcpftifc^ regiment, ioie ba tt)ut unb lerct ber netonbe pfnlm unb fpridjt:
*i. 10,12-15. '(gtanb auff, t)err gott, unnb ergebe beljue l)anb, öorgiff^ nit bepner armen. -'->
^Ißarumb leftert ber gotlofj bid;, l)er gott, unnb fprid^t, bu fragift nidjt bar
nadj? bu fil)eft l)t)e unb crtennift fel)ne mul)e unb grpm, auff bay bu fic
iibirgcbift i)nn bctjnc tjcnhc. S)cr arme ift bl)r gelaffcn, beni trcljf^cn' loirftu
t)elffcn, 3ur fnurfe ben arm bcö gottlof^cn, fiidjc feljiic bofjljcljt, f^o toirt fet)n
gotttof^ lücf^cn upinmer fe^n jc.' 30
2)ay britte, bay bu beljucn munb laffift fcpn el)nn munb beö gepftcy
2.2()cii.2,8.(^i;)rifti, oonn bem S. 5|^auluy brobcn- faget: llnf^cr l)crrc ^l}efui5 loirt l)l)n
tobten mitt bem munb fc^ncS gcl)ftcy.' S)a§ t^un U)ir, f,30 toir getroft fürt
farcn, toie angefangen ift, bcy 33apft unb ber ^apiften buberep unb tricgcrct)
unter bie leut trepbcn, mit rcbcn unnb mit fdjrepbcn, bifj bay er l)nn aEer ^^^
h)eEt blofs ouffbedt ertennet unb Im fd^anbeu toerbe. 2)enn mit loortcn mufg
1 l^uttcn I 4 Imjcit I nH)r ABl-Xil, ßvl. ^luäg.; >üir t;i)FlI, SBitt. u. ^en. ^iluög.
7 lj6fc§ I 8 mugen I fi^cn AL',l)(i lo »oollcn I 15 junb I gcrcdjtidEct I 20 i)att
tx. Aß junb I 33 tobten 1 mir öctioft AI, (&xl 2tu5g.; >uir ß, Sßitt. u. ^cn. ^iluäg.
34 baS »apft AI :',:> Icut I unb fc^vciben SUaliiö 36 auffbedE B
1) = orphano (Vulg.). -) S. 077. !Jott I)eifjt C'^ ridjtii]: „mit beut (-(eljft fel)ne§
munbö".
Gine treue SetmaTjuiing ^u allen P!^riften jc. 1522. 683
man t)f)n ^iitior tobten, bcr nuinb (if)n[ti mnf^ c*5 ttntn, ha mit tüirt er an\]
bn menfcfjen l)er^cn gcii)ffcn unb [ei^nc lugen ertennet nnb üorac^tet. Sik'un
er aber au]'3 hmn ^cr^en tft, ha§ fet)n binc! nitt mcr gilt, f,30 ift er idjon
öorftoret. ,^ie mit fan man i)t)m ha']] robten, benn mit I)unbert auffrufjr.
5 ^JJtit gelüatlt lüerben tvxjx t)t)m ni(^tc' abbrcc^cnn, ia me{)r t)n ftercfen, luic ey
Bi|'5t)er üielcn ergangen ift. 5tber mitt bem liccfjt bcr mart)ci)t, ftienn man
t)^n gegen 6l)ri|to unnb feQne lere gegen ba» ©oangetium ^eltt, ha, ha feilet
er unnb mirt ^u ni^t on alle mu()e unb erbel)t. Biä) met}n tfiun an. ioab
id) nit bem ^apft, 5©iffd)offen, ^Miffc" i"^!^'^ utnndjcn allelju mitt bem munb,
10 on alten f^tüerb fc^lag, me^r abbrechen, benn ^^m bif^^er alle ^eljfjer unnb
Jrlonige unnb durften mit alle l)lir gctralt l)abcn abbrodjcn^ 'irmrumb ha^'^.
S)arumb ha^:- 5)aniel. niij. fagt, bt^f^cr A^onig foll ou ijanh Dorftoret merbcn, xau. 8,25.
unnb 5. 5paulu», @r foll mit bem munb (St)rifti norftoret merben. diu mag 2. zf)cf). 2, 1
icf) unnb el)n iglic^er, ber ßljriftuä mort rebct, frei) fiel} rljumcn, hai^ fcl)n
15 munb ß^riftuy munb fet). ^ä) bijnn l)l)e gen^if], ha^i me^n tüort nitt meiju,
fonbernn (S^riftuS inott fe^, f,3o mu§ mcl)n munb auc^ be^ fet)n, beö tüort
er rebet.
2^arumb barffiftu nit begcren eljuer let)plic^en auffrul)r. Gy bat C^l]riftuy
felbi fc^on ebne angefangen mit feljncm munb, hk bem 53abft allbu fdjloerc
20 iüirt fei)n, ber felbige laf^ uuy folgen unb fort faren. fe ift nit unfer merc!,
bay i|t gebt b"" ber lüelt. ßy ift nit muglic^, baS ein menfd) folt allcljn
foldj el)n mcfjcn anfaljen unb füren, (^y ift auä) on mein bebenden unnb
robfc^lagen fjo ferne !omenn. ßy foll auc^ on mebnem rabt b3oll l)bnfluf3
ge^en, unb bic pforten ber l)cllen foUcuy nit bpnbern. 6in anbcr man ifty,
25 ber ba^ reble trebbt, ben fef}en bie ^4>flpiftcn nit unnb gebeuy unf3 fdjult. 5ie
foIlen§ aber gar fc^b^' b^nen mcrbcn. Xcr teuffei l)at fic^ lange bcljt für
biffen iaren gefurcht unnb ben braten Honn ferne gcrorfjcn, bat auc^ oiel pro-
pbc|el)en ha toljbber laffen auf3get)en, ber etliche auff mic^ beulten, buy id)
mi(^ offt febner groffen fc^altfebt Dortounber. 6r l^ett mic^ auc^ offt gar
30 gerne tobtet, ibt niolt er gerne, bay ein lepplicfj auffrubr lüurbe, ha mit biffer
gcoftlic^ auffrubr l^u fc^anben unnb Dorl)bnbert murbc. (^y mill aber unnb
foll t)i)n nit l)elffen, ob gott mil. (^r mufj on bonb unnb atlebn mit bem
munb öorftoret hjcrbenn, ha l)ilfft nid)ty Oor.
Si^e nun, trel/be unb büff trel)bcnn baö bcb^is^ C^oaugclium, lere, rcbc,
35 fc^rebb unb prebige, mic menfdjcn geieb nicljty feljnn, mcrc unnb rab, bay
niemant 5Pfaff, ^JJlunc^, 9ionnc tüerben, unb lucr brl)nneu ift, eraufj ge^e, gib
1 tobten l 2 gre^^cn A lugen 1 ucvQdjtct locrbcn ai>Qlcfj i üorftorct I
7 t)äUt, ia fällt 2öotc^ feüct unb er 1 S mu^e 1 9 ic^ mit 1 II .Honigc I
durften I 1'2 Äonig I üorfloret I 13 Dorftorct l 21 „nit* fe^lt in F miiglid^ I
folt iolc^ atletjn hjefjen AI jolt folc^ cl)n locfjen HDG folt ein fold^ lucfen CFII allein folt fold^
ttejen SlMtt. "Jlusg., folt allein fold^ ein '^\tn. "^luc-g. 2-! meljnen 151 20 „gor" fef)U in
Söitt. u. 3en. ?luög. 29 e^ner g^ffe« l ^0 biffe 15 3:j Dcrftoret 1 nid^t-; für 15
3G munict) 15 orauä ge'^c 1
684 ^tne treue 23ermaT)nunc5 ,^ii affett 0>'f)riften jc. 1522.
nit mer gelt |u SSuHcii, ^Ucitjcn, G)tocfcn, Saffclu, Äirdjcn, f^onbcvn fage,
büy ct)n 6()ri[ttidj Icbcim [tcl)C Ijtn glaiiBcn iiiinb UcBc, iinnb lof^ uuy ba§
nocf) lOucl) inv trcljbcii, t,]ü foltu lüol [cl)cn, \vo iöapft, Si3tfi(^off, GarbiuQl,
$Pfaff, ^JJhmd), 3ionnc, fölotfen, 2urnn, Wc]], ä>igi({cit, Butten, ß'alJpcn,
^platten, 3Jcgcl, ftntiitcn unb baS ganl?e gcfdjtuurm iinitb gelöurm Scpftlirf)ö 5
logementS B(et)6c, Inie bcr raud; fol cy lioi)d)tt>iiibcu ! leeren \vl)i qBci: baö nit
iinnb ßringcn fold) tüaii)cl}t nit unter bie leut, ba§ tjfyx fold^ bing auf^ bcm
()cr|cn genommen toerbe, fo Inirt ber SSapft tüoE für un§ bletjBenn, luen tuir
glcl}dj taufent auffrnf)r tuibber ^t)n onfiengen. Sit)e, tüay l)aty geluirctt nttelju
bi|^ el)nige iar, ba§ tnir ^aBenn [otd^e tiinrl)el)t getrieben unb gefdjiljbeu, luic ki
ift ben ^Papiftcn bie bcde fjo !url^ unb fdjmal tuorbcnn! 3)ic 6tationirer
tlagen, fie muffcnn fd)l)r fjungerf^ fterben. äl^aö tüill toerbeu, \vo fold^er
munb (5f)ri[tt nod^ Ijtüel) iar mit fel)nem gel)[t breffc^en tüirt? ©old) fpicl
tüolt ber teuffell mitt leljplidjer nuffrut)r gerne ()t)nbern. 5tBer laft unf^
n)el)f,3e fetju, gott banden für feijn ^et)tig mort, unnb btjfjer feiigen auffrul)r 15
benn munb frifcf) bar geben.
6§ ift offenbar iuorben ber 5popiften uniüiffenl)el;t. (Sy ift offenbar
tüorben t)I)r glel)fneret). (Sy ift offenbar Inorben l)l)r falfdje lugen l)nn l)l)ren
gefe^cnn unnb orben. (So ift offenbar Uiorben ljl)r falfdje ttjrannct) bcy banney.
Stüxi} umb, e§ ift aEe§ auff bedt, bamit fie bif^tjer bie tüelt beljaubcrt, er- ji.
fdjrcdt unb öorfuret l)aben. ^Jlan fif)et, baö e§ el)ttel gaudel inerd gemcf,]enn
fei). 5iidjtö mel)r ift bei) l)^n, bay man furd)t, on aEel)n nod) el)nn flel)ner
bel)elff tueltlidjer gelualt. ^ilber hu \mt)i ber fd^e^n abt ift, unnb mit lautter
gclualt fie fic^ fd)nl3en muffen, iftö nit muglid), ba§ c§ lange mugc bcftel)en.
^2lud) luay bem munb (Sl)rifti über bleibt, hivj lüirt fel)ne ^utunfft Dortilgenn, 25
2. locii. 2, 8. tüie S. ^pauluy fagt. 2)arumb laft unS frifd) anl)alten, baS lüort reblid)
c^n treiben, bie menfd)en gefeit auf,] treiben. ©30 tobtet ßf^riftuö burd) uuy
wnvc. 15,34. baö :^abftumb. (5-5 finget fd)on '6li Gli', eS ift troffen. ©d)l)er tuirtö l)el)ffen:
•(Sjbirabit'.
5lber l)ie l)nn btjf^em treljben muf,] id) abirmatt ettlid) öormanen, bie 30
bem l)cl)ligen (Söangclio el)nen groffeu abfall unb nad^ reben mai^en. S§ finb
etttid), i]o fie el)n blatt ober Ijluel) gelef^eu, obber ein prebigt gel)oret, ripy
rapö auf3l)er miffdjen, unb nid)t§ mel)r tl)uu benn ubirfaren unb öorfbredjenn
hk anbern mitt l)t)rem Uiefen, als bie nit (Stiangelifd) fel)n, unangefel)en hai
^u luel)len fd)lcd)t el)nfeltige leutt finb, bie moU bie marl)el)t lernten, fo man 35
fie ^^n fagete. 3)a§ t)ob id) and) niemant gelerct, unnb «5. 5paulu§ l)at e§
^art öorbotten. 5ie t()unf] nur barumb, bay fie moüenn etluay neluefj miffen
unnb gut lutl)crifdj gefet)en fel)n. ';Uber fie miffbraud)cn beS l)e^ligcn i&\)a\u
(> tegimcntö I 7 Icut 1 11 3U lur^ 'Süalä) lö '{diäfen 1 18 litgcn I
24 fcfju^en 1 muglid^ 1 27 tobtet 1 -'JO airn maU 1 ;32 ^rte A geboret 1
34 fctjcn 1! ba ju >v)cl)Icii 1 35 leut I ■^^ uor^Jtteu I
@ine treue 23crmaf}niing jit aücn (?()vi[ten k. 1522. 6g5
gelii |u t)^i-em miitinißcn. :Sa mit Unrftu ba^^ (SüanflcUum nl}mmcr ntcf)r
Ijnn bie f)ci-^enn trdjBcn. 3)u töirft fie nid inc()r nbfdjrcctcn, unnb iniift ein
fc^locv nnttxiort gcbcnn, ba§ bii fie atf^o öon bcr triarr)et)t getviebenn ^a[t.
9iit aii]o, bu narr, f)orc unnb ia]] bl)r fagcn. 2,^nm crftcn 6itt irf}, man
5 lüolt mci)ne§ namcn gcfd)tüei)gcn unb fid) nit lut^cri)cf), fonbern (^'l)vi|tün
^eljffen. 3i^a§ ift^ut^et? ift boc^ bie lere nitt mel^n. ©30 b\)n iä) aud) für
niemant gccrcu|igt. S. 5t>aulu§ i. ßorint. iij. tuolt nit Icljben, ba§ bie S()rifteni.Gor.n,4. 5.
fid) foltcn t)et)ffen ^paulifd) ober 5peterfd), fonbcrnn ß^riftcn. 2Bie ferne benn
iä) ormer ftindenbcr mabcnfad hai^u, hav man bie !l)nber (I§rifti folt mit
•0 meinem Ijeljlofjen namen nennen? 5Htt alf^o, lieben freunb, laft ung tilgenn
bie partel)fd)e namen unnb (^f)riften l)ei)ffen, bey lere \vix l)aben. Xk ^apiften
^abenn billidj ei)ncn partcl)]d)en namcn, bie Ineljl fie nit benuget an 6t)riftuy
lere unnb namen, tüoUenn audj ^epftifd) fel)n, fjo laft fie ^epftifc^ feljnn,
ber t)^r mcl]ftcr ift. ^s^ Bt]n unnb lül)tl fctjnif] mel)fter fel)n. 3^ ()fl6e mitt
i& bcr gemel}nc bie eljuige gemcijuc lere Sf)rifti, bcr allein unf3er mei)fter ift.
^laiit}. jjiij. watto.23,8.
3um anbern, tücnu hu invi Göangclium luitt 6f]riftli(^ fjanbelu, fjo
muftu ac^t auff bie perfon ()abenn, mitt benn bu rcbift. Xie finb IjUieljcrlcl):
^um erftenn finb ettlid§ öorftodt, bie nit l)orenu inollen, ba^u anbere mit
20 t)§rem lugen maull borfurcn unnb liorgl)ff tcn , alfj ha ift ber Stapft, (?d,
6mfer, ettlidjc nnf^ere 33iffd)off, 5pfaffcnn unnb ''JJluudj, mit benn felbigen
foltu ni(^t§ t)anbetn, fonbern bidj l)alten be§ fprudjy ß^rifti 5Jiatt^. l^ij. 'l)t)r wattii. ?, o.
folt ha^j (]et)ligtl)um nit gcBcnn ben l)nnben, nod) bie perlen Inerffen für bie
fetüe, auff haä fie bie nitt mit fuffen tretten, unnb bie tjunb fid; umb feren
25 unnb euc§ |u ret)ffen', laft fie l)unb unb felü blel)Ben. @y ift bod; borlorenn.
^tem 8alomon: 'Wo nit ift ber bl)r ^u^oret, f^o foltu bci)n Inort nit aufjrsci.str.3-2,c.
giffen'.^ äßenn bu aber fif)eft, ha^j bie felBigcn lugner l)()r lugen unnb gifft
oud) l)nu anbere leutt ft^enden, ha foltu fie gctroft für benn fopff ftoffcnu
unnb tüibber fie ftret)tten, gleijd) Jüie $pautu» ftie^ beu ©limam act. i-iij. mit «ipAici). 13,
30 garten fdjarffen iDortten, unnb 6l)riftuy bie $pi)arifeo§ nennet 'otter gelud)te\au\mi'.':!,33.
2)a» foltu nit umb l)f)renn JüiÜen tl)un, benn fie l)oren nitt, fjonbern umb
ber lüillen, bie fie tjorgiffteu. ^llf^o gepeut S. ^^auluy Sito, (5r foU foldjtit. mo n.
unnutje plauberer unnb fcel oorfurer l)crttidlid) ftraffenn.
3um anbern finb ettlidjc, bie foldjy Ijubor nit mel)r gcljort tjabenn,
35 unnb U)ott lernen motten, f^o manf,] pl)n fagct, obber finb f^o fdjlnad^, ha^
fie e§ nit le^c^tlid) faffcu mugen. 3)l}ffe foU man nitt ubirpoltcrn nodj über
4 ^orc I jngcn, tjum AHI 19 fjorcu I -20 titgeti I oevgljfftcit 1 bot, 3<apft A
21 btfic^offt IJ 2:! l)ct)(9itl)imi A l)el)(iitl)iim 1! 2G ©irac^ Gfrl. 'iin-ic^. ,yif)orct I
27 ruguct I tugcn 1 28 tcutt I 29 (Sajmam 1'. \'lchi. I 30 fd^ntpffen I :]lfartuH
^oren I 'U Sum britten SHJitt. ?(u§g. 30 mod^teu 1 311 fc^tüocf) ^cn. 'iluvg. •'!(; niiiflcn I
') 'Jfdd) Vulgiita: „Ubi auditus non est, non ort'unilas .sonnononi."
G86 6ine treue S3ermaf)nung p alten (fünften k. 1522.
rumpeÜTt, fonbcrn fic ftcuntlicf) unnb fenfft unter tüct)fcn, gtitnb itnb utfat^
an^el)gen, tüo fic e§ ober nitt qkt)^ t^^ffen inugcn, ct)nn ^et)t lang gebiilt mit
9jüm. 14, i.t)^n t)a6cn. 2)o öon fagt ©. ^Pauluy 5}{o. rb. 'ben fc^toni^enn t)m glatüben
i.*Peti-.3, i6.fo(t ly^r an nehmen.' ^itctn S. ^etcr i. $Pc. iij. 't)()r folt Qlle|el^t bereist fetjn
|iir anttoort ct)nem igüd^cn, bcr bonn eurf) begerb grunb unnb urfadf) etrer &
Hoffnung, mit fanffmutirfel^t unb forest.' S)a fi^eftu, ha^ mit fenffte unnb
gotti§ furcht tt)ir f ollen unterri(i^t gebenn unfjerg glaubend, fjo e§ Ijmanbt
begert obber borff. Söenn bu nu für biffen (euten bet)ne groffe fünft iniltt
er^el)gen, unb f^o furj l)erferift, unnb gibft für, tük fie nit rec^t beten, faften,
mefj t)Qbenn, unnb tüttt f(et)fc^, el}er, bi^ unb bo§ effen auff benn fret)tag, lo
unnb fogift nit bancben mit fanffnnitiiJetjt unb furdjt utfad^ unb grunb, f^o
tan etjn fotcfj el)nfclbig (jerlj bic§ nitt onbcrS netten, benn ba§ bu e^n ftol|er,
frecher, frebelcr menfc^ feljeft, alfj benn anä) \üax ift, unnb met)net, man foEe
nit betten, nit gut tl)un, ^JJiefg fei) nid^ty, unb bcr gtetjc^en, ti»i(d)§ tjrt^umfj
unnb Quftof^ bu urfadj unb fc^ulbig bift, ba^cr e» benn !omet, boy fic übel !■•
ricl)ten unnb reben bcm l)el)tigen ßbangelio unnb met)nen, man ^ob birf) un=
getjctüre bing gelerct. $lßay ^ilfft bic§ nu fold) bclcljbung beljnif^ ncljiften
unnb f)l)nbernif3 bcy ßbangelii? hu !^aft betonen muttmiHenn gefulct, fjo
fprec^cnn fie: '6^, iä) tDtjtl Ijnn meinem glaubenn btel}ben', unb fperren l)l)r
^er^ |u ber redjtcn U3arl)el)t. 20
Sßenn bu aber mit furcfjt unnb fcnffmutic!el)tt (mie ©. 5petru§ Icret)
urfarf) ljcl)gtift unnb fprectjift olf^o: 'lieber menfd;, faften, et)cr, flc^frfj, fifdj
effen ift ein fol(^ bing, bo§ nitt bran ligt bie felidtet)t. (S§ mag inol unb
ubcl gef(^cl)en unb nacfjgtaffen Serben. 5lllel)n ber glotübe madjt fclig ^c'
tiiie benn t)ie bei) ^u fagenn ift. '^illf^o aurfj bie 5Jleffe Inere tooE gut, menn 25
fie redjt geljoltcnn Inurbe Jc": mit ber lüe^fje f ernenn fie ^t)n^u, ^oreten unb
lereten ^u le^t, ba§ bu fanft. 5lbcr nu hu fjo frecf) bift, crl^ebift bic^, ha§
s-'uc. 18, 11. bu ettmay Iniffift, ha^i fie nit lüiffen, tl)uft alf,^ ber $^l)arifeuy ^m ßdongelio
unb leffift b^r urfac^ be^ne§ uTbirmutt§ fc^n, ha^ fie nit auä) bay felb lüiffen,
9?öni. 14, ir,. bay bu lücljff^ift, fcEiftu l)nn bay urteE ©. ^pauH 9to. plij. '^a^ ^^on fccun= 30
bum caritatem ambulay', bora(^tift beinen nel)iften, beut bu boc^ mit furcht
unnb fcnffmutidteljt bienen foltift. ^Dlertf el^nn glcl)(^nif3. äöenn bel)nn bruber
mere mit eignem ftrid umb ben Ijalf^ ferliif) gepunben Don fel)nem fcljnb, unb
bu narr lüurbift tiornig auff ben ftricf unb fel)nb, tieffeft ^u unb riffeft benn
ftritf mit groffem ernft tju bl)r obber ftec^ift mit einem meffer barnac^, ha 35
folttiftu lüol beinen bruber crlmirgen obber erftedjen unb me^r fc^aben t^un,
2 ab er A n^tt te^d^ttt^i^ öoffen E 3 ba üon I „©." fefttt Bei 5ffiotd^ 4 1. Spift. 3
Sßalc^, ßtr. 5lu§9. aülje^t 15 i> fanfftmutidtcljt 1 7 ^emabt I 8 nun EF nur I
teilten 1 9 rec^t, Ijctcu Al'.l 11 fanfftmuticfctjt I 18 mittiuiücnn A 19 meinen A
21 fenfftmutic£el)tt I'.I 22 ^el)9ctft A ^e^gttft BD scigteft OF aatgteft E jciQttft II 3e>59ti[t I
anjcigteft W^alä) 24 naä) getoffcn I 20 :^orctcn I 27 tevnten F Icrncten 3cn. ^luSg.
"Hbtt bu nun fo C 29 bie Urfarfje Sßatd^ utiermut§ I 31 öeroc^tift I 32 fenfftmutirfctjt I
©ine treue Sßermal^nuug 311 allen (i^riften. 3C. 1522. C87
benn bcr ftric! itnb fcl)nb. ä"l>cnn bu aber t}()m (iclffcn tinlt, nniftu aIf]o
t§un: ben feQnb mtigftu f)art genug ftraffen obbcr iii)la()cii, abcx mit bem
[tvicE muftu fenffte unnb mit furc^tenn umbgc^cn, bif3 bu t)f)n noun feljuem
^alfj bviugift, ba>5 bu bcincn Imtbcr nitt crtmirgift.
■T 21(130, bic lugncr, bie üorftocf tc tl)ranncn, magftu luoU fjartt antaftcn
unnb fre^ t^un lütjbbcr l)f)r Icrc uub tüerd, benn fic lüoHen nit ^oren. 5t6er
bie ctjnfcltigen, bic fon l)f)uen mit ftric!en foId)cr lere fer(irf) gepunben finb,
muftu gar öieE anbery I)anbeUn, mit furcht unnb fenffte hk menfc^en lere
aufftof^en, grunb unnb urfad) fagcn, unb fie alf^o mit ber ^et)tt auc^ lofj
1" machen. 5rif]o tf)ct 5. ^\nilu§, ha er allen ^uben ju tro^ nit Inolt S^itnmfjpy.'fc, 3.
(offen 6efc^net)ben , unb befrfjnetjb bod) Simotljeum. Si^e, alfp muftu bie
l)unb unnb feit) anberS benn bie menfc^en, bie tüolff unnb (cl-Dcn anber§ benn
hk fdjtoac^en fc^aff l)anbeln, ben luolffen fanftu nit ]n ijaxti fel)n, ben fc^mo(^en
fc^affen !anftu nit 3U met)d) fel)n. äßtjr muffen uufj bod) itjt nit anber§
1^ ()a(ten, benn a(f3 lebten mt)r unter ben ()et)ben, mel)l lül)r unter ben 5papiften
(eben. Sa fie finb iüoE fiebenfeltige l)et)benn, barumb fotleu \vt)x, mie S. 5petru»i.^etv. 2,12.
Icret, et)n glitten manbel füren unter ben ^el)benn, ha^^ fie un§ nidjtS ubel§
mugen nac§ fagen mit it)arf)et)tt, mie fie gern Sollten. Sie f)orenf3 gar gern,
fo bu bt(^ bt)f3er lere r^umift unb ben f^madienn l)ertjcn erger(i(^ bift, auff
2" hü?-' fie bie ganzen lere mugen ergerüd) unb fdjcblic^ befd)ret)cn, triebt fie t)l)r
fonft nid;t» mugen abbrcdjen unnb befenncn muffen, bao fie loar fei), öott
geb un§ aEen, ha?^ tüir audj lebenn, mie luQr leren, unb bie toortt ouc§ l^nn
bie t()att bringen. Unfjer ift biel, bie ha fagen '-öerr, .*perr' unnb loben bie wattri. 7,21.
lere, aber baö tl)uu unnb folgenn miLl nitt l)ernadj. '^a^ fet)n bit^mal gnug
2-> 3ur nehjen öormanung für auffru()r unb ergernuf3 |u be()utteu, auff ha^ nitt
burd) unf3 fe(b§ ha^ ^eljtige gottiä tüortt bor un§et)(igt tüerbe. ^2(men.
3 fenffte I 4 etn)urgeft I 5 lugner I G ij^rc I f)üicn I 9 anfftofcn I
IS ^oren§ I 20 „unb fc^ebüc^" fcf}tt 6ei Söatc^ 2ö „neluen" fo aUe Slrude; 06 aber
Sut^er nic^t „trehjen" gefc^riefcen f}atte (ügt. 2tteO? crgevni§ 1 2G 9Jt. 3:. seü. (l XIX.
Tauuarij Anno XXII ^en. ^U'3g. ; bie nQcf)fo(gcnben '3(u§ga'6cn jc^vcibeu bann btefc? 3;atum nac^ :
d. 19. I.aiiii.ini, Aniio l.=i22. (fo ^Qalä) unb (Sr(. ?tuSg.)
Bulla coeiiae domini,
ba^ ift, bic ^uHa uum 9(6eubfvcf|cn bc§ allevl)ciliflftcu
^crni, bc^ *^5a))ftc^, Dcrbcutfrfjt buvrf) SDlartin ilnti)ct.
1522.
-vjn bcn Xngcn, in tncM^cn fid) ^ut^cr ^ur 9ieifc nad) 3öorm§ rüftcte, cntdib
ficf) in 9voni ü6cr if)in unb feinen 5(nf)ängern ein nene§ ©eluittci-. ^Jtad)bem nänilid)
bnrc^ bie am -T. ^annar 1521 an^gefertigte !i3nl(e „Decet Romanum Pontificem,
ex tradita sibi" bcr „,^e^er" nnb feine ©enoffen erconnnnnicirt unb öevbaninit
niorben luarcn, erl^ieltcn er nnb fie ant ©vünbonnerStag biefe§ ^af)ve§ ^um evften
93ta{e ifjre ©teile in ber fogenannten Bulla coenae doniini, bev 3ufaiTi"ienfteIInng ber
(^rcommnnicntionSccnfnren, \mlcl)C feit beni fpiitern ^litteloltev an jebem SDonnevätage
ber GfjartDüdje öon beni jeUieiligeu ^^apftc in feierlidjer SÖeife Be!annt gemadjt unirbe.
\?ntr)erö 9ianie inurbe in bie Dtubrif ber .(päretifer, öon benen hi^cx auSbrüdüc^
bie „Galliari, Patareni, Pauperes de Lugduno, Arnaldistae, Speronistae, Passagen!,
Vicleffistae seu Ussitae, Fraticelli de Opinione" genannt iraren, aufgenommen.
iH ent^ietjt fid) unfcrer .ffcnntni^, tüanu ber 9ieformator juerft öon ber er=
toeiterten ^iad)tmaf)(5(ntl(e .ßunbe erl^ielt: fo üiel barf aber at» fidjer gelten, ha'^
biefe erft geraume 3tit nac^ il^rer 93eröffent{id)ung il^m auf ber SBartbnrg jn @e=
fid)te fam. ^utTjer fonnte bie nenefte bon iKom gegen if)u ergriffene 9Jca^regeI
fo mcnig anfedjten als bie früfjeren; luaö er tton ber ©rünbonnerötagöhille (jielt,
baä fiatte er fcl^on in feiner ©d)rift „%n ben d^riftlicrjen l'Ibel bentfd^er 'Diation n.f-lü."
^reuub unb ^finb auf ba§ Un.^tneibeutigfte öerfünbigt. 2öic tnrj borljer bos Ur=
tfjeit ber ^^^arifer üfjeologen, fo übertrug er and) bie Bulla eoeuae domini in§
Seutfcfie; n.iäf)renb er jenes aber au^er einem ^-I>or= unb ^Jlacfimort nur mit einigen
menigen Otanbbemerfungen begleitete, üerfal) er biefe mit ,^al^treid}en ©(offen, am
9ianbe be§ Jejtee foiuot^t, alö aucf) 'hinter bemfelben. ^^In bie ©pi^e feiner ?lrbeit,
„bem allerljeiligften rijmifd^en Stn^t jum neuen 3aT)re" .zugeeignet, ftellte er einen
SBibmung^brief an ben ^-^apft unb fein '|>artament, an ben ©d)Ui§ berfetben eine
Überfe^ung unb fur^e 31uölegung bee 10.^|^fatme§, aU eine§ 9lbbilbe^ be§ ^apfttl)nm§.
S)ie 3<-'it "^fi-' ^^(bfaffung unb 2)rudtegung^ bcr 35uIIe Coenae doniini (ä^t
fid) nur ungefär^r beftinunen. Sie bürfte, n^ie bie tt.neberT)otte ©rlpä'^nnng beö
•) aBertf)lioÜc 2atcu lüüvbcn Ivix \via[)x\d)mi[id) bcfiljcn, locitn Don bcm in iöricgcrS
„3ettfcf)rift für iJircfjcnflcfdjidjtc" TV. 3?anb (1881) ©. 299 cv)uä()ntcn »rief mdanä){i)on^
Bulla coenae doniini. bn^ ift, bie ^guila Dom 'Jlbenbfteiicn jc. 1522. G89
Dleuja^re an bie Jpanb giebt, um bie äöenbe beö ^afjvey lö21 unb 1522 ent=
ftanben, bie 33orrebe oielleidjt jogar 3ti?if^en 2öeif)nad)ten unb ^leujal^r feltft ge=
fc^riebcn fein. Sie ^iufjiifjlung non mehreren ec^riften ?ut^ev§, bie ficf) in einem
33viefe bes 5Ü6ert 3?urer an iBeatus Oi^enanus üom 27. ^Mx] 1522 finbet, legt
bie 3}evmut^ung na^e, ba^ im %xuä bie „Irene i^erma^ung, iid) ]n öer'^üten
üov 9(ufru^r" unmittelbar öor unjerer 9?uIIa in äöittenberg befannt n?urbe; jmeifelloö
aber )e^en bie SÖorte 53urer5: „Ne tarnen nihil mittam. mitto Bullam Cenae
tlomini a Martino glossatani.'- bie bereite erfotgte ^Veröffentlichung bes Sottl^erfc^en
Criginalbrurfe« öoraus.
G^ine S^e^ugna^me ^>.'utt)er5 auf bie '^iad^tma^tsbuUe finbet fid) in beffen ?tu5=
(cgung bee ^ubaebriefeS ^u iUn-5 10: „SoIcf)c i3äfterer finb fie, baß fie nichts
9lnber5 funnten, benn bannen unb uerflnc^en, unb bein leufel 5U eigen geben, nid)t
allein bie .ffonige unb iltajeftäten, fonbern aud) Sott unb bie Jpeiligen; roic man
fielet in ber Bulla Coenae Doniini."
23gL BuUaruni, fliploinatum et privilegiorum sanctorum Rouianorum pontißcum
Taui-inensis editio, Augustae Taurinorum IStiO. tom. V p. 491 sqq.; VI. 218 sqq. Unfere
5tu€.gQbe SPb. VI ©.432. ^öftün I^ S. 483. .'porohii^ unb .öartfelber, ^Briefroec^fel he%
SeatuS at^enanus ©.303 f. ©rtougcr eutf)er=?lu5gabe, bcutfd)c ©djriftcn 52. JPb. ©. 277 f.
5lu§gaben.
A. „Sulla Gene bomini: bae ift: bie |1 Bulla öom 9(bentfreffen bes || aner=
5et)(igften ^ern bp§ || Zapfte: üorbeu= || tfc^t burd) |1 "«J^tartin H Sutf;.
Sem aller ^ei)= |i ligften :)iomiid)en |] ftuet t^um nettjen ^axi\ j| (2ei}n
maul ift öoll fhu^en«, triegenfj ünb gei)t3e6 ]] ihiter fei)ner tjungen ift
mu^e önb er6ei)t. ]| '4>falmo. r. " litelrüdfeite bcbrurft. 22 Q^tütter
in Cuart, teijtee Statt leer. 9tm C^nbe: „©etrutft t^n SBittemberg,
^Diac^ Ö"f)rifti ge= |1 burt laufent 5unfff)unbert önb ijnt j! ätüetjbnb^
t^ment^igften ^ax. "
3n einigen gremplarcn trögt boi brüte 5<(att bie Signatur „^üj", in
anberen nid)t. 2;rucf tion ']JJclcf)ior 2ottt)er in älMttcnbcrg. — 5ßg(. ö. 2:ommfr,
l'ut^erbrurfe ^ir. 200 S. 130.
B. „Sulla Gene bomini: ba^3 ift: bie |1 buüa üom ^^(bentf reffen be§ || aller--
f)et)ligften f)eni fe« || Sapft«: öorbeu-- ü tfd)t burd; Ij ^33iartin || Vutl).
2)em atlerf^et)- || ligften i)?omifd)en H ftuet ^um nemen "^axi. || Sein maul
ift DoU fludjeuö, triegenc^ Pub gep^ee ]] Suter fepner jungen ift mu^e
Dnb erbept. i; '|>fnt"iO- i'- " litctrüdfeite bebrurft. 20 Slätter in
Quart, lefetee Statt leer. \>(m Gnbe: „'^lufgangc ^u SÖittemberg. ')\a&)
(5f)rifti geburt || laufent funf()unbcrt Pub im \xoi\) \\ ün .jniein^igften jar "
2:rud Hon 5)Jcld)ior ;Hatniniuger in 'itugc^burg.
G. „Sutta cene bomini |1 2)a§ ift bie Suüa üom 9tbent- H f reffen bee aüer=
^epligiften 'Ferren bee Sapfts |] Serteütfd)t burd; IHartin Vutt()er. i.
an ©palatin, beffen 'JtbfaffungS^cit, inie eine Süerglcid;ung mit '2Jicland)tf)onS Sd)reibcn Corpus
Ref. vol. I ep. 503f. ergibt, üor ben 25. gfebruar 1522 fäUt, mt\)X üU t>ai gragment „De
missa jani ante misi postillas; mitto tibi unam, illi duas. De votis nondum ab-
solutus über est. De bulla coenae etc." crt)n[ten hJÜre.
£utfjet§ SBetfc. ^TII. 44
690 Bulla coenae domini, bo? tft, bie !^uUa Dom *3(6cnbfrcijcn ?c. 1522.
S)em nllcr f;et)ngften 9iDmi= || fd)eTi (itüet 5Ü beni || nctucn ^nre. 1| ^ ||
Sein maul ift üoü fliid^ene, tviegen^ öü 9el)l}C':j IJ ^^ntcr feiner .jungen
ift mtje önb arBet)t. |1 ^^Mntino. j. |," ütelrücffeite bebvncft. IG Blätter
in Duart, leljte Seite leer. 5tm ©nbe: „c (Mctvuift 311 Söittembevg,
9iac^ II (i^rifti geburt loufent minff |1 t^unbert önb im ^Wa\) \\ ünb
3n}aint3igi= H ften i^are. ]] ^ "
3]teüctd)t Xrucf üon ^'ox% 5iabtcr in 'iJlugSbuvfi.
D. „53ul(a Gene biii : bas ift: bie Bulla |] bom ^^tbcntfveffen bcs aller || '^et)=
ügfle" I;crrn bes 23ap= |1 fteö: öertentfc^t burcf) || SJlartin Sutfj. H S)em
aüerl)et)ügften 1] 9t6mifc§en ftüt || jüm ncüiuen 1| ^ax(. \\ "" * * 1| c ©ein
maul ift üoE flüc^enö, triegens ön get^t^cg. || i?nber feiner jungen ift
mü üub arbeit. H '^sfalmo. x. |!" 3litelrücffeite bebrurft. 22 Blätter in
Quart, le^teö 5ßlatt leer.
2öa^rfd)eiTtlid^ Xrurf uoii ä]a(cntin CMtrio in 33nfe(.
E. „^uUa Gene S^omini !| Xaz^ ift: bie 3?u(ta öom ?((ient= || freffen be§ aller--
fjeljligften || I^errn bee 23apft5 : öor= H beutfdjt burd) ^Jtar= 1| tin ^uttjer.
S)em II 9mert)ei}tig= || ften 9{omi= |1 fdien || ©tuet jum I| nctuen ^axe. \\
©e^n maul ift t>oi flud)en§, triegenö önb gel)t3e§. |i i?nter fet)ner jungen
ift mü^e önb arbet)t. || ^^ifatmo.'r. || ihiittcmberg. || 1523. ij" 2ite(rücf=
feite bebrudt. 22 2?lätter in Duart, (e^te ©eite teer.
S^rucf Don ^llJc(cf)ior 8ott()er in SBittcnTictg.
^eBen ben öoranftetjcnben S^rurfeu erfc^eiut in ber 1. ?(uflage ber O^rlanger
9lu§ga6e üon S3anb 24 ©. 1G5 unter Tir. 4 nod) ein iueiterer ©onberbrucE. „Bulla
cena domini, b. i. bie ißuüe öon ^^(benbfreffen , be§ aüerl)eljlid)ften ^errn be§
5|3apfteö, öerteun)tfc^t burc^ 'D3tart. l'ntl)er, bcm allerl). rem. ©tuljt ^um neuen ^aT)r
1522. 4. 5^2 53.'' ?(ber baö Don ^Hotermunb befeffene, ungenau befd)ricbene
(^remptar, becft fid), mie öon un§ burd) (^infid;tno(jmc be^fetben feftgefteüt n)erben
tonnte, mit unferer Plummer B.
3tn A l^aben toir ben Urbrutf, üon bem unmittelbar alte übrigen ©onber=
ausgaben ausgegangen finb.
3n ben ©ammtungen ber SQÖerfe Sutl^ere finbet fid) unfere ©(^rift Söitten=
berg %f). VII (1561) m. 293l'-304^ Sena %\). II (1572) S8t. 44^-58*, 3ltten=
bürg 3:^. II ©. G2''-78'', ^eip^ig IT). XVIII ©. l^-18^ Sßalc^ 21). XV ©p.
2127-2170, erlangen iöb. 24 ©. 1G4— 202, 2. ?{nfl. ©. lGG-204.
2Bir geben ben Üert nac^ A unb bcrürffid)ttgen burd)gel)eub5 bie ßeSarten
üon E; üon ben übrigen ©oubcrbrurfen üermerfcn mir nur bie auffallenben ,?e§orten.
3n ben ein^elbrurfen finb tebiglid) bie Stoffen ßut()er5 3U ben beiben erften C'fapitetn
mit 3?U(^ftaben bejeic^net; bie 9Zumerirung ber übrigen ift üon uns f)ergeftettt.
Bulla coenae doniini. bai ift, bie '-Bulla nom 3(benbfrefjen JC. 1522.
691
Sulla ßctic bomint, ba^3 tft, bic fintta uom 9l6eittfref|en
be^ aUcr()etiürtftcn ()crn, bcv ^^ap]i^^, üorbcutjcfit biird)
SDJartin Sutljcr.
^Hartin Cuthcr ^cln allerhcYlicjften Stuel t^u Hom
un^ feinem gant5en perlament.
^^
O (^^^K^
^^11
ri
/jb V"^a\^
^^ .) ( 1 ^r / j '^ / ^H^
^i" ^^s^'4-
^^^' M y^-.^üi ^H 'S
f ^
^^tll
^i^^
"^^^^J^
(5t)nc nnabc unnb gritl] t^iiöor. 5((Ierf)eiücic[tcr ftucl,
c^nncf iinb 6ricf) ntd)t iux btf]cm nclncn öntj], bQrt)n
ic^ mcl)ncn uaTuen juöor oben anfct3e imb beS fuf3=
fuifcn-o öovfleffe: itrfacf) hJtrftii f)ovcn. ß^ t[t it3t ein
neiiic jax, bao bu ^iiöov nie erfaren f)aft. ^c^ f)n6
niidj l)t]t nobtlic^cr mit bt)r t^ureben, beim baS ic^
bebenden uimb fletoartten finibt bcö alten jarf] braudj.
3cf) bände bt)r, bn t)olbieliger, t^arttcr, trolc^elevter
ftnet, an ftabt gant^er gemetjncv 6t)riftcnt)eit, tjuöor
ir, benttfc^er Ühition, ba§ bn boc^ ein mal bie angen betjner gnabe nnnb fcf^reljn
beiner barmf)ert,]icfcit aiifftfinft nnb unf] fe^en teffift bic f)od)bcrnmpte nnb
tieft befuvrf)te nnb lr>cl)t öorpovgenc 33nlla fom abentf reffen bel)neo t)crren.
S)enn nac^ bem Inir erlitten ^abenn fjo öiet Skullen fremcr, (Sarbinel,
Segatcn, ßommiffaricn, Untercoinmiffarien, Grt^bifd^off, 3?ifc^off, %bk, ^^Hxbfte,
20 £)ec^ant, 2}ortt)iimpte ()ern, ^-Priore, ©arbianten, Stacionirer, Serminicrer,
fttfft boten, ftofter boten, capeücn boten, alter boten, glotfen boten, tnrn boten,
nnb Iner !nnbt bic rotte fotdjcr f(^t)nber nnnb fc^Iinber alle crtjclen, f^o ber
9iei)n fanm gnug Inere, bie bnben oUe ,]nerfenffcn: nnnb, foltj lenger tneren,
tju let^t an^ bie genf^c nnb ber tutnä bullen treger unb oblaf,] fremcr, hav
25 ift, Legaten nnnb Commiffarien be§ allerf)el)ligften ftiiely ^n i}?om tncrben
mnften, ba^ ja ber ruft nnb bic matten ben fc^at,] bc5 ablaf^ nit tiorterbcten
unb bcntfd)lanb ^nreid) iDurb, tuo er in bem fc^ret)n ber allert)etyiigcften ftnely
öorf(^toffcn bliebe:
Iff. üie iHerfd^rift, tocli^c nadj bem Site! unfcrct Sd^vift cict)ttbct ift, feljtt in ben
Sonberbtucfcn an biefcr Stcüc ß gnob K 7 fnattj \'> S ba? fu^fiiüen 1! 9 wittii li
^otcn E 10 oor nit 15 11 „tjt.^t" fcf}(t V> nottlid^cr K 12 t^fbcncfcn unb »üorten C
lü bu auä) ein D id^clju I'. 17 tieffc forcfjtiame 15 20 tf)um f)etn 15 21 flifft boten D
23 aüertrentfen D 20 nid^t E 27 oüerfjeijtigften E
44*
692 Bulla coenae domini, bai tft, bte ^ulla Dom 'Kbcnbfrcfien 2C. 1522.
So {[t boc§ bur(^ fotc^e bctnc atlertrelnifte ''^(püftcl ein grofj untrec^Uc^
Dortongen nad) bif^er aücr(}cl)(ig[ten buUc beo abentfrcfjenÄ crftanbcn. 3)enn
ha tütr fa()en, bay iimb etni fetter ober guttcn truntfy tütEen, juöor fjo bte
guten gefetlen, bie abia')] frcmer, luftig unb JdoI gct]cc^t inarcn, atlerlet) funb
OorgeBen töurbcn, unnb 06 l)emanb alle e§e6ruc^, morb, rau6 begangen, ianhi 5
unb leutt borr^atcn, öatter unb mutter tourget, fc^toeftern gefci^enbet, ja ob
^^x 6^riftum felbc^ fieBen mal f)ctte crcut,]iget unb feine mutter batju, ha^
tnaxi otf^o gar ein leicht teglict) funb, fo leidjtfertig öorgcben, borfaufft, bor=
f(^en(ft, unb lüie man e§ !^aben tcolt, inen nur boy gefdjiagene fitber einen
frolic^en blitf gab unb l)f)re tofc^en freuntlid; angtent3et, bay fic^ tjberman »o
borttiunbert , tüaS boc^ bay mochten für funbe fein, bie in bcr aller()et)ligften
buüa bcy abentfreffeuy auf^t^ogen unb furbcf)alten tücrcn, bay bie alleine nit
tunbten abtoaffc^en f^o biet looldfenburft unb fl}nbfluf3 beS unfegtic^en abtay.
(S§ funb niemanbt groffer funb benden, benn bie inibber gottiy gebot Jüaren,
h)ild;e bod) alte baö abtay öort^eret, loie bie 5on bcn ttetjnenn fd;nee auffledt. v,
3lber ba§ luar nu ber groben beutfdjen fc^ult, bie nic^t biet fic^ auff funb
t)orftet)en. 2)enn id) ben aller l)el)ligiftcn ftuel bamit entfd^ulbigt f)aben mit,
boö er fie bif^ijer nid;t offinbart t)at: cy ift bcr beutfd)cn unborftanbt baran
borfc^onit, boy ^f)n folc^ grofj licc^t nit hk äugen borblenbte.
'^u aber bay bortangen ubirt)anb genommen unnb nit me()r tregtid) ift, -m
iompi bein attt)erfommeub gutte red)t ,5umaf,3, fttllet bie f)crt3en fet)n unb left
auf3get)en biffc aEer^et)(igfte buEa bey abentfreffen§, barinnen nu ^berman
fit)et, tüie nit on rebüc^ urfac§ bu fo(c§c groffe funbe furbe(]alten ^aft.
2)a toil id) nu audj ein mal mid) umb hid) tool borbienen, Itier lr)eQf3,
bu gibft mir biEeic^t oud) nod; elju C^arbinal ^ut obber ein biftum obber ein 25
gutte :pfarr. (fö ift t3el)t, hah id) mid) fc^ulbigy bicnftä erfennc unb t)elffe
bif3e SuEen auf3brcl)ten unb gemcl)n madjen für l)bernmn. 3^arumb loit ic^
fie nit aEein borbeutfdjen, fjonbern aud; e^n tüenig glofjc babet) fct3enn unb,
bie tüe^l t)§r niemant tüirbig ift, b^r felbft aEeine t3uf(^rel)bcn unb bamit
hid) boretjren t3um nelüen ^are. ^d) lx)il bir aber nit bergen me^ne groffe ;io
mut)e, bie id) haxl)n 3uOorbcutfd)en unnb gtofiern gcf)abt, auff bay, f3o bu
mir etlDay geben tüitt, meljne mu^e redjt anfit)cft unb nid)t aüein ein 6ar=
binal titel on t3inf3 gebeft, tüie et(id;en gefd)e[)en: benn id) mag nit fetjn ein
(iarbinal aEein bom tuttel obber bom bud)ftaben, ey mufj baf3 beljffen mit
m^r unnb me^r ba fein, benn t)n tüebff3en linblnab fd;tr)ent3enn. üDenn ic^ 35
fage bl)r, ob fie tüol mitten l)m (atinifdjen taub gemad^t ift, f30 ift fie bod^
fo gar unlatinfd), alf] tjett fie ein fudjen bube gemadjt. Xod) bay ac^t id;
r. ef)6ru(^ IC G ettüütflct D 7 ba§ tuev gnr (' 9 nun C 10 früücf)en E
11 f}at(iciften (" 12 ntd^t K 13 tootdfcn || 6riic^ <' woWcnbiMift D 17 aücvf)ct)(iciften E
19 bDvict)onct E nid)t E 20 nic^t E 22 „mi" fe^ü (' 2:i nidjt E 2S nid^t E
borjü (' :30 nid^t E öerbergen C ;J1 mu^e E 32 müife E 33 ntd^t E
Bulla coemie domini. boe ift, bie 2?uIIa uom "Jlbenbfreficn jc. 1522. 693
Tiid^t gcfc^c{)cn auf] untinffen, tnic ctlic^ fagen, G^^ fcl) nic^t^; ungclcrtcr^^ unb
grobcrö auff erben bcnn '^cpft, Garbiiicl unb 33ifc^off, unnb fcl) auc^ ein grofje
e^re, tücn folc^ leutt auffv aller tncnigft fonncn : glcicf) tote C'3 ein groffe etirc
ift, lücn furften unb groffe t)crn übet fcfjrcljben funbcnn. Sc^re^ber foHen
5 fcf)rel)Iien fonnen, f)crn foticn Iierfcf)en fonncn: alfo f)ie auc^, Stubcntcn unb
fc^uler foticn gctert fein, '-i^apft, Garbinet, bifc^off fottcn i]l]ri3 bingc' toartten.
^2lbcr id) t)alt, ba^ fei} nit be^n urfac^ getuef^en, f^onbem baii fic§§ ^at
t^limet auff ein trundtcn abcnt fotc^ latin ]ureben, ^u bcr t^eit, locn bk tjungc
auff ftctt3en gef)t unb bie oornunfft mit t)atbcm feget feret. Gin mater, ]]o
10 er etjnen norren matete unb gebe t)[)m bie geftalt unnb färbe eljnf.j !(ugen,
tnere nic^t ein mctjftcrticf) ftuct : bcr ift aber ein mcl)ftcr, ber ctju narren auff»
alter nerrifcfjt malet. '^llf]o auc^, ineijt bit3 nit aädn ift ein ^uUa be»
obcntfrcffcn^ , fonbern tuirt aud^ bafelbs für berum|3t, ioar t3ubebentfen, tüo
fie f)ettc ein e^nigec' anfcl]cn, aVj lücrc fic auff elincn nüchtern morgen gcmadjt,
15 f,3o iDcre bie fünft fatfc^, unb mufte nit bulta cenc, fonbern buUa jcjunii, ein
hüUa bcö nucfjtcrn morgen^ t)ei}ffen.
3tber nu f)aftu bic^ recf)t fcljn get)altcn, unnb gct)ct alte» auf] bcr fünft
batjer nacf) bem fpruc^ S. ^-t^auti i. 2cffa. ii. 'Xic ba trundfen finb, bie finb bc» i-2:Dni. 0, ?.
abenb'3 truncfen', unb lüic bie bcutfd)cn fingen: "JJcc^t t^abent loar ic^ truncfen,
20 ba rebt icfj noc^ gebuncfcnn'.^ ^Itf^o finbt fiel) mctjnc mul)e, beutfd) auff untatinfcf)
latin tjumac^cn. ^cf) adjt, id) muffe aucf) truncfcn U)crbcnn, bav mir bk fünft
nidjt fctjtc. Xie anbcre muf}e ift nic^t geringer, bay id) bie funb, i]o brtjnncn
ertjetet finb, rec^t auf^ftreic^, auff ba» e» auc^ fc^el)ne, toic fie auff einen truncfcn
abcnt aufjt^ogen unnb alten funben, bie toibber got finb, furt^ogcn finb.
■2h Xcnn ba» bu ubir bif]cr bulta fo bart t)cltift unb fie am grünen bonftag
lefjen leffift, unb bod) ba^ gant] jar über ba» Guangeti nidjt ein mal ge=
bendift, barff mcijucr gtof^cn nid)t: c» bittidjt fidj fetb», fl)ntcmat in fcljncn
tücg fid;» t,3l)mpt, ba» bu etloa» tt)ucft, baö einem nudjtcrn morgen cijgcnt,
aU ba ift bas Guangetium.
30 2tud) f^o gibt c» bie fünft bc» aBcntfrcffcn» : bcnn toa» fott ein truncfcn
bolb, lücn er nidjt ftudjcn, matcbctjcn unb auff» unoornunfftigcft loutcn unb
toben funb, luen anbcr teut rügen unb fdjtaffen foEen? 2tlfo bu andy. auff
ben tag, ba (itjriftu» aller mclt rüge unb frib geben bat, t^ijmpt fidj» bcijncm
obcntfrcffen, ba^j bu bcljun maul getroft aufftbuft, ftudjift, normalcbcijcft, tobeft
■ib unb rtutift ubir attc lüctt, at» lueriftu rafenb unb unfinnig, tüie bcnn bifc
58uüa tfjut. G» gcl)t alleö nadj bcr fünft unnb tjeit, loa» bn i]axin ftuel
furnljnipft, unnb fdjicft fid) üon ijtjm fetber, tnie cö fot.
2 gtoÜct^ E 4 funncn K 7 nid^t K fid) l' IJ btoc^I I) nid^t K .ein"
fe^tt C 15 muft nid^t K 19 'Jltäft jii abcnt D 20 nad^ K mu^c E 22 mu^e E
25 ob bifcr C bijfc B grünen boncrftag E 20 bcö GwongcU HC bc§ Guangcli DE 28 £§
fit^ D nut^tetn E ol muten E -JO fid^ C -H tobift E 35 bie D
») Sgl. Ul}lanb, 3llte l)od)-- unb nicbetbcutfc^e aJotfeUebct ©. 248.
694 Bulla coenae domini, bai ift, bic Sulla üom 3lbenbfvcffen k. 1522.
äßo i(^ t)^m aber tüurb t3u tuentg tf)un, tüoltift für gut IjaBcn, ic^ toilS
ein nribcr mal bcffeni: bcr nelüiarfj tag lieft cl)lcnb baöon unb iuolt jal) btt^
gefc^entf mit bringen. S5e^ut bid) mein gnnft unb gnabe, bu l)olbfeliger,
freuntlic^er, ^e^ligcr ftuel! 2lmcn.
^ortor ICutijct ^pribilcgium, öicfsc ftullcu t^u örurlicn. 5
SÖßer biefse buEen briiclt unb nljmpt nidjt groffe budjftabeu ,5um tejt,
bamit ber Ijeljligcn 5But[a ef)rc gnug gefd)ef)e, ber fol lüiffcn, baö cl)r ber funb
eine fdjutbig ift, hk in bief^cr buEen begriffen finb, unnb ba§ id) befell) f)abe,
tjl)n tju abfolöirn auf^ gnabenn beä allerf)cl)tigften ftuls 3U 9{om. äßer aber
!letne budjftabe nt)mpt, ben iceljfj id; gen 9tom felbö t^u bem aücrl)ciyiigftenn 10
ftuel, bcnn ha ift uod) eine bulla, hk foldjen fal ubir bife buEa borbel)elt:
er lüagc fein ebent^eur.
2)tc aSuHc bc§ 9lBcntfrcffcn§ bc§ fetten, bc^ 35a^3ft
Seo^ bifc^off, ein Inedjt'' aller !ncc^t gotttS, t^u einigem gebec^tnifj 15
bifjer gefc^ic^t.
(5g '^aben gch)onet hie Ütomifc^en bifdjoff, unfere borfaren,
auff bifjeö feft ,3U üben bie tuaffen ber gcrcdjtideit, nad) pflid|t*=
be§ ^^(poftolifd^en ampts, bie rcljnideit (5f)riftlic§ö glalnbeuö t3ur=
l)alten unub bc§ felbigcn el}nidcit (lüildjc furnemlid) beftel)et l)m -'u
anl)ang ber gliber on einem l)en)bt, 6l)rifto, unnb feinem^' ftabt-
Wolter) unb hit'' l§et)lige gemeljnfd^afft ber gletubigen ^ubetuaren.
* ^k ein tüolff einn l)irt. '' ^^m abent, locn iuir trundcn finb,
aber am morgen l)el)ft eS 2eo, bominuö bominantium, ein l)crr aller l)ern.
" apoftolifc^ ampt l)eift l)ie flud)en unb feel umb bringen. ^JJierd, (if)riftlid) 25
glauben^ rel^nidcit l)el)ft bey bapfty lanb unb brieffe, bic er in bicfer buEc
erhalten inil. ^ 6l)riftug ift nit gnug bat^u. *= 6if)e ha, bofje bubcn
lonnen f)el)lige Icut beJnaren.
2 tuolt iä) bttö B 12 alüciit:^eur B abentljeür C al)eutf)cür D 13 Sa^ftä E
17 JRomijdjcii E 19 au^aUen C 27 nid^t E
Bulla coenae doniini. bae ift, bic ^Bufla üom •ilbenbfrefien jc. 1522. (395
2)a§ 5(nbcr 6a))ite(.
S30 folgen^ luir bcm alten uub gclüonltc^em Braucf) iiiib Cor-
bannen unb üormalebeljen oon trcgen hd almec^ttgen'' gottis, be»
öaterc' unb bec^ f3onf,3 unb bey ^ctjltgen geljftcl, unnb au),3 getüatt
5 ber ^el)Iigen 3lpo[te( --^^etri unb ^^ault unb auc^'^ unfei; aUei-lel)
fetter, bieöafarer, bte ^^ateroner, hu armen öon Ston, bie 5lrnoI=
btjtcn, bie Speroniften,'^ bte ^^affogiter, bic Sl^iglcpfitften, bte .Spuf=
fiten, bic 5^'fiti-"icel Don ber opinion unb llhirtinum ßutf)er, nelnlic^
burc§ unf^ öorbampt um6 g(ei}cf}er tet^crcl) lüiüen, fampt allen
10 feinen an^angern, uuiib bie ^^m gonft crtjeljgen, hai er nic^t
!onne^ ftrafft tnerbcn, Incr fic auc^ finb, unb alle anbcrc fetter,
toie fie gcncnnet finb, unb alle gonner, auff^alter unnb rud^-
^altcr ber fel6igcn.
^ (fin Blinb bcm anbcrn, ciju narr mac^t t^clicn. ^ £er bo fpricf)t
15 ^o^an. iii. '60t ^at feinen f^on nicfjt gcfant, bie tnclt 5U üortcrBcn, fonbern ^on. 3, n.
feiig 3umad;en'. '•" Unb id), fprac^ ber t)unb, oB gotti§ gclüalt 3U fdjmacl)
toere t)m abentfreffen. '' Unb nidjt bie popiften, bic frumcn, tjartcn c^riften,
Xeo gratiaö. ©rammartj^. ^ @§ ift tjt.^t in ber martcr bocken, beö flctjfc^iö
ift man nic^t,
20 2^if3c !et5er ^aben nidjtö lüibbcr got tl)an, f]onbern gar üicl ein groffcr
fc^ulb öortnirtft, nemlic^ fie lt)olten bie ^eijligc fd^rifft unb gottis lüort ^abm
unb gaben für, bie armen funber, ber Stapft folt frum fein unb gottiS Inort
nucf)tern prebigen, nicf)t bie 6utla bcc^ '^Ibentfrcffcn-j trunden furlcgcu. Xa6
ift f,30 ein grof,^ t)rtl)um, ba'i fic billic^ ^erttcr ftroff Porbienet l)ctten: aber
-•5 ntü tl)ut t}^n ber allcrl)ct)ligft ftucl auf] f^onberlidjcm mitleljbcn bie gnabe
unnb lüirfft fie X)n abgrunb ber Ijcllc nad) ber fecle, Dorprennet fie ]u. pulüer
am let)be, öormalebc^t i)l)ren namen unb tilget tjiji e^re unb npmpt l)l)n t)^x
gut, unb ift i)f)m tel)t für groffcr gutte, ba§ er nit tin crgcr fieltc, felnr,
fdjanb unb fc^abe l)aben fan.
30 5lu er aber felbc^ befennet, me^n fet,3ere^ fc^ Q^nenn glet)d), unnb id)
tüol erfenne, lüag ic^ gletobc, b\)n id} fd^utbig, abermat jubancfcn bpr, bu
^olbfcligcr ftucl, ha^2> bu mic^ mit ben Icutcn norbammeft: unnb lua^ fol ic^
bl]r bafur tl]un ^ äßolan, ba§ bu fil)eft mcljucn ernft, ^d) tuil bl^r laffen ben
ßarbinal l)ut unb begere nit, baö blu mir ctloay gibft, id) fan tuol bencEcnn,
35 bay bu fein fclby barffift. -Ultjr ift gnug, ba^ mci)n namc t^u Üiom auff bay
fcft f,io l)erlid) auf^gcruffen inirt mit ben armen feticrn unb nu in ber hjclt
umbfuret Inirt in ber tiundcn abent bullen.
3 uub A 9 mitiamtit C lu gunft E U ben BD l<3 machen C 19 iijct E
23 nud^tetn E 25 mitta^leit C 2b nit^t E 32 Icuten E 34 nic^t E
696 Bulla coenae domini, ba-3 ift, bic Sulta üDiii 2lbcubficjjcu k. 1522.
3)u fprtdjft au(^ ijm crftcn capitcl, lüaficu her gcrcdjticfcit fcl) foldj mQlc=
2.Got. 6,6f. bcl;cn unnb bannen, [30 bocf) fanct ^^aulu5 tüaffcn bcy Uc(^tc§ nnb U)nffen
bcr gcicc^tirfcit fclbu beultet fenffmuticfcit, gebult, gutideit, tcufdjeit ii. Sor. bi.
3l6er ha^i mad)i, er rebt auff einen nucfjtern morgen: hau Icgtftu auff einen
trunden obent nit unbitlidj auf] für tuuten unb toben, nnb glci(^ baö toibber 5
fpicl: bcnn obent unb morgen finb tüibbern anber. 2)u bi[t lüarlic^ ein bor=
[tenbiger ftuel.
35tt§ 2)ntte (^apiitl
;3tcm, äßir öorbannen unb öormalcbe^cn alle mecr retüber,
leuffer unb reubcr auff bem me^r'', fonberlid} bte, f,]o auff unferem 10
meer'' oom filberberge Bif^ gen 5Ierracljn ^rr lauffen unb bie
f(^iffleut btauff bcrahibcn, lernen, tobten unb \)f)x gutter unbl^obe
t^uronjben bifjtier ficf) öormeffen f)aben unb nodj Oormeffen, unb
alle t)I)re aufff)a(ter, unnb bie ^I)n rab, f)utff unb gunft t()un.
'^ ^Fceer retnber unb retüber ouff bem mecr finb t^lueljerlel) auff ben trunden 15
abent, tücn bie t.^ungc ftottcrt. ^ 23on bem unferm mecr fagt S. 5|3etru§, unf^cr
opg/s'stöorfarer, alfao ^2lct. iii. 'öolt unb falber Ijab id) nid)t\ 'Unb G^riftuö: '2)ic
durften bcr ^ctjbcn Ijirfdjen ubir fic, \-)i)x aber folt nidjt alf^o t^un'. %oä)
e^ncm trunden man fot ein fubber f)alü aufj bem iDcgc iDCljdjcn, fd;lt)eljgc benn
G^riftuö unb S. 5peter bem abentfreffer. 20
^a^ 25icrbc Ga^itcl.
3tem, SCßir öorbanncn unb t)ormalebe^en alle, bie in tj^ren
et)gen lanbenn nein tjol auffridjtcn obber bic borpottene fobbern.
Xcnn Itiir finb ein l)err aud) über alle frcmbbc t,]ct)tli(^ gutter nac^
sKatt^. 8, 20. bem fprud^ 6f)rifti 5Jtat. üiii. '2)cö menfdjcn fon I)at nid)t, ha er fein ^etübt 25
ff\)n lege'.
^a§ gunfft (S^apikl
3tem, 2ßir Oorbannen unb Oormalcbcljen alle borfelfc^er ber
bullen obber 3lpoftolifc§en brieffen unnb ber bittbrieffen, fie be=
treffen gnab obber redjt, bic bo t)ort3cid)nct finb burdj ben 5Bapft 30
obber untercanccler obber l)^rc ftatl)alter obber amptleut bes untcr=
canceler ber ^cljligcn 9tom. ürdjcn, aufä befcl^ beS fclbigen 35apft§,
aud) bie, f^o folc^c bittbrieffe üort^cijdjen in bem namen bc» SSapftö
obber untercanccler obber l)f)rer ftatl)alter.
5 nid)t E 12 fd^iff tcüt E tobten E 13 ,MUW fe^^t l^ 3Üoetmc|fen I)
15 bem B 10 geftottcrt D 23 ncttje E 25 nid^tä CD 31 amptlcut E
Bulla coenae domini, ba-i tft, bic 33uIIa Dom 5lbenbfrcficn jc. 1522. (397
5(Bcr gottt^ bitctfc utib fcfjrifft mag mann luot liorprcnncn unb tior^
bamnen. llrfacfj, bcnn in foldjcn 6ricffcn legt er bic frfjrift aui,3, hjilrfjy
^f)m oUcin gepurt, tcic er rumet.
2)a§ ©ct^ft ca^itcl.
5 ^tem, Sßir öorbonncn unb öormalebei)en alle, bic ba rof^,
tüaffenn, et)f,3enn, r)oIt5U)cr(i unb onbeie öorpotten bing Bringen
hcn 8aracener unb SurcEcn nnnb anbern fel)nbcn bcö 6{)rift(icf)cn
nomenö, bamit fie bic (£f)riftcn 6eitrel)ttcn.
2ßild^ etjnn ernft bing ift§ umb etjnen trunden man, ber auff ein obent
lü aEe Xurtfen frcffen !an!
2)a^ SicBcnb ca^iicl.
;5tem, 2ßir üorbannen unnb öormolebe^en alle, bie ha t)or=
'^t)nbcrn obbcr antaften hie, fjoba narung unb anbcre notburfft
be» 9lomiic§cn f)offö=' tjufuren, obbcr l)l)nbern unnb bclct)bigcn fie,
15 ha^ fie bem 9tomi|d)cn t)ofie uit t^ufurt obbcr t^ubrac^t lücrbcn:''
au(^ bic folc^ö tt)un obbcr ru(l()alten, fie fein loitdjy orbenö, f)o{)e,
hjcf^enö unnb ftanb» fie mollen, ob fie auif) in iöifcfjofflidjcr, ^onl)g-
lieber, fonigijnnifc^cr, obbcr ioildjcrtcl] tuirbcu, cö fcQ geijftlic^
obber toeltltcfj, furtrcfflid) tücrcn.*^
20 ^ 2)a§ ber band; nit öorfd^mac^tc. ^ äßic fan ein trunden man f^o
bof,3e fcljn. "" ^JJlcrd, h)ie IjcUc mirt t)ie bic fdjrifft aufgelegt: lüic folt ber
bapft ijrren Euubcn in fo(d)cm lied^t?
^ad %6)t dapiitl
3tem, 2ßir oorbaunen unb üormalcbcl)cn alle, bie auf,^ et)ge=
25 nem frcOcl berauben, ncmcn, auffl)alten obbcr, Wo fie nit l)abcn
orbenlidjen obbcr befol^cnen getualt, auf,^ muttüilligem furfatj
Oormeffcu, t3ufd;laf)cn, Icmen obbcr tobten bic, fo .^u bem Hbofto-
lifd}cn ftucl tomnicn obber abget)cn, unb bic in bem felbigcn '^0=
mifd)en f)offc mouen: aud) alte, bic foldjy laffen tl)un obber bc=
30 feigen.
Cn ber SSapft, ber mag aud^ Inot Äunig unb bic Wdi auffeinnanber
l^etäcn unnb l)m (itjriftcu blut boben.
9 root aiii ernftUd^ C SBot ein crcnftlid^ D 14 3Jomijd^cn K lö SJomifd^en E
nid^t E 17 königlicher, Al6it^gl)nnii^ct E 19 futtreflic^ti: ii 20 nid^t E 'Jj nic^t E
27 tobten E 28 5i6mij(^en E :J1 funig fein unb E
698 Bulla coenae domini, ba^ tft, bic 33ulla öom 2lbeubfrcffen ic. 1522.
3itcm, äßir öorBonncn unnb üormalcbctjcn alle, bie bo fret)e=
lid^ lernen, tuunben, tobten, fatjen, gefangen legen nnnb auffl^alten
bie patriardjcn, (SrtjBifi^offen nnb Sifc^offen unb tjl)re gelücrben.
äßay aber Don bcn anbern 6^l)n[ten'^ (St)n ijglidjev benift btUid) fcljn 5
bcfte§. ©% bu für bic^!
2>a§ 5c^cnb cn^itel.
^tem, äßir öorbannen unb Dormalebeljen alte, bic ha umb
l)l)rer fad^ unb gefc^efft iüillcn fd)lal)en, lernen obber tobten obbcr
guttcr berauben benen, fo burdj ficf) felby obber burd} ein anbern lu
obbcr anbcrc perfonen, fie fein gcl)ftlidj obber ineltlit^, t^unt Uo-
mifd)en §offe lauffen umb l)^rer fad; unb gefd^efft lüillcn, unb bie
in bcm felbigen i^offe öolfuren unb procuriren, unb l)l)re gefdjcfft
l^anbeler, borfprec^er unb procuratoreS obber auä) bie öorl^orer
obber rid^ter, 3U bcn felbigen fadjeu unb gefdjefften öororbenet*. !■-
^^lud) hie, \]o ha fid) öormcffcn, ]n tiorpicteu bei) fd)it)erer pe^n,
fetten unb gepieteu, baö bcn bricffen unb gepotten be§ 5lpoftolifc§en
ftul§ unb feiner Icgatcn, bottcu unb befttjutptcn rid)tcrn, fie bc^
treffen gnob obber rcdjt, unb bcn urteilen, fjo baruber gangen,
unb onbcrn crtcntnifjcn, l)cnbcln unb ejecution nid^t folge ge= -20
fd)cl)c, fjo fie nid§t t.^uöor l)abcn l)l)rc betoilliguug unnb gefallen:
unb bay aud) bic fd)rcl)ber unb notaricn nit follen offcntlid^ brieffc
obbcr libcl mad^cn über obgcbad^tcr brieffe unb t)cnbcl ei'ccution
unb, fo fie gemad^t finb, nidjt übergeben follcn bcm tet)l, bcm c§
gepurt. 25
%üä) bie, f^o tjur far'' ^l)rcr feclen fic^ fclb§ ^alftardlid) öor-
meffen, juentji^cn öon uufcrm unb bes 3{omifc§cn S^ifd^offs, f^o
t^ur tjc^t ift, gcl)orfam obber el)nigcrlcl) tücljfj cntit)ct)(^cn.
3ludj bic, f^o ba fid) ber ridjtyt^tücngc obber frudjtc, t3t)nf,3
unb ctutomcn'', bie ba gcl)oren bcn gc^ftlidjcn perfonen, umb ber ;iu
tixä)cnn, lloftcr unnb anbcrc pfrunbcn teilten, bic fie ijnnen
l)abcnn, untcrftel)cn unb jufid) rctjffen obber on auf^gcbrndtcm
Urlaub bc§ Oiomifc^en &'ifd)off'3 mittein unb unterfid^ l)abcn, c§
fei) aufä h)a§ urfac§ c§ tüollc^.
3 tobten E 4 „unb" üor „iötidjoffcu" fcT)tt U :, gcbcucft 1) 0 tobten E
10 guttet E 11 atomtfci^cn E 14 bor^otct E 15 ober auä) rid^tcr H 20 ejcution D
22 nid^t E 23 cjcution 1) 2(5 ^alftradttdj C 27 9i6mifdöeu E :Ju gc'^orcn E
31 lloftcr E pftunbcn E 32 jü inen C aufegebvutfteu D 33 JRomifd^cn E unter in C
Bulla coenae domini, bau ift, bic iöiitla oom 3tbciibfre)jcu k. 1522. 699
^üä) bic, ^0 ba fid) nit &ciurd;tcn, folcf)ö biirrf) ]iä) fclöy obber
el)ncn anbcrn ober anbcrc [trodö obbcr Irumfj t^u nolt^icfjcu unnb
Dorfdjaifen, obbcr in bcin fclöigcn rab, I)ulft obbci" gun[t rcl)djcit,
fic fetju tüildjctlcl) l)ot)c, luirbcii, orbcuy, tüci^cus obbcr [taiiby )te
' lüoUcn, oB fic quc^ in ^ifi^offlidjcr, foniglirfjcv, !orügl)iini)d^er
obbcr lüilc^crlct) tüirbcn furtrefflic^ lt)crcn°.
* Unb f30 ift crfuKct bic lere ©. 5|3auli. 5Hcmaut menget fic^ iii lücltUcf)
gefrfjcfft, ber got bienen tüit, on auff ben trunrfeu aBciit ftcljt-j bcm ^apft
irol an. ^ £)a, ha, ha^i ift ber feclen far! '^ Gö ift umb gelt 5utl)nn, ba bic
10 t)ern umb friegcn. '^ Unnb hau ift bic glof,3c ubir ha^j luort 6()rifti -3Jlatt(). b. »"it'f- ^.lo.
'SBcr mit bljr rcdjtcn lüil umb bcn nuintcl, bcm lafj ancf) bcn xod\ ^^o,
morgen tum lüibcr! '' ßy mcrbcn lommcn fa(fd)e lerer, bic bic majeftcten unnb 2- 'i^fi- 2,
fonige öormaIcbel)cn unb leftcrn unb bic fjirfc^afftcn uoradjtcn, ii. ^4^et. ii.
2>aö (gtjlfft ca^itcl.
15 Stcm, 2Bir öorbanncn unb öormalcbc^en alle, bic ba lemcn,
trunben obbcr tobten obbcr fa^cn obbcr aufff)altcn obbcr bcralüben
bic 5Hom(cuffer unb pilger, bic aufj anbadjt obbcr öon pilgcrnf^
tocgen gen Otom gct)en unb ha blcl)Ben obbcr öou bannen gef)cn:
auä) alle, bic §ulff, rab iinh gunft batgu tl)un.
20 2)a§ ^ttjclfft capM.
intern, 233ir öorbannen unb öormalcbeljcn alle bie, fjo burd^
fi(^felBy obber ein anbcrn obbcr anbere, ftradf,] t3u obbcr frumf^,
c§ fct) mit tDaf5er titcl obbcr färbe cy mugc'', unter fid) bringen,
aufft)alten obbcr auff fc^nbö tt)c^f3c tjuftorcn obbcr antaften obbcr
25 bormeffen unterfid^ t3ubringcn, auffl)altcn obber umb louffcn
unb feljuby tüel}f,3e antaften, gant^Uc^ obbcr eljuy te^U, bic ftab
• Otom*", bie tonigreid^ 6icilien obber Ürinacric, bie infulen ©arbi=
nicn unb Gorfica, ba§ lanb bei) fariim, ha^j octterlid) erbe 8. ^petri
inXf)ufcia, ba§ tjcrt^ogttjum ^u^Spotct, bie grafffd^afft 3U ä>enufl)n
au unb 8abt)n, bic ^J3iarggrafff(^afftcn 3U 2lncon, 'OJlaffa, Srebarta,
9tomanbiol, G^ompanic unb bie lanb unb pflege am mcer, bic unf3
fjonbcrlic^ el)nt()an l)abcn bic 'ilrnulffi^ batju nnnfjcr ftebte 58o=
nonienn, f^errer, Senebent, 5pcruf3, ^Äbinicn, bic ftab Gaftcl, %u-
1 nid^t E :J ^Iff E i t)o^c E 5 ein D loutgltd^ct E fonigtjnutfdOet E
H> tobten E 19 I)ütff E 2'J „anbern obbcr" fc^U C 23 waö D mugc E 24 ju^
[toten E 27 ihni^xet)^ E 31 fletfen C
700 Bulla coenae domini, ba^i ift, bic iBuUa üotn 'ilbenbfrcffcn jc. 1522.
bett unb nnber [tcbtc, lanb unb ort unb rcdjt, ju bcr 9tomtf(^en
!ir(i)cn 9cl)ürtg unb anf)cngtg unb ^uftcnbig^': audj alle, bic fo(d)en
gunft, fd§ut3, I)ulff unb rabt bnt3u geben.
" 6§ tüer bcnn ber 2urd£, ber öorftc'fict bte Bulla bc§ abcntfreffcnö ntd^t.
^ 6i^c, 5pcter, blo armer fifdjer, tno !ompt 9tom unb fol(^ !ontgretd) ^u b^r?
©rufä bid;, 5petcr, !onig ju Sicilien unnb fifc^er jn 29etl)faiba ! " äöaä fc^obet
ein gutte, ftartfc lugen einem trunden bolb auff einen trunden abent, ber
folc^ lanb ratüben unnb mit lugen tl)ar ijljm t^umeffcn! '' £)aö l)cl)[t et)n
maure auf^ papljr gcflodjteu, lanb unb leut fdjlaffeub regieren.
2)aö brci)t5c^cnb ca^itcl.'' lo
3tcm, äßir üorbanncn nnh bormalebcljen alle unb ijglic^e
untcrcant^ler unb rebtc, bet)bc orbenlidje unb f^onbcrlic^e, aller
!onige unb furften unnb ßant^elcljeu, rabögcmeljnen unb perla=
mcnten, bat^n and) ^^re gemetjne procuratorey obber anbercr h)elt=
lidjcr ^^urftcn*', ob fie aud^ t)u teljf^crlid^er, loniglii^er, l)ert3og= is
lieber obber Uiafgerlel) toirben furtrefflid) teeren. ^ilu(^ @tt3=
bifi^offc, Sifc^offe, 5lbtc, ßomenbater unb l)t)re ftabl)alter unb
official, bic ba burd) fidj felbö obber ct)n anberu obber aubere t^n
fid^ öon unfern bor^tcrn unb ßommiffaricn (tuie man fagt) laben
bic fadjcn allerlei) ejccption obber anber gratieu unnb ^^Ipoftolifc^e 20
brieffe, auä) ber tjcljcnbcu, bic pfrunb bclaugenb, unb bic auc§
fonft an get)ftlic|en bingcn Rafften, unnb auf,] lel)en getualt bic
cjecution ber Oorman brieff, labbrief, Oorpictbrieff, mittclbricf,
cjccutionbrieff unb anber ^2lpoftoliid)C brieffe^ guab unb red)t bc=
trcffenb, toild^c bon un§ unb üom ßamericr ßarbiual unb bon ben 20
bortucfgeru ber ^2lpoftolifd)en ßamer^ unb üon ben öor^orern unb
5lpoftolifd)en Gommiffaricn in ben felbigen fad)cn 3U fct)ncr t^c^t
finb aufjgangen, unb l)l)rcn laufft, borl)orung, perfon, capitel,
conOcnt, collegia, bic fold) fad)e bolfurcn tnollen, Oorl)l)nbcrn unb ,
untcrftel)cn fid), als rid)ter bic felbigen 3U erleunen, nnh t)or= 30
fd)affen obber t^lüingcn bic gcgenpart, bic fie 3U bcfcl crauf3 er=
langet l)abcn unb nod) erlangen, t3u tuibbcr ruffcn unb bic l)l)enigen
bon bannen unb pet)nen 3U abfolbiern, toiber lt)ild)c fold^ borpiet
brieff auf3gaugen finb.
'^ äöannc, toanne, ba tDilf3 l)el)f3 crauf3 ge^cn, ber trunden man ift t3ornig. 35
^ (5r ftclt fi(^, al§ tüolt er !onigc unb O^urften nit leftcrn, be^ft aber l)[)rc ge-
1 „unb" Dor „Ott" fc^U 1) 5H6mifd)cii E 2 gc'^orig E „unb" bor „an^eitgig" fc^It 1)
8 lanbrcubcr C t)t)m f^or E 1:3 lonigc E 15 louigltd^ct E 19 oot^oreru E
26 bot^otcrn E 28 bor'^orung E
Bulla coenae domini, ha^ ift, bte ^iilta üom 'ülbcnbfreijen jc. 1522. 701
toerSen unb ompter. " iiv i|t bem Stapft um6 bvieff i]n tf)un. *^ 2)er
flroifenn l)iirn t3u Sabl^tonien.
2)aö tjicrt5c^enb ca|jitc(.
^tcm, 2Bir oorBannen iinb t)ormalebel)en alte, bte ha öorpietcn,
f. bet) Inaf.^cr petjn e§ fei), tüai3erlct) petfonen e§ jel), in gemeljn obbcr
fonber^eit, ha^ fie ntt [öden t]ur ejecution befteUen tjrgent et)nen
^2lpoftoIif(^en brieff, iDenfj gtetjd) ein breöe tuere, e§ betreff gnab
obber rec^t, aiic^ ntt tabebrieff nnb erccuttonbrteff, bte öon ob=
gefügtem ftuel aufjge^en unb t3u fet)ner tjeljt aufjgefjen iDerben,
10 c» felj bettn, ha^ fie ij^re obber ijl^rer durften tuolgefallen unb
erfennen fjaben. ^2lu(^ bie ha fa^e"/ fangen legen unb nufff)a(ten
obber fa^en, gefangen (egen unb aufft)alten (äffen bie ^totarien,
ßfecutoreg uttb unterejecutore§ ber fetbigen brieffe, oortnanbrieffe,
labebrieff, öorpotbrieff.
1'' 5Iuc^ bie, f^o t)^r5i antpt» t)alben obber üon anregen, Irilcf^erlet)
e§ fe^, für fic^ t3t)I)enn t3u ^f)rem rid)tftul, Oor^orc, canceüel),
rab§gentel)ne obber pertament unb tnibber bie orbnung be§ ge^
ntet)nen rec^tel t^ifjen laffen unb öorfc^affen, ftratfiS obber frumfj,
tüafjerlet) bef)enbicfeit unb färbe ha5 gcfcfje()e, bie get)ft(i(^en per=
20 fönen, capitel, conoent unb coüegia.
Unb borfleren nickte- weniger unnb bebingen, loie tuir benn
bif3el t)n^a(ttf un§ öorfleren unb üerlirf; bebingen, baS hie ^2tbfo-
lution, hu tüir ^eutte obber fonft auc^ mit alter t)cr(idEeit tt)un
tperben, fotte in !et)ner{el) lt)el)f3e fcf)tcc^t nichts furtreglicf) fein,
25 noc^ furtreglicf fel)n mugen ben oOgenanten untercancelern, 9iabl=
gemeinen unb procuratorn unb ben obgefagten öorpanten, e» fei)
benn, bo? fie obfte^n öon allen unb t)glicf)en obgefagten unb allen
anbern rechten, bie Don bem Slpoftolifdjen ftuel unb t)cl)liger 9to-
mifdjen tirc^en gefud)t finb unb nod) gefud)t tuerben, hjie unnb lim
30 er e§ mag. Unb e§ fol nit na(^tel)lig fein, ob burd) unf3 obber ben
Wpoftolifdjen ftuel etlnay balüibber getl)an, ober luic ba-j pflegt
nadjte^lig 3U fein, e§ fei) gefc^e^en obbcr Inerbe gefd)e^en, cö fei)
Dorfc^lt)l)gen obber auf3gebrucft: aud) fein lengc ber t3Cl)t, bat3u
tei)ne unfer gebult ober erlel)bung.
35 3)amibber fol nidjtö ^elffenn priöilel) bricff, abla» brieff,
^ilpoftolifd) brieff, gemel)ne unb funberlidje, bie l)[)n obber ^l^r
einem obbcr i)l)r cttlidjcn oon bem obgcfagtcnn ftuel geben finb.
ö ttJQ^ f' h)o(cf)etlo^ (' f. ni(ftt K beftcücn cttoann ainen (' S nid^t K i:] „unb
untetejecutoteg" fe(j(t K u; rit^tftiict K üoitiorc K 19 n)6(d)erlcl) (l) 24 ft^tec^tö
nit D 25 mugen E 28 Slomifdjcn K 30 nt^t E 35 ptioiteglj brieff D 36 unn A
702 Bulla coonae tloniini, ba? ift, bic 58uIIa Dom ^üictibfrcffcn k. 1522.
hJtld^eiict) oxben§, ftanb§, tüefjeng, iDirbcn obber ^oe ftc ftnb, oB
fie and) (lüic c^cfnc^t ift) in ^ifdjoftUdjcr, !ontöIi(^cr, !onigt)n=
nifdjcr obbcr Uicld)ct(ct) tüitbcn, gcl)[tlicf) obber tucltlidj, furtreff^^
Hä) tüetcn, ob oud) bie form unb t)nt)alt ttjere, ba§ fie nit mochten
öorpant lüerbenn burd) 5lpoftoIifd)c brieffc, bie ha nid^t ttjun ein 5
öülle unb ttarc me(bung bon lüort t^u n^ort fotc^y prit)i(el) unb
hJtrben unb ^^re§ orben§, ort§, namen», tjunomenS.
(Sy follen anä) baiuibber nid)t§ I)elffcn allerlei) gelDon^eit
unb braudj, fie fein befc^rieöen obber nidjt befdjrieben, unnb nlle§,
h)a§ balüibber fein modjt, burd) lüildje fie fi(^ mochten 6cC)elffen i^'
unb fd^utjen Inibber bifje unfere proccf,] unb urteljle, al§ bie uic^t
brt)nnen Begriffen loeren.
S^on tüildjen urtel)len ferner and) muge abfolöicrt toerben
bur(^ ^emont, benn burdj ben Otomifdjen SSifc^off , on Ipo er in tobi
noblen ift: bod) nud; atf^ bau nic^t, e§ fei) benn, bo§ er gnug tf)ue i^
obber gnugfani oorfid^crung tl)u, t.^nfte^en beut gepot ber t)el)ligen
y{omifd)en firdjen.
3)afur fol aud) nit l)elffen, ob er furlüenbc ßonfeffional obbcr
allerlei) fre^l)cit, fie fein mit loortten, brieffen obber lncld)erlcl)
fd)rifft geben, ob auc^ brl)nnen ftunb, baö allein bie figuatur folt 20
gnug fein, unb ob brl)nnen erfunben mürben bifje unBrcui^lid^e
tjufet^e, ba§ ber auffl)ebcnben Brieffe rec^t fterder unnb frefftiger
ift benn ber auffgcl)abenen, ob bie felbigenn mot aud^ alte anber
tjuöor auff^eben, bic bon unf3 obber Don obgefagtem ftuel geBen
finb, obber mie fie geben merben ^l)nfurt modjten, mitc^erlel) pcrfon 25
e» fei), milc^ertel) ^o^c, mirben, mcf,^en§ obbcr ftanb§ fie finb, ob
fie and) (luie gefagt ift) in bifd^offlidier, loniglid)er, !onigl)n=
nifd)er ober mild)erlcl) anber mirben furtrefflic^ meren, bel)be get)ft=
lid^en unb mcltlid)en, man unnb fraloen, ca|3itel, collegien, con=
oenten, auc^ ben bettet orben unb ben fpitalen ber ritterfd)afftcn, 10
bruberfd)afften unb l)ot)en f(^ulen.
5Die aber, f^o mibber ben l)n^alt bicf,5er bullen fold^en obber
e^nem obber ettlid)cn auf,] l)l)ncn bic moltat ber abfolution cr=
tje^gen mit ber t^at, bie nor!nupffcn mir in baS urteil be§ Bonne§
unb«t)ormalebcl)ung unb liorpieten l)l)n bic ampt t^u prcbigcn, ju 35
lefjen, facrament t]urel)c^en, bcl)d)t t,]ul)orcn, unb öorfunbigen
unb öorllcren unf,] tlcrlic^ ben fclbigen ubirtrettern unb üorod)^
1 '^oc E 2 fonigtid^cv, lonigtjnnif^cr E 4 nic^t E c ^jribitegt I) \'-i ntugc E
14 9Jomi|(^cn E »ijdöoff, unb h)n C 15 nobtcn E 17 JRomifciöen E 18 nid5t§ C
niiä^t E 19 h}i(rf)cr(el) K 20 bn§ er oücin 15 23 oufffle'^adcnen ober bic yctfcigen B
27 fontgüdöcT !Dni9t)nniicöcr E 33 einen U eljnen E 34 öorfnujjffcn E 30 311 ^orcn E
Bulla coenae doraini, baS ift, bic iBiiUn Dom ^Ibcnbfrefien k. 1522. 703
tern, bai lüir Diel f)ertter tnibber fie t)anbe(n lüoüen, 6el)be gel)]'t-
(ic^cr unb tüeltlic^cr tx)ct)f3, barnacf) intr fe()cn, bay e§ nobt fein
lüirt, unnb nic^tg befte lüenigcr aüe>3, toav fic mit ber abfohition
t§an f)a6en obber auc^ fonft, hai fol !ct)n mac^t nac^ frafft £)aben.
5 2lufi baS aber bifjc unj^et proceij bracf)t n^erbcn ^u gemeljnem
aller gelüiffen, Inollen töir laffen an^efften unb ^cngcn tjebbeln
obber bletter an bie t^ore ber ürc^cn be§ furften ber ^^poftel unb
janct ^o^ann^^ ^fllc'i'f'^cni^'S t3u 9tont, barl)nnen fie begriffen finb,
tüilc^e follcn Oorfunbigen, nlo mit tj^rem lautbarn auf^fcfjret) unb
10 offentli(i)em t^ctjgen, bif^e procef^, auff ha^ bie, fo bifje procefj
belangen, nit mugen fnrgcben eljnige entfdjulbignng obber un^
n)iffen ant^i^en, a(§ n}eren bie nic^t für fie fommcn obber fjetten
fie nid^t gehjift: fl}ntemal e§ nit gletüblic^ ift, ba^ bei) l}l)n blcljBe
unbefanbt ba§, fjo offenließ allen tnirt Oorfunbigt,
1.^ 5tber auff ba§ bif3e fcgenmcrtigc bricffc unnb alleö unb l)g-
lic^§, ha^ brtinnen Oorfaffet, f^o üiel baf.j betaut tuerben, fjo öiel
mef)r fie offinbart rticrben in öicl ftebten unb ortten, f^o bcfeUien
tüir in bifjen fdjrifftcnn ben hjirbigen brubern, ben patriar(^en,
^Primaten, ©rt^bifc^offen, bifrfjoffen unb ben orbinarien an allen
•M ortten, Jno fie aud^ finb, unb gerieten in frafft be^* l)ei)tigen ge=
^orfam§ mit hartem ^et)ff,]en, hav fie burdj iiä) felbS obber el)uen
anbern obber anbere bif,5e brieffe, nad^ bem fie Cy empfangen obber
t)t}x tüiffen l)abcn, t^um tncnigften et)n mal t)m jar obber meljr mal,
fjo fie hcnä)i nobt fein, in t)()ren firc^en ^erlic§ oorhmbigen. Inen
•'f. ba?^ mel)rer tel)l Oold? bafelbS tju gotti? bienft t^ufamen tompt,
unb ha^ fie e§ bringen in bie Ijert^en ber G^riftgleubigcn, prcbigcn
unb üorfleren fic.
3)arumb fo fei) Dorpotten i)berman, ba^ er nit bencE, tv t^lime
l)^m, bifjeS blat unfer» banne», matebel)ung, abt^unfj, anfagenS,
30 Dorflerung, niibberruffung, Oorlnupffung, üorpot, befell) unb
gepot t^ubre^en obber mit freoeler tl]urft njibberftreben. 030 aber
ha^ t)emant fic^ öormiffet t,]uh)agen, ber fol loiffen, ba§ er an=
lauffen mirt in bie ungnabe be5 almcrf)tigcn gotti» unb fel)ucv
l)et)ligen ^ilpoftel 5petri unb ^4>auti- Öcben tpi ^Kom bei) 5. ^^eter
35 5lnno yjh2).Tji. Quinto ^atenba§ 5lprilt§, ^ontificat. noftri ^^nno
nono.
OiJelefen burcf) micf) ;sot)anf3 '^Irberium iKomannm,
Subbiaconum ''^Ipoftolicum.
6 otiMen A 1 1 nid^t tniigen E eljnc E i:] nic^t E 14 offentlid^ E 17 offen«
Bart E bieten E IS firiibern E 27 ertlcrcn (' -JO oorfnupffimg E 32 ein |1 lauffen I>
35 ?tnno bomini C
704 Bulla coenae doniini, ba^ i[t, bie iBuUn Hörn ?lbenbf reffen k. 1522.
9Jlartitiu^ Sut^cr.
36^ ^nttc hjitten, 11111 ben tvundfen BoUen h.ict)ttet tjufd^ei'tjen : fjo gefjet
ni^r ber iinluft f,]o nafje, ha^ bie clcnbcnn, liort]h)e^ffeItenn (eutt, ^apft,
(^orbinel, uiinb tuer fie aurf; finb, bie bif,]e biiEen [teilet ^benn, iiicfjt QHel)n
130 imöorfc^ampt finb, ba§ fie fold^e ^^ren truntfen geljffcr unb äffen fcnt3en &
bnrffen bem 6^rift(i(f;en tiold furgeben, f,]onbern tjeben anä) t)I)r gifftigS lofter
moul in ben l)t)mel nnh i]t)^m an hm I)ocf)geloBten nomen ber ^o^en got=
lid^en mojeftet unb t)onnalebet)en boinit bie feelen, ber boä) e^ttel Benebe^ung
ift, bQ§ ml)r bQ§ (orfjen brob öorgef)t. äBaS leret bod) bif^e gifftige lofter
Nullen, benn nur t.jorn, unletjben, flud^en, inalebel)cn an Ie^6, gut unnb 10
feelen, aHcr tuelt borterbenn, umb be§ clenben t^e^tlic^en ret)(^tuuib§ iüillen.
^Jiennet e» ber l)el^ligcn f irc^en gut unb ©. $eter§ erbe , ba» uu fanct ^peter
ein ^ert3og ju ^^vcr unb !onig ju Sicilien fein niuf^! äßa§ fol id) fagen*?
6§ ubirtrifft be» ^eUifrf)en tra(^en bof^^eit unb feiner ^poftel buberel) aüc
tDort, f^n unnb gebnnden. ^(^ tt)et)f3 nid;ty erger« 3ut!^un, benn ba§ ic^ bitt, «5
et)n Ijglidjer lef3c bie ^^nUa für fid) felb§ unb fel)e borfj, Itiie aüe budjftaben
tüuten unb toben Inibber (Ji)riftli(^e liebe, l)offnung, gla^übe, gebult, fenff=
uiutideit, nriuut ic, unb iuil bennoc^ gefurd)tet fein, ^dj aber fage auff§
.^■Bapftö unnb bif3er bullen bratuen alfo öiel: 'SBer für bratnen ftirbt, bem fol
man mit fart3en 1311 grab leutten\^ 20
S)oc^ auff ba§ tüir ben elenben ^apjften einenn bienft tl^un unb iji^n
t3et)gen t)l)ren got3eu, ba§ fie fel)en, Uia§ fie unter be§ Stapft? montel anbeten,
iDotten loir» ein Ineuig auf3ftre^d}en.
5(uff§ ©rft (JnVitcI @(ofa.
xit. 1,9. 11. 6Quct ^^aulu§ lit. i. gepeut, man fotte ben falfd^en lerern ba§ maul -jb
ftopffen mit fc^rifft, unnb ein S^ifd^off fol ine(^tig fein, mit ^eljlfamer lere
i.*ctr3,i5f. bie tüibberfpred)er 3uftraffen. Unb ^PetruS i. ^4^et. iii. fprid)t: '9){)r folt alle
t3el)t beret)t fein t3ur fdjut3reb allen, bie Don end) iirfunb fobbern ber t)off=
uung, bie t)\)x ^obt, unb ha^ mit fuT(i§te unb fenffte". ©i^e, bit3 finb tüort
unnb fat3 be§ l)el)ligen gel)fty! 5^u laf3 fagen alle ^^apiften, ob ha§ in bif3er 30
buEa get)alten merbe! 3)a ift !et)n fenffte, k\)n furdjt, fet)n buc^ftab l)c^l=
famer lere, !ein uilunb, !ein fd)ut3rebc, f3onbern el)ttel blof3, narfet öorbamnen,
2 tnmöcn fcottcn (' 4 ticftellct D 5 fotd^cn E 7 in bem C S tormalebetjet E
13 fonig E 17 Wnten E fenfftntutidfcit E 22 gotjen E 2G berftotjffen C 29 ©il^c
bo§ fctnb C
') Sgl. Söanber, ©prid)U)örter = ycrifon 1. «b. <Bp. 698.
Bulla coenae douiini. ba§ ift, bie SButta oom 5(6cnbfvcijcn 3C. 1522. 705
Bonnen, ma(cbci]en, fluchen, to6cn inib luutenb, aU n ein 6e)ef|cncr menfd)
tnere. Sarumb fttict ijbcrnian tnol, auf] tnilc^cm c\ct)ft bif]e bulla flcuft, bic
fo unc^riftlic^ tütbber bic lere be-^ i)el)Iigen geljfty ftrebt.
äßen ba^ gnug tnere, ben 6f}rt|ten glaluBen 3ufc§iit3en, mit getünlt ftiüen
5 obber mit malebet)en teeren, fo touft icfj fein beffere (^in'iftcu unb 3?tfd)offc,
benn bic tljrannen unb morber obber bie 6of,5en Incijber unb befeffene leut, 130
f)etten bie ^et)ben ni(^t unredjt an ben martern tt)an unb bie 2iii>^cn Biltic^
Gbriftum creut^igt. Unb bicmit mit id) ben ^^apiften ba^^ maul ftopfft f)aBen,
bie ha faft feer f lagen, ic^ fci) beijffig. S^eljffig fel)n ift mit] unb not, ba>:i
10 man [traft ^^^ ^artten topffe: aBer iä) ^db niemant ijfie ein mal gelcftcrt
obber oormatebetjet , fonbern alt]eit benebet)et unb gutc^ gönnet. SiVi-? fagen
fie nu t)ie t^u t)t)rem abgot unb grctoel got3cn, ber nid}t§ tf)ut, benn male=
bel)et, (eftert unb f(ud)t? 2i\irumb loben unb eljren fie ben?
(E§ ^at lüot S. 5|>anln'3 bormalebet)t falfd)e lerer @al. i., aber ba§ tüar&vi(. i,s.
1^ umB beö Guangeli tüillen, gottiö ef)re t^urrcttcn: aber tno er Irart antaftet
an bem, has' fetjn fear, ba Benebeltet er alt.^eit. 'Über ber ^apft, tüie bifje
bulla unborfdjampt t]et)gt, malebeijct ni(^t§ auberc^ benn hiK- l)l)m an feinem
ret)(^tum unb getealt ah bredjcn mil. £enn fif]e boc^ hk ert]bnrnfttirn bif.^cr
bulla : ha tüirt !et)ner öorbannet, ha^i er c^ebric^t, feinem nebften frfjabet, got
20 leftert, fgonbern gleich tüie hk tne^ber unb ünber Ijculen unb fic§ mit leftern
rechen unb fprec^en: ^a, er nl}iupt mir ha?\ tl)ut mir bac^ k. 5hir )x>a^i ben
S?apft felbi? antrifft, hai: ift bormalebet)et: loa« got antrifft, ha^: gebeult er
ni(^t. Sft ba§ nit ein unDorfc^amptc , tl)urftige normeffenljcit , alfo öffentlich
in ber firc^en mibber gottiy gcpot l^anbcln unb bcnnoc^ furgcben, man fol
2.5 fic^ bafur furchten unb für rcc^t unb tüoltf)at annel)men^
3)orum'b t^ut aber mal einr äugen auff, l)l)r blinben, elenben ^^apiften,
fe^et elürcn gölten, teie efir tuibber 6t}riftnm tl)ut unb ei)ttel tcuffcl-:* loerc!
trel^bet! 61)riftu§ fpric^t ^Ftatt. Di. unb ^uce in. ^s>lbt lieb etere fei)ub, tl)ut S'J; -^Z^^;
tool ben, hk euc^ liaffen, benebet)et bie mä) malcbet)en, bittet für bie eud^
30 fc^nlcfeit tl)unn. äßer bt)r ben mantel nt)mpt, beut lafj auä) ben rocE, teer
bic^ an baifen f(^legt, bem t)ait and) ben anbern, teer bac- bei)ne n^mpt, ha
l^ole e§ nic^t teiber." S)if3c teort (il)rifti finb i]o i)axi gepotten, ha^i er am
enbe baüon fogt alf^o : '2i3er bifje mel)ne teort ^oret unb tt)nt fie nit, ber ift mmu. -,. 2«.
glel)cl) epnem narri^ten man, ber fein bauf^ bateet auff ben fanb k.\ teie
35 teol bie groffen flarfjgelcrten oon ber l)ül)en fdjulen t,]u l^Hirif] Ijaben rebte
unb bormonung brauf,] gemacht. ^
5hl fage: 23}ie l)elt bif]e Buüa an bif^en teortten? 61)riftny fprid)t:
'äßer bi)r ben mantel nljmpt, bem laf^ andj ben roct'. 5^er '^apft fpridjt:
1 »Butenb E 5 mir \) tuuft K tctjnc ficjfer K 0 morber K tiefen K 8 Oerftot)ft C
10 fopffc E 11 gönnet E 12 gctjcn E 22 „bog" öor „gcbcnctt" fcf)U 1> 2:) nicf)t E
2G erter E gotjen E HO oud^ bcinen 3?o(f C :]:} ^otct E nic^t E 34 ncrrijc^cn 15("
') 5Ö9I. oben e. 284.
Sut^exS SOßerfc. Mll. 45
706 Bulla coenae domini, bn§ ift, bic 'iSnUa üoiti 3tbenbfrcifen k. 1522.
2Ser m^r ctn ^eEer nljntpt, ber fet) bc§ tcuffclö mit Iel)p iinb fecl, ein fetter,
ein abtrinnicjer, unb oUeg nnglucf 6e[tcl)e tj^n. äÖaS ift ba» anberS, benn
nlij lüen etjn t3ornige ^ure fprec^ t^n bem, bei* l)f)r ein Pfennig neme: Xa§
bicf) ber blitf unb bonner exfc^lag unb QÖe teuffei f)olen! Se^^et ha, lieben
^Papiften, eiurn go^en! Sil)e, fold^ grel^el niufj man alle ^ax tju 9tom am :.
^e^ligen grünen bornftage lef^cnn: ha5 f)cl)ft bic 6^nftenl)eit leren unb regirn.
Unnb 06 bie fc^rifft melbet ettüc^ malebetjung, bie GdoI, 6l)riftu§, ^^Ipoftel
unnb propljeten t^an I)a6en, bcnnod) t^tjinpt fic^ nicfjt eignem t)bermQn Tnale=
bellen, tuen er lüil. $Ißa§ iüere fonft bie (cre nut3, ba^ h3ir nit malebet}en
foUen? Sie fc^rifft malebe^et, toa^ tüibber ha^ ßnongelium l)anbelt, unb 10
ftretft bod§ t}l)re malebeljung ni(^t tt)et)ter, benn t^ur befferung ber feeten burd)
iel)p(icl)e u6cl. 5l6er ber ^apft malebetjet burc^ unb burd), Icl^B unb fecl, gut
unb e^re, frcunb unb gefetCen: fuc^t ha mit !el)n 6efferung, f3onbern ct)ttcl
öorterBen unb fpric^t uic^t mel}r benn : ©iB tüibber unb lof^ mic^ mit friben,
unb laf3 mid) fet)n creut^ tragen! 1^'
^DarumB ift bcm crcmpcl ber fd)rifft nid)t lüel)ttcr t3ufolgen benn in
bcn fachen, ha fie t)n molcbeljet, btn moltift benn fagen: 2^ic fdjrifft male=
bet)t be§ ^unngeü öorlercr, brumb Inil iä) quc^ mcilebctjen, tOQ§ mid) lüftet,
gleljdj mic bic efetl öon ^axi]^ fpredjcn : älHr motlcn auc^ on urfad) unb ur=
!unb borbamnen, iüie bie ^Ipoftel on ur!unb ^oben gefd)rieben.^ 9iet)n, nid^t 20
f30, lieben efcll! äßiltu bem ercmpel folgen in ber fc^rifft, f30 folg t)^m lautter
unb cl)nfcltig, obber laf3 anftel)cn!
Unnb ob ber efel üon ^Qrif3 lafterlugen loar toere, ha§ ß^riftuS inort
nur rab unb tnolmcl^nung loercn, bcnnod) folt fic ber Sapft galten: benn er
loil nit allein fet}n l)m ftanb ber l:)olfommcnf)ct)t, f3onbern auc^ ha5 l)Cit)bt 2.1
unb ber furnemft in bem fclbigcn ftanb. 5hi ift l)l)C ber fclbige ftanb f(^ulbig,
fie t3ul)alten alf3 gcpot unnb nic^t aU xahi. S)arumb, mie biu c§ Icndift,
f30 ift ber SSapft epn lefterer, malcbcl)cr, fluc^cr, unb nidjt alleljn ift erf3,
f3onbern Icret audj baffelb, aU fet) e^ rec^t unnb tüoltl)an. D grctoel, 0 ah=
ominatio, e§ h)il mit btjr anf3 enbe, bu ubirmad^ft e§ t3u f)oä)\ ^
3)a§ fei) eud), ^papiften, 3U bienft gefagt auffS erft capitel: ha l)abt t)l)r
etorn trolgot3en, be§ tcuffel^ laroen!
5luffa 5lnbcr ^a^itcl ©lofa.
th- oorpannet unb Oormalebctjct Oon tocgcn ber l)ct)ligen bretifaltideit,
goti§ be§ Oater§ unb be^ fonf3 unb be^ l)et)ligen gepfti-i. ^ragc \ä): 2Bo ift 3.=,
watti).if„i9.ber befel^ pt)m gefd^e^en? 6oll baljer tomen, 53lat. jOi. 'äßa§ bu binbeft
1 ber et) be§ E 2 ungtucl E 4 unnb bir^ nüe D •', t^otsen E C «runen E
9 nid^t E 18 tiiftet E 20 apoftel D 21 nlfo, ItC&cn CD 22 unb E 2:3 toftev^
lugen E 24 ratt 1) 20 nic^t E 20 ben felbigen A 27 jul^alten ouß gepot B
:i2 etgo^en C" trotgotjen K :'.5 got D
V 5Ü9(. oben £. 271 f.
Bulla coenae domini, bah ift, bie Jöitlla com '^ibcnbfreijen jc. 1522. 707
auf etben, fol ge)3unben fein 1)m l)t)mcr? !oai boc^ 6f)ri[tU'5 ntcfjt meljr benn
binben bamit eingejet^t, unb ba» tjcüifc^e trac^en maul bc^ '-Bapft;? malcbeljct
unb flud^t für ba» 6inben. Da» Binben ift nur ein euf3er(td§ abfonbern bero,
bie fic^ felbs mit funben in bic malcbei)ung fteiien, fic hjibber eraufj 3U ()olen,
5 fo ftoffet fie ber ^e^Iigft Datcr ()i)nel)n: bai^ f)cift hk fcf^aff toe^ben!
9hl ber geBenebet)te name ber gotüc^en majeftet ift, bac- alte ^ertjen ßr=
fretoet, baxX)n h}t)r 6enebet)et, taufft unb fetig finb: be§ braucht ha^ grof]
gifftig lefter maul t3ur ma(ebel)ung unb fc^retft, tobtet, martert bie feete ha-
mit, ha5 man bem namen fotte fetjnb iücrben. ST^cn er bcn tiodjgebenebetjeten
10 namen in et)ne miftpfut^en murffe obber tret t)t)n mit fuffen obber teftert i^^n
fonft, hjott ic^ t)t)n unter anber gemeine gotti-3 tefterer tjetiten. 3tber nu,
hai er ber ^eubt bof^tüic^t fet) atter tnelt unb ber groffift gotti-^ fel)nb, h?ie
5Pautu5 öon t)t)m borfunbigt ^at, muf] er bamit ftuc^en unb matebetjen : unb 2.Jficii.2,3 tt-
fol bennoc^ rec^t tüolt^on fein, nennet folc^^ tnaffen ber gerec^tirfeit , fo alte
15 anbere befennen, hai^ es groffe funb fet), Inen fie nur mit gotti5 namen flucfjenn,
fd^lnet)ge, toen fie fotten bartjn feljne» befet^l rl^umen. C tüot t)at S. 5petru» 2 *i'ftr. 2, 19.
gefagt ii. ^ti. ii. 'Gc^ finb ünber ber malcbel)ung', nemlid), hac^ fie et)ttet mate=
be^ung toerb finb unb aucf; ni(^t§ benn matebeljen funben.
6r fa'^e, ber ^etobtfcijatc!, ba§ er ben !onigen unb furften 3ufc§ti3ad; toar,
20 t)^r lanb unb ftebt t]urauben unb erl^otben mit bem fc^tnerb: brumb teret
^^n ber geQt], fic^ feren ju bem malebcljen mit gottiv namen. ^a ift er=
fuÜet ba5 tüort S. ^auli: 'Otabir omnium malorum aöaricia, 6et)t.3 ift cim^im. c, 10.
tDurt^et alles ubel-^'. Unb fitje, ob nicf)t auf] fc^irfung bcv t)el)tigcn gcljfty
bifje oier totinifc^ mort mit l)f}ren erften bucf)ftabenn ben namen 9toma gent.jen,
25 ba^ foIc^5 übet ju 9tom folt t)irfc§en!
5(uff bö« dritte (S:apikl
S)ie meer reh)ber muffenn auc^ bxann : ber tl)c)x>xc f riegSman fan ftret)ttcn,
Balten, pftant]en, fc^ut3en, ge(ci)b f)atten unnb alle binc! auf5rid)ten, altetin
mit fluchen unnb malebetjen. Sit3t ber faute efet auff fci)uem ftucl, mit foldj
30 groffe bing nur mit bremen regirn! 2lber mcr ift ber groffift meer rember
unb meer morber, benn ber got3e mit fel)nem matebcijeu, ber attc feelen auf^
fe^et, tetjmet unnb umBbringt? Gr ift auff ba'^ t3el)tticfj, lci)plicf) gut unb
tüefjen gefaUenn, brumb !an e^r getjftlidj ni(f)t§ benn bah Inibberfpiet t^un:
benn t3ei)tlicf) unnb gel)ftticf; mugen nidjt 5ugtei)cf) öorforgct tnerben. 6t)riftu§
35 fpric^t: '^jl^r tunb nic^t bem ^Jiammon unb got bienen". aijottd. c, 2^.
1 nid^ti 2 be§ l^ettifd^cn SradEcn C 8 ücrflud^t C beten D ö ftoffet E
f! gotlic^cn K s tobtet E 10 miftpfutjcn lüiirffe E 12 bofjnjid^t E gtoifift E
IG v^iimen E 18 matcbeljung l) 19 fonigen E .10 groffift E :}1 motbet E
flot ü gotje E auff^e6t D 34 mugen E
45*
708 Bulla coenae doniini, ba§ tft, bic iBii(fa Dom ^Idcubfreijen k. 1522.
3tuff ba^ a^icrbc capiitl
£)aa ift eljn |tuc!Ie et)n mal, ba§ er ueiüc t^oEc öorpeutt. S)Qy itieve
tüol gut, dbtx tüa§ menget fi(^ ber un]l)nntge naiT baret)n, ba§ frembb ift
unb l)f)n nic^ty nngef)et? .Königen iinb !et)f3crn gepurt folc^§ tju fotgen:
35ap[t folt be§ (Suangetiiimi3 tüartten unnb tjufefjcn, ha^2 n^rgetit !et)n gel)[t=
Üä) t3oI unb Befcfjtrerung nelüer lere auffftunb. 3l6cr lua§ tf)ut er? 6r 6e=
]d;h)eert feI6§ bie luelt mit unfeglic^en gefet^en, uBirfet^t, xatübt, ret)[t, nt)ntpt,
jeuget auf^ attc Biftum unb [tifft, mit mentcln, annaten, referöaten, nblnf,]
brieffen unnb mit ber gle^c^en untjelic^en Bu6crel)en unb triegercljen , [teilet
firf) barnac^, alfg tüolt er nein t3oEe teeren. 3ft ^(^^ "ii^t ^in "^effige, fel)nb=
li(^e, üorbriefjlic^e 6of3l)ctjt unnb frfjaWetjt on bem allerl)et)ligften [tuel, ber
et)nen leffel er'^clt unb üorfdjlinrft ha^i fjauf^, effet unf^ bat^u, ba§ n.il)r
|old§ foEen furd)ten unb loben, ^ä) met)n, ba§ ^etjffe bie mutfen fetjgen unb
wattti.23,24. ein cnmel öorfc^lucten, tüie (Sl)riftu'5 jaget 5Jcatt. i-j:iii. Hub oBy glet)(^ unredjt
i|t, nelüe t3ot(e auffrii^ten, folt man barumB hk fclbigcn malebet)cn unnb nid}t
auff et)n onbere töel)f3e Beffernn ? 5ld^, toa» folt ber lugenl)afftig, 6of3l)afftiger
ftuel beö teuffeltf tt)un, benn nur liegen, triegen unb aüe buBerel) treljBen?
(S» fol ni(^t§ guty auf3 bem grelnel fommen.
5(uff ha^^ S«nffte (^nVitel.
3)e» :^e^ligen ftuel§ brieffe, ba§ ift, gottiy lefterung, feel morb unb tnelt
oorberben, fol t)l)e uiemant felfc^en, 2Ben Inilö luerbenn, hai^ er and) etjn mal
malebetje, bie mibber gottiy t3et)en gepot l)anbeln? 5{el)n, ha muf3 er felb
tüibber ^anbeln, er muft fonft uiemant met)r benn fic^ felb üornmlebeljen.
2)arumb muffen fold) äffen unb narren Jncrd Oormalebc^et merben, boy nur
ber gel)t3 unb hk lugen belj Irefften blcl)ben.
5luff H^ 8crf)ft capiicl
6r üormalebel)et bie ben 5Iurden unnb Saracener et)f3en unb l§olt3 t3u=
füren, bay man adjten foUe, eS fei) fet)nn ernft, ber (5l)riftenl)eit guty t3utt)un.
äßen cl^r aber 6t)riftuy ftabtl)alter ioerc, fo tourbe er auff feljue fuffe trctten,
t)l)ngel)en unb ben Xurden bay (^^uaugeli prebigen, baran fet3en lel)b unb leben :
ba§ tüere elju (^()riftlicl) )öel)f3e, bie Wurden 3ubeftrel)ttcn unb hk fö()riftenl)el)t
mel)ren unb fd)ut3en. 2)enn too t3u bienet eö, bay mau bem 2;urden lel)plid;
loeret? äßoy tl)ut ber %\ixd bof3e^? ör ni^mpt lanb ei)n unb regirt t3etjt-
2 ihüi E 4 nic^t 1) Äoniflcn E gc^jutt E 5 H D nienbert C . 6 W\ä)toexet E
10 jotle E 12 öoi-fd^üilt li i:; iaugcit (' fügen 1) 14 fagt E 15 3oüe E IG lugen--
fjafftig E 19 guiifft K '2o lugen E 28 evft AE 31 luejen C 33 6ofcö E
Bulla coenao tlomini, ba§ ift, bte iöuUa Dom 'JlOettbfi-effcu ic. 1522. 709
Itc^. 9Jhtifcn lüir bocf; bafjclfi aucf) öom &'ap[t fcUvS Icljbcn, bcr uiifa bo(^
IctjB unb leben fdjtnbet, Unlcf;^ ber %nxä nidjt t(jut! SDatju (e[t ber Znxä ctjneii
Ijglicfjen in feljncm glatuBen bicljben: baä t^nt bcr ^'ap[t nnrf; n{cf;t, f^onbern
t^lningt alle lüelt üoni (Sl)ri[tcn glanben auff feljn tenffcltidjc lugen, boy frct)=
s lid) an lel)6, gut unb feel bc5 iöapftS regtment t,]el]en mal erger t[t benn beä
2urd;en. Unb tuen nid}t (sl)ri|tu-5 fclbä bcn ßnbcf^rift fturt,5en folt nac^ ber
fc^rifft unb man t)l)c ben lurtfen öortilgen luolt, muft man an bem ^apft
anfallen.
5(nff t^a^ Siclicttb cn^itcl.
10 2)ti,3C acfjt fülgenb capitel malebcljcn unb bcl)ffcn untun-fc^ampt , allel)n
umb bcy bandjy luillen, glel)d; lüie elju t)unb umbö betjui] tutUcn: ha tuirt
nii^t^ gefucf)t, benn bay ber ^cl)lige [tnel freffen, iautfen, muffig gel)en, prongcn,
lx)ülluften, l)eric^en, linieten, toben, licgenn, tricgen, fdjinbcn, fdjcnben, t)or=
füren unb alle bubcrei) mugc fieser unb gcrugelidj l)anticren. ©aö folt nidjty
1^ gelitten, !el)n ubel§, !e^n ftutf be§ creutjg, !el)n loar t3el)djen 6l)rifti felju,
ba^5 iä) nid)t mel)r mog nod; fan ben f)et)lof,5en ftucl l)anbeln. @ljn anbcr
öorfuc^e boy fetjue auc^ brau ! 2Bay id) met)r baöon fogen luil, befill)e ic^ bem
!onige Saöib in folgenbem pfalmen: ba tüirftn fel)en, ha§ ber felb allcö
t,',ut)or l)at gefel)cu, \vk bcr bnpft Inurbc liegen, triegen, malebcl)en, gott leftern,
20 bic 6l)riftenl)eit öorluuften unb nidjty loben nod; fud^en, benn bay feljnc, unb
Inuy feijuer feelen gefeit.
©lof^a bcy fouig^ 2)atjib ubir bif^c Imlleu, ^^fnl, j.
{. .f)erre, Irarumb hjirftu fjo ferne abtretten
unb bic§ öorpergen ju hcn ,3el)tten ber tuibberlnertideit?
25 ii. 2)er gotlof,] tnirt tjofertig fein unb lun-prenneu hk armen: fie fatten
auf ^l)ren mntmillen, h)Q§ fie nur erbenden,
iii. 3)enn ber gottof^c lobet, toay ba ift nadj Inft fetjner feelen, unb ber
gel)t,3ige benebel)et unb leftert got.
iiii. 3)cr gotlofgc für feljnem auffgeblaf^en t^orn fragt nod) nicmanty: aud)
30 got ift nidjty für el)ttel fcljuem mutloillen.
t). Seljn tljun engftet fidj alt^etjt nadj ber l)ol)e. 3)cin geridjt ift bon feljuem
angefleht.
6r reb frei) fcd gegen alle feljue luibbcrloertigen.
öi. i&i fpric^t in feljuem Ijert^en: ,3dj locrbe nidjt loanrten, idj Inerbe on
35 übel fetjn für unb für.
4 lugcn K 0 jctfi E 7 Wurden K 13 iüuten E 14 mugc !•: öcrugtid) E
15 übel D 16 itic^tä D bem 1) IS fonigc E 20 borlüiiftcn E :j:3 olicn feinen
hjiberloertigen B gegen feinen hjibcrhiextigen D 34 hjürbc C hjüvbc C
710 Bulla coonai! douiini, büi ift, i)k 33ul(a Doiii Slbenbfreffen ic. 1522.
t)ii. <Bt\)n moul ift bol ffudfjcny, tncgcnfj unb gct)t3c§, unter feljttcr t^unge
ift mul)c unb crBctjt.
oiii. 6^r fit,3t auff bcr lalnrc bcr öorijofc, Ijntoenbig tobtet er bie uufdjul=
bigen, fet)n ougen feigen t}et)mlic^ auff bcn armen Ijouffen.
ii*. Sr lauret borporgen h)ie ein tetüc in fetjnem lod§, 5
er (auret, baö er ben armen erf)af(^e.
ör ber§afc^t ben armen, fo er ^§n jeuc^t in fein netje.
%. Unb er t^uBrirfjt unb t^ufrummet
unb tjufeUet bcn armen t)auffen mit fetjncr gcloalt.
%i. 6r fpric^t in fernem Ijertjen : ©ot Ijat ij()r borgcffcn unb borporgcn fet)n 10
angefi(^t, er fi^et fte nic^t mef)r an für unb für.
Tcii. @tanb auff, f)err got, ergebe bet)ne §anb,
öorgif,5 nic^t ber ormen.
i'iii. äßie lange fol ber gotlofjc got leftern, ha^i d]X fprid^t in fetjnem Ijert^en:
2)u fragift nicfjty barnac^? 15
^iin. 2)u fi^cft fie jo^ an: benn btü 6ift», ber Belebe, hk erBe^t unb haö tuueten,
ft^et, ba^ e§ in be^ne ^enbe geben tüerbe, unb ber arm f)auff tnirtS
btjr laffen, bcr bu bift ber tüc^fgcn f)elffcr.
p). 3ubric^ bcn arm bcy gotlof^en unb fudjc ben Bof^tjafftigen, f^o tnirftu
fe^n ungotli(^ tnefjen nimmer finben. 20
i'öi. !3)er I)crr ift el)n fonig l}mer unb eiüiglicf).
?)()r, ^c^ben, Incrbet umBlomcn auf^ feljuem lanb.
jbii. £)a2i Begirbe ber armen ^aftu, l^erre, erl^oret:
bu mirft l)[)r fjert^ Bercl)tteu, unnb belju ore iüirt auffmerden.
i'öiii. 5luff bay bu bem tt)et)f,3cn unb bcm armen fetjne facf) ric^teft, 25
Saö fid^ t)i)nfort nidjt mel)r eijn menfrfj gefurdjtet madjc auff erben.
5rttf5(cgung.
i. ."perre, hjarumB Itjirftn f^o ferne trctten
Unb bicf) öorpcrgcn in hi^n tgctjtten ber tüibbertuertidcit?
2)enn tno got umB unfcry unbandy iöitlen nit f30 gar unfj I)et öorlaffcn, ^
tücr cy nid)t muglid), ha§ bcr @nbc§rift folt fold^e ungcl^cn^r in ber ürdjcn
(mie folget) burffcn furnc()mcn, fc^Jt>el}gc benn üolBringen: barumB tüctjf^et
^ie ber |jrop()et Xiatiib bcn redjtcn grunb unb frafft 35e|5ftlid§er tt^rannet),
i.iiK)f.2,3f.unf3ern borbienft, iuie benn 6. 5paulu§ aud) tf)ut ii. 5lf)effa. ii. 6y hjunbert
ben ^ropl)eten bie groffe ber ttjranne^, bay fie got lct)benn !an, unb tgeljget 35
boc§, bay unf^cr fct)ult fei), unb fcl) mit Bitten unb fc^reljen baloibbcr t^u
2 mu^e E 3 öor^offc E tobtet E 7 txijal^t 1) 12 er^od^ C 16 hjutcn E
21 lontg E 22 Wnhm D 2:5 3!ic begirb D er'^oret E ."JO nid^t E 81 mugtid^ E
bie üxä)m D 35 „bcr" fep BE 36 unb f^e mit D
Bulla coonae doniini, ba-i ift, bie 3?uUü imm 'Jlbciibfreiicit JC. 1522. 711
^anbcln. "^ai ift mi ha^ cr[t unnb f)of)i|t ftuc!, ba burd^ bcr iBapft ift auff-
fommeit uub folgcnbc grclucl trieben l)at, bn^ got umb uuf]cr uubandbarfci)t
abtrctten ift, unnb nic^t tücnig, fpnbcru ferne abtretten, unb f,3o gant] unb
gar in aller tnelt norlaffcn, hau fel)n gottiS toort nocfj regimcnt blieben ift,
5 f^onbcrn eijtteL tijrannei} '-Bepftüc^cr gefe|. 2a t]n l)at er fic§ Dorporgen, baö
er nic^t allein unfj öorleft, f^onbern left fic^ auc§ nit finbcn nod^ erbitten
in bcr grctrlic^en inibbermerticfeit. 3<i' ^ft >^iitf) nicmant, ber gepeten bat:
unb ob etüc^ getncfen finb, bie fic^ t)aben balüibber gefetzt, ben bat er nid;t
^t)nbur(^ gef)oIffen, f)at fie laffen untertigen unb bie toar^etjt fampt t)f)n öor=
10 tilgen unb borbaninen, Unc ^anict auc^ fagt, ha^:^ nic^t aüetjn ba§ Pole!, fjon^ sn«- s. i^'-
bern aucf} bk inarl)cit nt)bbergefd;(agen ift. Sarumb folget:
ii. £er gotlof^e ift boffcrtig unb oorprennct hic: armen.
Sie fallen auff ijl)rcn mutluiUen, rva^^ fie nur erbencten.
2)a§ mufte folgen, ha got abtratt unb unfj oorliefj unb feeret nid^t.
15 ^If.^o feilen h)t)r, bog ber 33apft alter bing oben ift gelegen, ^at öiel (^l)riften
öorprennet, ha bur^ er l)offertig, ftolt^ unb fic^cr rtorben unb el)n fdjrcctcn
in bie toelt bxaäji, ha§ er frep tbut unnb left nadj alle feijucm mutlinüen:
fet^t auc^ unoorfc^ampt in feljuen bccretalen, 5Uemant mugc i)l)ni tuercn,
richten, ftraffen, fonbcrn er foUe ridjten atte njclt. 5)arnmb tbun fie auff>5
20 aEer muttüilligft, tüa§ fie nur erbenden. £aa ift bie tjeljt ber tuibberlrertidcit,
ha G^riftuy Pon fagt 5Jlattt). jriiii., ha^ t^fjx glc^c^ nic^t getüef,3cn nod) fctjn3JJaui).24,2i.
folt. %]\vax allein bac' forprcnnen t^epgt gnugfam an, hav bcr ^^apft fei),
ben bif^cr pfalm mepnet: bcnn hat: ift alleljuc fcpn epgen ftraff, ba er mit
tobet, unb ber prop^ct ami) fie ant^eud^t, ben l)cljbcn gibt er ha^ fd;merb pm
25 öorigen pfalm. 2)ic 6l)riftlic^e firdjc tobtet nid)t Icpplic^: barumb laf] bpr
fagen, toer bo töil, bie fctor tprannen mugen nic^t (Sbriftcn fepnn, bac' tncrd
tücpf,3et allein, h)cr fie finb.
iii. !l;er gotlof^e lobet alle^, tuac' ba ift nad) bcgirben fepner
feelc. Unb ber gcpt,3igc benebepet unb leftcrt got.
3ü 030 grof3, ^o^t bing f)at nie !epn fc^mepdjler bem i^apft t3ugemeffen,
bay ]iä) ber bapft ein mal gcfd)cmct unb gcfagt bette: Ta^ ift t^uoicl, f3on=
bern ec^ ift alle>^ "beftetiget unb t3u artidel bcy glaubcn-3 gcmadjt, iinh bie fct-
Bigen buckle für c^riftlid; prcpffct: ba-ö finb frume, trctre finber ber bepligen
9to. firdjcn gef)epffen. Ser art ift, bav bcr bapft nid)t prren tan, alle redjt
30 in fcpncm Ijcrt^en l)at, er fep ba^ f)etrbt oller menfdjcn auff erben, ein fepf^er
ber trelt, ber auc^ ben cngcln t3ugepieten unb pnf] fegfetnr mac^t Ijabe unb
glcl)d^en getüolt mit 6f)rifto, bcr aud} ubir, aufer unh lüibbcr gotti» tüort
6 nic^t E 8 fic^ boc^ l^abcn E 9 mitfampt C 1« ba ba burd^ A 18 muge E
22 „ba^" öor „öot))rennen" fc^tt C 23 allein E 25 tobtet E 26 mugcn E 30 „^oi)t"
fe^lt C 33 „treroe" fel^lt C
712 Bulla coeuae elumiui, hivi ift, bte ^uUa Dorn 3lbmbf reffen jc. 1522.
luib fc^rifft f)anbetn luugc uub bc§ glcljcfjcu: bafur cljucm bai? t)cit,^ moc^t
aiifi taufcut ftucfcn ^ujpriiigcii, Ircr Cy nur Ijovct, fcfjlücljij beim fcl)cu fol.
3lu{^ tobet er felBS fotc^» qEc» in feinen becretoten : bai mad)t aEe§ ber ubiige
mutlüil unb f)otfQrt, ha^ \}i)m got nietet h3cret.
•Jtra ift boö üKcc^ t^ut^un um6§ gel^t,]^ lüitien, iuic ex I}ic fagt. äBa'3 &
ift beö S3apft§ regiment benn lautter get)t3, h)i(c§y gle^(^en nod) nie in fcljnem
xxgiment bcr tüclt atfo erfarcn ift? S)a^cx ift tommcn, hai man fagt, ber
(fnbd^rift fo( bie fctict^ hex erben finben. ^rf) mctjn, er f)a6 fic fnnbcn, haii
fc^icr fe^n Pfennig in ber tnelt ift, ber nic^t feljn fet).
Xay 6encbel)cn ift boy fegen, bar^n ber bapft met^tig ift nnb alle bing lo
mit auf,]ricfjt, atfo, bay er au(^ t)m gruf,^ feljner buttcn an ftab gotlidjer
gnaben, bamit bie 2tpoftel tjugruffen pflegen, er e^n netug branc^t, unüor=
fc^ampt anbeuttct ben rot.] unb get)ffer feljner gnabe unb ^ilpoftolifdjc benc=
bctjung, nnb feljne bencbet)ung grof] gef)alten inirt: ober bo(^ baruiibcr bie
luelt mit fcijucm geljt] Oorfc^linget unb leftert got, bie loeit er nicf)ty bcnc= 15
betjet mit ber benebe^ung, benn lugen unb ^rt^um unb h)o§ t)§m nutglid; ift,
niQy aber gotlic^ unb tnarr)et)t ift, bie toet)l ey mnf] toibber t)f)n fcl)n, bcnc=
bet)ct er nic^t. B]o ift nu bifjc lefterung, bay er mit fet)ner bcnebetjung gottiy
namen braucht unb t)el}ft bay gotlic^, boö teuffelifd) ift: unb alfo umb fe^nfj
gcijt^y toitlen befrefftigct er mit gotti§ ^ct)ligen namen ct)ttc( tcuffcliftfj tDef3cn, ju
merct, lugen unb t)rtt)um, macf)t, bay alle melt bie lugen auffnljmpt, alfj Hon
got, unb gibt fie got, ber metjnnng, ey fet) tt)arl)eit. £) gottiS lefterer unb
lefterung, Inilc^ ein fljnbflut ift bay in aEer toelt!
iiii. 2)er gotlofje für fernem auffgeblafen tjorn frogt no(^ nie=
mant§. 25
51u(^ ift got ni(^tö für eijttel fernem muttoillen.
S)a0 fel)en toir and) ^m Sapft, tok er fid) bruftet, trotzt unb auffbleft
in fctjnen bullen, toie Porcdjtlid) er fonigcn, furftcn, bifdjoffen unb aller Inelt
breiüet, alf^ merenf^ tef^enjurmlin für l)I)m. Unb ob man ijljm got unb gottiy
hjort entgegen !§elt, f^o ifts ein fpot für t)i)m, beutlet ey boc§ nod^ louttcr 30
mutmillcn, too er ljt)n mil: ba ift !ct)ne furd)t in gottiy loorttcn ]n banbeln.
Gö gcpur t)^m, fpridjt er, bie fc^rifft aufjtjulegcn , man fol feljner beuttung
gefte^n, tüo ni(^t, fgo ift bie ^etle üiertjetjen mal l)e^ffcr, benn fo bu inibber
got gefunbigt l]aft: f,]o gar ubir alle maf] l)oc^ unb auffgeblafen ift ber t^orn
bif.jer ottern. 2)al)er ey üon got on t^lneljffel gefc^icft ift, bay beä ii3"apftö 3:.
brieff eljnen f^onbern namen l)aben für aßer Inelt bricffcn unb ^el)ffen bullen.
SSuCta ^e^ft ein blafje auf bem iraffcr : ^ bie felbige l)at bod; f 0 eben bie et)gen=
1 gfd^tifft B muge E 2 in taufent D ^orct E 11 gottid^er E i:^ gnaben D
15 öerjdjlinbct D 16 lugen E 17 gotlic^ E e§ rtiber in mufe fein 1) 19 gotücf) E
21 lugen E lugcn E 2.'1 lefterung, »ool ein 1) fünbfluB B finbftufe D 27 truftct E
28 !ontgen E 30 nac^ E 32 gfc^rifft D 34 getieft D 35 notcrn D
^j Sgl. (Snbcrg, Sutt)cr§ Sricfiüedjfcl 2. Sb. ©. 503. 505 Sinnt. 4.
Bulla cot-mie domini, bac' ift, bie ^iilla Hüiti '^Ibeitbfn'üen 3C. 1522. 713
fcfjafft bc^^ 33npft, hav luimbcr i|t. 3)cnn fie bleibet ficfj fclbis auff utib fompt
Don bcm xcgen: a(i3o bruftet, lobet unb crl)cbt ficf) ber ÄÖapft aud) fclby uub
turnet ft(^, er !ome f)er öon bcm iüott gotti^ ^}Jiatt. xbt. '%u e§ ^petruä jc.'aJiattD.ie.is.
2^cnn lote ber regen unfruchtbar ift, fo er ijnfj tnaffer feitet, unb mac^t nur
toaffer btofen, atf,30 auc§ goti§ trort, tuen e^ in fotc^e tocit fiert^cn feilet,
mnc^tö nur et)ttcl nuffgebtafcn bcrtjcn. ^km, hk btaf^e feret auff beut toaffer,
a(f3 folt fie fagen: ^c^ bt)n md)i Inaffcr, f3onbcrn tctj ^trfc^e unb fore auff
bcm tüaffcr. Unnb ift boc^ nic^t'^ 6rec§(icf)cr§ in aller creatur: fie ^at aucf)
bcn rucfen fegen l)t)mcl t]ugcfcf)loffcn, unb unten ift fie gar offen, at§ luolt
fie bo» toaffer aU faffcn. '^iltf.^o t()ut ber ^apft auc^, loil nic^t menfc^, f3on=
bern über olle mcnfcfjcn fcfjtoeben, fraget nicfjt nacf) got unb toil aEc loelt
freffen, unb ift boc^ uicfjty ungcgrunbtery auff crbenu tommen benn fcljue
tt)ranue^.
0. 8e^n t§un cngftet fid^ alt3el)t noc^ ber I)o^e. S)et)n geritzt ift
öon fernen äugen.
Unb er rebt frc^ !ctf gegen alle fetjue toibbcrtoertigen.
S)u finbeft f(^ier !ein bullo obber gefetje bc§ bapftö, bar^nuen er nic^t
melbc, toie er ber ubirft fet), unb toie ferlic^ c§ bcn fcclcn fei), fo fie uicfjt
tj^m untertuorffcnn fiub, hai, glct)(^ toie et)n loe^b fic^ cngftet, locn cy gc=
pcren fol, alfjo cngftet fi(^ ber Stapft alt^cljt, ha^j er bif^e frud^t t3ur Inclt
bringe unb feljne l)o^e t)bcrman cl]ntrct)bc, hav aud) Oorbricf^licf) tjulcfcn ift,
lt)cnf3 glcljclj toar loerc. 2;arumb (}at mit bif]em tüort ber propl)et cijgcntlidj
fci)nc forgc unb Incljmut in foldjcm ^anbcl troffen: benn auff l)cbrci)fclj lauta:
parturiunt, ba^ ift, fepnc tücge obber \vcxä gcpercn alt^cljt bie l)oI)c, ha^^^ ift,
alles, toa^i er t^ut, ift allein, hai^ er mit forgcn unb angft, luic an tt)Ct)B ein
ünb mit fc^mcrtjcn gepirt, fiel) crl)ebe ubir alle 33ifdjoff, furftcn, fonige unnb
tüa» ba ^oc^ ift. 6r ^at aut^ te^n anber forgc in allen fet)nen gefet^en, benn
ba§ er nur in bie l)ol)e fommc unb brennen btcljbc, toic bav bctcnncn muf,3,
toer e§ tieftet.
Unb bar^nnen fragt er nid)t noc§ gotiS gcricfjt, tnilt^er bod^ lucifcr bom
l)^mel umb folrfjcr ()of)mut loiUcn fticf3 unnb aller luclt fcljn urteljl fagcn
left: '2ßcr fic^ felbc^ erl)ol)ct, ber fol cruljbcrt tocrbcif. 'ilbcr buy gcridjt mitüuc. u.n.
allen fetjnen erempeln ift h)et)t Don fel)neu äugen, ja f3o toeljt, ba^ er bQ§
tüibberfpicl für artidel bcc^ glalobcnS fet 5t, ba-^ fid)y billid) ber propl)et munbert.
2^at3u bie l)l)m barljuucn mibberl)altcn, bie grcljfft er frei) an, ift fcct
luibber fie, Dorbannct unb Dorbampt fie, ift ferner fad^ gctüif3 unb barff§ für
arttdEet be§ glaubend ftetten: fo gar uicfjt adjt er gotti» gerid^t, luic bif^e
2 ttrüfet 15 brc^fet (' :5 rümct K 4 nun C (> machet H maä)t U 7 ^crfd^c E
8 titet^tti^erS E 15 öor 1) n; „Unb er rcbt" !6i§ „MibberWcrtigcn." fcljU (J allen feinen
hJtbetlDettigcn BD 17 fetjnc E barljnnnen A is nicfjtö 1) 21 ^oijc E 3uer,5eten H
24 "^o^c E 26 er^ofie (' cxijM I) fonige E 27 „ba" feljü (.' 2S l^o^e E 30 nid^tä C
;J1 jolc^e" D :j2 et^o^ct E :J4 fic^ be§ biUic^ C =37 bifei; D
714 Bulla coenat: domini, ba^ ift, bte iöiilta Dom 'JUienbfteffen jc. 1522.
Bulle a{lct)n gnugfam tüctjf.jct. '^\t nur fclju forg, hau bic tcutt nicfjt fetter
an l)f}m tücrbcnn, bay ift, bnö er nidjt f)oc^ 6Icl}6c. (So ift bic natur ber
lugen, boS fie mit forgen unnb cngftcn fidj bcfcftigct, benn fie ftcf)t auff l)t)r
felb»: ober bie tr>Qrl)cl)t ift fic^cr, left got n^nlbcn, benn fie ftcfjet auff got.
''äuä) i]o ift bcr lugencr öormeffcnn, !ec£ tnibber fcl)nc tuibbcrUicrtigen, aber s
ber n)arf)afftigc trotzt auff got atlet)n.
öi. CSr fpric^t in fetjncm ^crt^en: ^c^ lüerbc nicf)t lüandcn.
^ä) tücrbe on ubel fel)n für unh für.
2)a§ ift bie getoiffc fidjerl)eit, baöon fic^ ber ^apft unb ^^apiften rumen
unb fic^ brauff öorlaffcn. 2)enn fie fagcn, hau bapftum fet) gcgrunb auff bcn i«
9Watti).i6,i8. felf^, ba ß^riftu» öon fagt ^JJlattl). jbi. '3luff ben fclfj h)il icb 1)aW)m uieljne
lixd), unb hk l)cllifd)cn pfortten foUcn fie nirf)t uberioclbigen'. .'picrauff ftcl^eu
fie fieser, fagen, ber yiomifrfje ftuet hjcrbe b(cl)beu, unnb cy f)aben l)f)n tuibber
funige noc^ lel)f,]er mugen beUjegcn: unb hai^ ift lüar. ^2lber fie luiffen nid)t,
boy fold) l)l)r fic^er^eit {)ie unb an nte^r orttcn üorfunbigt ift, unb ha§ allein i'^
ber jungft tag fol ha^ bapftum tgurftorcn. ^n beö left t)f)n got fingen: Wxä)
hjirt Ictju uBcl rurcn, tner tüil mir lct)b tl)un? ^'dj fit,] auff bcm felf^ unb
bl)n gcmif^, bas bie f)eljlige iKomifdjc tirdje bae t)clt)bt b(ct)bcn lüirt. 3)ey ift
olle§ bifg tjum ubirbruf3 üolt, üoE felju geljftlidj rcdjt, unb bcr Ijc^lig gci)ft
aUe» tjumal eben tjuöor troffen l)at. 20
ölt. Sein maul ift öol fluc^enfj, triegenfj unnb getjt^e^.
Unter feiner t,3ungen ift mul)e unb erbcijt.
5Dcr S5apft tunb feine tt^rannel) mit lieb unnb gunft nidjt auffrit^ten
nodj erf)alten, benn niemant tüolt fie ^l)m gönnen: fjo !unb er fie audj nidjt
mit bem f(^tt)crb erobern. Xa er aber jal) nit l)t)r cmperen luott, luic folt er 25
l)l)m anber§ t^un, benn mit fluchen, malebel^en, bremen, leftern, liegen, fdjclten,
bie einf eltigen, f rumen l)ert3enn bef(^re(fen? X)a§ fil)eftu in bif^er trunden
Bulla Herlief. (5^riftuy t)at mit bencbcljcn unnb lieb bic inclt an fic^ trogen
frcuntli(^, fein ftabl^altcr lüirfft fie mit f(ud)cn unb malcbcljcn unter fidj.
Äurt^lic^, nid;ty tau ber tjcl^lig ftuel hmn fhid^cn: l)at aud) nie ctlüaö mit 30
lieBe aufgric^t, f^onbern alles mit fluchen unnb brclücn, baS rcd^t ber prop^et
l)ie fagt, Sein maul fet) t)ol flu(^cnf].
Satju alles, \va§ er fagt, bay leugt er unter gotis namen: benn !e^n
ßuangelifd^ tuar tüort leret er, barumb fagt ber prop^et auc^ rei^t, baS fein
maul öott triegenfj felj. 2)cnn bic Incil er nid;t ha^ Guangelium, fjonbern 35
1 nun I) leut E 3 lugen E fte^ct E 4 Icftö E •") lugeuer E 7 toürbe C
banden B 8 hjütbc C 9 rumen E 10 9iomijc^ E 14 fontge E niugcn E
10 jurftorcn E 17 ruren E 18 giorntjc^e E 19 „öott" fe^U B 21 „tvicgcnfa"
fe^lt B 22 mu!^e E 24 gönnen E „anä)" feljlt C 25 erobern E ntc§t E
35 ©uangelton E
Bulla coenac doruini, büC' ift, bic ^uUa üom '.}[beubficijen JC. 1522. 715
allein fein tüort (crct nnb bocfj ben kutten furgibt für Gfiriftlicfje n3arf)cit,
ift» nic^t allein liegcnn, f^^onbcrn auc^ triegcn. Iricgen ift nicf)r benn licgcnn.
Üriegen ift, h)en bie lugen geraten unb angef)en, tuic ben ^apfts (ugen ge=
fc^e^en ift. Siegen aber fan h)ol fel)len, tr-iegenn fei)lt nic^t: ber ift Betrogen,
5 ber ba gtelrbt bem tugener.
^tem, broBen ift gnug gefagt, ha^ tt)iid getjt^ ift t)m 23apftum: benn
barumS ftuc^t, (engt unb treugt er f,30 tüuctenb unter gotti§ namen, ba^:^ er
ber ubirft fet) unb aKer trelt gut, et)rc, let)^ unb fcct unter fic^ bringe. Xrumb
ift rec§t gefagt: Sein maut ift üoll gc^t,3§. 5i^e bifje butta an, tüa» ber
w bapft mit feinem DoUen fluct^maut fu^e!
5l6er ha^ ift nod)§ aller crgift, hav unter feiner t^unge ift muf}c unb
erbeit. Si^e an bec^ ^apftö tijrannet}, mit milc^er (aft er bie melt befrfjnicret
unnb brudt an le^b unb gut, aber öiel me^r an ber feeten mit feinen unt^c^e^
ticken, untregtic^en gefeiten. 5llle unf^er gut \)ai er abgefc^unben , 130 uicl
lä ijrriger gehjiffen gemacht mit gefeiten Don beten, beichten, faften, fet)ren, flcijbcn,
effen, trinken: hjie ^at er allein bie e^e öortnttret! ^nxt^iii^, es ift tüunber,
ha§ er nic^t auc§ ha^j fart^en an f)ct)mlic^en orttern oorpotten ^at. £ie ftielt
^at er Doli, üot(, Doli engftlic^er, löblicher, tietlifc^cr ftricf gelegt, bas l)ei)ft,
mu^e unb erbeit unter feiner t^ungenn. 3il)eftu, tük eben ber propliet ben
20 58apft l)at ertennet f^o lange t^uoor! 6l)riftu§ l)at unf^ frei) gcnmcfjt unb
ein leichte burbe auff gelegt: aber bif'jcr legt unf^ alle tcuffcl auff unb tl]ut
hai mit et)ttel fluchen, triegcn unb geijt^en. Se^e ha, unbancfbarfcit, ba l}aftu
beinen lo^n!
'üiii. Gr fit^t auff bem lauren ber üorl)ofen.
25 5)m borporgen tobtet er bie unfdjulbigcn.
«Seine äugen Dorpergen fic^ auff hcn armen ^auffen.
£;a5 fitzen ^et)ft f,30 Oiel al» leren obber lerer fein, unb ber prop^ct tüil
fagen: Gr fet^t ficfj felb§, Jüirfft einenn ftuel auff unb macf)t fiel) t^uni lerer
aller ftielt, tvk tvix benn aucfj fcl]cn, baz^ ber S?apft bac^ luort ijmer auffrucft:
30 2)er l)et)lige Üiomifc^e ftuel, ber '2lpoftoIif(^e ftuel. ^tem: 2Bir finb ber mcifter
aller n^elt, bie reget bcy glauben», ber brunc alle^^ rechten unb bc» glcl}d)cn
gremlic^ bing Diel me^r, haii it,3t nic^t» bcrumptcr nod; gemel)ncr ift benn ber
9tomifc^e ftuel. Ter propl)et lüuft, ha'5 folc^er name folt aufffommen: barumb
ruret er t)^n f^o lange tjuDor.
35 5lber baS fitzen tl)ut er mit lauren iuDorliofen: ben Dorl]off fc^el)bet er
^ie Don bem fancto unb fancto fanctorum, gleid) löic itjt bie fircfjenn l)abcn
1 feine D teuten E 3 lügen E lugen E 5 lügenet E 6 oben D 7 roütcnb E
8 S;arum6 E 10 „ooUen" fe^tt C 11 'nbti ift noc^ baä aüercrgeft 1) mü^e E
12 rtelc^em D 17 „baö" bor „fartjen" fe^tt ß otttetn E Octborgcn D IS tobt--
lic^et E 19 tnu^e E 21 burbe E 2ö oerbergen C tobtet E 28 ju cim lerer B
30 Ülomiic^e E 32 nic^t D bcriempterö V berümpterS D berünH)tet E gcmainerS C
33 9l6miic^e E 34 rürct E 3ö üor^offen E
71(j Bulla c-ofnat; doniini, baS ift, btc SuKa liüui '^Ibeiibfreffcit ic. 1522.
brct) tcl/(, bcn !ür, Ürdjcii unb !trrf)l)of[. 2)ny finb brcl)crlct] leben: ba»
tjuuerlidj, fanctum faiictonim, ift ha^ rcdjt ötelubig Uiefjeii, ba§ aiiber, fanctum,
ift ha^i tücf,3cn in guten tücrdcn, bie got gepottcn l)Qt, bcr t)off aber ift haö
tücf^cn bcr cercmonicn unb el)gcn luertfen. 630 tüil nu ber |jiopl)et fagcu:
2)cr (Snbc^rift mit fctjner untreglii^cn tl)rannel) terct ui(f}t glah^ben, nidjt gute 5
tücxä, f^onbern uur hac^ eufjciiicf) gleiffen unb pompen bon fclb erbndjteu
h)ct(fen, alfj bo finb !lel)bet, fpeljfj, ftett, l^erfon: inic Irir benn ha§ aEc§
fctjen in ber ^papiften leren unnb leben nltgu ubirftuffig. S)q§ ^et)ft fitgen in
t)orl}offen, e^n lerer fel^n folc^er geugeletj.
2)od§, bie Jöct)l er folc§§ für ernftlid) gutt§ furgibt, geltet er mit ben 10
feelen umb, luie bie öogler utit ben fogeln. 6§ ift et^ttel laureu unb ftell=
falten, ha bie feelen fidj Ijunen fal)en, faEen brauff unb meljuen, e» fei) ba»
rec^t tüef^en. 6i^e, ba^ l)et}ft fitzen auff ber faE l)m bor^ofc, leren unb fteEcu
ben feelen ijnn euf^erlidjen, menfdjlidjen gefet3en unb merden.
S)arumb folget aud), bay er bie nnfdjulbigeu tobtet in bem Uorporgen, 15
ha^ ift, t)m gel^ft: benn eö fi()ct !el)n menfd), luie gretnlidj bie feelen ba er=
tüurget iDcrbeu bon i)l)m. -bluffen fc^el)uet e», al§ tt)un fie guttis, unb er lere
fie rcdjt: aber ijunienbig bortitget er bamit ben glauben. £)enn aüeg, loaS
auf3 ber tauff tompt, toeuf^] grof^ luirt, [30 feitet eä in bif^e fatten unb laur=
fteEe: bo§ l)el)ft bie uufdjulbigen l)ct)mlid) umbbra(^t. l'u
2)a§ ift aud), bay feine äugen fidj öorpergen auff ben armen l)auffeu,
haö ift, er lauret unb filjet, U)ie er fie umbbring, bay l)()m nidjt tjemaut
tüibber^alt unb feine lugen offinbare: benn c§ l)aben öielc fold) bing guftraffeu
angefangen unb bie ftett faEe tuoEen t)orrl)ateu, aber fie finb öorbrudt mit
gelualt, tnie folget: 25
ij. (5r louret ^m borporgeu tuie ein leh) in feinem lod).
6r lauret, ha^i er hcn armen crfjafdje.
Gr ber^af(^ct bcn armen, tuen er ljl)n t^endjt in fein net^e.
S)oö ift aEe§ gefagt bon beö S3apft':5 leren in ber tuelt, ba er nic^t
aEepnc mit triegen, fgonbern aud) mit treljben unb t^lningen bie Icut in baß 30
net,] feljuer lere tjcudjt. äBer uid;t lt)il in fel)n uet^, ber mufj fetter fein:
unnb ba lauret er auff Inie ein letue burc^ S^ifd^off, l)ol)eu fd^ulen, llofter
unb tgubor burd) letjermeifter: bay finb bie redeten lodjer, bartjunen bif,5er
letoe ligt unb lauret, baö jal) bay (Suangelium nidjt auffgel)e unb bie luarljeit
crfur lomme. 6in redjt latocn t^orn l)at er l)icrt)nnen. S)a§ fel)en tüir aud^, 35
\vk feljue S3ifd)off, Pfaffen unb munc^ auff ben (^aut.^elu fdjreljen unb toben,
tnolten gern bie felfjen tjureljffen für bof3f}eit, tneren unb fed^ten, baö fie bie
9 boi-^offcn K 10 „ben" bor „feelen" fe^lt B 11 bct bogler Ü 15 tobtet E
bevbcrgen CD 23 lugen E 24 uev^alncn D 28 ei;l)a|(5et 1) ao Icut E 31 netäe E
muJ5 ein le^er B müfe ain le^et C 32 !l6ftcr E 33 lodjci; E 34 ouffgange B 36 muniä^ E
Bulla coenae domini, bo^ ift, bic iBiiÜa uom 'ilbmbfvcffm 3C. 1522. 717
leutt in be^> Stapft» netj t^i^en itnb be()alteu. äBo ba§ nit Ijelffen Uni, t^un
fic lüie folget:
j. Unb er t^urfc^Icgt iinb t^iiltummet unb t^iirfeUct bcn armen
^anffen mit [eigner geloatt.
5 2llfo rumet \iä} ber^apft: toen fein (arten t^orn nit mit t)elffen, ba er
brertet nnb tobet nnb fic mit bannen nnb falfrf^en fcfjredcn nnb ftelfaÜcn nit
tan t^tningen, f^o 9rel)fft er aucfj mit lueltlidjer gcrtalt bat^n, nnb toilcf)e er
nicfjt borprcnnen fan, bie borjagt er unnb bringet fie fonft nmb obber l)l)n=
bert fie. S)rumb fet]t t)ie ber bropljet brel) ftntf nac^cinanber. 3um erften,
10 tüo er !an, fo t^nbricfjt, t^nrfc^legt nnb macfjt t)f)n tjnnicfjt: tüo ha^ nic^t,
fjo frnmmct er ^(]n, legt tjtjw bod} gefangen obber I)l}nbert nnb loeret ljl)m
fonft, tüie er fan: tno ba» and) nid)t, fgo feUet er ^!§n bod§, ha^ er bod) nic^t
fan bem anbern nnt3 fein, retjffet üon i)f)m, bic l)I)m folgen nnb t]nl)oren, baS
bod; bay mort fallen muf^. 030 I)at er Dielen tl)an, f^onberlid) bcn fricdjcn
if. unb 33el)emen unnb biel anbern, burc^ !^ulff iuettlid^er durften: beS rnmet
el)r fid) in bifjer bullen auc^ \)m letzten capitel.
ji. 2)enn er fpric^t in feinem t^ert^cn: @ot ^t ^^r üorgeffcn unb
öorporgcn fein angcfic^t, er fil)et fic nid^t mc^r an für
nnb für.
20 S)aö mad)t bcn (^nbc^rift fune unnb fterdft allen fet)nen folc^cn mut=
millen, ba^i got fern ift abtrcttcn unb Incret l}^m ni(^t: ha?^ beutet benn bcr
öerftodte narr bat)t)n, alf3 fei) got mit b^m auff feiner fet)tten, nnb er tf)n
lüol unb redjt brau. 3^rnmb barff er fc^licffcn unb urtcblen, mildjc er üor=
bambt, bie merbe got nbmer anfe^cn. 'illf^o ift» auc^ gcfd)el)en, ha^i ber Stapft
25 l)f)r biet alf^o l)at bortilget, f^onbcrlid; bcn ^Biglepl) unnb önf] mit bll^'i-'^^
gcnoffcn. Xa rumcn bcnn bk papiiim nnb fprcdjcn: Sct)ct ba, biet Ijabcn fic^
tüibber ben l)cbligcn ftucl auff gerieft, U)ie ift» b^'^ ^^^^ gongen? ©ie finb
borftoret, mit fi^anbcn bortilgct, nnb ber f)ebligc ftuel ift blieben. 5i^c, hav
t)ai ber gebft alle» l)ic tjuoor Oon bl)i^ Oorfnnbiget: benn fie finb borblcnbt
30 unnb fe^en ni(^t, ba^ t)f}x bing barumb fort ge^et, ha'5 got fern tretten ift,
auff ba» ber b^-'t^nm mit gclnalt regiere, loic S. 5^^anluö anä) oorfnnbigt l)at.
5Üf30 muffen nn bie 5|.^abiftcn jaud^tjcn unb fingen: föot tjat bl)v norgcffcn,
fie finb mit fd)anben borbampt eloiglid), er Inirt fie nbmer mel)r erfcnnenn:
h)ir aber finb bic l)cbligen (vl)riftcnu. äl>a» follcn luir n\v tl)nn t^n foUtjcm
35 gretüel? Sollen mir mit fcnftcun brebn fd)lat)en? "Jtebn, fjonbcrn ben tciiffcl»
grebjcl mit bem gepet fturmen, mie folget:
1 teilt E ntd^t E .1 jurfrutnmct E 5 Tilmet E 0 nidöt E S bcn öeriat^t D
13 bcn anbcvn E ju£)oven E 14 VUio 1) 15 Ijutfi E lumet E 1*1 > finie E
20 vimien E 28 uorflovct E 2'J (iciftücf) 1> ;!•: ftuvmen E
2.'?
718 Bulla coenae domini, ba^ ift, bie ^utln Uom 'äbenbircifcii jc. 1522.
jii. §etr, ftanb auff, got ct^ebe bet)nc t)anb,
öorgif3 "icfjt ber armen!
@ot mu)3 biefje t^ronne^ olletne tjubrec^enn, burd) unijer Beten unb
f(f)rel)en betncgt, n^ie qu(^ 6. ^aulu§ fagt, bQ§ 6l)riftu§ totrt mit feinei- l^eEcn
iKit- 2, 8. t^nfunff t htn (Snbcf^rift öorftoren, ü. 2^effa. ii. S)a tücrbcn mir benn fef)enn,
ob ber ^^apiften rum befielen mcrbe, bog bie mit fi^anben öortilget finb, bie
bcm l)et)ligen ftuel bie toor^eit gefagt ^aben.
jiii. äßie lange fol ber gotlofje got leftern nnnb jagen t)n feinem
l^ertjen: 5)u fragift nid)t§ nad^ l^§n?
5Da fi()cftn, ba§ bie lefternng ben ge^ft am met)ftenn öorbrcnft, ba§ ber
SBapft über allen feinen gretoel fic^ noc^ rnmet, er ()abc inolt^an nnb bie
armen rec^t oorbampt, öorjagt, öorprennet nnnb öorftoret: benn ha^ ift got
gcleftert unb l)^m jugefc^rieben fol(^ l)o^e, groffe greinel. @§ t§nt auii) am
oller me^iften, ha^-- mir nic^t aEein fotten fe^en hk unfd^nlbigen üorprant,
Dorbampt unb gefd^enbet, fonbcrn follen and) ben 6nbcl)rift fic^ ber gcred^tideit
rumen unb preljfjen loffen. 1)a§ mirt t)l)m ben ^alf^ breiten, ba ift er fjo
l)ocl^ fommen, ha^ er nic^t ^of)cr fommcn fan. S)arumb lüirt au^ bem getjft
bie met)l lang nnb fpric^t: äßie lange fol ha^^-' leftern meren? ^etncgt got
bei) bem aller^ot)iften , nemlic^ bet) fernen e!^ren:
jiiii. 5)u fi^eft fie ja^ an: benn bu biftv, ber beljbe, bie erbet)t unb
ha^ tüueten, filmet, ha§ e§ in betjne l)enbe geben tnerbe: unb
ber arm l)auff tnirty laffen b^r l)e^m geftellet fein, bu bift
ber lüel)fen ^elffer.
2ßie ein fet)n öerfjlin ift ha^ ! 6r ftellet bie xaä) got allein in fetjne ^anb
unb fpric^t: 6» ift nic^t, tnie bie papiften fagen, bu ^abft unfjer t)orgeffen.
3'a, bu fi^eft unf^ an unb l)aft unfj no(^ nie aufj ben äugen laffen, ob§
tüol anberS fc^el)net: benn e§ ift !el)ner, ber ba t^nt, mie btn tl)uft. SJßie
t^uftu aber? 3)u fÜ^eft bel)be, bie erbest ber unterbrntf ten , tooS fie let)ben
muffen Don ben ttjrannen, unb auä) ba§ tnnten ber tljrannen ubir hk armen,
unb ric^tift rec^t: barumb foU billicl) in be^ne ^enb geben mcrben, ba§ bu
ubir be^be ridfiteft red^t. Unb tüe^l ha^ ber arme toeljfj, entl^elt er fid^ ber
radj nnnb nngebult, left c§ auff bljr blel)bcn, ftettet btjrf^ :^ei)m unb tnarttet,
ma§ bel)ne l)enbe tl)un merben, nnnb t^nt ha'5 fieser: benn er \vct)\], ha» bn
nit ber tljrannen, f3onbern ber tnetjfjen :^elffer bift. 5fiidl)t hk morber unb t)or=
prenner, bie papiften, fjonbern bk borpranten unnb getobtcten Inirftu errebten.
1 et^of)c C 4 Bchjcgc D ö borftoren E 10 S!u 0 11 xumet E 12 t)or=
ftotetE 14 aÜer h)ütften C 15 bem C 10 rumen E \>a^ ift C 17 f)oi)n E
19 aUerfio^iften E 21 lüuten E 24 (?§ D 29 rtuten E 32 xauä) D :J4 nid^t E
morber E :3ö borpontcn B öcrtannten L> getobteten E
Bulla ooenae domini. bah ift, bic ^uüa Dorn 'Jtbenbftejien ic. 1522. 719
rö. 3ii6^'ic^ ^cn arm be§ gottlotjcn
unb jud;e bcn bof3f)afttigcn,
©30 tüirftu fe^n ungotlic^ iüef^en nQmer ftnben.
2)a§ ift, e§ foft bic§ nii^t öiel muf)e, nt)m l}f)m bte geh)alt ! Dac' t^uftu
5 abn alfo: Suc^e fel)nc 6oi3t)eit, ha'^ t[t, -mac^e fie offinbar, [30 feUct fic öon
tji)X fel6§, ha^ man nidjü me^r baöon finbet. 6» ift feljn fet)ner !rieg lüibber
bie lugen, bemt fie offinbarcn unb fef)en loffcn: i]o ift» ic^on auf] mit l)fn"-
2)arum6 mufj bev S?apft unb fel)n regimcnt nit mit bem fc^tnert, f^onbcrn
mit fu(^en unb forfc^en Dorftoret lüerben, ba-^ man finb, tuer ba fei) ber liebe
11 ftuel, iDie fic^'3 benn fc^on anhebet, unnb got anfe^et, unf3er gcpett t3ur=
^oven, Slmen.
jbi. Xer !^err ift ein !onig limcr unb etnigli^.
5)^r, ^et)ben, treibet umbfomen Don fei)nem lanb.
£)a§ gleubt ber Sapft nic^t, er tüirtc^ ober gor fd)ier erforenn. (}•:- ift
ir. Utjn tonig noc^ !^err ubir gottiy lonb, bo§ ift, ubir bit firrfien, benn allein
got: brumb fol aud^ !et)ne lere ba regirn benn fein tnort. JoS ober ber
^opft fic^ felb t,3um fonige ubir bif] lonb erl)aben unnb mit feijuem inort
regirt ^ot, ba§ fol ein enbe ^obenn, fpric^t bifjer öerf3. 6§ finb l)et)ben unb
nic^t 6()riften, bic tüeil fie felbs regirn unb nirfjt G^riftum regirn taffcn.
20 röii. 3)o§ begtrbe ber armen ^oftu, f)crr, erboret: bu
^oft t)!^r ^ertj beret)tet, bet)n ore tüirt ouffmerclen.
S)ay ift, bie t3e^t, bo^; bu ferne getretten bift, f)at ein enbe, bu Unrft
nh) l)oren unb tüibber nobe fomen: benn bu l)aft fold) l)ei-t3cn bcretitct unb
t3ugerid}t, bie bo bitten foUcn, bo§ be^n ore oufft3umer(fen ^oben, benn bu
25 bift, ber ha§ gepet leret unb erboret.
lOiii. 5luff bo§ bu ben tneiifen unb ormen fein fac^ rid^tift,
%av ^t)nfurt npmmcr mebr ein mcnfc^ fic^ gefurcljtet moc^
ouff erben.
£)er berf3 finget ja üom jungftcn gerieft, bie luet)l er fpric^t, bo§ nod^
30 be§ S^apft^i Oorftorung unb crloiung ber armen fel)n menfd) mcbr auff erben
ein tl)ron unb gcfurdjtct fei)u fol. ^a§ lüerc nit muglid), tuen bic rnelt lenger
folt noc^ bem Sopft fteben. Xenn bie tüelt ton on tt)ronnen nidjt fet)n: unb
olf30 ftiimmet ber propbct mit bcm *;Jlpoftcl, boö C^briftu» fol mit fepncr t3u-
tunfft ben t)epligen 'Komifd^en ftucl umbfcren. Öeb got, ec^ gefd}cl)e balbc,
35 3lmen.
3 unqhtüf^ E 4 mu^e E G nid^t D 7 Ingen E S nic^t E 9 üorftoret E
10 tote cl fic^ bann 1) erkoren (' ;)urf)6vcn F. l'> fonig E 17 fonige E Is toerf^ E
20 etl^oret E 23 f)oren E 2.', ba I) er{)oret E 26 ba D 29 jungften E :30 oot=
ftorung E erlofung E 31 nid^t muglid^ E 34 5Romif(^en E
720 Bulla coenae doniini, ba^ ift, bic Sulla »om ?lbenbfrcifm jc. 1522.
^dj I)oif, fjo t)berman fi^et, tüie bi|>r pjalm i]o c6cn ba^^ ^apftum
abmalet, unb ber Stapft glctjd) tf)ut, tüte I)ie gejagt toirt unb !epnem anbern
regiment öon ber tuelt anfang fjo eBen fe^n mag, fol ein tjglidjer tüol merifen,
hav n !et)nf3 anberii (5nbct)rtft§ muffe getüarten. Gö ift unmuglirf), bo§ auff
erben folt an erger regiment fel}n, hav mef)r fceten um6 bringe benn be» a^apft»,
ic^ tt)it fd}lüepgen beö (epplic^en gnts fctiinberep. Sarumb ift nur t3ufd)ret)en
unnb got t^ubitten lüibber ben fjetnbtfd^alcf alter gottiö fet)nbe, bifj ha5 er
tomme unb erlofje unf,3 öon l)f)m: tuir ()abcn ben redjtfd^nlbtgcnn. 6predj
2lmen, Iner ein 6§riften ift!
4 iinmiiflticö E G lit)pUei)en A 8 erlofe E 9 (?J)riften nienjd^ C
333eitiiar. — .^of = 33ud)bviicfcvci.
5Pa))ier Don ©ebrübcr Saibliu in ^PfuUingen (Söürttemberg).
4
i
5f
PLEASE DO NOT REMOVE
CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET
UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY
BR Luther, Martin
ooQ Werke
A2
1883
Bd. 8